وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 3793 400685 288603 2026-08-04T00:21:48Z Intisar Ali 8681 /* */ 400685 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = City | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = Shiraz Shaukat Rajpar, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. {{Infobox settlement | name = | official_name = خيرپور | settlement_type =شھر | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 300px | image_alt = | image_caption = خيرپور ۾ ميرن جو محلات : '''فيض محل ''' | image_map = | mapsize = 300 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = | population_as_of = | population_est = 127,857 | pop_est_as_of = 2006 | population_density_km2 = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | area_code = | website = | footnotes = }} <font face="MB Sindhi Web" size="3"> '''خيرپور''' (Khairpur) سنڌ جو ٻارهون وڏو شهر آهي. خيرپور شهر، هاڻوڪي [[خيرپور ضلعو|ضلعي خيرپور]] ۽ اڳوڻي خيرپور رياست جو گاديءَ جو هنڌ آهي. <font face="MB Sindhi Web" size="5">'''تاريخ''' ---- <font face="MB Sindhi Web" size="3">خيرپور ميرس، جيڪو کجور ۽ کارڪن لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ پير پاڳارو، سيد غوث علي شاه، سيد قائم علي شاه وغيرہ شامل آهن. [[File:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ خيرپور]] == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] 9yhdtj7a59pogadjt2abkt3gxcdjrf3 400686 400685 2026-08-04T00:24:39Z Intisar Ali 8681 /* */ 400686 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = City | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = Shiraz Shaukat Rajpar, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. خيرپور ميرس، جيڪو کجور ۽ کارڪن لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ پير پاڳارو، سيد غوث علي شاه، سيد قائم علي شاه وغيرہ شامل آهن. [[File:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ خيرپور]] ==تاريخ== {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} [[ٽالپر خاندان]] جو بنياد 1783ع ۾ مير فتح علي خان وڌو، جنهن [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ پاڻ کي سنڌ جو پهريون ''رئيس'' (حاڪم) قرار ڏنو.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Solomon|first1=R. V.|url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&dq=talpur+sindh&pg=PA337|title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey|last2=Bond|first2=J. W.|date=2006|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1965-4|language=en}}</ref> خيرپور شاخ جي باني مير سهراب خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ، 1811ع ۾ حڪومت سندس وڏي پٽ مير رستم علي خان جي حوالي ٿي.<ref name=":0" /> [[File:Khairpur_map.gif|left|thumb|خيرپور رياست (ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل) 1947ع ۾ هڪ نوابي رياست جي حيثيت سان پاڪستان ۾ شامل ٿي.]] مير رستم علي خان 1842ع تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ مير علي مراد جي حق ۾ دستبردار ٿيو. مير علي مراد 1845ع کان 1847ع تائين ترڪي مهم دوران انگريزن جي مدد ڪئي، پر 1851ع–1852ع ۾ مٿس انگريزن خلاف سازش جو الزام لڳايو ويو، جنهن سبب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سندس اپر سنڌ واريون زمينون ضبط ڪري ڇڏيون. نتيجي طور سندس قبضي هيٺ رهيل علائقو گهڻو ڪري خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي تائين محدود ٿي ويو. 1857ع جي [[سپاهي بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ باغين کي [[شڪارپور]] جي جيل ۽ خزاني تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ کيس ٻيهر انگريزن جو اعتماد حاصل ٿيو، ۽ 1866ع ۾ انگريزن واعدو ڪيو ته مستقبل ۾ سندس جانشينن کي خيرپور جا قانوني حڪمران تسليم ڪيو ويندو.<ref name=":0" /> مير علي مراد جو وڏو پٽ سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري ويو هو، تنهن ڪري سندس وفات کان پوءِ حڪومت سندس ٻئي پٽ مير فيض محمد خان کي ملي، جنهن 1909ع ۾ پنهنجي وفات تائين حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ سندس پٽ مير امام بخش خان ٽالپر حڪمران بڻيو.<ref name=":0" /> هن [[پهرين عالمي جنگ]] دوران انگريزن جي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي، جنهن جي صلي ۾ 1918ع ۾ کيس اعزازي لقب ''ليفٽيننٽ ڪرنل'' ڏنو ويو.<ref name=":0" /> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مير علي نواز خان حڪمران بڻيو. سندس دورِ حڪومت ۾ جبري پورهئي واري جاگيرداري ''چير'' (''Cherr'') نظام کي ختم ڪيو ويو، جڏهن ته زرعي آبپاشي لاءِ نيون واهون پڻ کوٽايون ويون.<ref name=":0" /> == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] tv4afl8br366kpx1t1h7ofm39t8zrrp 400687 400686 2026-08-04T00:27:02Z Intisar Ali 8681 /* */ 400687 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = City | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = Shiraz Shaukat Rajpar, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. [[File:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ خيرپور]] ==تاريخ== {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} [[ٽالپر خاندان]] جو بنياد 1783ع ۾ مير فتح علي خان وڌو، جنهن [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ پاڻ کي سنڌ جو پهريون ''رئيس'' (حاڪم) قرار ڏنو.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Solomon|first1=R. V.|url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&dq=talpur+sindh&pg=PA337|title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey|last2=Bond|first2=J. W.|date=2006|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1965-4|language=en}}</ref> خيرپور شاخ جي باني مير سهراب خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ، 1811ع ۾ حڪومت سندس وڏي پٽ مير رستم علي خان جي حوالي ٿي.<ref name=":0" /> [[File:Khairpur_map.gif|left|thumb|خيرپور رياست (ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل) 1947ع ۾ هڪ نوابي رياست جي حيثيت سان پاڪستان ۾ شامل ٿي.]] مير رستم علي خان 1842ع تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ مير علي مراد جي حق ۾ دستبردار ٿيو. مير علي مراد 1845ع کان 1847ع تائين ترڪي مهم دوران انگريزن جي مدد ڪئي، پر 1851ع–1852ع ۾ مٿس انگريزن خلاف سازش جو الزام لڳايو ويو، جنهن سبب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سندس اپر سنڌ واريون زمينون ضبط ڪري ڇڏيون. نتيجي طور سندس قبضي هيٺ رهيل علائقو گهڻو ڪري خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي تائين محدود ٿي ويو. 1857ع جي [[سپاهي بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ باغين کي [[شڪارپور]] جي جيل ۽ خزاني تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ کيس ٻيهر انگريزن جو اعتماد حاصل ٿيو، ۽ 1866ع ۾ انگريزن واعدو ڪيو ته مستقبل ۾ سندس جانشينن کي خيرپور جا قانوني حڪمران تسليم ڪيو ويندو.<ref name=":0" /> مير علي مراد جو وڏو پٽ سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري ويو هو، تنهن ڪري سندس وفات کان پوءِ حڪومت سندس ٻئي پٽ مير فيض محمد خان کي ملي، جنهن 1909ع ۾ پنهنجي وفات تائين حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ سندس پٽ مير امام بخش خان ٽالپر حڪمران بڻيو.<ref name=":0" /> هن [[پهرين عالمي جنگ]] دوران انگريزن جي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي، جنهن جي صلي ۾ 1918ع ۾ کيس اعزازي لقب ''ليفٽيننٽ ڪرنل'' ڏنو ويو.<ref name=":0" /> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مير علي نواز خان حڪمران بڻيو. سندس دورِ حڪومت ۾ جبري پورهئي واري جاگيرداري ''چير'' (''Cherr'') نظام کي ختم ڪيو ويو، جڏهن ته زرعي آبپاشي لاءِ نيون واهون پڻ کوٽايون ويون.<ref name=":0" /> == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] 81jnfxwtdu2pg89m0429vygyi5guwq0 400688 400687 2026-08-04T00:28:08Z Intisar Ali 8681 400688 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = City | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = Shiraz Shaukat Rajpar, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. [[File:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ خيرپور]] ==تاريخ== {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} [[ٽالپر خاندان]] جو بنياد 1783ع ۾ مير فتح علي خان وڌو، جنهن [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ پاڻ کي سنڌ جو پهريون ''رئيس'' (حاڪم) قرار ڏنو.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Solomon|first1=R. V.|url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&dq=talpur+sindh&pg=PA337|title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey|last2=Bond|first2=J. W.|date=2006|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1965-4|language=en}}</ref> خيرپور شاخ جي باني مير سهراب خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ، 1811ع ۾ حڪومت سندس وڏي پٽ مير رستم علي خان جي حوالي ٿي.<ref name=":0" /> [[File:Khairpur_map.gif|left|thumb|خيرپور رياست (ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل) 1947ع ۾ هڪ نوابي رياست جي حيثيت سان پاڪستان ۾ شامل ٿي.]] مير رستم علي خان 1842ع تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ مير علي مراد جي حق ۾ دستبردار ٿيو. مير علي مراد 1845ع کان 1847ع تائين ترڪي مهم دوران انگريزن جي مدد ڪئي، پر 1851ع–1852ع ۾ مٿس انگريزن خلاف سازش جو الزام لڳايو ويو، جنهن سبب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سندس اپر سنڌ واريون زمينون ضبط ڪري ڇڏيون. نتيجي طور سندس قبضي هيٺ رهيل علائقو گهڻو ڪري خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي تائين محدود ٿي ويو. 1857ع جي [[سپاهي بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ باغين کي [[شڪارپور]] جي جيل ۽ خزاني تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ کيس ٻيهر انگريزن جو اعتماد حاصل ٿيو، ۽ 1866ع ۾ انگريزن واعدو ڪيو ته مستقبل ۾ سندس جانشينن کي خيرپور جا قانوني حڪمران تسليم ڪيو ويندو.<ref name=":0" /> مير علي مراد جو وڏو پٽ سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري ويو هو، تنهن ڪري سندس وفات کان پوءِ حڪومت سندس ٻئي پٽ مير فيض محمد خان کي ملي، جنهن 1909ع ۾ پنهنجي وفات تائين حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ سندس پٽ مير امام بخش خان ٽالپر حڪمران بڻيو.<ref name=":0" /> هن [[پهرين عالمي جنگ]] دوران انگريزن جي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي، جنهن جي صلي ۾ 1918ع ۾ کيس اعزازي لقب ''ليفٽيننٽ ڪرنل'' ڏنو ويو.<ref name=":0" /> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مير علي نواز خان حڪمران بڻيو. سندس دورِ حڪومت ۾ جبري پورهئي واري جاگيرداري ''چير'' (''Cherr'') نظام کي ختم ڪيو ويو، جڏهن ته زرعي آبپاشي لاءِ نيون واهون پڻ کوٽايون ويون.<ref name=":0" /> ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] snz13qemq691rwu445k7dm6g21sdzan 400689 400688 2026-08-04T00:28:47Z Intisar Ali 8681 400689 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = City | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = Shiraz Shaukat Rajpar, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. [[File:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ خيرپور]] ==تاريخ== {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} [[ٽالپر خاندان]] جو بنياد 1783ع ۾ مير فتح علي خان وڌو، جنهن [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ پاڻ کي سنڌ جو پهريون ''رئيس'' (حاڪم) قرار ڏنو.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Solomon|first1=R. V.|url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&dq=talpur+sindh&pg=PA337|title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey|last2=Bond|first2=J. W.|date=2006|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1965-4|language=en}}</ref> خيرپور شاخ جي باني مير سهراب خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ، 1811ع ۾ حڪومت سندس وڏي پٽ مير رستم علي خان جي حوالي ٿي.<ref name=":0" /> [[File:Khairpur_map.gif|left|thumb|خيرپور رياست (ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل) 1947ع ۾ هڪ نوابي رياست جي حيثيت سان پاڪستان ۾ شامل ٿي.]] مير رستم علي خان 1842ع تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ مير علي مراد جي حق ۾ دستبردار ٿيو. مير علي مراد 1845ع کان 1847ع تائين ترڪي مهم دوران انگريزن جي مدد ڪئي، پر 1851ع–1852ع ۾ مٿس انگريزن خلاف سازش جو الزام لڳايو ويو، جنهن سبب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سندس اپر سنڌ واريون زمينون ضبط ڪري ڇڏيون. نتيجي طور سندس قبضي هيٺ رهيل علائقو گهڻو ڪري خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي تائين محدود ٿي ويو. 1857ع جي [[سپاهي بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ باغين کي [[شڪارپور]] جي جيل ۽ خزاني تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ کيس ٻيهر انگريزن جو اعتماد حاصل ٿيو، ۽ 1866ع ۾ انگريزن واعدو ڪيو ته مستقبل ۾ سندس جانشينن کي خيرپور جا قانوني حڪمران تسليم ڪيو ويندو.<ref name=":0" /> مير علي مراد جو وڏو پٽ سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري ويو هو، تنهن ڪري سندس وفات کان پوءِ حڪومت سندس ٻئي پٽ مير فيض محمد خان کي ملي، جنهن 1909ع ۾ پنهنجي وفات تائين حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ سندس پٽ مير امام بخش خان ٽالپر حڪمران بڻيو.<ref name=":0" /> هن [[پهرين عالمي جنگ]] دوران انگريزن جي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي، جنهن جي صلي ۾ 1918ع ۾ کيس اعزازي لقب ''ليفٽيننٽ ڪرنل'' ڏنو ويو.<ref name=":0" /> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مير علي نواز خان حڪمران بڻيو. سندس دورِ حڪومت ۾ جبري پورهئي واري جاگيرداري ''چير'' (''Cherr'') نظام کي ختم ڪيو ويو، جڏهن ته زرعي آبپاشي لاءِ نيون واهون پڻ کوٽايون ويون.<ref name=":0" /> ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ==سياست== سياسي طور تي خيرپور شهر تي 1970ع واري ڏهاڪي کان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (PPP) جو غلبو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪن چونڊن ۾ ٻين سياسي پارٽين به ڪاميابي حاصل ڪئي، پر مجموعي طور شهر جي نمائندگي [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ گهڻي ڀاڱي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکندڙ چونڊيل نمائندن ڪئي آهي. ===قومي اسيمبلي=== [[2023ع پاڪستان جون عام چونڊون|2023ع جي عام چونڊن]] دوران تڪن جي نئين حدبندي کان پوءِ، شهر جي نمائندگي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ ميمبر ڪري ٿو. {| class="wikitable" |+ !قومي اسيمبلي جو ميمبر (MNA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[نفيسه شاه]] |'''[[NA-208 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ===صوبائي اسيمبلي=== {| class="wikitable" |+ !صوبائي اسيمبلي جو ميمبر (MPA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[سيد قائم علي شاه]] |'''[[PS-26 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] 267uqy3a206yhq3413jah6lnpitjllz 400690 400689 2026-08-04T00:29:48Z Intisar Ali 8681 /* صوبائي اسيمبلي */ 400690 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = City | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = Shiraz Shaukat Rajpar, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. [[File:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ خيرپور]] ==تاريخ== {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} [[ٽالپر خاندان]] جو بنياد 1783ع ۾ مير فتح علي خان وڌو، جنهن [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ پاڻ کي سنڌ جو پهريون ''رئيس'' (حاڪم) قرار ڏنو.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Solomon|first1=R. V.|url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&dq=talpur+sindh&pg=PA337|title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey|last2=Bond|first2=J. W.|date=2006|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1965-4|language=en}}</ref> خيرپور شاخ جي باني مير سهراب خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ، 1811ع ۾ حڪومت سندس وڏي پٽ مير رستم علي خان جي حوالي ٿي.<ref name=":0" /> [[File:Khairpur_map.gif|left|thumb|خيرپور رياست (ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل) 1947ع ۾ هڪ نوابي رياست جي حيثيت سان پاڪستان ۾ شامل ٿي.]] مير رستم علي خان 1842ع تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ مير علي مراد جي حق ۾ دستبردار ٿيو. مير علي مراد 1845ع کان 1847ع تائين ترڪي مهم دوران انگريزن جي مدد ڪئي، پر 1851ع–1852ع ۾ مٿس انگريزن خلاف سازش جو الزام لڳايو ويو، جنهن سبب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سندس اپر سنڌ واريون زمينون ضبط ڪري ڇڏيون. نتيجي طور سندس قبضي هيٺ رهيل علائقو گهڻو ڪري خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي تائين محدود ٿي ويو. 1857ع جي [[سپاهي بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ باغين کي [[شڪارپور]] جي جيل ۽ خزاني تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ کيس ٻيهر انگريزن جو اعتماد حاصل ٿيو، ۽ 1866ع ۾ انگريزن واعدو ڪيو ته مستقبل ۾ سندس جانشينن کي خيرپور جا قانوني حڪمران تسليم ڪيو ويندو.<ref name=":0" /> مير علي مراد جو وڏو پٽ سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري ويو هو، تنهن ڪري سندس وفات کان پوءِ حڪومت سندس ٻئي پٽ مير فيض محمد خان کي ملي، جنهن 1909ع ۾ پنهنجي وفات تائين حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ سندس پٽ مير امام بخش خان ٽالپر حڪمران بڻيو.<ref name=":0" /> هن [[پهرين عالمي جنگ]] دوران انگريزن جي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي، جنهن جي صلي ۾ 1918ع ۾ کيس اعزازي لقب ''ليفٽيننٽ ڪرنل'' ڏنو ويو.<ref name=":0" /> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مير علي نواز خان حڪمران بڻيو. سندس دورِ حڪومت ۾ جبري پورهئي واري جاگيرداري ''چير'' (''Cherr'') نظام کي ختم ڪيو ويو، جڏهن ته زرعي آبپاشي لاءِ نيون واهون پڻ کوٽايون ويون.<ref name=":0" /> ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ==سياست== سياسي طور تي خيرپور شهر تي 1970ع واري ڏهاڪي کان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (PPP) جو غلبو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪن چونڊن ۾ ٻين سياسي پارٽين به ڪاميابي حاصل ڪئي، پر مجموعي طور شهر جي نمائندگي [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ گهڻي ڀاڱي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکندڙ چونڊيل نمائندن ڪئي آهي. ===قومي اسيمبلي=== [[2023ع پاڪستان جون عام چونڊون|2023ع جي عام چونڊن]] دوران تڪن جي نئين حدبندي کان پوءِ، شهر جي نمائندگي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ ميمبر ڪري ٿو. {| class="wikitable" |+ !قومي اسيمبلي جو ميمبر (MNA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[نفيسه شاه]] |'''[[NA-208 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ===صوبائي اسيمبلي=== {| class="wikitable" |+ !صوبائي اسيمبلي جو ميمبر (MPA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[سيد قائم علي شاه]] |'''[[PS-26 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ==آبهوا== خيرپور ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: ''BWh'') ملي ٿي، جنهن جون خاصيتون انتهائي گرم ۽ ڌنڌ جهڙين اونهارين ۽ نسبتاً گرم سيارن تي مشتمل آهن. خيرپور پنهنجي انتهائي گرم اونهارين جي ڪري مشهور آهي، ۽ [[برطانوي هندستان]] جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهر قرار ڏنو ويندو هو.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|publisher=G. Bell and Sons|date=1876|url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog|page=[https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog/page/n712 677]|quote=aror .|access-date=19 December 2017}}</ref> سال ڀر هوا جي رفتار گهٽ رهندي آهي ۽ سج جي روشني وافر مقدار ۾ ملندي آهي. اونهاري ۾ گرمي پد اڪثر {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي پهچي ويندو آهي. اپريل کان جون جي شروعات تائين خشڪ گرمي محسوس ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا جي چوماسي]] جي موسم شروع ٿيندي آهي. خيرپور ۾ چوماسي دوران برسات گهٽ پوندي آهي، پر هوا ۾ نمي (ڊيُو پوائنٽ) وڌڻ سبب گرمي جي شدت وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. چوماسي جي موسم سيپٽمبر تائين ختم ٿي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ ٿوري عرصي لاءِ سرءُ جي موسم ايندي آهي، جنهن کان پوءِ علائقي ۾ نسبتاً ٿڌيون سياري جون حالتون شروع ٿينديون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Khairpur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> خيرپور ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|87.6|mm|in|1|disp=or}} ٿيندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري چوماسي جي موسم دوران وسندي آهي. سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|375|mm|in|1|disp=or}}، جيڪا 1978ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سڄي سال دوران ڪا به برسات رڪارڊ نه ٿي هئي. {{Weather box |width = auto |location = خيرپور |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 3.5 |Feb rain mm = 7.0 |Mar rain mm = 6.8 |Apr rain mm = 5.7 |May rain mm = 5.0 |Jun rain mm = 4.5 |Jul rain mm = 20.8 |Aug rain mm = 20.4 |Sep rain mm = 0.9 |Oct rain mm = 3.0 |Nov rain mm = 0.6 |Dec rain mm = 9.4 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.8 |Apr rain days = 0.4 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 0.5 |Jul rain days = 2.0 |Aug rain days = 0.6 |Sep rain days = 0.1 |Oct rain days = 0.1 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = PMD (1991–2020)<ref name=PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = Flood Forecasting Division Lahore |access-date = February 24, 2020}}</ref> |source 2 = climate-data<ref name=climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/Khairpur-1227/ |title = Climate Khairpur (Pakistan) |access-date = June 2, 2022}}</ref> }} == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] 58tdhplygfg1ez76vfuh0ukc0aa1zq6 400691 400690 2026-08-04T00:30:27Z Intisar Ali 8681 400691 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = City | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = Shiraz Shaukat Rajpar, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. [[File:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ خيرپور]] ==تاريخ== {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} [[ٽالپر خاندان]] جو بنياد 1783ع ۾ مير فتح علي خان وڌو، جنهن [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ پاڻ کي سنڌ جو پهريون ''رئيس'' (حاڪم) قرار ڏنو.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Solomon|first1=R. V.|url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&dq=talpur+sindh&pg=PA337|title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey|last2=Bond|first2=J. W.|date=2006|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1965-4|language=en}}</ref> خيرپور شاخ جي باني مير سهراب خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ، 1811ع ۾ حڪومت سندس وڏي پٽ مير رستم علي خان جي حوالي ٿي.<ref name=":0" /> [[File:Khairpur_map.gif|left|thumb|خيرپور رياست (ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل) 1947ع ۾ هڪ نوابي رياست جي حيثيت سان پاڪستان ۾ شامل ٿي.]] مير رستم علي خان 1842ع تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ مير علي مراد جي حق ۾ دستبردار ٿيو. مير علي مراد 1845ع کان 1847ع تائين ترڪي مهم دوران انگريزن جي مدد ڪئي، پر 1851ع–1852ع ۾ مٿس انگريزن خلاف سازش جو الزام لڳايو ويو، جنهن سبب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سندس اپر سنڌ واريون زمينون ضبط ڪري ڇڏيون. نتيجي طور سندس قبضي هيٺ رهيل علائقو گهڻو ڪري خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي تائين محدود ٿي ويو. 1857ع جي [[سپاهي بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ باغين کي [[شڪارپور]] جي جيل ۽ خزاني تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ کيس ٻيهر انگريزن جو اعتماد حاصل ٿيو، ۽ 1866ع ۾ انگريزن واعدو ڪيو ته مستقبل ۾ سندس جانشينن کي خيرپور جا قانوني حڪمران تسليم ڪيو ويندو.<ref name=":0" /> مير علي مراد جو وڏو پٽ سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري ويو هو، تنهن ڪري سندس وفات کان پوءِ حڪومت سندس ٻئي پٽ مير فيض محمد خان کي ملي، جنهن 1909ع ۾ پنهنجي وفات تائين حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ سندس پٽ مير امام بخش خان ٽالپر حڪمران بڻيو.<ref name=":0" /> هن [[پهرين عالمي جنگ]] دوران انگريزن جي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي، جنهن جي صلي ۾ 1918ع ۾ کيس اعزازي لقب ''ليفٽيننٽ ڪرنل'' ڏنو ويو.<ref name=":0" /> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مير علي نواز خان حڪمران بڻيو. سندس دورِ حڪومت ۾ جبري پورهئي واري جاگيرداري ''چير'' (''Cherr'') نظام کي ختم ڪيو ويو، جڏهن ته زرعي آبپاشي لاءِ نيون واهون پڻ کوٽايون ويون.<ref name=":0" /> ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ==سياست== سياسي طور تي خيرپور شهر تي 1970ع واري ڏهاڪي کان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (PPP) جو غلبو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪن چونڊن ۾ ٻين سياسي پارٽين به ڪاميابي حاصل ڪئي، پر مجموعي طور شهر جي نمائندگي [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ گهڻي ڀاڱي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکندڙ چونڊيل نمائندن ڪئي آهي. ===قومي اسيمبلي=== [[2023ع پاڪستان جون عام چونڊون|2023ع جي عام چونڊن]] دوران تڪن جي نئين حدبندي کان پوءِ، شهر جي نمائندگي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ ميمبر ڪري ٿو. {| class="wikitable" |+ !قومي اسيمبلي جو ميمبر (MNA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[نفيسه شاه]] |'''[[اين اي-208 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ===صوبائي اسيمبلي=== {| class="wikitable" |+ !صوبائي اسيمبلي جو ميمبر (MPA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[سيد قائم علي شاه]] |'''[[PS-26 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ==آبهوا== خيرپور ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: ''BWh'') ملي ٿي، جنهن جون خاصيتون انتهائي گرم ۽ ڌنڌ جهڙين اونهارين ۽ نسبتاً گرم سيارن تي مشتمل آهن. خيرپور پنهنجي انتهائي گرم اونهارين جي ڪري مشهور آهي، ۽ [[برطانوي هندستان]] جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهر قرار ڏنو ويندو هو.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|publisher=G. Bell and Sons|date=1876|url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog|page=[https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog/page/n712 677]|quote=aror .|access-date=19 December 2017}}</ref> سال ڀر هوا جي رفتار گهٽ رهندي آهي ۽ سج جي روشني وافر مقدار ۾ ملندي آهي. اونهاري ۾ گرمي پد اڪثر {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي پهچي ويندو آهي. اپريل کان جون جي شروعات تائين خشڪ گرمي محسوس ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا جي چوماسي]] جي موسم شروع ٿيندي آهي. خيرپور ۾ چوماسي دوران برسات گهٽ پوندي آهي، پر هوا ۾ نمي (ڊيُو پوائنٽ) وڌڻ سبب گرمي جي شدت وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. چوماسي جي موسم سيپٽمبر تائين ختم ٿي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ ٿوري عرصي لاءِ سرءُ جي موسم ايندي آهي، جنهن کان پوءِ علائقي ۾ نسبتاً ٿڌيون سياري جون حالتون شروع ٿينديون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Khairpur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> خيرپور ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|87.6|mm|in|1|disp=or}} ٿيندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري چوماسي جي موسم دوران وسندي آهي. سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|375|mm|in|1|disp=or}}، جيڪا 1978ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سڄي سال دوران ڪا به برسات رڪارڊ نه ٿي هئي. {{Weather box |width = auto |location = خيرپور |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 3.5 |Feb rain mm = 7.0 |Mar rain mm = 6.8 |Apr rain mm = 5.7 |May rain mm = 5.0 |Jun rain mm = 4.5 |Jul rain mm = 20.8 |Aug rain mm = 20.4 |Sep rain mm = 0.9 |Oct rain mm = 3.0 |Nov rain mm = 0.6 |Dec rain mm = 9.4 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.8 |Apr rain days = 0.4 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 0.5 |Jul rain days = 2.0 |Aug rain days = 0.6 |Sep rain days = 0.1 |Oct rain days = 0.1 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = PMD (1991–2020)<ref name=PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = Flood Forecasting Division Lahore |access-date = February 24, 2020}}</ref> |source 2 = climate-data<ref name=climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/Khairpur-1227/ |title = Climate Khairpur (Pakistan) |access-date = June 2, 2022}}</ref> }} == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] 1wvdmhsafz2qo648wwl6y21apy2lqrf 400692 400691 2026-08-04T00:30:41Z Intisar Ali 8681 400692 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = City | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = Shiraz Shaukat Rajpar, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. [[File:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ خيرپور]] ==تاريخ== {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} [[ٽالپر خاندان]] جو بنياد 1783ع ۾ مير فتح علي خان وڌو، جنهن [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ پاڻ کي سنڌ جو پهريون ''رئيس'' (حاڪم) قرار ڏنو.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Solomon|first1=R. V.|url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&dq=talpur+sindh&pg=PA337|title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey|last2=Bond|first2=J. W.|date=2006|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1965-4|language=en}}</ref> خيرپور شاخ جي باني مير سهراب خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ، 1811ع ۾ حڪومت سندس وڏي پٽ مير رستم علي خان جي حوالي ٿي.<ref name=":0" /> [[File:Khairpur_map.gif|left|thumb|خيرپور رياست (ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل) 1947ع ۾ هڪ نوابي رياست جي حيثيت سان پاڪستان ۾ شامل ٿي.]] مير رستم علي خان 1842ع تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ مير علي مراد جي حق ۾ دستبردار ٿيو. مير علي مراد 1845ع کان 1847ع تائين ترڪي مهم دوران انگريزن جي مدد ڪئي، پر 1851ع–1852ع ۾ مٿس انگريزن خلاف سازش جو الزام لڳايو ويو، جنهن سبب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سندس اپر سنڌ واريون زمينون ضبط ڪري ڇڏيون. نتيجي طور سندس قبضي هيٺ رهيل علائقو گهڻو ڪري خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي تائين محدود ٿي ويو. 1857ع جي [[سپاهي بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ باغين کي [[شڪارپور]] جي جيل ۽ خزاني تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ کيس ٻيهر انگريزن جو اعتماد حاصل ٿيو، ۽ 1866ع ۾ انگريزن واعدو ڪيو ته مستقبل ۾ سندس جانشينن کي خيرپور جا قانوني حڪمران تسليم ڪيو ويندو.<ref name=":0" /> مير علي مراد جو وڏو پٽ سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري ويو هو، تنهن ڪري سندس وفات کان پوءِ حڪومت سندس ٻئي پٽ مير فيض محمد خان کي ملي، جنهن 1909ع ۾ پنهنجي وفات تائين حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ سندس پٽ مير امام بخش خان ٽالپر حڪمران بڻيو.<ref name=":0" /> هن [[پهرين عالمي جنگ]] دوران انگريزن جي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي، جنهن جي صلي ۾ 1918ع ۾ کيس اعزازي لقب ''ليفٽيننٽ ڪرنل'' ڏنو ويو.<ref name=":0" /> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مير علي نواز خان حڪمران بڻيو. سندس دورِ حڪومت ۾ جبري پورهئي واري جاگيرداري ''چير'' (''Cherr'') نظام کي ختم ڪيو ويو، جڏهن ته زرعي آبپاشي لاءِ نيون واهون پڻ کوٽايون ويون.<ref name=":0" /> ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ==سياست== سياسي طور تي خيرپور شهر تي 1970ع واري ڏهاڪي کان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (PPP) جو غلبو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪن چونڊن ۾ ٻين سياسي پارٽين به ڪاميابي حاصل ڪئي، پر مجموعي طور شهر جي نمائندگي [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ گهڻي ڀاڱي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکندڙ چونڊيل نمائندن ڪئي آهي. ===قومي اسيمبلي=== [[2023ع پاڪستان جون عام چونڊون|2023ع جي عام چونڊن]] دوران تڪن جي نئين حدبندي کان پوءِ، شهر جي نمائندگي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ ميمبر ڪري ٿو. {| class="wikitable" |+ !قومي اسيمبلي جو ميمبر (MNA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[نفيسه شاه]] |'''[[اين اي-208 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ===صوبائي اسيمبلي=== {| class="wikitable" |+ !صوبائي اسيمبلي جو ميمبر (MPA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[سيد قائم علي شاه]] |'''[[پي ايس-26 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ==آبهوا== خيرپور ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: ''BWh'') ملي ٿي، جنهن جون خاصيتون انتهائي گرم ۽ ڌنڌ جهڙين اونهارين ۽ نسبتاً گرم سيارن تي مشتمل آهن. خيرپور پنهنجي انتهائي گرم اونهارين جي ڪري مشهور آهي، ۽ [[برطانوي هندستان]] جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهر قرار ڏنو ويندو هو.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|publisher=G. Bell and Sons|date=1876|url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog|page=[https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog/page/n712 677]|quote=aror .|access-date=19 December 2017}}</ref> سال ڀر هوا جي رفتار گهٽ رهندي آهي ۽ سج جي روشني وافر مقدار ۾ ملندي آهي. اونهاري ۾ گرمي پد اڪثر {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي پهچي ويندو آهي. اپريل کان جون جي شروعات تائين خشڪ گرمي محسوس ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا جي چوماسي]] جي موسم شروع ٿيندي آهي. خيرپور ۾ چوماسي دوران برسات گهٽ پوندي آهي، پر هوا ۾ نمي (ڊيُو پوائنٽ) وڌڻ سبب گرمي جي شدت وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. چوماسي جي موسم سيپٽمبر تائين ختم ٿي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ ٿوري عرصي لاءِ سرءُ جي موسم ايندي آهي، جنهن کان پوءِ علائقي ۾ نسبتاً ٿڌيون سياري جون حالتون شروع ٿينديون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Khairpur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> خيرپور ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|87.6|mm|in|1|disp=or}} ٿيندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري چوماسي جي موسم دوران وسندي آهي. سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|375|mm|in|1|disp=or}}، جيڪا 1978ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سڄي سال دوران ڪا به برسات رڪارڊ نه ٿي هئي. {{Weather box |width = auto |location = خيرپور |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 3.5 |Feb rain mm = 7.0 |Mar rain mm = 6.8 |Apr rain mm = 5.7 |May rain mm = 5.0 |Jun rain mm = 4.5 |Jul rain mm = 20.8 |Aug rain mm = 20.4 |Sep rain mm = 0.9 |Oct rain mm = 3.0 |Nov rain mm = 0.6 |Dec rain mm = 9.4 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.8 |Apr rain days = 0.4 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 0.5 |Jul rain days = 2.0 |Aug rain days = 0.6 |Sep rain days = 0.1 |Oct rain days = 0.1 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = PMD (1991–2020)<ref name=PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = Flood Forecasting Division Lahore |access-date = February 24, 2020}}</ref> |source 2 = climate-data<ref name=climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/Khairpur-1227/ |title = Climate Khairpur (Pakistan) |access-date = June 2, 2022}}</ref> }} == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] 2uapzom33wgqk4em754kbozh5rvk7fs 400693 400692 2026-08-04T00:31:43Z Intisar Ali 8681 /* آبهوا */ 400693 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = City | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = Shiraz Shaukat Rajpar, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. [[File:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ خيرپور]] ==تاريخ== {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} [[ٽالپر خاندان]] جو بنياد 1783ع ۾ مير فتح علي خان وڌو، جنهن [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ پاڻ کي سنڌ جو پهريون ''رئيس'' (حاڪم) قرار ڏنو.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Solomon|first1=R. V.|url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&dq=talpur+sindh&pg=PA337|title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey|last2=Bond|first2=J. W.|date=2006|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1965-4|language=en}}</ref> خيرپور شاخ جي باني مير سهراب خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ، 1811ع ۾ حڪومت سندس وڏي پٽ مير رستم علي خان جي حوالي ٿي.<ref name=":0" /> [[File:Khairpur_map.gif|left|thumb|خيرپور رياست (ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل) 1947ع ۾ هڪ نوابي رياست جي حيثيت سان پاڪستان ۾ شامل ٿي.]] مير رستم علي خان 1842ع تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ مير علي مراد جي حق ۾ دستبردار ٿيو. مير علي مراد 1845ع کان 1847ع تائين ترڪي مهم دوران انگريزن جي مدد ڪئي، پر 1851ع–1852ع ۾ مٿس انگريزن خلاف سازش جو الزام لڳايو ويو، جنهن سبب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سندس اپر سنڌ واريون زمينون ضبط ڪري ڇڏيون. نتيجي طور سندس قبضي هيٺ رهيل علائقو گهڻو ڪري خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي تائين محدود ٿي ويو. 1857ع جي [[سپاهي بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ باغين کي [[شڪارپور]] جي جيل ۽ خزاني تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ کيس ٻيهر انگريزن جو اعتماد حاصل ٿيو، ۽ 1866ع ۾ انگريزن واعدو ڪيو ته مستقبل ۾ سندس جانشينن کي خيرپور جا قانوني حڪمران تسليم ڪيو ويندو.<ref name=":0" /> مير علي مراد جو وڏو پٽ سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري ويو هو، تنهن ڪري سندس وفات کان پوءِ حڪومت سندس ٻئي پٽ مير فيض محمد خان کي ملي، جنهن 1909ع ۾ پنهنجي وفات تائين حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ سندس پٽ مير امام بخش خان ٽالپر حڪمران بڻيو.<ref name=":0" /> هن [[پهرين عالمي جنگ]] دوران انگريزن جي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي، جنهن جي صلي ۾ 1918ع ۾ کيس اعزازي لقب ''ليفٽيننٽ ڪرنل'' ڏنو ويو.<ref name=":0" /> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مير علي نواز خان حڪمران بڻيو. سندس دورِ حڪومت ۾ جبري پورهئي واري جاگيرداري ''چير'' (''Cherr'') نظام کي ختم ڪيو ويو، جڏهن ته زرعي آبپاشي لاءِ نيون واهون پڻ کوٽايون ويون.<ref name=":0" /> ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ==سياست== سياسي طور تي خيرپور شهر تي 1970ع واري ڏهاڪي کان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (PPP) جو غلبو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪن چونڊن ۾ ٻين سياسي پارٽين به ڪاميابي حاصل ڪئي، پر مجموعي طور شهر جي نمائندگي [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ گهڻي ڀاڱي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکندڙ چونڊيل نمائندن ڪئي آهي. ===قومي اسيمبلي=== [[2023ع پاڪستان جون عام چونڊون|2023ع جي عام چونڊن]] دوران تڪن جي نئين حدبندي کان پوءِ، شهر جي نمائندگي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ ميمبر ڪري ٿو. {| class="wikitable" |+ !قومي اسيمبلي جو ميمبر (MNA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[نفيسه شاه]] |'''[[اين اي-208 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ===صوبائي اسيمبلي=== {| class="wikitable" |+ !صوبائي اسيمبلي جو ميمبر (MPA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[سيد قائم علي شاه]] |'''[[پي ايس-26 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ==آبهوا== خيرپور ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: ''BWh'') ملي ٿي، جنهن جون خاصيتون انتهائي گرم ۽ ڌنڌ جهڙين اونهارين ۽ نسبتاً گرم سيارن تي مشتمل آهن. خيرپور پنهنجي انتهائي گرم اونهارين جي ڪري مشهور آهي، ۽ [[برطانوي هندستان]] جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهر قرار ڏنو ويندو هو.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|publisher=G. Bell and Sons|date=1876|url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog|page=[https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog/page/n712 677]|quote=aror .|access-date=19 December 2017}}</ref> سال ڀر هوا جي رفتار گهٽ رهندي آهي ۽ سج جي روشني وافر مقدار ۾ ملندي آهي. اونهاري ۾ گرمي پد اڪثر {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي پهچي ويندو آهي. اپريل کان جون جي شروعات تائين خشڪ گرمي محسوس ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا جي چوماسي]] جي موسم شروع ٿيندي آهي. خيرپور ۾ چوماسي دوران برسات گهٽ پوندي آهي، پر هوا ۾ نمي (ڊيُو پوائنٽ) وڌڻ سبب گرمي جي شدت وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. چوماسي جي موسم سيپٽمبر تائين ختم ٿي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ ٿوري عرصي لاءِ سرءُ جي موسم ايندي آهي، جنهن کان پوءِ علائقي ۾ نسبتاً ٿڌيون سياري جون حالتون شروع ٿينديون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Khairpur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> خيرپور ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|87.6|mm|in|1|disp=or}} ٿيندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري چوماسي جي موسم دوران وسندي آهي. سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|375|mm|in|1|disp=or}}، جيڪا 1978ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سڄي سال دوران ڪا به برسات رڪارڊ نه ٿي هئي. {{Weather box |width = auto |location = خيرپور |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 3.5 |Feb rain mm = 7.0 |Mar rain mm = 6.8 |Apr rain mm = 5.7 |May rain mm = 5.0 |Jun rain mm = 4.5 |Jul rain mm = 20.8 |Aug rain mm = 20.4 |Sep rain mm = 0.9 |Oct rain mm = 3.0 |Nov rain mm = 0.6 |Dec rain mm = 9.4 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.8 |Apr rain days = 0.4 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 0.5 |Jul rain days = 2.0 |Aug rain days = 0.6 |Sep rain days = 0.1 |Oct rain days = 0.1 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = PMD (1991–2020)<ref name=PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = Flood Forecasting Division Lahore |access-date = February 24, 2020}}</ref> |source 2 = climate-data<ref name=climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/Khairpur-1227/ |title = Climate Khairpur (Pakistan) |access-date = June 2, 2022}}</ref> }} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|18184|1961|34144|1972|48299|1981|61447|1998|105,637|2017|183,181|2023|191,044|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب خيرپور جي آبادي 191,044 هئي. 1998ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 105,637 هئي، جيڪا 1981ع جي آدمشماري ۾ 61,447 هئي. 2006ع ۾ شهر جي اندازي مطابق آبادي{{Ref|estimate}} 127,857 ڄاڻائي وئي هئي. [[فائل:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ، خيرپور]] == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] 12f2cg6c3wuuembk3tt4czyqikvvn6b 400694 400693 2026-08-04T00:31:59Z Intisar Ali 8681 /* */ 400694 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = City | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = Shiraz Shaukat Rajpar, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. ==تاريخ== {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} [[ٽالپر خاندان]] جو بنياد 1783ع ۾ مير فتح علي خان وڌو، جنهن [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ پاڻ کي سنڌ جو پهريون ''رئيس'' (حاڪم) قرار ڏنو.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Solomon|first1=R. V.|url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&dq=talpur+sindh&pg=PA337|title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey|last2=Bond|first2=J. W.|date=2006|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1965-4|language=en}}</ref> خيرپور شاخ جي باني مير سهراب خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ، 1811ع ۾ حڪومت سندس وڏي پٽ مير رستم علي خان جي حوالي ٿي.<ref name=":0" /> [[File:Khairpur_map.gif|left|thumb|خيرپور رياست (ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل) 1947ع ۾ هڪ نوابي رياست جي حيثيت سان پاڪستان ۾ شامل ٿي.]] مير رستم علي خان 1842ع تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ مير علي مراد جي حق ۾ دستبردار ٿيو. مير علي مراد 1845ع کان 1847ع تائين ترڪي مهم دوران انگريزن جي مدد ڪئي، پر 1851ع–1852ع ۾ مٿس انگريزن خلاف سازش جو الزام لڳايو ويو، جنهن سبب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سندس اپر سنڌ واريون زمينون ضبط ڪري ڇڏيون. نتيجي طور سندس قبضي هيٺ رهيل علائقو گهڻو ڪري خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي تائين محدود ٿي ويو. 1857ع جي [[سپاهي بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ باغين کي [[شڪارپور]] جي جيل ۽ خزاني تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ کيس ٻيهر انگريزن جو اعتماد حاصل ٿيو، ۽ 1866ع ۾ انگريزن واعدو ڪيو ته مستقبل ۾ سندس جانشينن کي خيرپور جا قانوني حڪمران تسليم ڪيو ويندو.<ref name=":0" /> مير علي مراد جو وڏو پٽ سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري ويو هو، تنهن ڪري سندس وفات کان پوءِ حڪومت سندس ٻئي پٽ مير فيض محمد خان کي ملي، جنهن 1909ع ۾ پنهنجي وفات تائين حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ سندس پٽ مير امام بخش خان ٽالپر حڪمران بڻيو.<ref name=":0" /> هن [[پهرين عالمي جنگ]] دوران انگريزن جي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي، جنهن جي صلي ۾ 1918ع ۾ کيس اعزازي لقب ''ليفٽيننٽ ڪرنل'' ڏنو ويو.<ref name=":0" /> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مير علي نواز خان حڪمران بڻيو. سندس دورِ حڪومت ۾ جبري پورهئي واري جاگيرداري ''چير'' (''Cherr'') نظام کي ختم ڪيو ويو، جڏهن ته زرعي آبپاشي لاءِ نيون واهون پڻ کوٽايون ويون.<ref name=":0" /> ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ==سياست== سياسي طور تي خيرپور شهر تي 1970ع واري ڏهاڪي کان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (PPP) جو غلبو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪن چونڊن ۾ ٻين سياسي پارٽين به ڪاميابي حاصل ڪئي، پر مجموعي طور شهر جي نمائندگي [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ گهڻي ڀاڱي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکندڙ چونڊيل نمائندن ڪئي آهي. ===قومي اسيمبلي=== [[2023ع پاڪستان جون عام چونڊون|2023ع جي عام چونڊن]] دوران تڪن جي نئين حدبندي کان پوءِ، شهر جي نمائندگي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ ميمبر ڪري ٿو. {| class="wikitable" |+ !قومي اسيمبلي جو ميمبر (MNA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[نفيسه شاه]] |'''[[اين اي-208 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ===صوبائي اسيمبلي=== {| class="wikitable" |+ !صوبائي اسيمبلي جو ميمبر (MPA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[سيد قائم علي شاه]] |'''[[پي ايس-26 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ==آبهوا== خيرپور ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: ''BWh'') ملي ٿي، جنهن جون خاصيتون انتهائي گرم ۽ ڌنڌ جهڙين اونهارين ۽ نسبتاً گرم سيارن تي مشتمل آهن. خيرپور پنهنجي انتهائي گرم اونهارين جي ڪري مشهور آهي، ۽ [[برطانوي هندستان]] جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهر قرار ڏنو ويندو هو.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|publisher=G. Bell and Sons|date=1876|url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog|page=[https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog/page/n712 677]|quote=aror .|access-date=19 December 2017}}</ref> سال ڀر هوا جي رفتار گهٽ رهندي آهي ۽ سج جي روشني وافر مقدار ۾ ملندي آهي. اونهاري ۾ گرمي پد اڪثر {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي پهچي ويندو آهي. اپريل کان جون جي شروعات تائين خشڪ گرمي محسوس ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا جي چوماسي]] جي موسم شروع ٿيندي آهي. خيرپور ۾ چوماسي دوران برسات گهٽ پوندي آهي، پر هوا ۾ نمي (ڊيُو پوائنٽ) وڌڻ سبب گرمي جي شدت وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. چوماسي جي موسم سيپٽمبر تائين ختم ٿي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ ٿوري عرصي لاءِ سرءُ جي موسم ايندي آهي، جنهن کان پوءِ علائقي ۾ نسبتاً ٿڌيون سياري جون حالتون شروع ٿينديون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Khairpur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> خيرپور ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|87.6|mm|in|1|disp=or}} ٿيندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري چوماسي جي موسم دوران وسندي آهي. سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|375|mm|in|1|disp=or}}، جيڪا 1978ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سڄي سال دوران ڪا به برسات رڪارڊ نه ٿي هئي. {{Weather box |width = auto |location = خيرپور |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 3.5 |Feb rain mm = 7.0 |Mar rain mm = 6.8 |Apr rain mm = 5.7 |May rain mm = 5.0 |Jun rain mm = 4.5 |Jul rain mm = 20.8 |Aug rain mm = 20.4 |Sep rain mm = 0.9 |Oct rain mm = 3.0 |Nov rain mm = 0.6 |Dec rain mm = 9.4 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.8 |Apr rain days = 0.4 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 0.5 |Jul rain days = 2.0 |Aug rain days = 0.6 |Sep rain days = 0.1 |Oct rain days = 0.1 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = PMD (1991–2020)<ref name=PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = Flood Forecasting Division Lahore |access-date = February 24, 2020}}</ref> |source 2 = climate-data<ref name=climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/Khairpur-1227/ |title = Climate Khairpur (Pakistan) |access-date = June 2, 2022}}</ref> }} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|18184|1961|34144|1972|48299|1981|61447|1998|105,637|2017|183,181|2023|191,044|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب خيرپور جي آبادي 191,044 هئي. 1998ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 105,637 هئي، جيڪا 1981ع جي آدمشماري ۾ 61,447 هئي. 2006ع ۾ شهر جي اندازي مطابق آبادي{{Ref|estimate}} 127,857 ڄاڻائي وئي هئي. [[فائل:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ، خيرپور]] == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] lsd8gzqt2gtlwrfw4huxw843qfp6zf7 400695 400694 2026-08-04T00:32:52Z Intisar Ali 8681 400695 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = City | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = Shiraz Shaukat Rajpar, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. ==تاريخ== {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} [[ٽالپر خاندان]] جو بنياد 1783ع ۾ مير فتح علي خان وڌو، جنهن [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ پاڻ کي سنڌ جو پهريون ''رئيس'' (حاڪم) قرار ڏنو.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Solomon|first1=R. V.|url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&dq=talpur+sindh&pg=PA337|title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey|last2=Bond|first2=J. W.|date=2006|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1965-4|language=en}}</ref> خيرپور شاخ جي باني مير سهراب خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ، 1811ع ۾ حڪومت سندس وڏي پٽ مير رستم علي خان جي حوالي ٿي.<ref name=":0" /> [[File:Khairpur_map.gif|left|thumb|خيرپور رياست (ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل) 1947ع ۾ هڪ نوابي رياست جي حيثيت سان پاڪستان ۾ شامل ٿي.]] مير رستم علي خان 1842ع تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ مير علي مراد جي حق ۾ دستبردار ٿيو. مير علي مراد 1845ع کان 1847ع تائين ترڪي مهم دوران انگريزن جي مدد ڪئي، پر 1851ع–1852ع ۾ مٿس انگريزن خلاف سازش جو الزام لڳايو ويو، جنهن سبب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سندس اپر سنڌ واريون زمينون ضبط ڪري ڇڏيون. نتيجي طور سندس قبضي هيٺ رهيل علائقو گهڻو ڪري خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي تائين محدود ٿي ويو. 1857ع جي [[سپاهي بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ باغين کي [[شڪارپور]] جي جيل ۽ خزاني تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ کيس ٻيهر انگريزن جو اعتماد حاصل ٿيو، ۽ 1866ع ۾ انگريزن واعدو ڪيو ته مستقبل ۾ سندس جانشينن کي خيرپور جا قانوني حڪمران تسليم ڪيو ويندو.<ref name=":0" /> مير علي مراد جو وڏو پٽ سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري ويو هو، تنهن ڪري سندس وفات کان پوءِ حڪومت سندس ٻئي پٽ مير فيض محمد خان کي ملي، جنهن 1909ع ۾ پنهنجي وفات تائين حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ سندس پٽ مير امام بخش خان ٽالپر حڪمران بڻيو.<ref name=":0" /> هن [[پهرين عالمي جنگ]] دوران انگريزن جي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي، جنهن جي صلي ۾ 1918ع ۾ کيس اعزازي لقب ''ليفٽيننٽ ڪرنل'' ڏنو ويو.<ref name=":0" /> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مير علي نواز خان حڪمران بڻيو. سندس دورِ حڪومت ۾ جبري پورهئي واري جاگيرداري ''چير'' (''Cherr'') نظام کي ختم ڪيو ويو، جڏهن ته زرعي آبپاشي لاءِ نيون واهون پڻ کوٽايون ويون.<ref name=":0" /> ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ==سياست== سياسي طور تي خيرپور شهر تي 1970ع واري ڏهاڪي کان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (PPP) جو غلبو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪن چونڊن ۾ ٻين سياسي پارٽين به ڪاميابي حاصل ڪئي، پر مجموعي طور شهر جي نمائندگي [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ گهڻي ڀاڱي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکندڙ چونڊيل نمائندن ڪئي آهي. ===قومي اسيمبلي=== [[2023ع پاڪستان جون عام چونڊون|2023ع جي عام چونڊن]] دوران تڪن جي نئين حدبندي کان پوءِ، شهر جي نمائندگي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ ميمبر ڪري ٿو. {| class="wikitable" |+ !قومي اسيمبلي جو ميمبر (MNA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[نفيسه شاه]] |'''[[اين اي-208 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ===صوبائي اسيمبلي=== {| class="wikitable" |+ !صوبائي اسيمبلي جو ميمبر (MPA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[سيد قائم علي شاه]] |'''[[پي ايس-26 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ==آبهوا== خيرپور ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: ''BWh'') ملي ٿي، جنهن جون خاصيتون انتهائي گرم ۽ ڌنڌ جهڙين اونهارين ۽ نسبتاً گرم سيارن تي مشتمل آهن. خيرپور پنهنجي انتهائي گرم اونهارين جي ڪري مشهور آهي، ۽ [[برطانوي هندستان]] جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهر قرار ڏنو ويندو هو.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|publisher=G. Bell and Sons|date=1876|url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog|page=[https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog/page/n712 677]|quote=aror .|access-date=19 December 2017}}</ref> سال ڀر هوا جي رفتار گهٽ رهندي آهي ۽ سج جي روشني وافر مقدار ۾ ملندي آهي. اونهاري ۾ گرمي پد اڪثر {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي پهچي ويندو آهي. اپريل کان جون جي شروعات تائين خشڪ گرمي محسوس ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا جي چوماسي]] جي موسم شروع ٿيندي آهي. خيرپور ۾ چوماسي دوران برسات گهٽ پوندي آهي، پر هوا ۾ نمي (ڊيُو پوائنٽ) وڌڻ سبب گرمي جي شدت وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. چوماسي جي موسم سيپٽمبر تائين ختم ٿي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ ٿوري عرصي لاءِ سرءُ جي موسم ايندي آهي، جنهن کان پوءِ علائقي ۾ نسبتاً ٿڌيون سياري جون حالتون شروع ٿينديون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Khairpur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> خيرپور ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|87.6|mm|in|1|disp=or}} ٿيندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري چوماسي جي موسم دوران وسندي آهي. سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|375|mm|in|1|disp=or}}، جيڪا 1978ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سڄي سال دوران ڪا به برسات رڪارڊ نه ٿي هئي. {{Weather box |width = auto |location = خيرپور |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 3.5 |Feb rain mm = 7.0 |Mar rain mm = 6.8 |Apr rain mm = 5.7 |May rain mm = 5.0 |Jun rain mm = 4.5 |Jul rain mm = 20.8 |Aug rain mm = 20.4 |Sep rain mm = 0.9 |Oct rain mm = 3.0 |Nov rain mm = 0.6 |Dec rain mm = 9.4 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.8 |Apr rain days = 0.4 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 0.5 |Jul rain days = 2.0 |Aug rain days = 0.6 |Sep rain days = 0.1 |Oct rain days = 0.1 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = PMD (1991–2020)<ref name=PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = Flood Forecasting Division Lahore |access-date = February 24, 2020}}</ref> |source 2 = climate-data<ref name=climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/Khairpur-1227/ |title = Climate Khairpur (Pakistan) |access-date = June 2, 2022}}</ref> }} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|18184|1961|34144|1972|48299|1981|61447|1998|105,637|2017|183,181|2023|191,044|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب خيرپور جي آبادي 191,044 هئي. 1998ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 105,637 هئي، جيڪا 1981ع جي آدمشماري ۾ 61,447 هئي. 2006ع ۾ شهر جي اندازي مطابق آبادي{{Ref|estimate}} 127,857 ڄاڻائي وئي هئي. [[فائل:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ، خيرپور]] ===ٻوليون=== {{Piechart | Caption = خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن جون ٻوليون (2023ع پاڪستان جي آدمشماري) | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | caption = [[خيرپور تعلقو|خيرپور تعلقي]] جي شهري آبادي (2023ع) | value1 = 95.21 | color1 = yellow | label2 = [[اردو]] | value2 = 2.62 | color2 = darkgreen | label3 = ٻيون | value3 = 2.17 | color3 = grey }} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 95.21٪ آبادي جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.62٪ [[اردو]] ڳالهائيندا هئا. وڌيڪ 2.17٪ آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائيندي هئي، جن ۾ خاص طور [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] شامل هيون.{{Efn|ٻولين بابت انگ اکر خيرپور تعلقي جي شهري آبادي مان ورتل آهن، جيڪي خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن ۽ [[ٿري]] ٽائون ڪاميٽي جي حدن ۽ آبادي سان مطابقت رکن ٿا.}}<ref>{{Cite web |title=First Digital Census: Understanding Its Importance and Process - Pakistan Bureau of Statistics population |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-02 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>[https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023]</ref> == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] jjmbigfckoumho6g0iwe940c9aixqsq 400696 400695 2026-08-04T00:33:10Z Intisar Ali 8681 /* ٻوليون */ 400696 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = City | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = Shiraz Shaukat Rajpar, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. ==تاريخ== {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} [[ٽالپر خاندان]] جو بنياد 1783ع ۾ مير فتح علي خان وڌو، جنهن [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ پاڻ کي سنڌ جو پهريون ''رئيس'' (حاڪم) قرار ڏنو.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Solomon|first1=R. V.|url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&dq=talpur+sindh&pg=PA337|title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey|last2=Bond|first2=J. W.|date=2006|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1965-4|language=en}}</ref> خيرپور شاخ جي باني مير سهراب خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ، 1811ع ۾ حڪومت سندس وڏي پٽ مير رستم علي خان جي حوالي ٿي.<ref name=":0" /> [[File:Khairpur_map.gif|left|thumb|خيرپور رياست (ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل) 1947ع ۾ هڪ نوابي رياست جي حيثيت سان پاڪستان ۾ شامل ٿي.]] مير رستم علي خان 1842ع تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ مير علي مراد جي حق ۾ دستبردار ٿيو. مير علي مراد 1845ع کان 1847ع تائين ترڪي مهم دوران انگريزن جي مدد ڪئي، پر 1851ع–1852ع ۾ مٿس انگريزن خلاف سازش جو الزام لڳايو ويو، جنهن سبب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سندس اپر سنڌ واريون زمينون ضبط ڪري ڇڏيون. نتيجي طور سندس قبضي هيٺ رهيل علائقو گهڻو ڪري خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي تائين محدود ٿي ويو. 1857ع جي [[سپاهي بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ باغين کي [[شڪارپور]] جي جيل ۽ خزاني تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ کيس ٻيهر انگريزن جو اعتماد حاصل ٿيو، ۽ 1866ع ۾ انگريزن واعدو ڪيو ته مستقبل ۾ سندس جانشينن کي خيرپور جا قانوني حڪمران تسليم ڪيو ويندو.<ref name=":0" /> مير علي مراد جو وڏو پٽ سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري ويو هو، تنهن ڪري سندس وفات کان پوءِ حڪومت سندس ٻئي پٽ مير فيض محمد خان کي ملي، جنهن 1909ع ۾ پنهنجي وفات تائين حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ سندس پٽ مير امام بخش خان ٽالپر حڪمران بڻيو.<ref name=":0" /> هن [[پهرين عالمي جنگ]] دوران انگريزن جي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي، جنهن جي صلي ۾ 1918ع ۾ کيس اعزازي لقب ''ليفٽيننٽ ڪرنل'' ڏنو ويو.<ref name=":0" /> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مير علي نواز خان حڪمران بڻيو. سندس دورِ حڪومت ۾ جبري پورهئي واري جاگيرداري ''چير'' (''Cherr'') نظام کي ختم ڪيو ويو، جڏهن ته زرعي آبپاشي لاءِ نيون واهون پڻ کوٽايون ويون.<ref name=":0" /> ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ==سياست== سياسي طور تي خيرپور شهر تي 1970ع واري ڏهاڪي کان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (PPP) جو غلبو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪن چونڊن ۾ ٻين سياسي پارٽين به ڪاميابي حاصل ڪئي، پر مجموعي طور شهر جي نمائندگي [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ گهڻي ڀاڱي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکندڙ چونڊيل نمائندن ڪئي آهي. ===قومي اسيمبلي=== [[2023ع پاڪستان جون عام چونڊون|2023ع جي عام چونڊن]] دوران تڪن جي نئين حدبندي کان پوءِ، شهر جي نمائندگي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ ميمبر ڪري ٿو. {| class="wikitable" |+ !قومي اسيمبلي جو ميمبر (MNA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[نفيسه شاه]] |'''[[اين اي-208 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ===صوبائي اسيمبلي=== {| class="wikitable" |+ !صوبائي اسيمبلي جو ميمبر (MPA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[سيد قائم علي شاه]] |'''[[پي ايس-26 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ==آبهوا== خيرپور ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: ''BWh'') ملي ٿي، جنهن جون خاصيتون انتهائي گرم ۽ ڌنڌ جهڙين اونهارين ۽ نسبتاً گرم سيارن تي مشتمل آهن. خيرپور پنهنجي انتهائي گرم اونهارين جي ڪري مشهور آهي، ۽ [[برطانوي هندستان]] جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهر قرار ڏنو ويندو هو.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|publisher=G. Bell and Sons|date=1876|url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog|page=[https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog/page/n712 677]|quote=aror .|access-date=19 December 2017}}</ref> سال ڀر هوا جي رفتار گهٽ رهندي آهي ۽ سج جي روشني وافر مقدار ۾ ملندي آهي. اونهاري ۾ گرمي پد اڪثر {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي پهچي ويندو آهي. اپريل کان جون جي شروعات تائين خشڪ گرمي محسوس ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا جي چوماسي]] جي موسم شروع ٿيندي آهي. خيرپور ۾ چوماسي دوران برسات گهٽ پوندي آهي، پر هوا ۾ نمي (ڊيُو پوائنٽ) وڌڻ سبب گرمي جي شدت وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. چوماسي جي موسم سيپٽمبر تائين ختم ٿي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ ٿوري عرصي لاءِ سرءُ جي موسم ايندي آهي، جنهن کان پوءِ علائقي ۾ نسبتاً ٿڌيون سياري جون حالتون شروع ٿينديون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Khairpur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> خيرپور ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|87.6|mm|in|1|disp=or}} ٿيندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري چوماسي جي موسم دوران وسندي آهي. سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|375|mm|in|1|disp=or}}، جيڪا 1978ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سڄي سال دوران ڪا به برسات رڪارڊ نه ٿي هئي. {{Weather box |width = auto |location = خيرپور |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 3.5 |Feb rain mm = 7.0 |Mar rain mm = 6.8 |Apr rain mm = 5.7 |May rain mm = 5.0 |Jun rain mm = 4.5 |Jul rain mm = 20.8 |Aug rain mm = 20.4 |Sep rain mm = 0.9 |Oct rain mm = 3.0 |Nov rain mm = 0.6 |Dec rain mm = 9.4 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.8 |Apr rain days = 0.4 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 0.5 |Jul rain days = 2.0 |Aug rain days = 0.6 |Sep rain days = 0.1 |Oct rain days = 0.1 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = PMD (1991–2020)<ref name=PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = Flood Forecasting Division Lahore |access-date = February 24, 2020}}</ref> |source 2 = climate-data<ref name=climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/Khairpur-1227/ |title = Climate Khairpur (Pakistan) |access-date = June 2, 2022}}</ref> }} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|18184|1961|34144|1972|48299|1981|61447|1998|105,637|2017|183,181|2023|191,044|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب خيرپور جي آبادي 191,044 هئي. 1998ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 105,637 هئي، جيڪا 1981ع جي آدمشماري ۾ 61,447 هئي. 2006ع ۾ شهر جي اندازي مطابق آبادي{{Ref|estimate}} 127,857 ڄاڻائي وئي هئي. [[فائل:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ، خيرپور]] ===ٻوليون=== {{Pie chart | Caption = خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن جون ٻوليون (2023ع پاڪستان جي آدمشماري) | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | caption = [[خيرپور تعلقو|خيرپور تعلقي]] جي شهري آبادي (2023ع) | value1 = 95.21 | color1 = yellow | label2 = [[اردو]] | value2 = 2.62 | color2 = darkgreen | label3 = ٻيون | value3 = 2.17 | color3 = grey }} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 95.21٪ آبادي جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.62٪ [[اردو]] ڳالهائيندا هئا. وڌيڪ 2.17٪ آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائيندي هئي، جن ۾ خاص طور [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] شامل هيون.{{Efn|ٻولين بابت انگ اکر خيرپور تعلقي جي شهري آبادي مان ورتل آهن، جيڪي خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن ۽ [[ٿري]] ٽائون ڪاميٽي جي حدن ۽ آبادي سان مطابقت رکن ٿا.}}<ref>{{Cite web |title=First Digital Census: Understanding Its Importance and Process - Pakistan Bureau of Statistics population |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-02 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>[https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023]</ref> == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] rw8cfm70g10rp75d86uyviu714y789e 400697 400696 2026-08-04T00:34:10Z Intisar Ali 8681 400697 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = City | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = Shiraz Shaukat Rajpar, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. ==تاريخ== {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} [[ٽالپر خاندان]] جو بنياد 1783ع ۾ مير فتح علي خان وڌو، جنهن [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ پاڻ کي سنڌ جو پهريون ''رئيس'' (حاڪم) قرار ڏنو.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Solomon|first1=R. V.|url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&dq=talpur+sindh&pg=PA337|title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey|last2=Bond|first2=J. W.|date=2006|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1965-4|language=en}}</ref> خيرپور شاخ جي باني مير سهراب خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ، 1811ع ۾ حڪومت سندس وڏي پٽ مير رستم علي خان جي حوالي ٿي.<ref name=":0" /> [[File:Khairpur_map.gif|left|thumb|خيرپور رياست (ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل) 1947ع ۾ هڪ نوابي رياست جي حيثيت سان پاڪستان ۾ شامل ٿي.]] مير رستم علي خان 1842ع تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ مير علي مراد جي حق ۾ دستبردار ٿيو. مير علي مراد 1845ع کان 1847ع تائين ترڪي مهم دوران انگريزن جي مدد ڪئي، پر 1851ع–1852ع ۾ مٿس انگريزن خلاف سازش جو الزام لڳايو ويو، جنهن سبب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سندس اپر سنڌ واريون زمينون ضبط ڪري ڇڏيون. نتيجي طور سندس قبضي هيٺ رهيل علائقو گهڻو ڪري خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي تائين محدود ٿي ويو. 1857ع جي [[سپاهي بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ باغين کي [[شڪارپور]] جي جيل ۽ خزاني تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ کيس ٻيهر انگريزن جو اعتماد حاصل ٿيو، ۽ 1866ع ۾ انگريزن واعدو ڪيو ته مستقبل ۾ سندس جانشينن کي خيرپور جا قانوني حڪمران تسليم ڪيو ويندو.<ref name=":0" /> مير علي مراد جو وڏو پٽ سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري ويو هو، تنهن ڪري سندس وفات کان پوءِ حڪومت سندس ٻئي پٽ مير فيض محمد خان کي ملي، جنهن 1909ع ۾ پنهنجي وفات تائين حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ سندس پٽ مير امام بخش خان ٽالپر حڪمران بڻيو.<ref name=":0" /> هن [[پهرين عالمي جنگ]] دوران انگريزن جي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي، جنهن جي صلي ۾ 1918ع ۾ کيس اعزازي لقب ''ليفٽيننٽ ڪرنل'' ڏنو ويو.<ref name=":0" /> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مير علي نواز خان حڪمران بڻيو. سندس دورِ حڪومت ۾ جبري پورهئي واري جاگيرداري ''چير'' (''Cherr'') نظام کي ختم ڪيو ويو، جڏهن ته زرعي آبپاشي لاءِ نيون واهون پڻ کوٽايون ويون.<ref name=":0" /> ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ==سياست== سياسي طور تي خيرپور شهر تي 1970ع واري ڏهاڪي کان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (PPP) جو غلبو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪن چونڊن ۾ ٻين سياسي پارٽين به ڪاميابي حاصل ڪئي، پر مجموعي طور شهر جي نمائندگي [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ گهڻي ڀاڱي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکندڙ چونڊيل نمائندن ڪئي آهي. ===قومي اسيمبلي=== [[2023ع پاڪستان جون عام چونڊون|2023ع جي عام چونڊن]] دوران تڪن جي نئين حدبندي کان پوءِ، شهر جي نمائندگي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ ميمبر ڪري ٿو. {| class="wikitable" |+ !قومي اسيمبلي جو ميمبر (MNA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[نفيسه شاه]] |'''[[اين اي-208 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ===صوبائي اسيمبلي=== {| class="wikitable" |+ !صوبائي اسيمبلي جو ميمبر (MPA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[سيد قائم علي شاه]] |'''[[پي ايس-26 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ==آبهوا== خيرپور ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: ''BWh'') ملي ٿي، جنهن جون خاصيتون انتهائي گرم ۽ ڌنڌ جهڙين اونهارين ۽ نسبتاً گرم سيارن تي مشتمل آهن. خيرپور پنهنجي انتهائي گرم اونهارين جي ڪري مشهور آهي، ۽ [[برطانوي هندستان]] جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهر قرار ڏنو ويندو هو.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|publisher=G. Bell and Sons|date=1876|url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog|page=[https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog/page/n712 677]|quote=aror .|access-date=19 December 2017}}</ref> سال ڀر هوا جي رفتار گهٽ رهندي آهي ۽ سج جي روشني وافر مقدار ۾ ملندي آهي. اونهاري ۾ گرمي پد اڪثر {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي پهچي ويندو آهي. اپريل کان جون جي شروعات تائين خشڪ گرمي محسوس ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا جي چوماسي]] جي موسم شروع ٿيندي آهي. خيرپور ۾ چوماسي دوران برسات گهٽ پوندي آهي، پر هوا ۾ نمي (ڊيُو پوائنٽ) وڌڻ سبب گرمي جي شدت وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. چوماسي جي موسم سيپٽمبر تائين ختم ٿي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ ٿوري عرصي لاءِ سرءُ جي موسم ايندي آهي، جنهن کان پوءِ علائقي ۾ نسبتاً ٿڌيون سياري جون حالتون شروع ٿينديون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Khairpur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> خيرپور ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|87.6|mm|in|1|disp=or}} ٿيندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري چوماسي جي موسم دوران وسندي آهي. سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|375|mm|in|1|disp=or}}، جيڪا 1978ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سڄي سال دوران ڪا به برسات رڪارڊ نه ٿي هئي. {{Weather box |width = auto |location = خيرپور |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 3.5 |Feb rain mm = 7.0 |Mar rain mm = 6.8 |Apr rain mm = 5.7 |May rain mm = 5.0 |Jun rain mm = 4.5 |Jul rain mm = 20.8 |Aug rain mm = 20.4 |Sep rain mm = 0.9 |Oct rain mm = 3.0 |Nov rain mm = 0.6 |Dec rain mm = 9.4 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.8 |Apr rain days = 0.4 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 0.5 |Jul rain days = 2.0 |Aug rain days = 0.6 |Sep rain days = 0.1 |Oct rain days = 0.1 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = PMD (1991–2020)<ref name=PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = Flood Forecasting Division Lahore |access-date = February 24, 2020}}</ref> |source 2 = climate-data<ref name=climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/Khairpur-1227/ |title = Climate Khairpur (Pakistan) |access-date = June 2, 2022}}</ref> }} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|18184|1961|34144|1972|48299|1981|61447|1998|105,637|2017|183,181|2023|191,044|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب خيرپور جي آبادي 191,044 هئي. 1998ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 105,637 هئي، جيڪا 1981ع جي آدمشماري ۾ 61,447 هئي. 2006ع ۾ شهر جي اندازي مطابق آبادي{{Ref|estimate}} 127,857 ڄاڻائي وئي هئي. [[فائل:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ، خيرپور]] ===ٻوليون=== {{Pie chart | Caption = خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن جون ٻوليون (2023ع پاڪستان جي آدمشماري) | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | caption = [[خيرپور تعلقو|خيرپور تعلقي]] جي شهري آبادي (2023ع) | value1 = 95.21 | color1 = yellow | label2 = [[اردو]] | value2 = 2.62 | color2 = darkgreen | label3 = ٻيون | value3 = 2.17 | color3 = grey }} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 95.21٪ آبادي جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.62٪ [[اردو]] ڳالهائيندا هئا. وڌيڪ 2.17٪ آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائيندي هئي، جن ۾ خاص طور [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] شامل هيون.{{Efn|ٻولين بابت انگ اکر خيرپور تعلقي جي شهري آبادي مان ورتل آهن، جيڪي خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن ۽ [[ٿري]] ٽائون ڪاميٽي جي حدن ۽ آبادي سان مطابقت رکن ٿا.}}<ref>{{Cite web |title=First Digital Census: Understanding Its Importance and Process - Pakistan Bureau of Statistics population |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-02 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>[https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023]</ref> ==تعليم== خيرپور ۾ هيٺيان اهم ڪاليج، يونيورسٽيون ۽ اعليٰ تعليمي ادارا موجود آهن: * [https://www.khprkmc.edu.pk خيرپور ميڊيڪل ڪاليج (ڪي ايم سي)، خيرپور] * [https://gims.edu.pk پير عبدالقادر شاهه جيلاني انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، خيرپور] * [https://salu.edu.pk شاهه عبداللطيف يونيورسٽي، خيرپور] * [http://ibaiet.org آءِ بي اي - انسٽيٽيوٽ آف ايمرجنگ ٽيڪنالاجيز، سِباو ڪيمپس خيرپور] * [http://muetkhp.edu.pk مهراڻ يونيورسٽي ڪاليج آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو ڪيمپس، خيرپور] * [http://bbsutsd.edu.pk/ شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ، خيرپور] * [http://sau.edu.pk/kcaet/ خيرپور ڪاليج آف ايگريڪلچرل انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي (KCAET)] * [https://pk.maarifschool.org/country/1021 پاڪ-ترڪ معارف انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز، خيرپور ڪيمپس] * [http://www.ibacc.edu.pk/ آءِ بي اي ڪميونٽي ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx سپيريئر سائنس ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx خيرپور وومين ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx گورنمينٽ ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] gtb2m0wtrl7w1exgw2tgedrdt69a74g 400698 400697 2026-08-04T00:39:42Z Intisar Ali 8681 /* */ 400698 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = City | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = Shiraz Shaukat Rajpar, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. '''خيرپور''' [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي، جيڪو [[خيرپور اوڀر واهه]] جي ڪناري ۽ [[سنڌو درياهه]] کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> خيرپور هڪ اهم آمدرفت ۽ مواصلاتي مرڪز آهي. شهر ريل وسيلي [[پشاور]] ۽ [[ڪراچي]] سان، جڏهن ته شاهراهن ذريعي [[سکر]] ۽ ڪراچي سان ڳنڍيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ خيرپور ۾ صنعتي ترقي ٿي، جتي ڪپڙي، ريشم، چمڙي ۽ غاليچن جي صنعتن سان گڏ کنڊ ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. ==تاريخ== {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} [[ٽالپر خاندان]] جو بنياد 1783ع ۾ مير فتح علي خان وڌو، جنهن [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ پاڻ کي سنڌ جو پهريون ''رئيس'' (حاڪم) قرار ڏنو.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Solomon|first1=R. V.|url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&dq=talpur+sindh&pg=PA337|title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey|last2=Bond|first2=J. W.|date=2006|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1965-4|language=en}}</ref> خيرپور شاخ جي باني مير سهراب خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ، 1811ع ۾ حڪومت سندس وڏي پٽ مير رستم علي خان جي حوالي ٿي.<ref name=":0" /> [[File:Khairpur_map.gif|left|thumb|خيرپور رياست (ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل) 1947ع ۾ هڪ نوابي رياست جي حيثيت سان پاڪستان ۾ شامل ٿي.]] مير رستم علي خان 1842ع تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ مير علي مراد جي حق ۾ دستبردار ٿيو. مير علي مراد 1845ع کان 1847ع تائين ترڪي مهم دوران انگريزن جي مدد ڪئي، پر 1851ع–1852ع ۾ مٿس انگريزن خلاف سازش جو الزام لڳايو ويو، جنهن سبب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سندس اپر سنڌ واريون زمينون ضبط ڪري ڇڏيون. نتيجي طور سندس قبضي هيٺ رهيل علائقو گهڻو ڪري خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي تائين محدود ٿي ويو. 1857ع جي [[سپاهي بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ باغين کي [[شڪارپور]] جي جيل ۽ خزاني تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ کيس ٻيهر انگريزن جو اعتماد حاصل ٿيو، ۽ 1866ع ۾ انگريزن واعدو ڪيو ته مستقبل ۾ سندس جانشينن کي خيرپور جا قانوني حڪمران تسليم ڪيو ويندو.<ref name=":0" /> مير علي مراد جو وڏو پٽ سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري ويو هو، تنهن ڪري سندس وفات کان پوءِ حڪومت سندس ٻئي پٽ مير فيض محمد خان کي ملي، جنهن 1909ع ۾ پنهنجي وفات تائين حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ سندس پٽ مير امام بخش خان ٽالپر حڪمران بڻيو.<ref name=":0" /> هن [[پهرين عالمي جنگ]] دوران انگريزن جي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي، جنهن جي صلي ۾ 1918ع ۾ کيس اعزازي لقب ''ليفٽيننٽ ڪرنل'' ڏنو ويو.<ref name=":0" /> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مير علي نواز خان حڪمران بڻيو. سندس دورِ حڪومت ۾ جبري پورهئي واري جاگيرداري ''چير'' (''Cherr'') نظام کي ختم ڪيو ويو، جڏهن ته زرعي آبپاشي لاءِ نيون واهون پڻ کوٽايون ويون.<ref name=":0" /> ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ==سياست== سياسي طور تي خيرپور شهر تي 1970ع واري ڏهاڪي کان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (PPP) جو غلبو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪن چونڊن ۾ ٻين سياسي پارٽين به ڪاميابي حاصل ڪئي، پر مجموعي طور شهر جي نمائندگي [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ گهڻي ڀاڱي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکندڙ چونڊيل نمائندن ڪئي آهي. ===قومي اسيمبلي=== [[2023ع پاڪستان جون عام چونڊون|2023ع جي عام چونڊن]] دوران تڪن جي نئين حدبندي کان پوءِ، شهر جي نمائندگي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ ميمبر ڪري ٿو. {| class="wikitable" |+ !قومي اسيمبلي جو ميمبر (MNA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[نفيسه شاه]] |'''[[اين اي-208 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ===صوبائي اسيمبلي=== {| class="wikitable" |+ !صوبائي اسيمبلي جو ميمبر (MPA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[سيد قائم علي شاه]] |'''[[پي ايس-26 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ==آبهوا== خيرپور ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: ''BWh'') ملي ٿي، جنهن جون خاصيتون انتهائي گرم ۽ ڌنڌ جهڙين اونهارين ۽ نسبتاً گرم سيارن تي مشتمل آهن. خيرپور پنهنجي انتهائي گرم اونهارين جي ڪري مشهور آهي، ۽ [[برطانوي هندستان]] جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهر قرار ڏنو ويندو هو.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|publisher=G. Bell and Sons|date=1876|url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog|page=[https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog/page/n712 677]|quote=aror .|access-date=19 December 2017}}</ref> سال ڀر هوا جي رفتار گهٽ رهندي آهي ۽ سج جي روشني وافر مقدار ۾ ملندي آهي. اونهاري ۾ گرمي پد اڪثر {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي پهچي ويندو آهي. اپريل کان جون جي شروعات تائين خشڪ گرمي محسوس ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا جي چوماسي]] جي موسم شروع ٿيندي آهي. خيرپور ۾ چوماسي دوران برسات گهٽ پوندي آهي، پر هوا ۾ نمي (ڊيُو پوائنٽ) وڌڻ سبب گرمي جي شدت وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. چوماسي جي موسم سيپٽمبر تائين ختم ٿي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ ٿوري عرصي لاءِ سرءُ جي موسم ايندي آهي، جنهن کان پوءِ علائقي ۾ نسبتاً ٿڌيون سياري جون حالتون شروع ٿينديون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Khairpur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> خيرپور ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|87.6|mm|in|1|disp=or}} ٿيندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري چوماسي جي موسم دوران وسندي آهي. سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|375|mm|in|1|disp=or}}، جيڪا 1978ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سڄي سال دوران ڪا به برسات رڪارڊ نه ٿي هئي. {{Weather box |width = auto |location = خيرپور |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 3.5 |Feb rain mm = 7.0 |Mar rain mm = 6.8 |Apr rain mm = 5.7 |May rain mm = 5.0 |Jun rain mm = 4.5 |Jul rain mm = 20.8 |Aug rain mm = 20.4 |Sep rain mm = 0.9 |Oct rain mm = 3.0 |Nov rain mm = 0.6 |Dec rain mm = 9.4 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.8 |Apr rain days = 0.4 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 0.5 |Jul rain days = 2.0 |Aug rain days = 0.6 |Sep rain days = 0.1 |Oct rain days = 0.1 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = PMD (1991–2020)<ref name=PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = Flood Forecasting Division Lahore |access-date = February 24, 2020}}</ref> |source 2 = climate-data<ref name=climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/Khairpur-1227/ |title = Climate Khairpur (Pakistan) |access-date = June 2, 2022}}</ref> }} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|18184|1961|34144|1972|48299|1981|61447|1998|105,637|2017|183,181|2023|191,044|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب خيرپور جي آبادي 191,044 هئي. 1998ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 105,637 هئي، جيڪا 1981ع جي آدمشماري ۾ 61,447 هئي. 2006ع ۾ شهر جي اندازي مطابق آبادي{{Ref|estimate}} 127,857 ڄاڻائي وئي هئي. [[فائل:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ، خيرپور]] ===ٻوليون=== {{Pie chart | Caption = خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن جون ٻوليون (2023ع پاڪستان جي آدمشماري) | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | caption = [[خيرپور تعلقو|خيرپور تعلقي]] جي شهري آبادي (2023ع) | value1 = 95.21 | color1 = yellow | label2 = [[اردو]] | value2 = 2.62 | color2 = darkgreen | label3 = ٻيون | value3 = 2.17 | color3 = grey }} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 95.21٪ آبادي جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.62٪ [[اردو]] ڳالهائيندا هئا. وڌيڪ 2.17٪ آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائيندي هئي، جن ۾ خاص طور [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] شامل هيون.{{Efn|ٻولين بابت انگ اکر خيرپور تعلقي جي شهري آبادي مان ورتل آهن، جيڪي خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن ۽ [[ٿري]] ٽائون ڪاميٽي جي حدن ۽ آبادي سان مطابقت رکن ٿا.}}<ref>{{Cite web |title=First Digital Census: Understanding Its Importance and Process - Pakistan Bureau of Statistics population |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-02 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>[https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023]</ref> ==تعليم== خيرپور ۾ هيٺيان اهم ڪاليج، يونيورسٽيون ۽ اعليٰ تعليمي ادارا موجود آهن: * [https://www.khprkmc.edu.pk خيرپور ميڊيڪل ڪاليج (ڪي ايم سي)، خيرپور] * [https://gims.edu.pk پير عبدالقادر شاهه جيلاني انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، خيرپور] * [https://salu.edu.pk شاهه عبداللطيف يونيورسٽي، خيرپور] * [http://ibaiet.org آءِ بي اي - انسٽيٽيوٽ آف ايمرجنگ ٽيڪنالاجيز، سِباو ڪيمپس خيرپور] * [http://muetkhp.edu.pk مهراڻ يونيورسٽي ڪاليج آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو ڪيمپس، خيرپور] * [http://bbsutsd.edu.pk/ شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ، خيرپور] * [http://sau.edu.pk/kcaet/ خيرپور ڪاليج آف ايگريڪلچرل انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي (KCAET)] * [https://pk.maarifschool.org/country/1021 پاڪ-ترڪ معارف انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز، خيرپور ڪيمپس] * [http://www.ibacc.edu.pk/ آءِ بي اي ڪميونٽي ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx سپيريئر سائنس ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx خيرپور وومين ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx گورنمينٽ ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] lrio1q1qtg7ugss0ltxs8vss8lt06bg 400699 400698 2026-08-04T00:41:56Z Intisar Ali 8681 400699 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = City | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = Shiraz Shaukat Rajpar, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. '''خيرپور''' [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي، جيڪو [[خيرپور اوڀر واهه]] جي ڪناري ۽ [[سنڌو درياهه]] کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> خيرپور هڪ اهم آمدرفت ۽ مواصلاتي مرڪز آهي. شهر ريل وسيلي [[پشاور]] ۽ [[ڪراچي]] سان، جڏهن ته شاهراهن ذريعي [[سکر]] ۽ ڪراچي سان ڳنڍيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ خيرپور ۾ صنعتي ترقي ٿي، جتي ڪپڙي، ريشم، چمڙي ۽ غاليچن جي صنعتن سان گڏ کنڊ ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. ==تاريخ== {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} هي شهر 1783ع ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] قائم ڪيو، جنهن [[ٽالپر خاندان]] جي خيرپور شاخ جو بنياد وڌو. بعد ۾ خيرپور، اتر سنڌ جي ميرن جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> [[ٽالپر خاندان]] جو بنياد 1783ع ۾ مير فتح علي خان وڌو، جنهن [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ پاڻ کي سنڌ جو پهريون ''رئيس'' (حاڪم) قرار ڏنو.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Solomon|first1=R. V.|url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&dq=talpur+sindh&pg=PA337|title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey|last2=Bond|first2=J. W.|date=2006|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1965-4|language=en}}</ref> خيرپور شاخ جي باني مير سهراب خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ، 1811ع ۾ حڪومت سندس وڏي پٽ مير رستم علي خان جي حوالي ٿي.<ref name=":0" /> [[File:Khairpur_map.gif|left|thumb|خيرپور رياست (ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل) 1947ع ۾ هڪ نوابي رياست جي حيثيت سان پاڪستان ۾ شامل ٿي.]] مير رستم علي خان 1842ع تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ مير علي مراد جي حق ۾ دستبردار ٿيو. مير علي مراد 1845ع کان 1847ع تائين ترڪي مهم دوران انگريزن جي مدد ڪئي، پر 1851ع–1852ع ۾ مٿس انگريزن خلاف سازش جو الزام لڳايو ويو، جنهن سبب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سندس اپر سنڌ واريون زمينون ضبط ڪري ڇڏيون. نتيجي طور سندس قبضي هيٺ رهيل علائقو گهڻو ڪري خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي تائين محدود ٿي ويو. 1857ع جي [[سپاهي بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ باغين کي [[شڪارپور]] جي جيل ۽ خزاني تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ کيس ٻيهر انگريزن جو اعتماد حاصل ٿيو، ۽ 1866ع ۾ انگريزن واعدو ڪيو ته مستقبل ۾ سندس جانشينن کي خيرپور جا قانوني حڪمران تسليم ڪيو ويندو.<ref name=":0" /> مير علي مراد جو وڏو پٽ سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري ويو هو، تنهن ڪري سندس وفات کان پوءِ حڪومت سندس ٻئي پٽ مير فيض محمد خان کي ملي، جنهن 1909ع ۾ پنهنجي وفات تائين حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ سندس پٽ مير امام بخش خان ٽالپر حڪمران بڻيو.<ref name=":0" /> هن [[پهرين عالمي جنگ]] دوران انگريزن جي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي، جنهن جي صلي ۾ 1918ع ۾ کيس اعزازي لقب ''ليفٽيننٽ ڪرنل'' ڏنو ويو.<ref name=":0" /> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مير علي نواز خان حڪمران بڻيو. سندس دورِ حڪومت ۾ جبري پورهئي واري جاگيرداري ''چير'' (''Cherr'') نظام کي ختم ڪيو ويو، جڏهن ته زرعي آبپاشي لاءِ نيون واهون پڻ کوٽايون ويون.<ref name=":0" /> اڳوڻي [[خيرپور رياست]] کي 1832ع ۾ برطانوي حڪومت تسليم ڪيو. 1843ع ۾ سنڌ جي برطانوي قبضي کان پوءِ به ان جي سياسي حيثيت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. آڪٽوبر 1955ع ۾ خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ==سياست== سياسي طور تي خيرپور شهر تي 1970ع واري ڏهاڪي کان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (PPP) جو غلبو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪن چونڊن ۾ ٻين سياسي پارٽين به ڪاميابي حاصل ڪئي، پر مجموعي طور شهر جي نمائندگي [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ گهڻي ڀاڱي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکندڙ چونڊيل نمائندن ڪئي آهي. ===قومي اسيمبلي=== [[2023ع پاڪستان جون عام چونڊون|2023ع جي عام چونڊن]] دوران تڪن جي نئين حدبندي کان پوءِ، شهر جي نمائندگي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ ميمبر ڪري ٿو. {| class="wikitable" |+ !قومي اسيمبلي جو ميمبر (MNA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[نفيسه شاه]] |'''[[اين اي-208 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ===صوبائي اسيمبلي=== {| class="wikitable" |+ !صوبائي اسيمبلي جو ميمبر (MPA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[سيد قائم علي شاه]] |'''[[پي ايس-26 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ==آبهوا== خيرپور ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: ''BWh'') ملي ٿي، جنهن جون خاصيتون انتهائي گرم ۽ ڌنڌ جهڙين اونهارين ۽ نسبتاً گرم سيارن تي مشتمل آهن. خيرپور پنهنجي انتهائي گرم اونهارين جي ڪري مشهور آهي، ۽ [[برطانوي هندستان]] جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهر قرار ڏنو ويندو هو.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|publisher=G. Bell and Sons|date=1876|url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog|page=[https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog/page/n712 677]|quote=aror .|access-date=19 December 2017}}</ref> سال ڀر هوا جي رفتار گهٽ رهندي آهي ۽ سج جي روشني وافر مقدار ۾ ملندي آهي. اونهاري ۾ گرمي پد اڪثر {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي پهچي ويندو آهي. اپريل کان جون جي شروعات تائين خشڪ گرمي محسوس ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا جي چوماسي]] جي موسم شروع ٿيندي آهي. خيرپور ۾ چوماسي دوران برسات گهٽ پوندي آهي، پر هوا ۾ نمي (ڊيُو پوائنٽ) وڌڻ سبب گرمي جي شدت وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. چوماسي جي موسم سيپٽمبر تائين ختم ٿي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ ٿوري عرصي لاءِ سرءُ جي موسم ايندي آهي، جنهن کان پوءِ علائقي ۾ نسبتاً ٿڌيون سياري جون حالتون شروع ٿينديون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Khairpur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> خيرپور ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|87.6|mm|in|1|disp=or}} ٿيندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري چوماسي جي موسم دوران وسندي آهي. سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|375|mm|in|1|disp=or}}، جيڪا 1978ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سڄي سال دوران ڪا به برسات رڪارڊ نه ٿي هئي. {{Weather box |width = auto |location = خيرپور |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 3.5 |Feb rain mm = 7.0 |Mar rain mm = 6.8 |Apr rain mm = 5.7 |May rain mm = 5.0 |Jun rain mm = 4.5 |Jul rain mm = 20.8 |Aug rain mm = 20.4 |Sep rain mm = 0.9 |Oct rain mm = 3.0 |Nov rain mm = 0.6 |Dec rain mm = 9.4 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.8 |Apr rain days = 0.4 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 0.5 |Jul rain days = 2.0 |Aug rain days = 0.6 |Sep rain days = 0.1 |Oct rain days = 0.1 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = PMD (1991–2020)<ref name=PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = Flood Forecasting Division Lahore |access-date = February 24, 2020}}</ref> |source 2 = climate-data<ref name=climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/Khairpur-1227/ |title = Climate Khairpur (Pakistan) |access-date = June 2, 2022}}</ref> }} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|18184|1961|34144|1972|48299|1981|61447|1998|105,637|2017|183,181|2023|191,044|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب خيرپور جي آبادي 191,044 هئي. 1998ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 105,637 هئي، جيڪا 1981ع جي آدمشماري ۾ 61,447 هئي. 2006ع ۾ شهر جي اندازي مطابق آبادي{{Ref|estimate}} 127,857 ڄاڻائي وئي هئي. [[فائل:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ، خيرپور]] ===ٻوليون=== {{Pie chart | Caption = خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن جون ٻوليون (2023ع پاڪستان جي آدمشماري) | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | caption = [[خيرپور تعلقو|خيرپور تعلقي]] جي شهري آبادي (2023ع) | value1 = 95.21 | color1 = yellow | label2 = [[اردو]] | value2 = 2.62 | color2 = darkgreen | label3 = ٻيون | value3 = 2.17 | color3 = grey }} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 95.21٪ آبادي جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.62٪ [[اردو]] ڳالهائيندا هئا. وڌيڪ 2.17٪ آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائيندي هئي، جن ۾ خاص طور [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] شامل هيون.{{Efn|ٻولين بابت انگ اکر خيرپور تعلقي جي شهري آبادي مان ورتل آهن، جيڪي خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن ۽ [[ٿري]] ٽائون ڪاميٽي جي حدن ۽ آبادي سان مطابقت رکن ٿا.}}<ref>{{Cite web |title=First Digital Census: Understanding Its Importance and Process - Pakistan Bureau of Statistics population |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-02 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>[https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023]</ref> ==تعليم== خيرپور ۾ هيٺيان اهم ڪاليج، يونيورسٽيون ۽ اعليٰ تعليمي ادارا موجود آهن: * [https://www.khprkmc.edu.pk خيرپور ميڊيڪل ڪاليج (ڪي ايم سي)، خيرپور] * [https://gims.edu.pk پير عبدالقادر شاهه جيلاني انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، خيرپور] * [https://salu.edu.pk شاهه عبداللطيف يونيورسٽي، خيرپور] * [http://ibaiet.org آءِ بي اي - انسٽيٽيوٽ آف ايمرجنگ ٽيڪنالاجيز، سِباو ڪيمپس خيرپور] * [http://muetkhp.edu.pk مهراڻ يونيورسٽي ڪاليج آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو ڪيمپس، خيرپور] * [http://bbsutsd.edu.pk/ شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ، خيرپور] * [http://sau.edu.pk/kcaet/ خيرپور ڪاليج آف ايگريڪلچرل انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي (KCAET)] * [https://pk.maarifschool.org/country/1021 پاڪ-ترڪ معارف انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز، خيرپور ڪيمپس] * [http://www.ibacc.edu.pk/ آءِ بي اي ڪميونٽي ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx سپيريئر سائنس ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx خيرپور وومين ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx گورنمينٽ ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] ku16g2d3rodvc4khyqmhf4jqvmztunl 400700 400699 2026-08-04T00:42:36Z Intisar Ali 8681 /* */ 400700 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = City | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = Shiraz Shaukat Rajpar, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. '''خيرپور''' [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي، جيڪو [[خيرپور اوڀر واهه]] جي ڪناري ۽ [[سنڌو درياهه]] کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> خيرپور هڪ اهم آمدرفت ۽ مواصلاتي مرڪز آهي. شهر ريل وسيلي [[پشاور]] ۽ [[ڪراچي]] سان، جڏهن ته شاهراهن ذريعي [[سکر]] ۽ ڪراچي سان ڳنڍيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ خيرپور ۾ صنعتي ترقي ٿي، جتي ڪپڙي، ريشم، چمڙي ۽ غاليچن جي صنعتن سان گڏ کنڊ ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي باغ، ميرن جو محل، اسپتالون، لائبريري ۽ راندين جو اسٽيڊيم موجود آهن. [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جو بنياد 1975ع ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]] جي هڪ ڪيمپس طور وڌو ويو، جڏهن ته 1987ع ۾ ان کي مڪمل يونيورسٽي جو درجو ڏنو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. ==تاريخ== {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} هي شهر 1783ع ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] قائم ڪيو، جنهن [[ٽالپر خاندان]] جي خيرپور شاخ جو بنياد وڌو. بعد ۾ خيرپور، اتر سنڌ جي ميرن جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> [[ٽالپر خاندان]] جو بنياد 1783ع ۾ مير فتح علي خان وڌو، جنهن [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ پاڻ کي سنڌ جو پهريون ''رئيس'' (حاڪم) قرار ڏنو.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Solomon|first1=R. V.|url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&dq=talpur+sindh&pg=PA337|title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey|last2=Bond|first2=J. W.|date=2006|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1965-4|language=en}}</ref> خيرپور شاخ جي باني مير سهراب خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ، 1811ع ۾ حڪومت سندس وڏي پٽ مير رستم علي خان جي حوالي ٿي.<ref name=":0" /> [[File:Khairpur_map.gif|left|thumb|خيرپور رياست (ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل) 1947ع ۾ هڪ نوابي رياست جي حيثيت سان پاڪستان ۾ شامل ٿي.]] مير رستم علي خان 1842ع تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ مير علي مراد جي حق ۾ دستبردار ٿيو. مير علي مراد 1845ع کان 1847ع تائين ترڪي مهم دوران انگريزن جي مدد ڪئي، پر 1851ع–1852ع ۾ مٿس انگريزن خلاف سازش جو الزام لڳايو ويو، جنهن سبب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سندس اپر سنڌ واريون زمينون ضبط ڪري ڇڏيون. نتيجي طور سندس قبضي هيٺ رهيل علائقو گهڻو ڪري خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي تائين محدود ٿي ويو. 1857ع جي [[سپاهي بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ باغين کي [[شڪارپور]] جي جيل ۽ خزاني تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ کيس ٻيهر انگريزن جو اعتماد حاصل ٿيو، ۽ 1866ع ۾ انگريزن واعدو ڪيو ته مستقبل ۾ سندس جانشينن کي خيرپور جا قانوني حڪمران تسليم ڪيو ويندو.<ref name=":0" /> مير علي مراد جو وڏو پٽ سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري ويو هو، تنهن ڪري سندس وفات کان پوءِ حڪومت سندس ٻئي پٽ مير فيض محمد خان کي ملي، جنهن 1909ع ۾ پنهنجي وفات تائين حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ سندس پٽ مير امام بخش خان ٽالپر حڪمران بڻيو.<ref name=":0" /> هن [[پهرين عالمي جنگ]] دوران انگريزن جي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي، جنهن جي صلي ۾ 1918ع ۾ کيس اعزازي لقب ''ليفٽيننٽ ڪرنل'' ڏنو ويو.<ref name=":0" /> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مير علي نواز خان حڪمران بڻيو. سندس دورِ حڪومت ۾ جبري پورهئي واري جاگيرداري ''چير'' (''Cherr'') نظام کي ختم ڪيو ويو، جڏهن ته زرعي آبپاشي لاءِ نيون واهون پڻ کوٽايون ويون.<ref name=":0" /> اڳوڻي [[خيرپور رياست]] کي 1832ع ۾ برطانوي حڪومت تسليم ڪيو. 1843ع ۾ سنڌ جي برطانوي قبضي کان پوءِ به ان جي سياسي حيثيت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. آڪٽوبر 1955ع ۾ خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ==سياست== سياسي طور تي خيرپور شهر تي 1970ع واري ڏهاڪي کان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (PPP) جو غلبو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪن چونڊن ۾ ٻين سياسي پارٽين به ڪاميابي حاصل ڪئي، پر مجموعي طور شهر جي نمائندگي [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ گهڻي ڀاڱي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکندڙ چونڊيل نمائندن ڪئي آهي. ===قومي اسيمبلي=== [[2023ع پاڪستان جون عام چونڊون|2023ع جي عام چونڊن]] دوران تڪن جي نئين حدبندي کان پوءِ، شهر جي نمائندگي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ ميمبر ڪري ٿو. {| class="wikitable" |+ !قومي اسيمبلي جو ميمبر (MNA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[نفيسه شاه]] |'''[[اين اي-208 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ===صوبائي اسيمبلي=== {| class="wikitable" |+ !صوبائي اسيمبلي جو ميمبر (MPA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[سيد قائم علي شاه]] |'''[[پي ايس-26 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ==آبهوا== خيرپور ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: ''BWh'') ملي ٿي، جنهن جون خاصيتون انتهائي گرم ۽ ڌنڌ جهڙين اونهارين ۽ نسبتاً گرم سيارن تي مشتمل آهن. خيرپور پنهنجي انتهائي گرم اونهارين جي ڪري مشهور آهي، ۽ [[برطانوي هندستان]] جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهر قرار ڏنو ويندو هو.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|publisher=G. Bell and Sons|date=1876|url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog|page=[https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog/page/n712 677]|quote=aror .|access-date=19 December 2017}}</ref> سال ڀر هوا جي رفتار گهٽ رهندي آهي ۽ سج جي روشني وافر مقدار ۾ ملندي آهي. اونهاري ۾ گرمي پد اڪثر {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي پهچي ويندو آهي. اپريل کان جون جي شروعات تائين خشڪ گرمي محسوس ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا جي چوماسي]] جي موسم شروع ٿيندي آهي. خيرپور ۾ چوماسي دوران برسات گهٽ پوندي آهي، پر هوا ۾ نمي (ڊيُو پوائنٽ) وڌڻ سبب گرمي جي شدت وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. چوماسي جي موسم سيپٽمبر تائين ختم ٿي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ ٿوري عرصي لاءِ سرءُ جي موسم ايندي آهي، جنهن کان پوءِ علائقي ۾ نسبتاً ٿڌيون سياري جون حالتون شروع ٿينديون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Khairpur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> خيرپور ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|87.6|mm|in|1|disp=or}} ٿيندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري چوماسي جي موسم دوران وسندي آهي. سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|375|mm|in|1|disp=or}}، جيڪا 1978ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سڄي سال دوران ڪا به برسات رڪارڊ نه ٿي هئي. {{Weather box |width = auto |location = خيرپور |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 3.5 |Feb rain mm = 7.0 |Mar rain mm = 6.8 |Apr rain mm = 5.7 |May rain mm = 5.0 |Jun rain mm = 4.5 |Jul rain mm = 20.8 |Aug rain mm = 20.4 |Sep rain mm = 0.9 |Oct rain mm = 3.0 |Nov rain mm = 0.6 |Dec rain mm = 9.4 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.8 |Apr rain days = 0.4 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 0.5 |Jul rain days = 2.0 |Aug rain days = 0.6 |Sep rain days = 0.1 |Oct rain days = 0.1 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = PMD (1991–2020)<ref name=PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = Flood Forecasting Division Lahore |access-date = February 24, 2020}}</ref> |source 2 = climate-data<ref name=climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/Khairpur-1227/ |title = Climate Khairpur (Pakistan) |access-date = June 2, 2022}}</ref> }} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|18184|1961|34144|1972|48299|1981|61447|1998|105,637|2017|183,181|2023|191,044|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب خيرپور جي آبادي 191,044 هئي. 1998ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 105,637 هئي، جيڪا 1981ع جي آدمشماري ۾ 61,447 هئي. 2006ع ۾ شهر جي اندازي مطابق آبادي{{Ref|estimate}} 127,857 ڄاڻائي وئي هئي. [[فائل:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ، خيرپور]] ===ٻوليون=== {{Pie chart | Caption = خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن جون ٻوليون (2023ع پاڪستان جي آدمشماري) | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | caption = [[خيرپور تعلقو|خيرپور تعلقي]] جي شهري آبادي (2023ع) | value1 = 95.21 | color1 = yellow | label2 = [[اردو]] | value2 = 2.62 | color2 = darkgreen | label3 = ٻيون | value3 = 2.17 | color3 = grey }} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 95.21٪ آبادي جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.62٪ [[اردو]] ڳالهائيندا هئا. وڌيڪ 2.17٪ آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائيندي هئي، جن ۾ خاص طور [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] شامل هيون.{{Efn|ٻولين بابت انگ اکر خيرپور تعلقي جي شهري آبادي مان ورتل آهن، جيڪي خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن ۽ [[ٿري]] ٽائون ڪاميٽي جي حدن ۽ آبادي سان مطابقت رکن ٿا.}}<ref>{{Cite web |title=First Digital Census: Understanding Its Importance and Process - Pakistan Bureau of Statistics population |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-02 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>[https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023]</ref> ==تعليم== خيرپور ۾ هيٺيان اهم ڪاليج، يونيورسٽيون ۽ اعليٰ تعليمي ادارا موجود آهن: * [https://www.khprkmc.edu.pk خيرپور ميڊيڪل ڪاليج (ڪي ايم سي)، خيرپور] * [https://gims.edu.pk پير عبدالقادر شاهه جيلاني انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، خيرپور] * [https://salu.edu.pk شاهه عبداللطيف يونيورسٽي، خيرپور] * [http://ibaiet.org آءِ بي اي - انسٽيٽيوٽ آف ايمرجنگ ٽيڪنالاجيز، سِباو ڪيمپس خيرپور] * [http://muetkhp.edu.pk مهراڻ يونيورسٽي ڪاليج آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو ڪيمپس، خيرپور] * [http://bbsutsd.edu.pk/ شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ، خيرپور] * [http://sau.edu.pk/kcaet/ خيرپور ڪاليج آف ايگريڪلچرل انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي (KCAET)] * [https://pk.maarifschool.org/country/1021 پاڪ-ترڪ معارف انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز، خيرپور ڪيمپس] * [http://www.ibacc.edu.pk/ آءِ بي اي ڪميونٽي ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx سپيريئر سائنس ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx خيرپور وومين ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx گورنمينٽ ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] 2lnikevr0jptawmomzxqh9irbd8lqqu 400701 400700 2026-08-04T00:43:06Z Intisar Ali 8681 /* */ 400701 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = Shiraz Shaukat Rajpar, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. '''خيرپور''' [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي، جيڪو [[خيرپور اوڀر واهه]] جي ڪناري ۽ [[سنڌو درياهه]] کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> خيرپور هڪ اهم آمدرفت ۽ مواصلاتي مرڪز آهي. شهر ريل وسيلي [[پشاور]] ۽ [[ڪراچي]] سان، جڏهن ته شاهراهن ذريعي [[سکر]] ۽ ڪراچي سان ڳنڍيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ خيرپور ۾ صنعتي ترقي ٿي، جتي ڪپڙي، ريشم، چمڙي ۽ غاليچن جي صنعتن سان گڏ کنڊ ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي باغ، ميرن جو محل، اسپتالون، لائبريري ۽ راندين جو اسٽيڊيم موجود آهن. [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جو بنياد 1975ع ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]] جي هڪ ڪيمپس طور وڌو ويو، جڏهن ته 1987ع ۾ ان کي مڪمل يونيورسٽي جو درجو ڏنو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. ==تاريخ== {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} هي شهر 1783ع ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] قائم ڪيو، جنهن [[ٽالپر خاندان]] جي خيرپور شاخ جو بنياد وڌو. بعد ۾ خيرپور، اتر سنڌ جي ميرن جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> [[ٽالپر خاندان]] جو بنياد 1783ع ۾ مير فتح علي خان وڌو، جنهن [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ پاڻ کي سنڌ جو پهريون ''رئيس'' (حاڪم) قرار ڏنو.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Solomon|first1=R. V.|url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&dq=talpur+sindh&pg=PA337|title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey|last2=Bond|first2=J. W.|date=2006|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1965-4|language=en}}</ref> خيرپور شاخ جي باني مير سهراب خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ، 1811ع ۾ حڪومت سندس وڏي پٽ مير رستم علي خان جي حوالي ٿي.<ref name=":0" /> [[File:Khairpur_map.gif|left|thumb|خيرپور رياست (ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل) 1947ع ۾ هڪ نوابي رياست جي حيثيت سان پاڪستان ۾ شامل ٿي.]] مير رستم علي خان 1842ع تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ مير علي مراد جي حق ۾ دستبردار ٿيو. مير علي مراد 1845ع کان 1847ع تائين ترڪي مهم دوران انگريزن جي مدد ڪئي، پر 1851ع–1852ع ۾ مٿس انگريزن خلاف سازش جو الزام لڳايو ويو، جنهن سبب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سندس اپر سنڌ واريون زمينون ضبط ڪري ڇڏيون. نتيجي طور سندس قبضي هيٺ رهيل علائقو گهڻو ڪري خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي تائين محدود ٿي ويو. 1857ع جي [[سپاهي بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ باغين کي [[شڪارپور]] جي جيل ۽ خزاني تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ کيس ٻيهر انگريزن جو اعتماد حاصل ٿيو، ۽ 1866ع ۾ انگريزن واعدو ڪيو ته مستقبل ۾ سندس جانشينن کي خيرپور جا قانوني حڪمران تسليم ڪيو ويندو.<ref name=":0" /> مير علي مراد جو وڏو پٽ سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري ويو هو، تنهن ڪري سندس وفات کان پوءِ حڪومت سندس ٻئي پٽ مير فيض محمد خان کي ملي، جنهن 1909ع ۾ پنهنجي وفات تائين حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ سندس پٽ مير امام بخش خان ٽالپر حڪمران بڻيو.<ref name=":0" /> هن [[پهرين عالمي جنگ]] دوران انگريزن جي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي، جنهن جي صلي ۾ 1918ع ۾ کيس اعزازي لقب ''ليفٽيننٽ ڪرنل'' ڏنو ويو.<ref name=":0" /> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مير علي نواز خان حڪمران بڻيو. سندس دورِ حڪومت ۾ جبري پورهئي واري جاگيرداري ''چير'' (''Cherr'') نظام کي ختم ڪيو ويو، جڏهن ته زرعي آبپاشي لاءِ نيون واهون پڻ کوٽايون ويون.<ref name=":0" /> اڳوڻي [[خيرپور رياست]] کي 1832ع ۾ برطانوي حڪومت تسليم ڪيو. 1843ع ۾ سنڌ جي برطانوي قبضي کان پوءِ به ان جي سياسي حيثيت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. آڪٽوبر 1955ع ۾ خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ==سياست== سياسي طور تي خيرپور شهر تي 1970ع واري ڏهاڪي کان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (PPP) جو غلبو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪن چونڊن ۾ ٻين سياسي پارٽين به ڪاميابي حاصل ڪئي، پر مجموعي طور شهر جي نمائندگي [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ گهڻي ڀاڱي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکندڙ چونڊيل نمائندن ڪئي آهي. ===قومي اسيمبلي=== [[2023ع پاڪستان جون عام چونڊون|2023ع جي عام چونڊن]] دوران تڪن جي نئين حدبندي کان پوءِ، شهر جي نمائندگي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ ميمبر ڪري ٿو. {| class="wikitable" |+ !قومي اسيمبلي جو ميمبر (MNA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[نفيسه شاه]] |'''[[اين اي-208 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ===صوبائي اسيمبلي=== {| class="wikitable" |+ !صوبائي اسيمبلي جو ميمبر (MPA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[سيد قائم علي شاه]] |'''[[پي ايس-26 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ==آبهوا== خيرپور ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: ''BWh'') ملي ٿي، جنهن جون خاصيتون انتهائي گرم ۽ ڌنڌ جهڙين اونهارين ۽ نسبتاً گرم سيارن تي مشتمل آهن. خيرپور پنهنجي انتهائي گرم اونهارين جي ڪري مشهور آهي، ۽ [[برطانوي هندستان]] جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهر قرار ڏنو ويندو هو.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|publisher=G. Bell and Sons|date=1876|url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog|page=[https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog/page/n712 677]|quote=aror .|access-date=19 December 2017}}</ref> سال ڀر هوا جي رفتار گهٽ رهندي آهي ۽ سج جي روشني وافر مقدار ۾ ملندي آهي. اونهاري ۾ گرمي پد اڪثر {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي پهچي ويندو آهي. اپريل کان جون جي شروعات تائين خشڪ گرمي محسوس ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا جي چوماسي]] جي موسم شروع ٿيندي آهي. خيرپور ۾ چوماسي دوران برسات گهٽ پوندي آهي، پر هوا ۾ نمي (ڊيُو پوائنٽ) وڌڻ سبب گرمي جي شدت وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. چوماسي جي موسم سيپٽمبر تائين ختم ٿي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ ٿوري عرصي لاءِ سرءُ جي موسم ايندي آهي، جنهن کان پوءِ علائقي ۾ نسبتاً ٿڌيون سياري جون حالتون شروع ٿينديون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Khairpur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> خيرپور ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|87.6|mm|in|1|disp=or}} ٿيندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري چوماسي جي موسم دوران وسندي آهي. سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|375|mm|in|1|disp=or}}، جيڪا 1978ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سڄي سال دوران ڪا به برسات رڪارڊ نه ٿي هئي. {{Weather box |width = auto |location = خيرپور |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 3.5 |Feb rain mm = 7.0 |Mar rain mm = 6.8 |Apr rain mm = 5.7 |May rain mm = 5.0 |Jun rain mm = 4.5 |Jul rain mm = 20.8 |Aug rain mm = 20.4 |Sep rain mm = 0.9 |Oct rain mm = 3.0 |Nov rain mm = 0.6 |Dec rain mm = 9.4 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.8 |Apr rain days = 0.4 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 0.5 |Jul rain days = 2.0 |Aug rain days = 0.6 |Sep rain days = 0.1 |Oct rain days = 0.1 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = PMD (1991–2020)<ref name=PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = Flood Forecasting Division Lahore |access-date = February 24, 2020}}</ref> |source 2 = climate-data<ref name=climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/Khairpur-1227/ |title = Climate Khairpur (Pakistan) |access-date = June 2, 2022}}</ref> }} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|18184|1961|34144|1972|48299|1981|61447|1998|105,637|2017|183,181|2023|191,044|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب خيرپور جي آبادي 191,044 هئي. 1998ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 105,637 هئي، جيڪا 1981ع جي آدمشماري ۾ 61,447 هئي. 2006ع ۾ شهر جي اندازي مطابق آبادي{{Ref|estimate}} 127,857 ڄاڻائي وئي هئي. [[فائل:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ، خيرپور]] ===ٻوليون=== {{Pie chart | Caption = خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن جون ٻوليون (2023ع پاڪستان جي آدمشماري) | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | caption = [[خيرپور تعلقو|خيرپور تعلقي]] جي شهري آبادي (2023ع) | value1 = 95.21 | color1 = yellow | label2 = [[اردو]] | value2 = 2.62 | color2 = darkgreen | label3 = ٻيون | value3 = 2.17 | color3 = grey }} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 95.21٪ آبادي جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.62٪ [[اردو]] ڳالهائيندا هئا. وڌيڪ 2.17٪ آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائيندي هئي، جن ۾ خاص طور [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] شامل هيون.{{Efn|ٻولين بابت انگ اکر خيرپور تعلقي جي شهري آبادي مان ورتل آهن، جيڪي خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن ۽ [[ٿري]] ٽائون ڪاميٽي جي حدن ۽ آبادي سان مطابقت رکن ٿا.}}<ref>{{Cite web |title=First Digital Census: Understanding Its Importance and Process - Pakistan Bureau of Statistics population |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-02 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>[https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023]</ref> ==تعليم== خيرپور ۾ هيٺيان اهم ڪاليج، يونيورسٽيون ۽ اعليٰ تعليمي ادارا موجود آهن: * [https://www.khprkmc.edu.pk خيرپور ميڊيڪل ڪاليج (ڪي ايم سي)، خيرپور] * [https://gims.edu.pk پير عبدالقادر شاهه جيلاني انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، خيرپور] * [https://salu.edu.pk شاهه عبداللطيف يونيورسٽي، خيرپور] * [http://ibaiet.org آءِ بي اي - انسٽيٽيوٽ آف ايمرجنگ ٽيڪنالاجيز، سِباو ڪيمپس خيرپور] * [http://muetkhp.edu.pk مهراڻ يونيورسٽي ڪاليج آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو ڪيمپس، خيرپور] * [http://bbsutsd.edu.pk/ شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ، خيرپور] * [http://sau.edu.pk/kcaet/ خيرپور ڪاليج آف ايگريڪلچرل انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي (KCAET)] * [https://pk.maarifschool.org/country/1021 پاڪ-ترڪ معارف انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز، خيرپور ڪيمپس] * [http://www.ibacc.edu.pk/ آءِ بي اي ڪميونٽي ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx سپيريئر سائنس ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx خيرپور وومين ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx گورنمينٽ ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] sd1om50fhitkkj2vzoaep2njziug2vo 400702 400701 2026-08-04T00:44:18Z Intisar Ali 8681 /* */ 400702 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = شيراز شوڪت راڄپر, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. '''خيرپور''' [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي، جيڪو [[خيرپور اوڀر واهه]] جي ڪناري ۽ [[سنڌو درياهه]] کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> خيرپور هڪ اهم آمدرفت ۽ مواصلاتي مرڪز آهي. شهر ريل وسيلي [[پشاور]] ۽ [[ڪراچي]] سان، جڏهن ته شاهراهن ذريعي [[سکر]] ۽ ڪراچي سان ڳنڍيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ خيرپور ۾ صنعتي ترقي ٿي، جتي ڪپڙي، ريشم، چمڙي ۽ غاليچن جي صنعتن سان گڏ کنڊ ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي باغ، ميرن جو محل، اسپتالون، لائبريري ۽ راندين جو اسٽيڊيم موجود آهن. [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جو بنياد 1975ع ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]] جي هڪ ڪيمپس طور وڌو ويو، جڏهن ته 1987ع ۾ ان کي مڪمل يونيورسٽي جو درجو ڏنو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. ==تاريخ== {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} هي شهر 1783ع ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] قائم ڪيو، جنهن [[ٽالپر خاندان]] جي خيرپور شاخ جو بنياد وڌو. بعد ۾ خيرپور، اتر سنڌ جي ميرن جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> [[ٽالپر خاندان]] جو بنياد 1783ع ۾ مير فتح علي خان وڌو، جنهن [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ پاڻ کي سنڌ جو پهريون ''رئيس'' (حاڪم) قرار ڏنو.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Solomon|first1=R. V.|url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&dq=talpur+sindh&pg=PA337|title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey|last2=Bond|first2=J. W.|date=2006|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1965-4|language=en}}</ref> خيرپور شاخ جي باني مير سهراب خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ، 1811ع ۾ حڪومت سندس وڏي پٽ مير رستم علي خان جي حوالي ٿي.<ref name=":0" /> [[File:Khairpur_map.gif|left|thumb|خيرپور رياست (ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل) 1947ع ۾ هڪ نوابي رياست جي حيثيت سان پاڪستان ۾ شامل ٿي.]] مير رستم علي خان 1842ع تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ مير علي مراد جي حق ۾ دستبردار ٿيو. مير علي مراد 1845ع کان 1847ع تائين ترڪي مهم دوران انگريزن جي مدد ڪئي، پر 1851ع–1852ع ۾ مٿس انگريزن خلاف سازش جو الزام لڳايو ويو، جنهن سبب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سندس اپر سنڌ واريون زمينون ضبط ڪري ڇڏيون. نتيجي طور سندس قبضي هيٺ رهيل علائقو گهڻو ڪري خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي تائين محدود ٿي ويو. 1857ع جي [[سپاهي بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ باغين کي [[شڪارپور]] جي جيل ۽ خزاني تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ کيس ٻيهر انگريزن جو اعتماد حاصل ٿيو، ۽ 1866ع ۾ انگريزن واعدو ڪيو ته مستقبل ۾ سندس جانشينن کي خيرپور جا قانوني حڪمران تسليم ڪيو ويندو.<ref name=":0" /> مير علي مراد جو وڏو پٽ سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري ويو هو، تنهن ڪري سندس وفات کان پوءِ حڪومت سندس ٻئي پٽ مير فيض محمد خان کي ملي، جنهن 1909ع ۾ پنهنجي وفات تائين حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ سندس پٽ مير امام بخش خان ٽالپر حڪمران بڻيو.<ref name=":0" /> هن [[پهرين عالمي جنگ]] دوران انگريزن جي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي، جنهن جي صلي ۾ 1918ع ۾ کيس اعزازي لقب ''ليفٽيننٽ ڪرنل'' ڏنو ويو.<ref name=":0" /> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مير علي نواز خان حڪمران بڻيو. سندس دورِ حڪومت ۾ جبري پورهئي واري جاگيرداري ''چير'' (''Cherr'') نظام کي ختم ڪيو ويو، جڏهن ته زرعي آبپاشي لاءِ نيون واهون پڻ کوٽايون ويون.<ref name=":0" /> اڳوڻي [[خيرپور رياست]] کي 1832ع ۾ برطانوي حڪومت تسليم ڪيو. 1843ع ۾ سنڌ جي برطانوي قبضي کان پوءِ به ان جي سياسي حيثيت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. آڪٽوبر 1955ع ۾ خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ==سياست== سياسي طور تي خيرپور شهر تي 1970ع واري ڏهاڪي کان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (PPP) جو غلبو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪن چونڊن ۾ ٻين سياسي پارٽين به ڪاميابي حاصل ڪئي، پر مجموعي طور شهر جي نمائندگي [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ گهڻي ڀاڱي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکندڙ چونڊيل نمائندن ڪئي آهي. ===قومي اسيمبلي=== [[2023ع پاڪستان جون عام چونڊون|2023ع جي عام چونڊن]] دوران تڪن جي نئين حدبندي کان پوءِ، شهر جي نمائندگي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ ميمبر ڪري ٿو. {| class="wikitable" |+ !قومي اسيمبلي جو ميمبر (MNA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[نفيسه شاه]] |'''[[اين اي-208 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ===صوبائي اسيمبلي=== {| class="wikitable" |+ !صوبائي اسيمبلي جو ميمبر (MPA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[سيد قائم علي شاه]] |'''[[پي ايس-26 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ==آبهوا== خيرپور ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: ''BWh'') ملي ٿي، جنهن جون خاصيتون انتهائي گرم ۽ ڌنڌ جهڙين اونهارين ۽ نسبتاً گرم سيارن تي مشتمل آهن. خيرپور پنهنجي انتهائي گرم اونهارين جي ڪري مشهور آهي، ۽ [[برطانوي هندستان]] جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهر قرار ڏنو ويندو هو.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|publisher=G. Bell and Sons|date=1876|url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog|page=[https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog/page/n712 677]|quote=aror .|access-date=19 December 2017}}</ref> سال ڀر هوا جي رفتار گهٽ رهندي آهي ۽ سج جي روشني وافر مقدار ۾ ملندي آهي. اونهاري ۾ گرمي پد اڪثر {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي پهچي ويندو آهي. اپريل کان جون جي شروعات تائين خشڪ گرمي محسوس ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا جي چوماسي]] جي موسم شروع ٿيندي آهي. خيرپور ۾ چوماسي دوران برسات گهٽ پوندي آهي، پر هوا ۾ نمي (ڊيُو پوائنٽ) وڌڻ سبب گرمي جي شدت وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. چوماسي جي موسم سيپٽمبر تائين ختم ٿي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ ٿوري عرصي لاءِ سرءُ جي موسم ايندي آهي، جنهن کان پوءِ علائقي ۾ نسبتاً ٿڌيون سياري جون حالتون شروع ٿينديون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Khairpur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> خيرپور ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|87.6|mm|in|1|disp=or}} ٿيندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري چوماسي جي موسم دوران وسندي آهي. سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|375|mm|in|1|disp=or}}، جيڪا 1978ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سڄي سال دوران ڪا به برسات رڪارڊ نه ٿي هئي. {{Weather box |width = auto |location = خيرپور |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 3.5 |Feb rain mm = 7.0 |Mar rain mm = 6.8 |Apr rain mm = 5.7 |May rain mm = 5.0 |Jun rain mm = 4.5 |Jul rain mm = 20.8 |Aug rain mm = 20.4 |Sep rain mm = 0.9 |Oct rain mm = 3.0 |Nov rain mm = 0.6 |Dec rain mm = 9.4 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.8 |Apr rain days = 0.4 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 0.5 |Jul rain days = 2.0 |Aug rain days = 0.6 |Sep rain days = 0.1 |Oct rain days = 0.1 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = PMD (1991–2020)<ref name=PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = Flood Forecasting Division Lahore |access-date = February 24, 2020}}</ref> |source 2 = climate-data<ref name=climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/Khairpur-1227/ |title = Climate Khairpur (Pakistan) |access-date = June 2, 2022}}</ref> }} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|18184|1961|34144|1972|48299|1981|61447|1998|105,637|2017|183,181|2023|191,044|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب خيرپور جي آبادي 191,044 هئي. 1998ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 105,637 هئي، جيڪا 1981ع جي آدمشماري ۾ 61,447 هئي. 2006ع ۾ شهر جي اندازي مطابق آبادي{{Ref|estimate}} 127,857 ڄاڻائي وئي هئي. [[فائل:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ، خيرپور]] ===ٻوليون=== {{Pie chart | Caption = خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن جون ٻوليون (2023ع پاڪستان جي آدمشماري) | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | caption = [[خيرپور تعلقو|خيرپور تعلقي]] جي شهري آبادي (2023ع) | value1 = 95.21 | color1 = yellow | label2 = [[اردو]] | value2 = 2.62 | color2 = darkgreen | label3 = ٻيون | value3 = 2.17 | color3 = grey }} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 95.21٪ آبادي جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.62٪ [[اردو]] ڳالهائيندا هئا. وڌيڪ 2.17٪ آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائيندي هئي، جن ۾ خاص طور [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] شامل هيون.{{Efn|ٻولين بابت انگ اکر خيرپور تعلقي جي شهري آبادي مان ورتل آهن، جيڪي خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن ۽ [[ٿري]] ٽائون ڪاميٽي جي حدن ۽ آبادي سان مطابقت رکن ٿا.}}<ref>{{Cite web |title=First Digital Census: Understanding Its Importance and Process - Pakistan Bureau of Statistics population |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-02 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>[https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023]</ref> ==تعليم== خيرپور ۾ هيٺيان اهم ڪاليج، يونيورسٽيون ۽ اعليٰ تعليمي ادارا موجود آهن: * [https://www.khprkmc.edu.pk خيرپور ميڊيڪل ڪاليج (ڪي ايم سي)، خيرپور] * [https://gims.edu.pk پير عبدالقادر شاهه جيلاني انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، خيرپور] * [https://salu.edu.pk شاهه عبداللطيف يونيورسٽي، خيرپور] * [http://ibaiet.org آءِ بي اي - انسٽيٽيوٽ آف ايمرجنگ ٽيڪنالاجيز، سِباو ڪيمپس خيرپور] * [http://muetkhp.edu.pk مهراڻ يونيورسٽي ڪاليج آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو ڪيمپس، خيرپور] * [http://bbsutsd.edu.pk/ شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ، خيرپور] * [http://sau.edu.pk/kcaet/ خيرپور ڪاليج آف ايگريڪلچرل انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي (KCAET)] * [https://pk.maarifschool.org/country/1021 پاڪ-ترڪ معارف انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز، خيرپور ڪيمپس] * [http://www.ibacc.edu.pk/ آءِ بي اي ڪميونٽي ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx سپيريئر سائنس ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx خيرپور وومين ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx گورنمينٽ ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] 86wr8gld9mn3rufqq74kxzvvf89d350 400703 400702 2026-08-04T00:45:40Z Intisar Ali 8681 400703 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خيرپور | official_name = | settlement_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | image_skyline = FaizMahal.jpg | imagesize = 270 | image_alt = | image_caption = خيرپور جو ''[[فيض محل]]'' | image_map = | mapsize = 150 px | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|27|32|N|68|46|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{PAK}} | subdivision_type2 = [[صوبا|صوبو]] | subdivision_name2 = {{flag|Sindh}} | subdivision_type3 = [[ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name3 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type4 = [[ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name4 = [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | area_total_km2 = | elevation_m = | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html |website=PAKISTAN: Provinces and Major Cities |publisher=citypopulation.de |access-date=4 May 2020}}</ref> | population_total = 191,044 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_rank = [[پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان ۾ 56هون]] | total_type = شھر ۽ ضلعي صدر مقام | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پ م و]] | utc_offset1 = +5 | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڪالنگ ڪوڊ]] | area_code = | website = | footnotes = | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = شيراز شوڪت راڄپر, ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|PPP]]) | leader_title1 = [[ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name1 = الطاف احمد چاچڙ ([[پاڪستان انتظامي سروس|BPS-19 PAS]]) | leader_title2 = ضلعي پوليس آفيسر (DPO) | leader_name2 = ڪيپٽن (R) امير سعود مگسي ([[پاڪستان پوليس سروس|BPS-19 PSP]]) | native_name = {{Nastaliq|خيرپور}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = 24 آڪٽوبر 1955 }} '''خيرپور''' ({{langx|ur|{{Nastaliq|خيرپور}}}}، {{langx|sd|{{Naskh|خيرپور}}}}) پاڪستان جي [[سنڌ]] صوبي ۾ واقع [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] جو مرڪزي شهر ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي. '''خيرپور''' [[سنڌ]] صوبي جو هڪ تاريخي شهر آهي، جيڪو [[خيرپور اوڀر واهه]] جي ڪناري ۽ [[سنڌو درياهه]] کان لڳ ڀڳ 18 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> خيرپور هڪ اهم آمدرفت ۽ مواصلاتي مرڪز آهي. شهر ريل وسيلي [[پشاور]] ۽ [[ڪراچي]] سان، جڏهن ته شاهراهن ذريعي [[سکر]] ۽ ڪراچي سان ڳنڍيل آهي. 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جي قيام کان پوءِ خيرپور ۾ صنعتي ترقي ٿي، جتي ڪپڙي، ريشم، چمڙي ۽ غاليچن جي صنعتن سان گڏ کنڊ ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي باغ، ميرن جو محل، اسپتالون، لائبريري ۽ راندين جو اسٽيڊيم موجود آهن. [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جو بنياد 1975ع ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]] جي هڪ ڪيمپس طور وڌو ويو، جڏهن ته 1987ع ۾ ان کي مڪمل يونيورسٽي جو درجو ڏنو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> ھي شھر کجور ۽ کارڪن جي پيداوار ۽ صنعت لاءِ مشهور آهي، هن شهر ملڪ جا ڪيترائي شاعر، سياستدان، فنڪار ۽ اديب پيدا ڪيا. مير علي نواز، محمد عالم زيدي، استاد حامي، عطا محمد ڀنڀرو، ڊاڪٽر تنوير عباسي ،[[مختيار ملڪ]]، سميع بلوچ، [[مظهر ابڙو]]، سرمد سنڌي، استاد گلزار (اميد خيرپوري)، عاجز ميرواهي، مرتضيٰ جوڳي، ذولفقار جوڳي‚رحيم داد جوڳي ۽ [[محمد علي حداد]] انهن مان ڪجهه مشهور شاعر ۽ اديب آهن. سنڌ جي سياست جي ميدان ۾ هن شهر جو اهم ڪردار آهي ۽ پاڪستان جي وڏين پارٽين جا صوبائي اڳواڻن جو تعلق هن ضلعي سان آهي جنهن ۾ [[پير پاڳارو]]، [[سيد غوث علي شاھ]]، [[سيد قائم علي شاھ]] وغيرہ شامل آهن. ==تاريخ== {{Main|ٽالپر خاندان}} {{Further information|خيرپور رياست}} هي شهر 1783ع ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] قائم ڪيو، جنهن [[ٽالپر خاندان]] جي خيرپور شاخ جو بنياد وڌو. بعد ۾ خيرپور، اتر سنڌ جي ميرن جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> [[ٽالپر خاندان]] جو بنياد 1783ع ۾ مير فتح علي خان وڌو، جنهن [[هالاڻي جي جنگ]] ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ پاڻ کي سنڌ جو پهريون ''رئيس'' (حاڪم) قرار ڏنو.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Solomon|first1=R. V.|url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&dq=talpur+sindh&pg=PA337|title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey|last2=Bond|first2=J. W.|date=2006|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1965-4|language=en}}</ref> خيرپور شاخ جي باني مير سهراب خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ، 1811ع ۾ حڪومت سندس وڏي پٽ مير رستم علي خان جي حوالي ٿي.<ref name=":0" /> [[File:Khairpur_map.gif|left|thumb|خيرپور رياست (ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل) 1947ع ۾ هڪ نوابي رياست جي حيثيت سان پاڪستان ۾ شامل ٿي.]] مير رستم علي خان 1842ع تائين حڪومت ڪئي، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي ننڍي ڀاءُ مير علي مراد جي حق ۾ دستبردار ٿيو. مير علي مراد 1845ع کان 1847ع تائين ترڪي مهم دوران انگريزن جي مدد ڪئي، پر 1851ع–1852ع ۾ مٿس انگريزن خلاف سازش جو الزام لڳايو ويو، جنهن سبب [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سندس اپر سنڌ واريون زمينون ضبط ڪري ڇڏيون. نتيجي طور سندس قبضي هيٺ رهيل علائقو گهڻو ڪري خيرپور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي تائين محدود ٿي ويو. 1857ع جي [[سپاهي بغاوت]] دوران مير علي مراد انگريزن جو ساٿ ڏنو ۽ باغين کي [[شڪارپور]] جي جيل ۽ خزاني تي قبضو ڪرڻ کان روڪيو.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ کيس ٻيهر انگريزن جو اعتماد حاصل ٿيو، ۽ 1866ع ۾ انگريزن واعدو ڪيو ته مستقبل ۾ سندس جانشينن کي خيرپور جا قانوني حڪمران تسليم ڪيو ويندو.<ref name=":0" /> مير علي مراد جو وڏو پٽ سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري ويو هو، تنهن ڪري سندس وفات کان پوءِ حڪومت سندس ٻئي پٽ مير فيض محمد خان کي ملي، جنهن 1909ع ۾ پنهنجي وفات تائين حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> ان کان پوءِ سندس پٽ مير امام بخش خان ٽالپر حڪمران بڻيو.<ref name=":0" /> هن [[پهرين عالمي جنگ]] دوران انگريزن جي جنگي ڪوششن ۾ مدد ڪئي، جنهن جي صلي ۾ 1918ع ۾ کيس اعزازي لقب ''ليفٽيننٽ ڪرنل'' ڏنو ويو.<ref name=":0" /> 1921ع ۾ سندس وفات کان پوءِ مير علي نواز خان حڪمران بڻيو. سندس دورِ حڪومت ۾ جبري پورهئي واري جاگيرداري ''چير'' (''Cherr'') نظام کي ختم ڪيو ويو، جڏهن ته زرعي آبپاشي لاءِ نيون واهون پڻ کوٽايون ويون.<ref name=":0" /> اڳوڻي [[خيرپور رياست]] کي 1832ع ۾ برطانوي حڪومت تسليم ڪيو. 1843ع ۾ سنڌ جي برطانوي قبضي کان پوءِ به ان جي سياسي حيثيت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. آڪٽوبر 1955ع ۾ خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Khairpur |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Khairpur |access-date=4 August 2026}}</ref> ==جاگرافي== خيرپور ضلعو [[سنڌ]] جي اتر-اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي. ان جي اتر ۾ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، ڏکڻ ۾ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[شهيد بينظير آباد ضلعو|شهيد بينظير آباد]]، جڏهن ته اولهه ۾ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] ۽ [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] واقع آهن. ضلعو 68°10′ کان 70°10′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ ۽ 26°09′ کان 27°42′ اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ==سياست== سياسي طور تي خيرپور شهر تي 1970ع واري ڏهاڪي کان [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] (PPP) جو غلبو رهيو آهي. جيتوڻيڪ ڪن چونڊن ۾ ٻين سياسي پارٽين به ڪاميابي حاصل ڪئي، پر مجموعي طور شهر جي نمائندگي [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۽ [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ گهڻي ڀاڱي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سان تعلق رکندڙ چونڊيل نمائندن ڪئي آهي. ===قومي اسيمبلي=== [[2023ع پاڪستان جون عام چونڊون|2023ع جي عام چونڊن]] دوران تڪن جي نئين حدبندي کان پوءِ، شهر جي نمائندگي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ ميمبر ڪري ٿو. {| class="wikitable" |+ !قومي اسيمبلي جو ميمبر (MNA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[نفيسه شاه]] |'''[[اين اي-208 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ===صوبائي اسيمبلي=== {| class="wikitable" |+ !صوبائي اسيمبلي جو ميمبر (MPA) !تڪ !سال !پارٽي |- |[[سيد قائم علي شاه]] |'''[[پي ايس-26 خيرپور-1]]''' |2023 |[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} ==آبهوا== خيرپور ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: ''BWh'') ملي ٿي، جنهن جون خاصيتون انتهائي گرم ۽ ڌنڌ جهڙين اونهارين ۽ نسبتاً گرم سيارن تي مشتمل آهن. خيرپور پنهنجي انتهائي گرم اونهارين جي ڪري مشهور آهي، ۽ [[برطانوي هندستان]] جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهر قرار ڏنو ويندو هو.<ref name=william>{{cite book|last1=Hughes|first1=Albert William|title=A Gazetteer of the Province of Sind|publisher=G. Bell and Sons|date=1876|url=https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog|page=[https://archive.org/details/agazetteerprovi00unkngoog/page/n712 677]|quote=aror .|access-date=19 December 2017}}</ref> سال ڀر هوا جي رفتار گهٽ رهندي آهي ۽ سج جي روشني وافر مقدار ۾ ملندي آهي. اونهاري ۾ گرمي پد اڪثر {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي پهچي ويندو آهي. اپريل کان جون جي شروعات تائين خشڪ گرمي محسوس ٿيندي آهي، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا جي چوماسي]] جي موسم شروع ٿيندي آهي. خيرپور ۾ چوماسي دوران برسات گهٽ پوندي آهي، پر هوا ۾ نمي (ڊيُو پوائنٽ) وڌڻ سبب گرمي جي شدت وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. چوماسي جي موسم سيپٽمبر تائين ختم ٿي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ ٿوري عرصي لاءِ سرءُ جي موسم ايندي آهي، جنهن کان پوءِ علائقي ۾ نسبتاً ٿڌيون سياري جون حالتون شروع ٿينديون آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Khairpur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> خيرپور ۾ سراسري سالياني برسات {{convert|87.6|mm|in|1|disp=or}} ٿيندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري چوماسي جي موسم دوران وسندي آهي. سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|375|mm|in|1|disp=or}}، جيڪا 1978ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سڄي سال دوران ڪا به برسات رڪارڊ نه ٿي هئي. {{Weather box |width = auto |location = خيرپور |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |rain colour = green |Jan rain mm = 3.5 |Feb rain mm = 7.0 |Mar rain mm = 6.8 |Apr rain mm = 5.7 |May rain mm = 5.0 |Jun rain mm = 4.5 |Jul rain mm = 20.8 |Aug rain mm = 20.4 |Sep rain mm = 0.9 |Oct rain mm = 3.0 |Nov rain mm = 0.6 |Dec rain mm = 9.4 |Jan rain days = 0.3 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.8 |Apr rain days = 0.4 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 0.5 |Jul rain days = 2.0 |Aug rain days = 0.6 |Sep rain days = 0.1 |Oct rain days = 0.1 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = PMD (1991–2020)<ref name=PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = Flood Forecasting Division Lahore |access-date = February 24, 2020}}</ref> |source 2 = climate-data<ref name=climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/Khairpur-1227/ |title = Climate Khairpur (Pakistan) |access-date = June 2, 2022}}</ref> }} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|18184|1961|34144|1972|48299|1981|61447|1998|105,637|2017|183,181|2023|191,044|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://repository.lahoreschool.edu.pk/xmlui/bitstream/handle/123456789/13673/Administrative%20Units.pdf?isAllowed=y&sequence=1 |publisher=[[پاڪستان شماريات کاتو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع جي پاڪستان جي آدمشماري]] موجب خيرپور جي آبادي 191,044 هئي. 1998ع جي آدمشماري موجب شهر جي آبادي 105,637 هئي، جيڪا 1981ع جي آدمشماري ۾ 61,447 هئي. 2006ع ۾ شهر جي اندازي مطابق آبادي{{Ref|estimate}} 127,857 ڄاڻائي وئي هئي. [[فائل:Maryam Cannon chowk Khairpur.jpg|thumb|مريم توب چوڪ، خيرپور]] ===ٻوليون=== {{Pie chart | Caption = خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن جون ٻوليون (2023ع پاڪستان جي آدمشماري) | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | caption = [[خيرپور تعلقو|خيرپور تعلقي]] جي شهري آبادي (2023ع) | value1 = 95.21 | color1 = yellow | label2 = [[اردو]] | value2 = 2.62 | color2 = darkgreen | label3 = ٻيون | value3 = 2.17 | color3 = grey }} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري]] موجب لڳ ڀڳ 95.21٪ آبادي جي مادري ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] هئي، جڏهن ته 2.62٪ [[اردو]] ڳالهائيندا هئا. وڌيڪ 2.17٪ آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائيندي هئي، جن ۾ خاص طور [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ۽ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] شامل هيون.{{Efn|ٻولين بابت انگ اکر خيرپور تعلقي جي شهري آبادي مان ورتل آهن، جيڪي خيرپور ميونسپل ڪارپوريشن ۽ [[ٿري]] ٽائون ڪاميٽي جي حدن ۽ آبادي سان مطابقت رکن ٿا.}}<ref>{{Cite web |title=First Digital Census: Understanding Its Importance and Process - Pakistan Bureau of Statistics population |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-02 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>[https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023]</ref> ==تعليم== خيرپور ۾ هيٺيان اهم ڪاليج، يونيورسٽيون ۽ اعليٰ تعليمي ادارا موجود آهن: * [https://www.khprkmc.edu.pk خيرپور ميڊيڪل ڪاليج (ڪي ايم سي)، خيرپور] * [https://gims.edu.pk پير عبدالقادر شاهه جيلاني انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، خيرپور] * [https://salu.edu.pk شاهه عبداللطيف يونيورسٽي، خيرپور] * [http://ibaiet.org آءِ بي اي - انسٽيٽيوٽ آف ايمرجنگ ٽيڪنالاجيز، سِباو ڪيمپس خيرپور] * [http://muetkhp.edu.pk مهراڻ يونيورسٽي ڪاليج آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو ڪيمپس، خيرپور] * [http://bbsutsd.edu.pk/ شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ، خيرپور] * [http://sau.edu.pk/kcaet/ خيرپور ڪاليج آف ايگريڪلچرل انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي (KCAET)] * [https://pk.maarifschool.org/country/1021 پاڪ-ترڪ معارف انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز، خيرپور ڪيمپس] * [http://www.ibacc.edu.pk/ آءِ بي اي ڪميونٽي ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx سپيريئر سائنس ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx خيرپور وومين ڪاليج، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} * [http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx گورنمينٽ ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول، خيرپور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618151258/http://www.ibacc.edu.pk/Default.aspx |date=2015-06-18}} == پڻ ڏسو == [[سنڌ]]<br/> [[لاڙڪاڻو ڊويزن]]<br/> [[لاڙڪاڻو]]<br/> [[شڪارپور]]<br/> [[جيڪب آباد]]<br/> {| class="wikitable" |+ '''[[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جا ضلعا''' |- ! فهرست تريتيب ! ضلعو ! تعلقا ! آدمشماري |- | 1 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || 04 || |- | 2 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || 03 || |- | 3 || [[ڪشمور ضلعو]] || 03 || |- | 4 || [[قنبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || 07 || |- | 5 || [[شڪارپور ضلعو]] || 04 || |- | || ڪل || || |} [[سکر]] ڊويزن<br/> [[سکر]]<br/> [[گھوٽڪي]]<br/> [[خيرپور]]<br/> [[نوشهروفيروز]]<br/> [[نواب شاهه]]<br/> [[حيدرآباد]] ڊويزن<br/> [[حيدرآباد]]<br/> [[دادو]]<br/> [[بدين]]<br/> [[ٺٽو]]<br/> [[ميرپور خاص]] ڊويزن<br/> [[ميرپور خاص]]<br/> [[سانگهڙ]]<br/> [[عمرڪوٽ]]<br/> [[ٿر]] پارڪر<br/> [[ڪراچي]] ڊويزن<br/> [[ڪراچي]]<br/> [[ڪراچي ڏکڻ]]<br/> [[ڪراچي اولهه]]<br/> [[ڪراچي اوڀر]]<br/> [[ڪراچي ملير]]<br/> </big> == ذريعو == [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons cat|Category:Khairpur}} == حوالا == {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:خيرپور ضلعو]] 6jztahel8ic1beeolstpdj9tpapaxbc 0 12276 400704 377006 2026-08-04T00:49:18Z Intisar Ali 8681 /* */ 400704 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Phyllanthus_officinalis.jpg | image_caption =ٻوٽي جي تصوير |image2 = Phyllanthus emblica BNC.jpg |image2_caption = ٻوٽي جو ميوو |regnum = [[ٻوٽو]] |unranked_divisio = [[گلن وارا ٻوٽا|اينجيوسپرمس]] |unranked_classis = ايوڊيڪاٽس |unranked_ordo = روسڊس |ordo = مالپيگھيئاليز |familia = فلانٿاشياء |tribus = فلانٿيياء |subtribus = [[فلائيگيئن]] |genus = ''فلانٿس'' |species = '''''پي.ايمبليڪا''''' |binomial = ''فلانٿس ايمبليڪا'' |binomial_authority = [[ڪارل لينئي|ايل.]]<ref name=GRIN> {{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?28119 |title=''Phyllanthus emblica'' information from NPGS/GRIN |publisher=US Department of Agriculture |accessdate=2008-03-06 }} </ref> |synonyms = {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Cicca emblica'' (سِڪا ايمبليڪا) <small>(ايل.) Kurz</small> *''Diasperus emblica'' (ڊائيسپيرس ايمبليڪا) <small>(ايل.) Kuntze</small> *''Dichelactina nodicaulis'' (ڊائڪيليڪٽائنا نوڊيڪاولِس) <small>Hance</small> *''Emblica arborea'' (ايمبليڪا آربوريا) <small>Raf.</small> *''Emblica officinalis'' (ايمبليڪا آفيسينالس) <small>Gaertn.</small> *''Phyllanthus glomeratus'' (فائلينٿس گلوميريٽس) <small>Roxb. ex Wall.</small> nom. inval. *''Phyllanthus mairei'' (فائلينٿس مائريئي) <small>H.Lév.</small> *''Phyllanthus mimosifolius'' (فائلينٿس ميموسيفوليئس) <small>Salisb.</small> *''Phyllanthus taxifolius'' (فائلينٿس ٽيڪسيفوليئس) <small>D.Don</small> }} |synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-153790 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |accessdate=14 July 2014}}</ref> |}} '''آنورا'''(Phylanthus Emblica)، هن کي اردو ۽ هنديءَ ۾ آملا چون ٿا. هي هڪڙو ڊگهن پنن وارو وڻ آهي، جنهن جا گل ڳاڙها ۽ پيلا ٿين ٿا ۽ ڇڳن ۾ بيهن ٿا. ڦر به ٻيرن جهڙو ڪندو آهي. هيءُ وڻ هڪ سؤ فوٽن تائين اوچو ٿيندو آهي. وڻ جو ڦر صوفي ٻير جيڏو ۽ گول ٿيندو آهي، جنهن جا سُڪل داڻا ڪاري رنگ تي ۽ ذائقي ۾ ڪاسارا ٿين ٿا. [[فائل:Indian gooseberry (Phyllanthus emblica syn Emblica officinalis) fruit with young leaves & flower buds at Jayanti, Duars, West Bengal W Picture 045.jpg|200px|left|thumb|Fruit with young leaves and flower buds.]] هن جو هڪڙو قسم ننڍڙي ٻوڙي وانگي ٿئي ٿو، جنهن کي ڀون آنورا لال آنورا چون ٿا، جنهن کي سنڌيءَ ۾ ڪامون چون ٿا سو به هڪڙو جهنگلي ٻوڙو آهي، اهو به فلانٿس جي نالي هيٺ داخل آهي ۽ جو يوفاربيا جي جماعت ۾ داخل آهي.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> اها هڪ قسم جو پسارڪو وکر، جيڪو وارن جي تيل ۾ استعمال ٿيندو آهي. آنوِرَن جو وڻ [[سنڌ]] ۾ ڪونه ٿئي، پر گرم علائقن ۾ ٿيندو آهي. هيءُ وڻ هڪ سؤ فوٽن تائين اوچو ٿيندو آهي. وڻ جو ڦر صوفي ٻير جيڏو ۽ گول ٿيندو آهي، جنهن جا سُڪل داڻا ڪاري رنگ تي ۽ ذائقي ۾ ڪاسارا ٿين ٿا. حڪيمن موجب آنورا طبي لحاظ سان دماغ، جگر ۽ معدي کي تقويت ڏين ٿا. قلب کي فرحت ۽ ذهن کي طاقت ڏين ٿا. عام عقيدو آهي ته تازن آنورن جو مربو، بواسير، کنگهه ۽ دمڪشيءَ لاءِ فائدي وارو آهي. هنديءَ ۾ هن کي ”آملہ“ چوندا آهن.<ref>[http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%A6%D8%B1%D8%A7 ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون] [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد.</ref> ==خارجي ڳنڍڻا== * [http://examine.com/supplements/emblica-officinalis/ Emblica officinalis - Scientific Research]{{مئل ڳنڍڻو|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://books.google.ca/books?id=KwYIsLRyDp4C&pg=SA9-PA3&lpg=SA9-PA3&dq=phyllemblin+astringent&source=bl&ots=8hNnNvnI00&sig=wfYZP86T304Mjo1jLi1nRunCDsM&hl=en&sa=X&ved=0CCMQ6AEwAGoVChMIzYvLs4avyAIVSCoeCh17cQZE#v=onepage&q=phyllemblin%20astringent&f=false Pharmacognosy] {{taxonbar}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:نيپال جا وڻ]] [[زمرو:ڀارت جا وڻ]] [[زمرو:پاڪستان جا وڻ]] [[زمرو:ايشيا جا وڻ]] [[زمرو:ھندستاني مصالحا]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:Phyllanthus|emblica]] [[زمرو:Berries]] [[زمرو:Flora of India]] [[زمرو:Flora of Pakistan]] [[زمرو:Plants used in Ayurveda]] [[زمرو:Plants described in 1753]] tg238502j44drag78b62y085zfxr32q 400705 400704 2026-08-04T00:53:28Z Intisar Ali 8681 /* */ 400705 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Phyllanthus_officinalis.jpg | image_caption =ٻوٽي جي تصوير |image2 = Phyllanthus emblica BNC.jpg |image2_caption = ٻوٽي جو ميوو |regnum = [[ٻوٽو]] |unranked_divisio = [[گلن وارا ٻوٽا|اينجيوسپرمس]] |unranked_classis = ايوڊيڪاٽس |unranked_ordo = روسڊس |ordo = مالپيگھيئاليز |familia = فلانٿاشياء |tribus = فلانٿيياء |subtribus = [[فلائيگيئن]] |genus = ''فلانٿس'' |species = '''''پي.ايمبليڪا''''' |binomial = ''فلانٿس ايمبليڪا'' |binomial_authority = [[ڪارل لينئي|ايل.]]<ref name=GRIN> {{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?28119 |title=''Phyllanthus emblica'' information from NPGS/GRIN |publisher=US Department of Agriculture |accessdate=2008-03-06 }} </ref> |synonyms = {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Cicca emblica'' (سِڪا ايمبليڪا) <small>(ايل.) Kurz</small> *''Diasperus emblica'' (ڊائيسپيرس ايمبليڪا) <small>(ايل.) Kuntze</small> *''Dichelactina nodicaulis'' (ڊائڪيليڪٽائنا نوڊيڪاولِس) <small>Hance</small> *''Emblica arborea'' (ايمبليڪا آربوريا) <small>Raf.</small> *''Emblica officinalis'' (ايمبليڪا آفيسينالس) <small>Gaertn.</small> *''Phyllanthus glomeratus'' (فائلينٿس گلوميريٽس) <small>Roxb. ex Wall.</small> nom. inval. *''Phyllanthus mairei'' (فائلينٿس مائريئي) <small>H.Lév.</small> *''Phyllanthus mimosifolius'' (فائلينٿس ميموسيفوليئس) <small>Salisb.</small> *''Phyllanthus taxifolius'' (فائلينٿس ٽيڪسيفوليئس) <small>D.Don</small> }} |synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-153790 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |accessdate=14 July 2014}}</ref> |}} '''آنورا'''(Phylanthus Emblica)، هن کي اردو ۽ هنديءَ ۾ آملا چون ٿا. هي هڪڙو ڊگهن پنن وارو وڻ آهي، جنهن جا گل ڳاڙها ۽ پيلا ٿين ٿا ۽ ڇڳن ۾ بيهن ٿا. ڦر به ٻيرن جهڙو ڪندو آهي. هيءُ وڻ هڪ سؤ فوٽن تائين اوچو ٿيندو آهي. وڻ جو ڦر صوفي ٻير جيڏو ۽ گول ٿيندو آهي، جنهن جا سُڪل داڻا ڪاري رنگ تي ۽ ذائقي ۾ ڪاسارا ٿين ٿا. [[فائل:Indian gooseberry (Phyllanthus emblica syn Emblica officinalis) fruit with young leaves & flower buds at Jayanti, Duars, West Bengal W Picture 045.jpg|200px|left|thumb|Fruit with young leaves and flower buds.]] هن جو هڪڙو قسم ننڍڙي ٻوڙي وانگي ٿئي ٿو، جنهن کي ڀون آنورا لال آنورا چون ٿا، جنهن کي سنڌيءَ ۾ ڪامون چون ٿا سو به هڪڙو جهنگلي ٻوڙو آهي، اهو به فلانٿس جي نالي هيٺ داخل آهي ۽ جو يوفاربيا جي جماعت ۾ داخل آهي.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> اها هڪ قسم جو پسارڪو وکر، جيڪو وارن جي تيل ۾ استعمال ٿيندو آهي. آنوِرَن جو وڻ [[سنڌ]] ۾ ڪونه ٿئي، پر گرم علائقن ۾ ٿيندو آهي. هيءُ وڻ هڪ سؤ فوٽن تائين اوچو ٿيندو آهي. وڻ جو ڦر صوفي ٻير جيڏو ۽ گول ٿيندو آهي، جنهن جا سُڪل داڻا ڪاري رنگ تي ۽ ذائقي ۾ ڪاسارا ٿين ٿا. حڪيمن موجب آنورا طبي لحاظ سان دماغ، جگر ۽ معدي کي تقويت ڏين ٿا. قلب کي فرحت ۽ ذهن کي طاقت ڏين ٿا. عام عقيدو آهي ته تازن آنورن جو مربو، بواسير، کنگهه ۽ دمڪشيءَ لاءِ فائدي وارو آهي. هنديءَ ۾ هن کي ”آملہ“ چوندا آهن.<ref>[http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%A6%D8%B1%D8%A7 ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون] [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد.</ref> ==بيان== هي ننڍي کان وچولي قد جو وڻ آهي، جيڪو عام طور تي {{convert|1-8|m|ft|abbr=off|frac=2}} اوچائي تائين وڌي ٿو. ان جي ڇوڏي چِٽيدار هوندي آهي. ٽاريون سنهڙن وارن سان ڍڪيل (نه [[گنجو (نباتيات)|گنجيون]]) هونديون آهن، جن جي ڊيگهه عام طور {{convert|10–20|cm|abbr=off|frac=2}} هوندي آهي، ۽ گهڻو ڪري پن ڇڻندڙ هونديون آهن. گل اچڻ جو مکيه موسم مارچ کان اپريل تائين هوندو آهي. قلم لڳل وڻ 3–4 سالن ۾ گل ڏيڻ شروع ڪندا آهن، جڏهن ته ٻج مان پوکيل وڻن کي گل اچڻ ۾ 7–10 سال لڳي سگهن ٿا. پن سادا، لڳ ڀڳ بي ڏانڊي وارا ([[subsessile|سبسيسائل]]) ۽ ٽارين تي ويجها لڳل هوندا آهن. انهن جو رنگ هلڪو سائو هوندو آهي ۽ شڪل ۾ [[پنري پن|پنري]] پنن جهڙا لڳندا آهن. گلن جو رنگ سائي مائل پيلو هوندو آهي. ميوو لڳ ڀڳ گول، هلڪي سائي مائل پيلي رنگ جو، هموار ۽ سخت ظاهر وارو هوندو آهي، جنهن تي ڇهه ڊگها عمودي نشان يا کاهون هونديون آهن. ميوي جو قطر وڌ ۾ وڌ {{convert|26|mm|abbr=|frac=2}} تائين هوندو آهي. جهنگلي وڻن جو هڪ ميوو لڳ ڀڳ {{convert|5.5|g|4=1|abbr=off}} وزن رکي ٿو، جڏهن ته پوکيل وڻن جا ميوا سراسري طور {{convert|28.4|g|4=0|abbr=on}} کان {{convert|56|g|4=0|abbr=on}} تائين هوندا آهن.<ref>Huxley. A. ''The New RHS Dictionary of Gardening''. 1992. MacMillan Press. ISBN 0-333-47494-5.</ref> {{gallery|mode=packed |Indian gooseberry bark.jpg|ٿڙ ۽ مکيه ٽاريون |Indian gooseberry (Phyllanthus emblica syn Emblica officinalis) new leaves at Jayanti, Duars, West Bengal W Picture 039.jpg|پن |Indian gooseberry (Phyllanthus emblica syn Emblica officinalis) at Jayanti, Duars, West Bengal W Picture 045.jpg|ڪليون ۽ گل |油甘果實.jpg|ميوا |Indian Gooseberry.jpg|ميوي جي ماپ جو تقابلي ڏيک |油甘果種子.jpg|ٻج جو ويجهو ڏيک }} ===ڪيميائي جزا=== هن جي ميوي ۾ [[ايسڪاربڪ تيزاب]] (وٽامن سي) جي وڏي مقدار موجود هوندي آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Tarwadi K, Agte V |title=Antioxidant and micronutrient potential of common fruits available in the Indian subcontinent |journal=Int J Food Sci Nutr |volume=58 |issue=5 |pages=341–349 |date=Aug 2007 |pmid=17558726 |doi=10.1080/09637480701243905 |s2cid=7663752}}</ref> ميوي جو ذائقو کٽو ۽ ڪسارو هوندو آهي، جيڪو ممڪن آهي ته [[ايلاجي ٽينن]] جي وڏي مقدار سبب هجي.<ref name=dharm>{{cite web|author=Dharmananda S|title=Emblic myrobalans (Amla)|publisher=Institute of Traditional Medicine|url=http://www.itmonline.org/arts/amla.htm|date=September 2003|access-date=2006-02-07|archive-date=2005-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20050901135329/http://www.itmonline.org/arts/amla.htm|url-status=live}}</ref> انهن ۾ [[ايمبليڪينن]] اي (37٪)، ايمبليڪينن بي (33٪)، [[پونيگلوڪونن]] (12٪) ۽ [[پيڊنڪولاگن]] (14٪) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Bhattacharya |first1=A. |last2=Chatterjee |first2=A. |last3=Ghosal |first3=S. |last4=Bhattacharya |first4=S. K. |title=Antioxidant activity of active tannoid principles of Emblica officinalis (amla) |journal=Indian Journal of Experimental Biology |volume=37 |issue=7 |pages=676–680 |year=1999 |pmid=10522157 }}</ref> ايمبليڪ ۾ [[پونيڪافولين]]، فائلينيمبلينن اي، فائلينيمبلين ۽ ٻيا [[پولي فينول]] پڻ موجود هوندا آهن، جن ۾ [[فليوونائيڊ]]، [[ڪيمپفيرول]]، [[ايلاجڪ تيزاب]] ۽ [[گيلڪ تيزاب]] شامل آهن.<ref name=dharm/><ref>{{cite journal |author1=Habib-ur-Rehman |author2=Yasin KA |author3=Choudhary MA |title=Studies on the chemical constituents of Phyllanthus emblica |journal=Nat. Prod. Res. |volume=21 |issue=9 |pages=775–781 |date=Jul 2007 |pmid=17763100 |doi=10.1080/14786410601124664 |s2cid=30716746 |display-authors=etal}}</ref> ==خارجي ڳنڍڻا== * [http://examine.com/supplements/emblica-officinalis/ Emblica officinalis - Scientific Research]{{مئل ڳنڍڻو|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://books.google.ca/books?id=KwYIsLRyDp4C&pg=SA9-PA3&lpg=SA9-PA3&dq=phyllemblin+astringent&source=bl&ots=8hNnNvnI00&sig=wfYZP86T304Mjo1jLi1nRunCDsM&hl=en&sa=X&ved=0CCMQ6AEwAGoVChMIzYvLs4avyAIVSCoeCh17cQZE#v=onepage&q=phyllemblin%20astringent&f=false Pharmacognosy] {{taxonbar}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:نيپال جا وڻ]] [[زمرو:ڀارت جا وڻ]] [[زمرو:پاڪستان جا وڻ]] [[زمرو:ايشيا جا وڻ]] [[زمرو:ھندستاني مصالحا]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:Phyllanthus|emblica]] [[زمرو:Berries]] [[زمرو:Flora of India]] [[زمرو:Flora of Pakistan]] [[زمرو:Plants used in Ayurveda]] [[زمرو:Plants described in 1753]] 5gkxsljpeah9nj143tyaojeamcashsa 400706 400705 2026-08-04T00:55:04Z Intisar Ali 8681 /* */ 400706 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Phyllanthus_officinalis.jpg | image_caption =ٻوٽي جي تصوير |image2 = Phyllanthus emblica BNC.jpg |image2_caption = ٻوٽي جو ميوو |regnum = [[ٻوٽو]] |unranked_divisio = [[گلن وارا ٻوٽا|اينجيوسپرمس]] |unranked_classis = ايوڊيڪاٽس |unranked_ordo = روسڊس |ordo = مالپيگھيئاليز |familia = فلانٿاشياء |tribus = فلانٿيياء |subtribus = [[فلائيگيئن]] |genus = ''فلانٿس'' |species = '''''پي.ايمبليڪا''''' |binomial = ''فلانٿس ايمبليڪا'' |binomial_authority = [[ڪارل لينئي|ايل.]]<ref name=GRIN> {{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?28119 |title=''Phyllanthus emblica'' information from NPGS/GRIN |publisher=US Department of Agriculture |accessdate=2008-03-06 }} </ref> |synonyms = {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Cicca emblica'' (سِڪا ايمبليڪا) <small>(ايل.) Kurz</small> *''Diasperus emblica'' (ڊائيسپيرس ايمبليڪا) <small>(ايل.) Kuntze</small> *''Dichelactina nodicaulis'' (ڊائڪيليڪٽائنا نوڊيڪاولِس) <small>Hance</small> *''Emblica arborea'' (ايمبليڪا آربوريا) <small>Raf.</small> *''Emblica officinalis'' (ايمبليڪا آفيسينالس) <small>Gaertn.</small> *''Phyllanthus glomeratus'' (فائلينٿس گلوميريٽس) <small>Roxb. ex Wall.</small> nom. inval. *''Phyllanthus mairei'' (فائلينٿس مائريئي) <small>H.Lév.</small> *''Phyllanthus mimosifolius'' (فائلينٿس ميموسيفوليئس) <small>Salisb.</small> *''Phyllanthus taxifolius'' (فائلينٿس ٽيڪسيفوليئس) <small>D.Don</small> }} |synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-153790 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |accessdate=14 July 2014}}</ref> |}} '''آنورا'''(Phylanthus Emblica)، هن کي اردو ۽ هنديءَ ۾ آملا چون ٿا. هي هڪڙو ڊگهن پنن وارو وڻ آهي، جنهن جا گل ڳاڙها ۽ پيلا ٿين ٿا ۽ ڇڳن ۾ بيهن ٿا. ڦر به ٻيرن جهڙو ڪندو آهي. هيءُ وڻ هڪ سؤ فوٽن تائين اوچو ٿيندو آهي. وڻ جو ڦر صوفي ٻير جيڏو ۽ گول ٿيندو آهي، جنهن جا سُڪل داڻا ڪاري رنگ تي ۽ ذائقي ۾ ڪاسارا ٿين ٿا. [[فائل:Indian gooseberry (Phyllanthus emblica syn Emblica officinalis) fruit with young leaves & flower buds at Jayanti, Duars, West Bengal W Picture 045.jpg|200px|left|thumb|نوجوان پنن ۽ گلن جي ڪلين سان گڏ ميوو]] هن جو هڪڙو قسم ننڍڙي ٻوڙي وانگي ٿئي ٿو، جنهن کي ڀون آنورا لال آنورا چون ٿا، جنهن کي سنڌيءَ ۾ ڪامون چون ٿا سو به هڪڙو جهنگلي ٻوڙو آهي، اهو به فلانٿس جي نالي هيٺ داخل آهي ۽ جو يوفاربيا جي جماعت ۾ داخل آهي.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> اها هڪ قسم جو پسارڪو وکر، جيڪو وارن جي تيل ۾ استعمال ٿيندو آهي. آنوِرَن جو وڻ [[سنڌ]] ۾ ڪونه ٿئي، پر گرم علائقن ۾ ٿيندو آهي. هيءُ وڻ هڪ سؤ فوٽن تائين اوچو ٿيندو آهي. وڻ جو ڦر صوفي ٻير جيڏو ۽ گول ٿيندو آهي، جنهن جا سُڪل داڻا ڪاري رنگ تي ۽ ذائقي ۾ ڪاسارا ٿين ٿا. حڪيمن موجب آنورا طبي لحاظ سان دماغ، جگر ۽ معدي کي تقويت ڏين ٿا. قلب کي فرحت ۽ ذهن کي طاقت ڏين ٿا. عام عقيدو آهي ته تازن آنورن جو مربو، بواسير، کنگهه ۽ دمڪشيءَ لاءِ فائدي وارو آهي. هنديءَ ۾ هن کي ”آملہ“ چوندا آهن.<ref>[http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%A6%D8%B1%D8%A7 ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون] [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد.</ref> ==بيان== هي ننڍي کان وچولي قد جو وڻ آهي، جيڪو عام طور تي {{convert|1-8|m|ft|abbr=off|frac=2}} اوچائي تائين وڌي ٿو. ان جي ڇوڏي چِٽيدار هوندي آهي. ٽاريون سنهڙن وارن سان ڍڪيل (نه [[گنجو (نباتيات)|گنجيون]]) هونديون آهن، جن جي ڊيگهه عام طور {{convert|10–20|cm|abbr=off|frac=2}} هوندي آهي، ۽ گهڻو ڪري پن ڇڻندڙ هونديون آهن. گل اچڻ جو مکيه موسم مارچ کان اپريل تائين هوندو آهي. قلم لڳل وڻ 3–4 سالن ۾ گل ڏيڻ شروع ڪندا آهن، جڏهن ته ٻج مان پوکيل وڻن کي گل اچڻ ۾ 7–10 سال لڳي سگهن ٿا. پن سادا، لڳ ڀڳ بي ڏانڊي وارا ([[subsessile|سبسيسائل]]) ۽ ٽارين تي ويجها لڳل هوندا آهن. انهن جو رنگ هلڪو سائو هوندو آهي ۽ شڪل ۾ [[پنري پن|پنري]] پنن جهڙا لڳندا آهن. گلن جو رنگ سائي مائل پيلو هوندو آهي. ميوو لڳ ڀڳ گول، هلڪي سائي مائل پيلي رنگ جو، هموار ۽ سخت ظاهر وارو هوندو آهي، جنهن تي ڇهه ڊگها عمودي نشان يا کاهون هونديون آهن. ميوي جو قطر وڌ ۾ وڌ {{convert|26|mm|abbr=|frac=2}} تائين هوندو آهي. جهنگلي وڻن جو هڪ ميوو لڳ ڀڳ {{convert|5.5|g|4=1|abbr=off}} وزن رکي ٿو، جڏهن ته پوکيل وڻن جا ميوا سراسري طور {{convert|28.4|g|4=0|abbr=on}} کان {{convert|56|g|4=0|abbr=on}} تائين هوندا آهن.<ref>Huxley. A. ''The New RHS Dictionary of Gardening''. 1992. MacMillan Press. ISBN 0-333-47494-5.</ref> {{gallery|mode=packed |Indian gooseberry bark.jpg|ٿڙ ۽ مکيه ٽاريون |Indian gooseberry (Phyllanthus emblica syn Emblica officinalis) new leaves at Jayanti, Duars, West Bengal W Picture 039.jpg|پن |Indian gooseberry (Phyllanthus emblica syn Emblica officinalis) at Jayanti, Duars, West Bengal W Picture 045.jpg|ڪليون ۽ گل |油甘果實.jpg|ميوا |Indian Gooseberry.jpg|ميوي جي ماپ جو تقابلي ڏيک |油甘果種子.jpg|ٻج جو ويجهو ڏيک }} ===ڪيميائي جزا=== هن جي ميوي ۾ [[ايسڪاربڪ تيزاب]] (وٽامن سي) جي وڏي مقدار موجود هوندي آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Tarwadi K, Agte V |title=Antioxidant and micronutrient potential of common fruits available in the Indian subcontinent |journal=Int J Food Sci Nutr |volume=58 |issue=5 |pages=341–349 |date=Aug 2007 |pmid=17558726 |doi=10.1080/09637480701243905 |s2cid=7663752}}</ref> ميوي جو ذائقو کٽو ۽ ڪسارو هوندو آهي، جيڪو ممڪن آهي ته [[ايلاجي ٽينن]] جي وڏي مقدار سبب هجي.<ref name=dharm>{{cite web|author=Dharmananda S|title=Emblic myrobalans (Amla)|publisher=Institute of Traditional Medicine|url=http://www.itmonline.org/arts/amla.htm|date=September 2003|access-date=2006-02-07|archive-date=2005-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20050901135329/http://www.itmonline.org/arts/amla.htm|url-status=live}}</ref> انهن ۾ [[ايمبليڪينن]] اي (37٪)، ايمبليڪينن بي (33٪)، [[پونيگلوڪونن]] (12٪) ۽ [[پيڊنڪولاگن]] (14٪) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Bhattacharya |first1=A. |last2=Chatterjee |first2=A. |last3=Ghosal |first3=S. |last4=Bhattacharya |first4=S. K. |title=Antioxidant activity of active tannoid principles of Emblica officinalis (amla) |journal=Indian Journal of Experimental Biology |volume=37 |issue=7 |pages=676–680 |year=1999 |pmid=10522157 }}</ref> ايمبليڪ ۾ [[پونيڪافولين]]، فائلينيمبلينن اي، فائلينيمبلين ۽ ٻيا [[پولي فينول]] پڻ موجود هوندا آهن، جن ۾ [[فليوونائيڊ]]، [[ڪيمپفيرول]]، [[ايلاجڪ تيزاب]] ۽ [[گيلڪ تيزاب]] شامل آهن.<ref name=dharm/><ref>{{cite journal |author1=Habib-ur-Rehman |author2=Yasin KA |author3=Choudhary MA |title=Studies on the chemical constituents of Phyllanthus emblica |journal=Nat. Prod. Res. |volume=21 |issue=9 |pages=775–781 |date=Jul 2007 |pmid=17763100 |doi=10.1080/14786410601124664 |s2cid=30716746 |display-authors=etal}}</ref> ==خارجي ڳنڍڻا== * [http://examine.com/supplements/emblica-officinalis/ Emblica officinalis - Scientific Research]{{مئل ڳنڍڻو|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://books.google.ca/books?id=KwYIsLRyDp4C&pg=SA9-PA3&lpg=SA9-PA3&dq=phyllemblin+astringent&source=bl&ots=8hNnNvnI00&sig=wfYZP86T304Mjo1jLi1nRunCDsM&hl=en&sa=X&ved=0CCMQ6AEwAGoVChMIzYvLs4avyAIVSCoeCh17cQZE#v=onepage&q=phyllemblin%20astringent&f=false Pharmacognosy] {{taxonbar}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:نيپال جا وڻ]] [[زمرو:ڀارت جا وڻ]] [[زمرو:پاڪستان جا وڻ]] [[زمرو:ايشيا جا وڻ]] [[زمرو:ھندستاني مصالحا]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:Phyllanthus|emblica]] [[زمرو:Berries]] [[زمرو:Flora of India]] [[زمرو:Flora of Pakistan]] [[زمرو:Plants used in Ayurveda]] [[زمرو:Plants described in 1753]] iw2zc8psob91uymbtgqa5ithsc5zmfx 400707 400706 2026-08-04T00:56:16Z Intisar Ali 8681 400707 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Phyllanthus_officinalis.jpg | image_caption =ٻوٽي جي تصوير |image2 = Phyllanthus emblica BNC.jpg |image2_caption = ٻوٽي جو ميوو |regnum = [[ٻوٽو]] |unranked_divisio = [[گلن وارا ٻوٽا|اينجيوسپرمس]] |unranked_classis = ايوڊيڪاٽس |unranked_ordo = روسڊس |ordo = مالپيگھيئاليز |familia = فلانٿاشياء |tribus = فلانٿيياء |subtribus = [[فلائيگيئن]] |genus = ''فلانٿس'' |species = '''''پي.ايمبليڪا''''' |binomial = ''فلانٿس ايمبليڪا'' |binomial_authority = [[ڪارل لينئي|ايل.]]<ref name=GRIN> {{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?28119 |title=''Phyllanthus emblica'' information from NPGS/GRIN |publisher=US Department of Agriculture |accessdate=2008-03-06 }} </ref> |synonyms = {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Cicca emblica'' (سِڪا ايمبليڪا) <small>(ايل.) Kurz</small> *''Diasperus emblica'' (ڊائيسپيرس ايمبليڪا) <small>(ايل.) Kuntze</small> *''Dichelactina nodicaulis'' (ڊائڪيليڪٽائنا نوڊيڪاولِس) <small>Hance</small> *''Emblica arborea'' (ايمبليڪا آربوريا) <small>Raf.</small> *''Emblica officinalis'' (ايمبليڪا آفيسينالس) <small>Gaertn.</small> *''Phyllanthus glomeratus'' (فائلينٿس گلوميريٽس) <small>Roxb. ex Wall.</small> nom. inval. *''Phyllanthus mairei'' (فائلينٿس مائريئي) <small>H.Lév.</small> *''Phyllanthus mimosifolius'' (فائلينٿس ميموسيفوليئس) <small>Salisb.</small> *''Phyllanthus taxifolius'' (فائلينٿس ٽيڪسيفوليئس) <small>D.Don</small> }} |synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-153790 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |accessdate=14 July 2014}}</ref> |}} '''آنورا'''(Phylanthus Emblica)، هن کي اردو ۽ هنديءَ ۾ آملا چون ٿا. هي هڪڙو ڊگهن پنن وارو وڻ آهي، جنهن جا گل ڳاڙها ۽ پيلا ٿين ٿا ۽ ڇڳن ۾ بيهن ٿا. ڦر به ٻيرن جهڙو ڪندو آهي. هيءُ وڻ هڪ سؤ فوٽن تائين اوچو ٿيندو آهي. وڻ جو ڦر صوفي ٻير جيڏو ۽ گول ٿيندو آهي، جنهن جا سُڪل داڻا ڪاري رنگ تي ۽ ذائقي ۾ ڪاسارا ٿين ٿا. [[فائل:Indian gooseberry (Phyllanthus emblica syn Emblica officinalis) fruit with young leaves & flower buds at Jayanti, Duars, West Bengal W Picture 045.jpg|200px|left|thumb|نوجوان پنن ۽ گلن جي ڪلين سان گڏ ميوو]] هن جو هڪڙو قسم ننڍڙي ٻوڙي وانگي ٿئي ٿو، جنهن کي ڀون آنورا لال آنورا چون ٿا، جنهن کي سنڌيءَ ۾ ڪامون چون ٿا سو به هڪڙو جهنگلي ٻوڙو آهي، اهو به فلانٿس جي نالي هيٺ داخل آهي ۽ جو يوفاربيا جي جماعت ۾ داخل آهي.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> اها هڪ قسم جو پسارڪو وکر، جيڪو وارن جي تيل ۾ استعمال ٿيندو آهي. آنوِرَن جو وڻ [[سنڌ]] ۾ ڪونه ٿئي، پر گرم علائقن ۾ ٿيندو آهي. هيءُ وڻ هڪ سؤ فوٽن تائين اوچو ٿيندو آهي. وڻ جو ڦر صوفي ٻير جيڏو ۽ گول ٿيندو آهي، جنهن جا سُڪل داڻا ڪاري رنگ تي ۽ ذائقي ۾ ڪاسارا ٿين ٿا. حڪيمن موجب آنورا طبي لحاظ سان دماغ، جگر ۽ معدي کي تقويت ڏين ٿا. قلب کي فرحت ۽ ذهن کي طاقت ڏين ٿا. عام عقيدو آهي ته تازن آنورن جو مربو، بواسير، کنگهه ۽ دمڪشيءَ لاءِ فائدي وارو آهي. هنديءَ ۾ هن کي ”آملہ“ چوندا آهن.<ref>[http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%A6%D8%B1%D8%A7 ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون] [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد.</ref> ==بيان== هي ننڍي کان وچولي قد جو وڻ آهي، جيڪو عام طور تي {{convert|1-8|m|ft|abbr=off|frac=2}} اوچائي تائين وڌي ٿو. ان جي ڇوڏي چِٽيدار هوندي آهي. ٽاريون سنهڙن وارن سان ڍڪيل (نه [[گنجو (نباتيات)|گنجيون]]) هونديون آهن، جن جي ڊيگهه عام طور {{convert|10–20|cm|abbr=off|frac=2}} هوندي آهي، ۽ گهڻو ڪري پن ڇڻندڙ هونديون آهن. گل اچڻ جو مکيه موسم مارچ کان اپريل تائين هوندو آهي. قلم لڳل وڻ 3–4 سالن ۾ گل ڏيڻ شروع ڪندا آهن، جڏهن ته ٻج مان پوکيل وڻن کي گل اچڻ ۾ 7–10 سال لڳي سگهن ٿا. پن سادا، لڳ ڀڳ بي ڏانڊي وارا ([[subsessile|سبسيسائل]]) ۽ ٽارين تي ويجها لڳل هوندا آهن. انهن جو رنگ هلڪو سائو هوندو آهي ۽ شڪل ۾ [[پنري پن|پنري]] پنن جهڙا لڳندا آهن. گلن جو رنگ سائي مائل پيلو هوندو آهي. ميوو لڳ ڀڳ گول، هلڪي سائي مائل پيلي رنگ جو، هموار ۽ سخت ظاهر وارو هوندو آهي، جنهن تي ڇهه ڊگها عمودي نشان يا کاهون هونديون آهن. ميوي جو قطر وڌ ۾ وڌ {{convert|26|mm|abbr=|frac=2}} تائين هوندو آهي. جهنگلي وڻن جو هڪ ميوو لڳ ڀڳ {{convert|5.5|g|4=1|abbr=off}} وزن رکي ٿو، جڏهن ته پوکيل وڻن جا ميوا سراسري طور {{convert|28.4|g|4=0|abbr=on}} کان {{convert|56|g|4=0|abbr=on}} تائين هوندا آهن.<ref>Huxley. A. ''The New RHS Dictionary of Gardening''. 1992. MacMillan Press. ISBN 0-333-47494-5.</ref> {{gallery|mode=packed |Indian gooseberry bark.jpg|ٿڙ ۽ مکيه ٽاريون |Indian gooseberry (Phyllanthus emblica syn Emblica officinalis) new leaves at Jayanti, Duars, West Bengal W Picture 039.jpg|پن |Indian gooseberry (Phyllanthus emblica syn Emblica officinalis) at Jayanti, Duars, West Bengal W Picture 045.jpg|ڪليون ۽ گل |油甘果實.jpg|ميوا |Indian Gooseberry.jpg|ميوي جي ماپ جو تقابلي ڏيک |油甘果種子.jpg|ٻج جو ويجهو ڏيک }} ===ڪيميائي جزا=== هن جي ميوي ۾ [[ايسڪاربڪ تيزاب]] (وٽامن سي) جي وڏي مقدار موجود هوندي آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Tarwadi K, Agte V |title=Antioxidant and micronutrient potential of common fruits available in the Indian subcontinent |journal=Int J Food Sci Nutr |volume=58 |issue=5 |pages=341–349 |date=Aug 2007 |pmid=17558726 |doi=10.1080/09637480701243905 |s2cid=7663752}}</ref> ميوي جو ذائقو کٽو ۽ ڪسارو هوندو آهي، جيڪو ممڪن آهي ته [[ايلاجي ٽينن]] جي وڏي مقدار سبب هجي.<ref name=dharm>{{cite web|author=Dharmananda S|title=Emblic myrobalans (Amla)|publisher=Institute of Traditional Medicine|url=http://www.itmonline.org/arts/amla.htm|date=September 2003|access-date=2006-02-07|archive-date=2005-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20050901135329/http://www.itmonline.org/arts/amla.htm|url-status=live}}</ref> انهن ۾ [[ايمبليڪينن]] اي (37٪)، ايمبليڪينن بي (33٪)، [[پونيگلوڪونن]] (12٪) ۽ [[پيڊنڪولاگن]] (14٪) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Bhattacharya |first1=A. |last2=Chatterjee |first2=A. |last3=Ghosal |first3=S. |last4=Bhattacharya |first4=S. K. |title=Antioxidant activity of active tannoid principles of Emblica officinalis (amla) |journal=Indian Journal of Experimental Biology |volume=37 |issue=7 |pages=676–680 |year=1999 |pmid=10522157 }}</ref> ايمبليڪ ۾ [[پونيڪافولين]]، فائلينيمبلينن اي، فائلينيمبلين ۽ ٻيا [[پولي فينول]] پڻ موجود هوندا آهن، جن ۾ [[فليوونائيڊ]]، [[ڪيمپفيرول]]، [[ايلاجڪ تيزاب]] ۽ [[گيلڪ تيزاب]] شامل آهن.<ref name=dharm/><ref>{{cite journal |author1=Habib-ur-Rehman |author2=Yasin KA |author3=Choudhary MA |title=Studies on the chemical constituents of Phyllanthus emblica |journal=Nat. Prod. Res. |volume=21 |issue=9 |pages=775–781 |date=Jul 2007 |pmid=17763100 |doi=10.1080/14786410601124664 |s2cid=30716746 |display-authors=etal}}</ref> ==استعمال== سرءُ جي موسم ۾ ميوو پچڻ کان پوءِ، وڻ جي مٿين ٽارين تي لڳل ٻير هٿ سان چونڊيا ويندا آهن. هن ميوي جو ذائقو کٽو، ڪسارو ۽ ڪَسَ وارو هوندو آهي، جڏهن ته ان ۾ ريشيدار مادو پڻ گهڻو هوندو آهي. ===کاڌي ۾ استعمال=== ايمبليڪ جو ميوو ڪچو يا پچائي کائي سگهجي ٿو. [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هن ميوي جو [[ڏکڻ ايشيائي اچار|اچار]] لوڻ، تيل ۽ مصالحن سان ٺاهيو ويندو آهي. هي [[دال]] سميت ڪيترن ئي کاڌن ۾ جزو طور استعمال ٿيندو آهي. ان مان ''آملي جو [[مربو]]'' پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻيرن کي کنڊ جي شربت ۾ اوتري دير تائين پسائي ٺاهيو ويندو آهي، جيستائين اهي مٺاڻ وانگر شفاف ۽ مٺا ٿي وڃن. روايتي طور اهو کاڌي کان پوءِ کائبو آهي.{{cn|date=October 2020}} [[انڊونيشيا]] جي [[سوماترا]] ٻيٽ جي [[باٽڪ ماڻهو|باٽڪ]] علائقي ۾ هن وڻ جي اندرين ڇوڏي روايتي مڇيءَ جي سوپ ''هولاٽ'' ۾ ڪَسَ وارو ۽ هلڪو ڪوڙو ذائقو پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=de Clercq|first1=F. S. A.|title=Nieuw Plantkundig Woordenboek voor Nederlandsch Indië|url=https://archive.org/details/nieuwplantkundig00cler|date=1909|publisher=J. H. de Bussy|location=Amsterdam|page=[https://archive.org/details/nieuwplantkundig00cler/page/303 303]}}</ref> {{gallery|mode=packed |Indian gooseberry pickle.png|ايمبليڪ جو اچار |Amla juice.jpg|ايمبليڪ جو رس |Amla pickle.jpg|ايمبليڪ جو مربو }} ===روايتي طب=== [[آيور ويد]] ۾ هن ٻوٽي جا تازا ۽ سڪايل ميوا عام طور ڪيترين ئي دوائن جي بنيادي جزو طور استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name=dharm/><ref>Indian Ministry of Health and Family Planning. ''The Ayurvedic Formulary of India''. Part I. 1st ed. Delhi, 1978.</ref> ==خارجي ڳنڍڻا== * [http://examine.com/supplements/emblica-officinalis/ Emblica officinalis - Scientific Research]{{مئل ڳنڍڻو|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://books.google.ca/books?id=KwYIsLRyDp4C&pg=SA9-PA3&lpg=SA9-PA3&dq=phyllemblin+astringent&source=bl&ots=8hNnNvnI00&sig=wfYZP86T304Mjo1jLi1nRunCDsM&hl=en&sa=X&ved=0CCMQ6AEwAGoVChMIzYvLs4avyAIVSCoeCh17cQZE#v=onepage&q=phyllemblin%20astringent&f=false Pharmacognosy] {{taxonbar}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:نيپال جا وڻ]] [[زمرو:ڀارت جا وڻ]] [[زمرو:پاڪستان جا وڻ]] [[زمرو:ايشيا جا وڻ]] [[زمرو:ھندستاني مصالحا]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:Phyllanthus|emblica]] [[زمرو:Berries]] [[زمرو:Flora of India]] [[زمرو:Flora of Pakistan]] [[زمرو:Plants used in Ayurveda]] [[زمرو:Plants described in 1753]] dc17kad2sxyh944tab6yhz90ahommcr 400708 400707 2026-08-04T00:59:18Z Intisar Ali 8681 400708 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Phyllanthus_officinalis.jpg | image_caption =ٻوٽي جي تصوير |image2 = Phyllanthus emblica BNC.jpg |image2_caption = ٻوٽي جو ميوو |regnum = [[ٻوٽو]] |unranked_divisio = [[گلن وارا ٻوٽا|اينجيوسپرمس]] |unranked_classis = ايوڊيڪاٽس |unranked_ordo = روسڊس |ordo = مالپيگھيئاليز |familia = فلانٿاشياء |tribus = فلانٿيياء |subtribus = [[فلائيگيئن]] |genus = ''فلانٿس'' |species = '''''پي.ايمبليڪا''''' |binomial = ''فلانٿس ايمبليڪا'' |binomial_authority = [[ڪارل لينئي|ايل.]]<ref name=GRIN> {{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?28119 |title=''Phyllanthus emblica'' information from NPGS/GRIN |publisher=US Department of Agriculture |accessdate=2008-03-06 }} </ref> |synonyms = {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Cicca emblica'' (سِڪا ايمبليڪا) <small>(ايل.) Kurz</small> *''Diasperus emblica'' (ڊائيسپيرس ايمبليڪا) <small>(ايل.) Kuntze</small> *''Dichelactina nodicaulis'' (ڊائڪيليڪٽائنا نوڊيڪاولِس) <small>Hance</small> *''Emblica arborea'' (ايمبليڪا آربوريا) <small>Raf.</small> *''Emblica officinalis'' (ايمبليڪا آفيسينالس) <small>Gaertn.</small> *''Phyllanthus glomeratus'' (فائلينٿس گلوميريٽس) <small>Roxb. ex Wall.</small> nom. inval. *''Phyllanthus mairei'' (فائلينٿس مائريئي) <small>H.Lév.</small> *''Phyllanthus mimosifolius'' (فائلينٿس ميموسيفوليئس) <small>Salisb.</small> *''Phyllanthus taxifolius'' (فائلينٿس ٽيڪسيفوليئس) <small>D.Don</small> }} |synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-153790 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |accessdate=14 July 2014}}</ref> |}} '''آنورا'''(Phylanthus Emblica)، هن کي اردو ۽ هنديءَ ۾ آملا چون ٿا. هي هڪڙو ڊگهن پنن وارو وڻ آهي، جنهن جا گل ڳاڙها ۽ پيلا ٿين ٿا ۽ ڇڳن ۾ بيهن ٿا. ڦر به ٻيرن جهڙو ڪندو آهي. هيءُ وڻ هڪ سؤ فوٽن تائين اوچو ٿيندو آهي. وڻ جو ڦر صوفي ٻير جيڏو ۽ گول ٿيندو آهي، جنهن جا سُڪل داڻا ڪاري رنگ تي ۽ ذائقي ۾ ڪاسارا ٿين ٿا. [[فائل:Indian gooseberry (Phyllanthus emblica syn Emblica officinalis) fruit with young leaves & flower buds at Jayanti, Duars, West Bengal W Picture 045.jpg|200px|left|thumb|نوجوان پنن ۽ گلن جي ڪلين سان گڏ ميوو]] هن جو هڪڙو قسم ننڍڙي ٻوڙي وانگي ٿئي ٿو، جنهن کي ڀون آنورا لال آنورا چون ٿا، جنهن کي سنڌيءَ ۾ ڪامون چون ٿا سو به هڪڙو جهنگلي ٻوڙو آهي، اهو به فلانٿس جي نالي هيٺ داخل آهي ۽ جو يوفاربيا جي جماعت ۾ داخل آهي.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> اها هڪ قسم جو پسارڪو وکر، جيڪو وارن جي تيل ۾ استعمال ٿيندو آهي. آنوِرَن جو وڻ [[سنڌ]] ۾ ڪونه ٿئي، پر گرم علائقن ۾ ٿيندو آهي. هيءُ وڻ هڪ سؤ فوٽن تائين اوچو ٿيندو آهي. وڻ جو ڦر صوفي ٻير جيڏو ۽ گول ٿيندو آهي، جنهن جا سُڪل داڻا ڪاري رنگ تي ۽ ذائقي ۾ ڪاسارا ٿين ٿا. حڪيمن موجب آنورا طبي لحاظ سان دماغ، جگر ۽ معدي کي تقويت ڏين ٿا. قلب کي فرحت ۽ ذهن کي طاقت ڏين ٿا. عام عقيدو آهي ته تازن آنورن جو مربو، بواسير، کنگهه ۽ دمڪشيءَ لاءِ فائدي وارو آهي. هنديءَ ۾ هن کي ”آملہ“ چوندا آهن.<ref>[http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%A6%D8%B1%D8%A7 ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون] [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد.</ref> ==بيان== هي ننڍي کان وچولي قد جو وڻ آهي، جيڪو عام طور تي {{convert|1-8|m|ft|abbr=off|frac=2}} اوچائي تائين وڌي ٿو. ان جي ڇوڏي چِٽيدار هوندي آهي. ٽاريون سنهڙن وارن سان ڍڪيل (نه [[گنجو (نباتيات)|گنجيون]]) هونديون آهن، جن جي ڊيگهه عام طور {{convert|10–20|cm|abbr=off|frac=2}} هوندي آهي، ۽ گهڻو ڪري پن ڇڻندڙ هونديون آهن. گل اچڻ جو مکيه موسم مارچ کان اپريل تائين هوندو آهي. قلم لڳل وڻ 3–4 سالن ۾ گل ڏيڻ شروع ڪندا آهن، جڏهن ته ٻج مان پوکيل وڻن کي گل اچڻ ۾ 7–10 سال لڳي سگهن ٿا. پن سادا، لڳ ڀڳ بي ڏانڊي وارا ([[subsessile|سبسيسائل]]) ۽ ٽارين تي ويجها لڳل هوندا آهن. انهن جو رنگ هلڪو سائو هوندو آهي ۽ شڪل ۾ [[پنري پن|پنري]] پنن جهڙا لڳندا آهن. گلن جو رنگ سائي مائل پيلو هوندو آهي. ميوو لڳ ڀڳ گول، هلڪي سائي مائل پيلي رنگ جو، هموار ۽ سخت ظاهر وارو هوندو آهي، جنهن تي ڇهه ڊگها عمودي نشان يا کاهون هونديون آهن. ميوي جو قطر وڌ ۾ وڌ {{convert|26|mm|abbr=|frac=2}} تائين هوندو آهي. جهنگلي وڻن جو هڪ ميوو لڳ ڀڳ {{convert|5.5|g|4=1|abbr=off}} وزن رکي ٿو، جڏهن ته پوکيل وڻن جا ميوا سراسري طور {{convert|28.4|g|4=0|abbr=on}} کان {{convert|56|g|4=0|abbr=on}} تائين هوندا آهن.<ref>Huxley. A. ''The New RHS Dictionary of Gardening''. 1992. MacMillan Press. ISBN 0-333-47494-5.</ref> {{gallery|mode=packed |Indian gooseberry bark.jpg|ٿڙ ۽ مکيه ٽاريون |Indian gooseberry (Phyllanthus emblica syn Emblica officinalis) new leaves at Jayanti, Duars, West Bengal W Picture 039.jpg|پن |Indian gooseberry (Phyllanthus emblica syn Emblica officinalis) at Jayanti, Duars, West Bengal W Picture 045.jpg|ڪليون ۽ گل |油甘果實.jpg|ميوا |Indian Gooseberry.jpg|ميوي جي ماپ جو تقابلي ڏيک |油甘果種子.jpg|ٻج جو ويجهو ڏيک }} ===ڪيميائي جزا=== هن جي ميوي ۾ [[ايسڪاربڪ تيزاب]] (وٽامن سي) جي وڏي مقدار موجود هوندي آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Tarwadi K, Agte V |title=Antioxidant and micronutrient potential of common fruits available in the Indian subcontinent |journal=Int J Food Sci Nutr |volume=58 |issue=5 |pages=341–349 |date=Aug 2007 |pmid=17558726 |doi=10.1080/09637480701243905 |s2cid=7663752}}</ref> ميوي جو ذائقو کٽو ۽ ڪسارو هوندو آهي، جيڪو ممڪن آهي ته [[ايلاجي ٽينن]] جي وڏي مقدار سبب هجي.<ref name=dharm>{{cite web|author=Dharmananda S|title=Emblic myrobalans (Amla)|publisher=Institute of Traditional Medicine|url=http://www.itmonline.org/arts/amla.htm|date=September 2003|access-date=2006-02-07|archive-date=2005-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20050901135329/http://www.itmonline.org/arts/amla.htm|url-status=live}}</ref> انهن ۾ [[ايمبليڪينن]] اي (37٪)، ايمبليڪينن بي (33٪)، [[پونيگلوڪونن]] (12٪) ۽ [[پيڊنڪولاگن]] (14٪) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Bhattacharya |first1=A. |last2=Chatterjee |first2=A. |last3=Ghosal |first3=S. |last4=Bhattacharya |first4=S. K. |title=Antioxidant activity of active tannoid principles of Emblica officinalis (amla) |journal=Indian Journal of Experimental Biology |volume=37 |issue=7 |pages=676–680 |year=1999 |pmid=10522157 }}</ref> ايمبليڪ ۾ [[پونيڪافولين]]، فائلينيمبلينن اي، فائلينيمبلين ۽ ٻيا [[پولي فينول]] پڻ موجود هوندا آهن، جن ۾ [[فليوونائيڊ]]، [[ڪيمپفيرول]]، [[ايلاجڪ تيزاب]] ۽ [[گيلڪ تيزاب]] شامل آهن.<ref name=dharm/><ref>{{cite journal |author1=Habib-ur-Rehman |author2=Yasin KA |author3=Choudhary MA |title=Studies on the chemical constituents of Phyllanthus emblica |journal=Nat. Prod. Res. |volume=21 |issue=9 |pages=775–781 |date=Jul 2007 |pmid=17763100 |doi=10.1080/14786410601124664 |s2cid=30716746 |display-authors=etal}}</ref> ==استعمال== سرءُ جي موسم ۾ ميوو پچڻ کان پوءِ، وڻ جي مٿين ٽارين تي لڳل ٻير هٿ سان چونڊيا ويندا آهن. هن ميوي جو ذائقو کٽو، ڪسارو ۽ ڪَسَ وارو هوندو آهي، جڏهن ته ان ۾ ريشيدار مادو پڻ گهڻو هوندو آهي. ===کاڌي ۾ استعمال=== ايمبليڪ جو ميوو ڪچو يا پچائي کائي سگهجي ٿو. [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هن ميوي جو [[ڏکڻ ايشيائي اچار|اچار]] لوڻ، تيل ۽ مصالحن سان ٺاهيو ويندو آهي. هي [[دال]] سميت ڪيترن ئي کاڌن ۾ جزو طور استعمال ٿيندو آهي. ان مان ''آملي جو [[مربو]]'' پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو ٻيرن کي کنڊ جي شربت ۾ اوتري دير تائين پسائي ٺاهيو ويندو آهي، جيستائين اهي مٺاڻ وانگر شفاف ۽ مٺا ٿي وڃن. روايتي طور اهو کاڌي کان پوءِ کائبو آهي.{{cn|date=October 2020}} [[انڊونيشيا]] جي [[سوماترا]] ٻيٽ جي [[باٽڪ ماڻهو|باٽڪ]] علائقي ۾ هن وڻ جي اندرين ڇوڏي روايتي مڇيءَ جي سوپ ''هولاٽ'' ۾ ڪَسَ وارو ۽ هلڪو ڪوڙو ذائقو پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=de Clercq|first1=F. S. A.|title=Nieuw Plantkundig Woordenboek voor Nederlandsch Indië|url=https://archive.org/details/nieuwplantkundig00cler|date=1909|publisher=J. H. de Bussy|location=Amsterdam|page=[https://archive.org/details/nieuwplantkundig00cler/page/303 303]}}</ref> {{gallery|mode=packed |Indian gooseberry pickle.png|ايمبليڪ جو اچار |Amla juice.jpg|ايمبليڪ جو رس |Amla pickle.jpg|ايمبليڪ جو مربو }} ===روايتي طب=== [[آيور ويد]] ۾ هن ٻوٽي جا تازا ۽ سڪايل ميوا عام طور ڪيترين ئي دوائن جي بنيادي جزو طور استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name=dharm/><ref>Indian Ministry of Health and Family Planning. ''The Ayurvedic Formulary of India''. Part I. 1st ed. Delhi, 1978.</ref> ==ثقافت ۾== ٻُڌ ڌرم جي روايتن ۾ ايمبليڪ جي ميوي جا ڪيترائي حوالا ملن ٿا. شتاپنچاشتڪ (Śatapañcāśatka) ۾ ٻڌ جي علم کي هڪ شاعراڻي تشبيهه سان بيان ڪيو ويو آهي: "اي ڀڳوان! زماني جي هر دور ۾ سڀني قسمن جي واقعن جي پيدائش توهان جي ذهن جي دائري ۾ اهڙيءَ طرح آهي، جيئن هٿ جي تريءَ تي رکيل آمبلا جو ميوو."<ref>Chen, K. (1952). ''The Śatapañcāśatka of Mātrceta: Sanskrit Text, Tibetan translation and commentary, and Chinese translation''. Edited by D. R. Shackleton Bailey, with an introduction, English translation and notes. Cambridge: The University Press, 1951. xi, 237 p. ''The Far Eastern Quarterly'', 11(3), 408–410. {{doi|10.2307/2049590}}.</ref> هندستان جي عظيم شهنشاهه [[اشوڪ]] طرفان [[سنگهه]] کي ڏنل آخري نذرانو ايمبليڪ جي ميوي جو اڌ حصو هو. هن واقعي جو ذڪر [[اشوڪاوادانا]] ۾ هنن لفظن سان ڪيو ويو آهي: "وڏي ڏاتار، انسانن جو سردار، نامور موريه اشوڪ، جمبودويپ جو حاڪم رهڻ کان پوءِ هاڻي رڳو اڌ مائروبيلن جي ميوي جو مالڪ رهجي ويو آهي."<ref>[[John S. Strong|Strong, J. S.]] (1983). ''The Legend of King Ashoka''. New York: Princeton University Press. p. 99.</ref> [[ٿيراوادا ٻڌ ڌرم]] موجب، هن ٻوٽي کي هڪ اهڙو وڻ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن هيٺ هڪويهون [[ٻُڌ]]، يعني [[فسا ٻڌ]]، [[ٻوڌي]] (روشن خيالي) حاصل ڪئي هئي.<ref>[https://archive.org/details/cu31924093743619 Buddha: ''His Life, His Teachings, His Order: Together with the History of the Buddhism'', Manmatha Nath Dutt, Society for the Resuscitation of Indian Literature, 1901, p. 3]</ref> [[هندومت]] ۾ ايمبليڪ، جنهن کي [[سنسڪرت]] ۾ ''آمالڪا'' چيو وڃي ٿو، [[تريمورتي]] جي ٽنهي ديوتائن، [[برهما]]، [[وشنو]] ۽ [[شيو]]، لاءِ مقدس سمجهيو وڃي ٿو. هڪ ڏند ڪٿا موجب، هڪ مذهبي گڏجاڻي دوران وشنو جي گهرواري [[لڪشمي]] شيو جي پوڄا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي، جڏهن ته شيو جي گهرواري [[پاروتي]] وشنو جي پوڄا ڪرڻ گهري. هڪ ٻئي جي عقيدت کان متاثر ٿي، ٻنهي زمين تي ڳوڙها وهايا، جن مان پهريون ايمبليڪ جا وڻ اُڀريا.<ref>{{Cite book |last=Elgood |first=Heather |url=https://books.google.com/books?id=cj2tAwAAQBAJ&dq=Amalaka+Vishnu&pg=PA114 |title=Hinduism and the Religious Arts |date=2000-04-01 |publisher=A&C Black |isbn=978-0-304-70739-3 |page=114 |language=en}}</ref> [[آمالڪا ايڪادشي]] هندومت جو هڪ مذهبي ڏڻ آهي، جيڪو وشنو جي نالي سان ملهايو ويندو آهي ۽ جنهن ۾ ايمبليڪ جي وڻ جي پڻ پوڄا ڪئي ويندي آهي. {{gallery| |Lingaraj Temple, Bhubaneswar (4) - Oct 2010.jpg|[[آمالڪا]]، [[ڀونيشور]] جي [[لنگراج مندر]] جي چوٽيءَ تي |Buddha statue holding a myrobalan.jpg|ايمبليڪ جو ميوو هٿ ۾ جهليل بيٺل [[ٻُڌ]] جي مورتي |Amala in Madhya Pradesh 2.jpg|[[ڀوپال]]، [[مدهيه پرديش]] ۾ ايمبليڪ جا ميوا }} ==خارجي ڳنڍڻا== * [http://examine.com/supplements/emblica-officinalis/ Emblica officinalis - Scientific Research]{{مئل ڳنڍڻو|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://books.google.ca/books?id=KwYIsLRyDp4C&pg=SA9-PA3&lpg=SA9-PA3&dq=phyllemblin+astringent&source=bl&ots=8hNnNvnI00&sig=wfYZP86T304Mjo1jLi1nRunCDsM&hl=en&sa=X&ved=0CCMQ6AEwAGoVChMIzYvLs4avyAIVSCoeCh17cQZE#v=onepage&q=phyllemblin%20astringent&f=false Pharmacognosy] {{taxonbar}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:نيپال جا وڻ]] [[زمرو:ڀارت جا وڻ]] [[زمرو:پاڪستان جا وڻ]] [[زمرو:ايشيا جا وڻ]] [[زمرو:ھندستاني مصالحا]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:Phyllanthus|emblica]] [[زمرو:Berries]] [[زمرو:Flora of India]] [[زمرو:Flora of Pakistan]] [[زمرو:Plants used in Ayurveda]] [[زمرو:Plants described in 1753]] mlbp5nsl0imqz0ct5nw053gs37lz0ya 0 29338 400709 372883 2026-08-04T01:07:41Z Intisar Ali 8681 /* */ 400709 wikitext text/x-wiki {{Short description|ترڪي جي وزيراعظم (1993ع–1996ع)}} {{Infobox officeholder | name =تانسو چيلر <br/> Tansu Çiller | image = Turkish prime minister Tansu Çiller in Brussels.jpg | caption = چيلر، 1994ع | office = ترڪي جي 22هين [[ترڪي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | deputy = [[مراد ڪارايالچن]]<br />[[حڪمت چيتن]]<br />[[دينيز بايڪال]] | president = [[سليمان ديميريل]] | term_start = 25 June 1993 | term_end = 6 March 1996 | predecessor = [[اردال اينونو]] (قائم مقام) | successor = [[مسعود يلماز]] | office1 = [[ترڪي جو نائب وزيراعظم]] | prime_minister1 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start1 = 28 June 1996 | term_end1 = 30 June 1997 | predecessor1 = [[ناهت منتشي]] | successor1 = [[عصمت سيزگن]] | office2 = [[ترڪي جو پرڏيهي وزير]] | prime_minister2 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start2 = 28 June 1996 | term_end2 = 30 June 1997 | predecessor2 = [[ايمري گونين سائي]] | successor2 = [[اسماعيل جيم]] | office3 = وزير مملڪت<br/><small>(معيشت جي ذميوار)</small> | term_start3 = 21 November 1991 | term_end3 = 25 June 1993 | prime_minister3 = [[سليمان ديميريل]] | office4 = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ | term_start4 = 13 June 1993 | term_end4 = 14 December 2002 | predecessor4 = [[سليمان ديميريل]] | successor4 = [[محمد آغار]] | office5 = {{GNAT MP}} | term_start5 = 20 October 1991 | term_end5 = 3 November 2002 | constituency5 = [[استنبول]] ([[1991ع ترڪي جي عام چونڊون|1991ع]]، [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع]]، [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع]]) | birth_name = Tansu Penbe Çiller | birth_date = {{birth date and age|1946|5|24|df=y}} | birth_place = [[استنبول]]، ترڪي | death_date = | death_place = | spouse = {{marriage|Özer Uçuran|1963|2024|end=d}} | children = 2 | alma_mater = [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج]] ([[بيچلر آف سائنس|بي ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ([[ماسٽر آف سائنس|ايم ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] ([[ڊاڪٽر آف فلاسافي|پي ايڇ ڊي]]) | party = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] | signature = Signature of Tansu Ciller.svg | education = [[رابرٽ ڪاليج|امريڪن ڪاليج فار گرلز]] }} '''تانسو چيلر''' ({{IPA|tr|ˈtɑnsu ˈtʃilːɛɾ|lang}}؛ پيدائش: 24 مئي 1946ع) هڪ [[ترڪي]] تعليمي ماهر، معاشيات دان ۽ سياستدان آهي، جيڪا 1993ع کان 1996ع تائين [[ترڪي جو وزيراعظم|ترڪي جي 22هين وزيراعظم]] رهي. هوءَ ترڪي جي تاريخ جي واحد عورت وزيراعظم آهي. [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ طور، هن 1996ع کان 1997ع تائين هڪ ئي وقت [[ترڪي جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] ۽ [[ترڪي جو پرڏيهي وزير|پرڏيهي وزير]] طور پڻ خدمتون انجام ڏنيون. معاشيات جي پروفيسر طور، چيلر کي 1991ع ۾ وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] طرفان [[وزير مملڪت]] (معيشت) مقرر ڪيو ويو. جڏهن ديميريل 1993ع ۾ [[ترڪي جو صدر|ترڪي جو صدر]] چونڊيو ويو، تڏهن چيلر سندس جاءِ تي [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ ۽ وزيراعظم بڻجي. سندس دورِ حڪومت ۾ [[ترڪي جي هٿياربند فوج]] ۽ [[ڪردستان ورڪرز پارٽي]] (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا. سندس حڪومت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي به قائل ڪيو. [[1994ع ترڪي جي مڪاني چونڊون|1994ع جي مڪاني چونڊن]] ۾ ڪاميابي کان ٿوري ئي پوءِ، سندس حڪومت جي بجيٽ خساري جي هدفن تي اعتماد نه هجڻ سبب وڏي پيماني تي سرمايو ملڪ مان نڪري ويو، جنهن ڪري [[ترڪي ليرا]] ۽ پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي حالت ۾ پهچي ويا. ان معاشي بحران ۽ سخت مالي قدمن جي دوران سندس حڪومت 1995ع ۾ [[يورپي يونين-ترڪي ڪسٽم يونين]] تي صحيحون ڪيون. سندس حڪومت تي [[1995ع آذربائيجان فوجي بغاوت جي ڪوشش]] جي حمايت ڪرڻ جا الزام پڻ لڳا، ۽ [[ايميا/ڪارداڪ ٻيٽ]] تي خودمختياري جي دعويٰ ڪرڻ کان پوءِ [[يونان]] سان ڇڪتاڻ وڌي وئي. جيتوڻيڪ [[ٽرو پاٿ پارٽي]] [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي رهي، پر چيلر 1996ع ۾ [[نجم الدين اربڪان]] سان اتحادي حڪومت قائم ڪرڻ تائين وزيراعظم رهي. ساڳئي سال [[سسورلڪ اسڪينڊل]] سندس حڪومت ۽ غيرقانوني تنظيمن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ظاهر ڪيو. [[ترڪي مافيا]] ۽ [[گري وولوز]] جهڙن گروهن سان لاڳاپيل ماڻهن، جهڙوڪ [[عبدالله چاتلي]]، کي سرڪاري طور استعمال ڪرڻ بابت انڪشافن کان پوءِ سندس عوامي مقبوليت گهٽجي وئي. اربڪان ۽ چيلر جي حڪومت فوج سان وڌندڙ تڪرار سبب ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته فوج جو خيال هو ته حڪومت سيڪيولرزم جي تحفظ لاءِ ڪافي پرعزم نه هئي. [[1997ع ترڪي جو فوجي يادداشت وارو تختو اونڌو]] جمهوريه ترڪي جي تاريخ جو چوٿون فوجي مداخلت وارو واقعو هو. ان کان پوءِ [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽرو پاٿ پارٽي وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي. [[2002ع ترڪي جي عام چونڊون|2002ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي اچڻ باوجود پارٽي کي 10 سيڪڙو کان گهٽ ووٽ مليا، جنهن سبب اها پارليامينٽ ۾ ڪا به سيٽ حاصل نه ڪري سگهي. ان کان پوءِ چيلر پارٽي جي اڳواڻ جي حيثيت سان استعيفيٰ ڏني ۽ سرگرم سياست تان رٽائر ٿي وئي. == تعليم == چِلر [[استنبول]] ۾ آمريڪن ڪاليج آف گرلس مان [[تعليم]] پرائڻ کان پوءِ رابرٽ ڪاليج جي اسڪول آف اڪنامڪس مان گريجوئيشن ڪئي. يونيورسٽي آف نيو هيمپشاير مان ايم ايس ۽ يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪَٽ مان پي ايڇ ڊي جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ [[ييل يونيورسٽي]] (Yale University) مان پوسٽ ڊاڪٽريٽ جي تعليم حاصل ڪيائين. == نوڪري == فرينڪلن ۽ مارشل ڪاليج ۾ اڪانامڪس پڙهائڻ کان پوءِ سال 1978ع ۾ هوءَ استنبول ۾ باسفورس يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرار مقرر ٿي ۽ 1983ع ۾ ساڳئي اداري طرفان کيس پروفيسر مقرر ڪيو ويو. هن پيننسيلوينيا ۾ فرينڪلن ۽ ڪمپنيءَ جي صدر جي حيثيت ۾ به ڪم ڪيو هو. تانسو چلر مختلف يونيورسٽين ۾ پروفيسر طور پڙهائڻ کان پوءِ نومبر 1990ع ۾ ”ٽرو پاٿ پارٽي “ (True Path Party) ۾ شامل ٿي ترڪيءَ جي سياست ۾ پير پاتو. هوءَ پهريون ڀيرو 1991ع ۾ استنبول جي ڊپٽي طور چونڊجي پارليامينٽ جي ميمبر بڻي ۽ سليمان ڊيمرل جي اتحادي [[حڪومت]] ۾ اقتصاديات کاتي ۾ مملڪتي وزير طور ڪم ڪيو. 13 جون 1993ع تي پارٽيءَ جي سربراهه بڻجڻ کان پوءِ هن اتحادي حڪومت ۾ وزيراعظم جو عهدو سنڀاليو. ريپبليڪن پيپلز پارٽي (CHP) طرفان 1995ع ۾ اتحادي حڪومت جي حمايت واپس وٺڻ کان پوءِ هن سادي اڪثريت سان حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان ۾ ناڪام ٿي. بعد ۾ هن ريپبليڪن پارٽيءَ سان گڏجي هڪ ٻي ڪابينا جوڙڻ تي رضامندي ڏيکاري ۽ نين چونڊن ۾ حصو وٺڻ جو اعلان ڪيو. تانسو چلر 1996ع کان 1997ع تائين ترڪيءَ جي پرڏيهي معاملن واري وزير ۽ نائب وزيراعظم پڻ رهي هئي. سسرلڪ اسڪينڊل کانپوءِ هن سخت گير قومپرست پارٽيءَ گري وولوز جي سربراهه (جنهن کي سسرلڪ ڪارڪرئش دوران قتل ڪيو ويو هو) کي ساراهيندي چيو هو ته ”اهي جيڪي گوليون هلائين ٿا يا هن ملڪ، قوم ۽ رياست جي نالي ۾ زخمن جو تاب ڀوڳين ٿا، اسان انهن کي سدائين عزت ۽ احترام سان ياد ڪندا رهنداسين.“ 1997ع ۾ ان کان اڳ جو هوءَ وزيراعظم جي حيثيت سان پنهنجي چوٿين ڪابينا جوڙي ها، کيس پوسٽ ماڊرن فوجي ڪاروائيءَ ذريعي هٽايو ويو. 1995ع ۾ يورپي يونين ۽ ترڪيءَ جي وچ ۾ ڪسٽمز معاهدي تي صحيون ڪيون ويو هيون، جنهن تي عملدرآمد 1996ع ۾ شروع ٿيو هو. ان وقت ترڪيءَ ۾ تانسو چلر وزيراعظم هئي. 1996ع ۾ ترڪيءَ جي پاڙيسري [[ملڪ]] [[يونان]] سان اِميا/ڪاردڪ بحران دوران پڻ هوءَ ترڪي جي وزيراعظم هئي. تانسو چلر کي اهم ڪاميابي ترڪيءَ جي [[فوج]] جي ڪري ملي هئي، جنهن [[آمريڪا]] طرفان مليل هٿيار استعمال ۾ آڻيندي ”ڌڪ هڻي ڀڄو“ واري چال استعمال ڪندي ڪردن جي پارٽي پي ڪي ڪي کي شڪست ڏني هئي. هوءَ آمريڪا کي پي ڪي ڪي کي ”پرڏيهي دهشتگرد تنظيم“ قرار ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ ۾ پڻ ڪامياب ٿي وئي هئي، جنهن کان پوءِ ساڳي جماعت کي يورپي يونين طرفان قبوليت ڏني وئي هئي. سندس حڪومت جي خاتمي کان پوءِ ترڪيءَ جي [[پارليامينٽ]] ۾ سندس خلاف بدعنوانين جي الزامن جي جاچ پڻ ڪئي وئي هئي. اڳتي هلي هڪ ٻئي وزيراعظم ميسوت يلماز سان گڏ کيس فني طور محدود هئڻ جي بنياد تي پارليامينٽ جي جاچ ڪميٽي طرفان سڀني الزامن مان آجو قرار ڏنو ويو هو. ان کان پوءِ ا هو پڻ چيو ويو هو ته ”کيس سياسي مزاحمت جي ڪري الزامن کان آجو قرار ڏنو ويو هو.“ هوءَ ترڪيءَ جي اڳوڻي وزيراعظم جي حيثيت ۾ ڪائونسل آف وومن ورلڊ ليڊرس جي به ميمبر رهي، جيڪو موجوده ۽ اڳوڻين وزيراعظمن تي مشتمل عالمي [[نيٽ ورڪ]] آهي، جنهن جو مقصد سڄي دنيا ۾ اعليٰ عهدن تي ويٺل عورت اڳواڻن کي عورتن جي حقن ۽ سندن منصفاڻي ترقيءَ وارن مسئلن تي اجتماعي طور قدم کڻڻ لاءِ سرگرم ڪرڻ آهي. 2002ع ۾ ترڪيءَ ۾ هڪ ڀيرو ٻيهر عام چونڊون ڪرايون ويون ته سندس پارٽيءَ پڻ چونڊن ۾ سرگرميءَ سان حصو ورتو. هن ڀيري به چونڊن ۾ سندس پارٽيءَ کي شڪست ملي، جنهن کان پوءِ هن سياست تان ريٽائر ٿيڻ جو اعلان ڪيو. تانسو چلر ، مٿس ڪرپشن جي لڳل الزامن جي باوجود، پنهنجي ترقي پسند، سيڪيولر ۽ لبرل سوچ سبب ترڪيءَ جي عورتن لاءِ رول ماڊل رهي آهي. 1992ع ۾ لبيا جي سربراهه معمر ڪرنل قذافيءَ کيس ”اسلامي عورتن جي لاءِ هڪ نمونو“ قرار ڏنو هو. سياست ۾ سندس اچڻ ڄڻ ته ترڪيءَ جي ماڻهن جي لاءِ هوا جو جھوٽو سمجھيو ويو هو. هوءَ خوش لباس هئڻ سبب مقبول هئي. تنهنڪري هن سياست ۾ پڻ گليمر آندو هو کيس جديد ترڪيءَ جي علامت پڻ چيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} * [http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تانسو%20چلر انسائيڪلو پيڊيا سنڌيانا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103123816/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%20%DA%86%D9%84%D8%B1 |date=2024-11-03 }} [[زمرو:تانسو چلر]] [[زمرو:ترڪي جي سياست]] [[زمرو:ترڪ سياستدان]] [[زمرو:ترڪ عورتون]] [[زمرو:جيوت عورتون]] [[زمرو:1946ع جون پيدائشون]] 2hxkxr4ktdkiu0acunkwes04qdmqfb1 400710 400709 2026-08-04T01:09:02Z Intisar Ali 8681 400710 wikitext text/x-wiki {{Short description|ترڪي جي وزيراعظم (1993ع–1996ع)}} {{Infobox officeholder | name =تانسو چيلر <br/> Tansu Çiller | image = Turkish prime minister Tansu Çiller in Brussels.jpg | caption = چيلر، 1994ع | office = ترڪي جي 22هين [[ترڪي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | deputy = [[مراد ڪارايالچن]]<br />[[حڪمت چيتن]]<br />[[دينيز بايڪال]] | president = [[سليمان ديميريل]] | term_start = 25 June 1993 | term_end = 6 March 1996 | predecessor = [[اردال اينونو]] (قائم مقام) | successor = [[مسعود يلماز]] | office1 = [[ترڪي جو نائب وزيراعظم]] | prime_minister1 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start1 = 28 June 1996 | term_end1 = 30 June 1997 | predecessor1 = [[ناهت منتشي]] | successor1 = [[عصمت سيزگن]] | office2 = [[ترڪي جو پرڏيهي وزير]] | prime_minister2 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start2 = 28 June 1996 | term_end2 = 30 June 1997 | predecessor2 = [[ايمري گونين سائي]] | successor2 = [[اسماعيل جيم]] | office3 = وزير مملڪت<br/><small>(معيشت جي ذميوار)</small> | term_start3 = 21 November 1991 | term_end3 = 25 June 1993 | prime_minister3 = [[سليمان ديميريل]] | office4 = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ | term_start4 = 13 June 1993 | term_end4 = 14 December 2002 | predecessor4 = [[سليمان ديميريل]] | successor4 = [[محمد آغار]] | office5 = {{GNAT MP}} | term_start5 = 20 October 1991 | term_end5 = 3 November 2002 | constituency5 = [[استنبول]] ([[1991ع ترڪي جي عام چونڊون|1991ع]]، [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع]]، [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع]]) | birth_name = Tansu Penbe Çiller | birth_date = {{birth date and age|1946|5|24|df=y}} | birth_place = [[استنبول]]، ترڪي | death_date = | death_place = | spouse = {{marriage|Özer Uçuran|1963|2024|end=d}} | children = 2 | alma_mater = [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج]] ([[بيچلر آف سائنس|بي ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ([[ماسٽر آف سائنس|ايم ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] ([[ڊاڪٽر آف فلاسافي|پي ايڇ ڊي]]) | party = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] | signature = Signature of Tansu Ciller.svg | education = [[رابرٽ ڪاليج|امريڪن ڪاليج فار گرلز]] }} '''تانسو چيلر''' ({{IPA|tr|ˈtɑnsu ˈtʃilːɛɾ|lang}}؛ پيدائش: 24 مئي 1946ع) هڪ [[ترڪي]] تعليمي ماهر، معاشيات دان ۽ سياستدان آهي، جيڪا 1993ع کان 1996ع تائين [[ترڪي جو وزيراعظم|ترڪي جي 22هين وزيراعظم]] رهي. هوءَ ترڪي جي تاريخ جي واحد عورت وزيراعظم آهي. [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ طور، هن 1996ع کان 1997ع تائين هڪ ئي وقت [[ترڪي جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] ۽ [[ترڪي جو پرڏيهي وزير|پرڏيهي وزير]] طور پڻ خدمتون انجام ڏنيون. معاشيات جي پروفيسر طور، چيلر کي 1991ع ۾ وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] طرفان [[وزير مملڪت]] (معيشت) مقرر ڪيو ويو. جڏهن ديميريل 1993ع ۾ [[ترڪي جو صدر|ترڪي جو صدر]] چونڊيو ويو، تڏهن چيلر سندس جاءِ تي [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ ۽ وزيراعظم بڻجي. سندس دورِ حڪومت ۾ [[ترڪي جي هٿياربند فوج]] ۽ [[ڪردستان ورڪرز پارٽي]] (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا. سندس حڪومت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي به قائل ڪيو. [[1994ع ترڪي جي مڪاني چونڊون|1994ع جي مڪاني چونڊن]] ۾ ڪاميابي کان ٿوري ئي پوءِ، سندس حڪومت جي بجيٽ خساري جي هدفن تي اعتماد نه هجڻ سبب وڏي پيماني تي سرمايو ملڪ مان نڪري ويو، جنهن ڪري [[ترڪي ليرا]] ۽ پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي حالت ۾ پهچي ويا. ان معاشي بحران ۽ سخت مالي قدمن جي دوران سندس حڪومت 1995ع ۾ [[يورپي يونين-ترڪي ڪسٽم يونين]] تي صحيحون ڪيون. سندس حڪومت تي [[1995ع آذربائيجان فوجي بغاوت جي ڪوشش]] جي حمايت ڪرڻ جا الزام پڻ لڳا، ۽ [[ايميا/ڪارداڪ ٻيٽ]] تي خودمختياري جي دعويٰ ڪرڻ کان پوءِ [[يونان]] سان ڇڪتاڻ وڌي وئي. جيتوڻيڪ [[ٽرو پاٿ پارٽي]] [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي رهي، پر چيلر 1996ع ۾ [[نجم الدين اربڪان]] سان اتحادي حڪومت قائم ڪرڻ تائين وزيراعظم رهي. ساڳئي سال [[سسورلڪ اسڪينڊل]] سندس حڪومت ۽ غيرقانوني تنظيمن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ظاهر ڪيو. [[ترڪي مافيا]] ۽ [[گري وولوز]] جهڙن گروهن سان لاڳاپيل ماڻهن، جهڙوڪ [[عبدالله چاتلي]]، کي سرڪاري طور استعمال ڪرڻ بابت انڪشافن کان پوءِ سندس عوامي مقبوليت گهٽجي وئي. اربڪان ۽ چيلر جي حڪومت فوج سان وڌندڙ تڪرار سبب ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته فوج جو خيال هو ته حڪومت سيڪيولرزم جي تحفظ لاءِ ڪافي پرعزم نه هئي. [[1997ع ترڪي جو فوجي يادداشت وارو تختو اونڌو]] جمهوريه ترڪي جي تاريخ جو چوٿون فوجي مداخلت وارو واقعو هو. ان کان پوءِ [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽرو پاٿ پارٽي وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي. [[2002ع ترڪي جي عام چونڊون|2002ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي اچڻ باوجود پارٽي کي 10 سيڪڙو کان گهٽ ووٽ مليا، جنهن سبب اها پارليامينٽ ۾ ڪا به سيٽ حاصل نه ڪري سگهي. ان کان پوءِ چيلر پارٽي جي اڳواڻ جي حيثيت سان استعيفيٰ ڏني ۽ سرگرم سياست تان رٽائر ٿي وئي. == پسمنظر ۽ علمي زندگي == تانسو چيلر [[استنبول]] ۾ ڄائي. هوءَ پنهنجي والد [[نجاتي چيلر]] جي اڪيلي ڌيءَ هئي، جيڪو صحافي هو ۽ 1950ع واري ڏهاڪي دوران [[بيلجڪ صوبو]] جو گورنر پڻ رهيو. سندس والده معززه چيلر [[سالونيڪي]] سان تعلق رکندڙ [[بلقان جا ترڪ|روميليائي ترڪ]] خاندان مان هئي. چيلر [[استنبول]] جي [[امريڪن ڪاليج فار گرلز]] مان اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج يوڪسيڪ قسم]] جي معاشيات شعبي مان گريجوئيشن ڪئي. رابرٽ ڪاليج مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، هوءَ وڌيڪ تعليم لاءِ [[آمريڪا]] وئي، جتي هن پنهنجي مڙس [[اوزر اوچوران]] سان گڏ، جنهن سان هن 1963ع ۾ شادي ڪئي هئي، [[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ۽ [[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] مان اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web|title=Tansu Çiller {{!}} Turkish prime minister and economist|url=https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|access-date=2020-06-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2019-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723042013/https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|url-status=live}}</ref> بعد ۾ هن [[ييل يونيورسٽي]] مان پوسٽ ڊاڪٽورل تحقيق پڻ مڪمل ڪئي. چيلر [[فرينڪلن اينڊ مارشل ڪاليج]]، [[لينڪاسٽر، پينسلوينيا]] ۾ معاشيات پڙهائيندي رهي. 1978ع ۾ هوءَ [[بوغازيچي يونيورسٽي]]، استنبول ۾ ليڪچرار مقرر ٿي، ۽ 1983ع ۾ ساڳئي اداري کيس پروفيسر مقرر ڪيو. هوءَ هاڻي ختم ٿي چڪي [[استنبول بئنڪ]] جي صدر پڻ رهي. == نوڪري == فرينڪلن ۽ مارشل ڪاليج ۾ اڪانامڪس پڙهائڻ کان پوءِ سال 1978ع ۾ هوءَ استنبول ۾ باسفورس يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرار مقرر ٿي ۽ 1983ع ۾ ساڳئي اداري طرفان کيس پروفيسر مقرر ڪيو ويو. هن پيننسيلوينيا ۾ فرينڪلن ۽ ڪمپنيءَ جي صدر جي حيثيت ۾ به ڪم ڪيو هو. تانسو چلر مختلف يونيورسٽين ۾ پروفيسر طور پڙهائڻ کان پوءِ نومبر 1990ع ۾ ”ٽرو پاٿ پارٽي “ (True Path Party) ۾ شامل ٿي ترڪيءَ جي سياست ۾ پير پاتو. هوءَ پهريون ڀيرو 1991ع ۾ استنبول جي ڊپٽي طور چونڊجي پارليامينٽ جي ميمبر بڻي ۽ سليمان ڊيمرل جي اتحادي [[حڪومت]] ۾ اقتصاديات کاتي ۾ مملڪتي وزير طور ڪم ڪيو. 13 جون 1993ع تي پارٽيءَ جي سربراهه بڻجڻ کان پوءِ هن اتحادي حڪومت ۾ وزيراعظم جو عهدو سنڀاليو. ريپبليڪن پيپلز پارٽي (CHP) طرفان 1995ع ۾ اتحادي حڪومت جي حمايت واپس وٺڻ کان پوءِ هن سادي اڪثريت سان حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان ۾ ناڪام ٿي. بعد ۾ هن ريپبليڪن پارٽيءَ سان گڏجي هڪ ٻي ڪابينا جوڙڻ تي رضامندي ڏيکاري ۽ نين چونڊن ۾ حصو وٺڻ جو اعلان ڪيو. تانسو چلر 1996ع کان 1997ع تائين ترڪيءَ جي پرڏيهي معاملن واري وزير ۽ نائب وزيراعظم پڻ رهي هئي. سسرلڪ اسڪينڊل کانپوءِ هن سخت گير قومپرست پارٽيءَ گري وولوز جي سربراهه (جنهن کي سسرلڪ ڪارڪرئش دوران قتل ڪيو ويو هو) کي ساراهيندي چيو هو ته ”اهي جيڪي گوليون هلائين ٿا يا هن ملڪ، قوم ۽ رياست جي نالي ۾ زخمن جو تاب ڀوڳين ٿا، اسان انهن کي سدائين عزت ۽ احترام سان ياد ڪندا رهنداسين.“ 1997ع ۾ ان کان اڳ جو هوءَ وزيراعظم جي حيثيت سان پنهنجي چوٿين ڪابينا جوڙي ها، کيس پوسٽ ماڊرن فوجي ڪاروائيءَ ذريعي هٽايو ويو. 1995ع ۾ يورپي يونين ۽ ترڪيءَ جي وچ ۾ ڪسٽمز معاهدي تي صحيون ڪيون ويو هيون، جنهن تي عملدرآمد 1996ع ۾ شروع ٿيو هو. ان وقت ترڪيءَ ۾ تانسو چلر وزيراعظم هئي. 1996ع ۾ ترڪيءَ جي پاڙيسري [[ملڪ]] [[يونان]] سان اِميا/ڪاردڪ بحران دوران پڻ هوءَ ترڪي جي وزيراعظم هئي. تانسو چلر کي اهم ڪاميابي ترڪيءَ جي [[فوج]] جي ڪري ملي هئي، جنهن [[آمريڪا]] طرفان مليل هٿيار استعمال ۾ آڻيندي ”ڌڪ هڻي ڀڄو“ واري چال استعمال ڪندي ڪردن جي پارٽي پي ڪي ڪي کي شڪست ڏني هئي. هوءَ آمريڪا کي پي ڪي ڪي کي ”پرڏيهي دهشتگرد تنظيم“ قرار ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ ۾ پڻ ڪامياب ٿي وئي هئي، جنهن کان پوءِ ساڳي جماعت کي يورپي يونين طرفان قبوليت ڏني وئي هئي. سندس حڪومت جي خاتمي کان پوءِ ترڪيءَ جي [[پارليامينٽ]] ۾ سندس خلاف بدعنوانين جي الزامن جي جاچ پڻ ڪئي وئي هئي. اڳتي هلي هڪ ٻئي وزيراعظم ميسوت يلماز سان گڏ کيس فني طور محدود هئڻ جي بنياد تي پارليامينٽ جي جاچ ڪميٽي طرفان سڀني الزامن مان آجو قرار ڏنو ويو هو. ان کان پوءِ ا هو پڻ چيو ويو هو ته ”کيس سياسي مزاحمت جي ڪري الزامن کان آجو قرار ڏنو ويو هو.“ هوءَ ترڪيءَ جي اڳوڻي وزيراعظم جي حيثيت ۾ ڪائونسل آف وومن ورلڊ ليڊرس جي به ميمبر رهي، جيڪو موجوده ۽ اڳوڻين وزيراعظمن تي مشتمل عالمي [[نيٽ ورڪ]] آهي، جنهن جو مقصد سڄي دنيا ۾ اعليٰ عهدن تي ويٺل عورت اڳواڻن کي عورتن جي حقن ۽ سندن منصفاڻي ترقيءَ وارن مسئلن تي اجتماعي طور قدم کڻڻ لاءِ سرگرم ڪرڻ آهي. 2002ع ۾ ترڪيءَ ۾ هڪ ڀيرو ٻيهر عام چونڊون ڪرايون ويون ته سندس پارٽيءَ پڻ چونڊن ۾ سرگرميءَ سان حصو ورتو. هن ڀيري به چونڊن ۾ سندس پارٽيءَ کي شڪست ملي، جنهن کان پوءِ هن سياست تان ريٽائر ٿيڻ جو اعلان ڪيو. تانسو چلر ، مٿس ڪرپشن جي لڳل الزامن جي باوجود، پنهنجي ترقي پسند، سيڪيولر ۽ لبرل سوچ سبب ترڪيءَ جي عورتن لاءِ رول ماڊل رهي آهي. 1992ع ۾ لبيا جي سربراهه معمر ڪرنل قذافيءَ کيس ”اسلامي عورتن جي لاءِ هڪ نمونو“ قرار ڏنو هو. سياست ۾ سندس اچڻ ڄڻ ته ترڪيءَ جي ماڻهن جي لاءِ هوا جو جھوٽو سمجھيو ويو هو. هوءَ خوش لباس هئڻ سبب مقبول هئي. تنهنڪري هن سياست ۾ پڻ گليمر آندو هو کيس جديد ترڪيءَ جي علامت پڻ چيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} * [http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تانسو%20چلر انسائيڪلو پيڊيا سنڌيانا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103123816/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%20%DA%86%D9%84%D8%B1 |date=2024-11-03 }} [[زمرو:تانسو چلر]] [[زمرو:ترڪي جي سياست]] [[زمرو:ترڪ سياستدان]] [[زمرو:ترڪ عورتون]] [[زمرو:جيوت عورتون]] [[زمرو:1946ع جون پيدائشون]] quja361igeeyfs378ap5tlxm9laek8w 400711 400710 2026-08-04T01:10:29Z Intisar Ali 8681 400711 wikitext text/x-wiki {{Short description|ترڪي جي وزيراعظم (1993ع–1996ع)}} {{Infobox officeholder | name =تانسو چيلر <br/> Tansu Çiller | image = Turkish prime minister Tansu Çiller in Brussels.jpg | caption = چيلر، 1994ع | office = ترڪي جي 22هين [[ترڪي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | deputy = [[مراد ڪارايالچن]]<br />[[حڪمت چيتن]]<br />[[دينيز بايڪال]] | president = [[سليمان ديميريل]] | term_start = 25 June 1993 | term_end = 6 March 1996 | predecessor = [[اردال اينونو]] (قائم مقام) | successor = [[مسعود يلماز]] | office1 = [[ترڪي جو نائب وزيراعظم]] | prime_minister1 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start1 = 28 June 1996 | term_end1 = 30 June 1997 | predecessor1 = [[ناهت منتشي]] | successor1 = [[عصمت سيزگن]] | office2 = [[ترڪي جو پرڏيهي وزير]] | prime_minister2 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start2 = 28 June 1996 | term_end2 = 30 June 1997 | predecessor2 = [[ايمري گونين سائي]] | successor2 = [[اسماعيل جيم]] | office3 = وزير مملڪت<br/><small>(معيشت جي ذميوار)</small> | term_start3 = 21 November 1991 | term_end3 = 25 June 1993 | prime_minister3 = [[سليمان ديميريل]] | office4 = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ | term_start4 = 13 June 1993 | term_end4 = 14 December 2002 | predecessor4 = [[سليمان ديميريل]] | successor4 = [[محمد آغار]] | office5 = {{GNAT MP}} | term_start5 = 20 October 1991 | term_end5 = 3 November 2002 | constituency5 = [[استنبول]] ([[1991ع ترڪي جي عام چونڊون|1991ع]]، [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع]]، [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع]]) | birth_name = Tansu Penbe Çiller | birth_date = {{birth date and age|1946|5|24|df=y}} | birth_place = [[استنبول]]، ترڪي | death_date = | death_place = | spouse = {{marriage|Özer Uçuran|1963|2024|end=d}} | children = 2 | alma_mater = [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج]] ([[بيچلر آف سائنس|بي ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ([[ماسٽر آف سائنس|ايم ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] ([[ڊاڪٽر آف فلاسافي|پي ايڇ ڊي]]) | party = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] | signature = Signature of Tansu Ciller.svg | education = [[رابرٽ ڪاليج|امريڪن ڪاليج فار گرلز]] }} '''تانسو چيلر''' ({{IPA|tr|ˈtɑnsu ˈtʃilːɛɾ|lang}}؛ پيدائش: 24 مئي 1946ع) هڪ [[ترڪي]] تعليمي ماهر، معاشيات دان ۽ سياستدان آهي، جيڪا 1993ع کان 1996ع تائين [[ترڪي جو وزيراعظم|ترڪي جي 22هين وزيراعظم]] رهي. هوءَ ترڪي جي تاريخ جي واحد عورت وزيراعظم آهي. [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ طور، هن 1996ع کان 1997ع تائين هڪ ئي وقت [[ترڪي جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] ۽ [[ترڪي جو پرڏيهي وزير|پرڏيهي وزير]] طور پڻ خدمتون انجام ڏنيون. معاشيات جي پروفيسر طور، چيلر کي 1991ع ۾ وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] طرفان [[وزير مملڪت]] (معيشت) مقرر ڪيو ويو. جڏهن ديميريل 1993ع ۾ [[ترڪي جو صدر|ترڪي جو صدر]] چونڊيو ويو، تڏهن چيلر سندس جاءِ تي [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ ۽ وزيراعظم بڻجي. سندس دورِ حڪومت ۾ [[ترڪي جي هٿياربند فوج]] ۽ [[ڪردستان ورڪرز پارٽي]] (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا. سندس حڪومت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي به قائل ڪيو. [[1994ع ترڪي جي مڪاني چونڊون|1994ع جي مڪاني چونڊن]] ۾ ڪاميابي کان ٿوري ئي پوءِ، سندس حڪومت جي بجيٽ خساري جي هدفن تي اعتماد نه هجڻ سبب وڏي پيماني تي سرمايو ملڪ مان نڪري ويو، جنهن ڪري [[ترڪي ليرا]] ۽ پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي حالت ۾ پهچي ويا. ان معاشي بحران ۽ سخت مالي قدمن جي دوران سندس حڪومت 1995ع ۾ [[يورپي يونين-ترڪي ڪسٽم يونين]] تي صحيحون ڪيون. سندس حڪومت تي [[1995ع آذربائيجان فوجي بغاوت جي ڪوشش]] جي حمايت ڪرڻ جا الزام پڻ لڳا، ۽ [[ايميا/ڪارداڪ ٻيٽ]] تي خودمختياري جي دعويٰ ڪرڻ کان پوءِ [[يونان]] سان ڇڪتاڻ وڌي وئي. جيتوڻيڪ [[ٽرو پاٿ پارٽي]] [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي رهي، پر چيلر 1996ع ۾ [[نجم الدين اربڪان]] سان اتحادي حڪومت قائم ڪرڻ تائين وزيراعظم رهي. ساڳئي سال [[سسورلڪ اسڪينڊل]] سندس حڪومت ۽ غيرقانوني تنظيمن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ظاهر ڪيو. [[ترڪي مافيا]] ۽ [[گري وولوز]] جهڙن گروهن سان لاڳاپيل ماڻهن، جهڙوڪ [[عبدالله چاتلي]]، کي سرڪاري طور استعمال ڪرڻ بابت انڪشافن کان پوءِ سندس عوامي مقبوليت گهٽجي وئي. اربڪان ۽ چيلر جي حڪومت فوج سان وڌندڙ تڪرار سبب ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته فوج جو خيال هو ته حڪومت سيڪيولرزم جي تحفظ لاءِ ڪافي پرعزم نه هئي. [[1997ع ترڪي جو فوجي يادداشت وارو تختو اونڌو]] جمهوريه ترڪي جي تاريخ جو چوٿون فوجي مداخلت وارو واقعو هو. ان کان پوءِ [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽرو پاٿ پارٽي وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي. [[2002ع ترڪي جي عام چونڊون|2002ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي اچڻ باوجود پارٽي کي 10 سيڪڙو کان گهٽ ووٽ مليا، جنهن سبب اها پارليامينٽ ۾ ڪا به سيٽ حاصل نه ڪري سگهي. ان کان پوءِ چيلر پارٽي جي اڳواڻ جي حيثيت سان استعيفيٰ ڏني ۽ سرگرم سياست تان رٽائر ٿي وئي. == پسمنظر ۽ علمي زندگي == تانسو چيلر [[استنبول]] ۾ ڄائي. هوءَ پنهنجي والد [[نجاتي چيلر]] جي اڪيلي ڌيءَ هئي، جيڪو صحافي هو ۽ 1950ع واري ڏهاڪي دوران [[بيلجڪ صوبو]] جو گورنر پڻ رهيو. سندس والده معززه چيلر [[سالونيڪي]] سان تعلق رکندڙ [[بلقان جا ترڪ|روميليائي ترڪ]] خاندان مان هئي. چيلر [[استنبول]] جي [[امريڪن ڪاليج فار گرلز]] مان اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج يوڪسيڪ قسم]] جي معاشيات شعبي مان گريجوئيشن ڪئي. رابرٽ ڪاليج مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، هوءَ وڌيڪ تعليم لاءِ [[آمريڪا]] وئي، جتي هن پنهنجي مڙس [[اوزر اوچوران]] سان گڏ، جنهن سان هن 1963ع ۾ شادي ڪئي هئي، [[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ۽ [[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] مان اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web|title=Tansu Çiller {{!}} Turkish prime minister and economist|url=https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|access-date=2020-06-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2019-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723042013/https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|url-status=live}}</ref> بعد ۾ هن [[ييل يونيورسٽي]] مان پوسٽ ڊاڪٽورل تحقيق پڻ مڪمل ڪئي. چيلر [[فرينڪلن اينڊ مارشل ڪاليج]]، [[لينڪاسٽر، پينسلوينيا]] ۾ معاشيات پڙهائيندي رهي. 1978ع ۾ هوءَ [[بوغازيچي يونيورسٽي]]، استنبول ۾ ليڪچرار مقرر ٿي، ۽ 1983ع ۾ ساڳئي اداري کيس پروفيسر مقرر ڪيو. هوءَ هاڻي ختم ٿي چڪي [[استنبول بئنڪ]] جي صدر پڻ رهي. == شروعاتي سياسي زندگي == [[بوغازيچي يونيورسٽي]] ۾ تدريسي ذميوارين سان گڏ، تانسو چيلر [[ترڪي صنعت ۽ واپار ايسوسيئيشن]] (TÜSİAD) ۾ پنهنجي تحقيق ۽ [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) جي معاشي پاليسين تي تنقيدي رپورٽن سبب پڻ مشهور ٿي. ڪجهه عرصي لاءِ هوءَ [[استنبول ميٽروپوليٽن ميونسپلٽي|استنبول]] جي ان وقت جي ميئر [[بدرالدين دالان]] جي صلاحڪار پڻ رهي. ساڳئي سال ڊسمبر ۾، هوءَ ٻي وڏي مرڪز-ساڄي ڌر واري سياسي جماعت [[سچي واٽ پارٽي]] (DYP) جي انتظامي بورڊ تي چونڊي وئي ۽ پارٽي ۾ معيشت بابت نائب صدر مقرر ٿي. [[1991ع جي ترڪي جي عام چونڊ]] ۾ هوءَ استنبول مان پارليامينٽ جي ميمبر چونڊي آئي. چيلر 1991ع جي چونڊ مهم دوران DYP جي ڪجهه مشهور چونڊ نعريبازي، جهڙوڪ "ٻه چاٻيون"، جي تخليق جو ڪريڊٽ حاصل ڪيو. بهرحال، هن جو پيش ڪيل معاشي پروگرام UDİDEM تڪرار جو سبب بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪومت ان تي عمل نه ڪيو. DYP چونڊون کٽي ورتيون ۽ [[سوشل ڊيموڪريٽڪ پاپولسٽ پارٽي (ترڪي)|سوشل ڊيموڪريٽڪ پاپولسٽ پارٽي]] (SHP) سان گڏجي [[ترڪي جي 49هين حڪومت]] قائم ڪئي. وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] چيلر کي معيشت بابت ذميوار [[وزير مملڪت]] مقرر ڪيو. ان دوران هوءَ DYP جي مرڪزي انتظامي بورڊ تي پڻ چونڊي وئي ۽ پارٽي جي نائب چيئرپرسن بڻجي وئي.<ref>Arat, Yeşim (1998) "A women prime minister in Turkey: did it matter?" ''Women & Politics'', 19(4): 1–22; Jensen, Jane (2008) ''Women political leaders: breaking the highest glass ceiling'' New York, NY: Palgrave Macmillan, pp. 41–42, 131; Skard, Torild (2014) "Tansu Çiller" in ''Women of Power – Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide'', Bristol: Policy Press, {{ISBN|978-1-44731-578-0}}, pp. 392–393.</ref> صدر [[ترگت اوزال]] جي عهدي دوران وفات کان پوءِ (جنهن کي ڪجهه ماڻهن [[1993ع جي مبينا ترڪي فوجي بغاوت]] سان ڳنڍين ٿا)، وزيراعظم سليمان ديميريل [[1993ع جي ترڪي جي صدارتي چونڊ]] ۾ صدر چونڊيو ويو. ان سان DYP جي قيادت ۽ وزيراعظم جو عهدو خالي ٿي ويو ۽ پارٽي اندر قيادت جو بحران پيدا ٿيو. شروعات ۾ چيلر کي مضبوط اميدوار نه سمجهيو پئي ويو، پر سندس ٽنهي مخالفن مان ڪو به ڪافي سياسي حمايت حاصل نه ڪري سگهيو. ميڊيا ۽ ڪاروباري حلقن سندس حمايت ڪئي، ۽ هڪ عورت هجڻ سبب سندس اميدواري کي ترڪي کي هڪ ترقي پسند مسلم ملڪ طور پيش ڪرڻ لاءِ پڻ اهم سمجهيو ويو. پارٽي اڳواڻ جي چونڊ جي پهرين مرحلي ۾ هوءَ اڪثريت کان صرف 11 ووٽ گهٽ رهي. ان کان پوءِ سندس مخالف مقابلي تان هٿ کڻي ويا، جنهن کان پوءِ چيلر DYP جي اڳواڻ چونڊي وئي ۽ 25 جون 1993ع تي ترڪي جي پهرين ۽ هيل تائين واحد عورت [[ترڪي جا وزيراعظم|وزيراعظم]] بڻجي وئي. هن محدود تبديلين سان DYP–SHP اتحاد کي برقرار رکندي [[ترڪي جي 50هين حڪومت]] قائم رکي.<ref>Arat, Yeşim (1998), pp. 6–8; Bennett, Clinton (2010) "Tansu Çiller" in ''Moslem Women of Power'', London: Continuum, pp. 110, 129; Cizre, Ümit (2002) "Tansu Çiller: Lusting for Power and Undermining Democracy" in M. Heper & S. Sayari (eds.), ''Political Leaders and Democracy in Turkey'', Lexington Books, pp. 201–202; Jensen (2008), p. 139; Skard (2014), pp. 393–394.</ref> == نوڪري == فرينڪلن ۽ مارشل ڪاليج ۾ اڪانامڪس پڙهائڻ کان پوءِ سال 1978ع ۾ هوءَ استنبول ۾ باسفورس يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرار مقرر ٿي ۽ 1983ع ۾ ساڳئي اداري طرفان کيس پروفيسر مقرر ڪيو ويو. هن پيننسيلوينيا ۾ فرينڪلن ۽ ڪمپنيءَ جي صدر جي حيثيت ۾ به ڪم ڪيو هو. تانسو چلر مختلف يونيورسٽين ۾ پروفيسر طور پڙهائڻ کان پوءِ نومبر 1990ع ۾ ”ٽرو پاٿ پارٽي “ (True Path Party) ۾ شامل ٿي ترڪيءَ جي سياست ۾ پير پاتو. هوءَ پهريون ڀيرو 1991ع ۾ استنبول جي ڊپٽي طور چونڊجي پارليامينٽ جي ميمبر بڻي ۽ سليمان ڊيمرل جي اتحادي [[حڪومت]] ۾ اقتصاديات کاتي ۾ مملڪتي وزير طور ڪم ڪيو. 13 جون 1993ع تي پارٽيءَ جي سربراهه بڻجڻ کان پوءِ هن اتحادي حڪومت ۾ وزيراعظم جو عهدو سنڀاليو. ريپبليڪن پيپلز پارٽي (CHP) طرفان 1995ع ۾ اتحادي حڪومت جي حمايت واپس وٺڻ کان پوءِ هن سادي اڪثريت سان حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان ۾ ناڪام ٿي. بعد ۾ هن ريپبليڪن پارٽيءَ سان گڏجي هڪ ٻي ڪابينا جوڙڻ تي رضامندي ڏيکاري ۽ نين چونڊن ۾ حصو وٺڻ جو اعلان ڪيو. تانسو چلر 1996ع کان 1997ع تائين ترڪيءَ جي پرڏيهي معاملن واري وزير ۽ نائب وزيراعظم پڻ رهي هئي. سسرلڪ اسڪينڊل کانپوءِ هن سخت گير قومپرست پارٽيءَ گري وولوز جي سربراهه (جنهن کي سسرلڪ ڪارڪرئش دوران قتل ڪيو ويو هو) کي ساراهيندي چيو هو ته ”اهي جيڪي گوليون هلائين ٿا يا هن ملڪ، قوم ۽ رياست جي نالي ۾ زخمن جو تاب ڀوڳين ٿا، اسان انهن کي سدائين عزت ۽ احترام سان ياد ڪندا رهنداسين.“ 1997ع ۾ ان کان اڳ جو هوءَ وزيراعظم جي حيثيت سان پنهنجي چوٿين ڪابينا جوڙي ها، کيس پوسٽ ماڊرن فوجي ڪاروائيءَ ذريعي هٽايو ويو. 1995ع ۾ يورپي يونين ۽ ترڪيءَ جي وچ ۾ ڪسٽمز معاهدي تي صحيون ڪيون ويو هيون، جنهن تي عملدرآمد 1996ع ۾ شروع ٿيو هو. ان وقت ترڪيءَ ۾ تانسو چلر وزيراعظم هئي. 1996ع ۾ ترڪيءَ جي پاڙيسري [[ملڪ]] [[يونان]] سان اِميا/ڪاردڪ بحران دوران پڻ هوءَ ترڪي جي وزيراعظم هئي. تانسو چلر کي اهم ڪاميابي ترڪيءَ جي [[فوج]] جي ڪري ملي هئي، جنهن [[آمريڪا]] طرفان مليل هٿيار استعمال ۾ آڻيندي ”ڌڪ هڻي ڀڄو“ واري چال استعمال ڪندي ڪردن جي پارٽي پي ڪي ڪي کي شڪست ڏني هئي. هوءَ آمريڪا کي پي ڪي ڪي کي ”پرڏيهي دهشتگرد تنظيم“ قرار ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ ۾ پڻ ڪامياب ٿي وئي هئي، جنهن کان پوءِ ساڳي جماعت کي يورپي يونين طرفان قبوليت ڏني وئي هئي. سندس حڪومت جي خاتمي کان پوءِ ترڪيءَ جي [[پارليامينٽ]] ۾ سندس خلاف بدعنوانين جي الزامن جي جاچ پڻ ڪئي وئي هئي. اڳتي هلي هڪ ٻئي وزيراعظم ميسوت يلماز سان گڏ کيس فني طور محدود هئڻ جي بنياد تي پارليامينٽ جي جاچ ڪميٽي طرفان سڀني الزامن مان آجو قرار ڏنو ويو هو. ان کان پوءِ ا هو پڻ چيو ويو هو ته ”کيس سياسي مزاحمت جي ڪري الزامن کان آجو قرار ڏنو ويو هو.“ هوءَ ترڪيءَ جي اڳوڻي وزيراعظم جي حيثيت ۾ ڪائونسل آف وومن ورلڊ ليڊرس جي به ميمبر رهي، جيڪو موجوده ۽ اڳوڻين وزيراعظمن تي مشتمل عالمي [[نيٽ ورڪ]] آهي، جنهن جو مقصد سڄي دنيا ۾ اعليٰ عهدن تي ويٺل عورت اڳواڻن کي عورتن جي حقن ۽ سندن منصفاڻي ترقيءَ وارن مسئلن تي اجتماعي طور قدم کڻڻ لاءِ سرگرم ڪرڻ آهي. 2002ع ۾ ترڪيءَ ۾ هڪ ڀيرو ٻيهر عام چونڊون ڪرايون ويون ته سندس پارٽيءَ پڻ چونڊن ۾ سرگرميءَ سان حصو ورتو. هن ڀيري به چونڊن ۾ سندس پارٽيءَ کي شڪست ملي، جنهن کان پوءِ هن سياست تان ريٽائر ٿيڻ جو اعلان ڪيو. تانسو چلر ، مٿس ڪرپشن جي لڳل الزامن جي باوجود، پنهنجي ترقي پسند، سيڪيولر ۽ لبرل سوچ سبب ترڪيءَ جي عورتن لاءِ رول ماڊل رهي آهي. 1992ع ۾ لبيا جي سربراهه معمر ڪرنل قذافيءَ کيس ”اسلامي عورتن جي لاءِ هڪ نمونو“ قرار ڏنو هو. سياست ۾ سندس اچڻ ڄڻ ته ترڪيءَ جي ماڻهن جي لاءِ هوا جو جھوٽو سمجھيو ويو هو. هوءَ خوش لباس هئڻ سبب مقبول هئي. تنهنڪري هن سياست ۾ پڻ گليمر آندو هو کيس جديد ترڪيءَ جي علامت پڻ چيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} * [http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تانسو%20چلر انسائيڪلو پيڊيا سنڌيانا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103123816/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%20%DA%86%D9%84%D8%B1 |date=2024-11-03 }} [[زمرو:تانسو چلر]] [[زمرو:ترڪي جي سياست]] [[زمرو:ترڪ سياستدان]] [[زمرو:ترڪ عورتون]] [[زمرو:جيوت عورتون]] [[زمرو:1946ع جون پيدائشون]] itzckj5o9m3uxjl9xkx76bpf9lufnbx 400712 400711 2026-08-04T01:11:43Z Intisar Ali 8681 400712 wikitext text/x-wiki {{Short description|ترڪي جي وزيراعظم (1993ع–1996ع)}} {{Infobox officeholder | name =تانسو چيلر <br/> Tansu Çiller | image = Turkish prime minister Tansu Çiller in Brussels.jpg | caption = چيلر، 1994ع | office = ترڪي جي 22هين [[ترڪي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | deputy = [[مراد ڪارايالچن]]<br />[[حڪمت چيتن]]<br />[[دينيز بايڪال]] | president = [[سليمان ديميريل]] | term_start = 25 June 1993 | term_end = 6 March 1996 | predecessor = [[اردال اينونو]] (قائم مقام) | successor = [[مسعود يلماز]] | office1 = [[ترڪي جو نائب وزيراعظم]] | prime_minister1 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start1 = 28 June 1996 | term_end1 = 30 June 1997 | predecessor1 = [[ناهت منتشي]] | successor1 = [[عصمت سيزگن]] | office2 = [[ترڪي جو پرڏيهي وزير]] | prime_minister2 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start2 = 28 June 1996 | term_end2 = 30 June 1997 | predecessor2 = [[ايمري گونين سائي]] | successor2 = [[اسماعيل جيم]] | office3 = وزير مملڪت<br/><small>(معيشت جي ذميوار)</small> | term_start3 = 21 November 1991 | term_end3 = 25 June 1993 | prime_minister3 = [[سليمان ديميريل]] | office4 = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ | term_start4 = 13 June 1993 | term_end4 = 14 December 2002 | predecessor4 = [[سليمان ديميريل]] | successor4 = [[محمد آغار]] | office5 = {{GNAT MP}} | term_start5 = 20 October 1991 | term_end5 = 3 November 2002 | constituency5 = [[استنبول]] ([[1991ع ترڪي جي عام چونڊون|1991ع]]، [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع]]، [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع]]) | birth_name = Tansu Penbe Çiller | birth_date = {{birth date and age|1946|5|24|df=y}} | birth_place = [[استنبول]]، ترڪي | death_date = | death_place = | spouse = {{marriage|Özer Uçuran|1963|2024|end=d}} | children = 2 | alma_mater = [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج]] ([[بيچلر آف سائنس|بي ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ([[ماسٽر آف سائنس|ايم ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] ([[ڊاڪٽر آف فلاسافي|پي ايڇ ڊي]]) | party = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] | signature = Signature of Tansu Ciller.svg | education = [[رابرٽ ڪاليج|امريڪن ڪاليج فار گرلز]] }} '''تانسو چيلر''' ({{IPA|tr|ˈtɑnsu ˈtʃilːɛɾ|lang}}؛ پيدائش: 24 مئي 1946ع) هڪ [[ترڪي]] تعليمي ماهر، معاشيات دان ۽ سياستدان آهي، جيڪا 1993ع کان 1996ع تائين [[ترڪي جو وزيراعظم|ترڪي جي 22هين وزيراعظم]] رهي. هوءَ ترڪي جي تاريخ جي واحد عورت وزيراعظم آهي. [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ طور، هن 1996ع کان 1997ع تائين هڪ ئي وقت [[ترڪي جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] ۽ [[ترڪي جو پرڏيهي وزير|پرڏيهي وزير]] طور پڻ خدمتون انجام ڏنيون. معاشيات جي پروفيسر طور، چيلر کي 1991ع ۾ وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] طرفان [[وزير مملڪت]] (معيشت) مقرر ڪيو ويو. جڏهن ديميريل 1993ع ۾ [[ترڪي جو صدر|ترڪي جو صدر]] چونڊيو ويو، تڏهن چيلر سندس جاءِ تي [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ ۽ وزيراعظم بڻجي. سندس دورِ حڪومت ۾ [[ترڪي جي هٿياربند فوج]] ۽ [[ڪردستان ورڪرز پارٽي]] (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا. سندس حڪومت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي به قائل ڪيو. [[1994ع ترڪي جي مڪاني چونڊون|1994ع جي مڪاني چونڊن]] ۾ ڪاميابي کان ٿوري ئي پوءِ، سندس حڪومت جي بجيٽ خساري جي هدفن تي اعتماد نه هجڻ سبب وڏي پيماني تي سرمايو ملڪ مان نڪري ويو، جنهن ڪري [[ترڪي ليرا]] ۽ پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي حالت ۾ پهچي ويا. ان معاشي بحران ۽ سخت مالي قدمن جي دوران سندس حڪومت 1995ع ۾ [[يورپي يونين-ترڪي ڪسٽم يونين]] تي صحيحون ڪيون. سندس حڪومت تي [[1995ع آذربائيجان فوجي بغاوت جي ڪوشش]] جي حمايت ڪرڻ جا الزام پڻ لڳا، ۽ [[ايميا/ڪارداڪ ٻيٽ]] تي خودمختياري جي دعويٰ ڪرڻ کان پوءِ [[يونان]] سان ڇڪتاڻ وڌي وئي. جيتوڻيڪ [[ٽرو پاٿ پارٽي]] [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي رهي، پر چيلر 1996ع ۾ [[نجم الدين اربڪان]] سان اتحادي حڪومت قائم ڪرڻ تائين وزيراعظم رهي. ساڳئي سال [[سسورلڪ اسڪينڊل]] سندس حڪومت ۽ غيرقانوني تنظيمن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ظاهر ڪيو. [[ترڪي مافيا]] ۽ [[گري وولوز]] جهڙن گروهن سان لاڳاپيل ماڻهن، جهڙوڪ [[عبدالله چاتلي]]، کي سرڪاري طور استعمال ڪرڻ بابت انڪشافن کان پوءِ سندس عوامي مقبوليت گهٽجي وئي. اربڪان ۽ چيلر جي حڪومت فوج سان وڌندڙ تڪرار سبب ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته فوج جو خيال هو ته حڪومت سيڪيولرزم جي تحفظ لاءِ ڪافي پرعزم نه هئي. [[1997ع ترڪي جو فوجي يادداشت وارو تختو اونڌو]] جمهوريه ترڪي جي تاريخ جو چوٿون فوجي مداخلت وارو واقعو هو. ان کان پوءِ [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽرو پاٿ پارٽي وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي. [[2002ع ترڪي جي عام چونڊون|2002ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي اچڻ باوجود پارٽي کي 10 سيڪڙو کان گهٽ ووٽ مليا، جنهن سبب اها پارليامينٽ ۾ ڪا به سيٽ حاصل نه ڪري سگهي. ان کان پوءِ چيلر پارٽي جي اڳواڻ جي حيثيت سان استعيفيٰ ڏني ۽ سرگرم سياست تان رٽائر ٿي وئي. == پسمنظر ۽ علمي زندگي == تانسو چيلر [[استنبول]] ۾ ڄائي. هوءَ پنهنجي والد [[نجاتي چيلر]] جي اڪيلي ڌيءَ هئي، جيڪو صحافي هو ۽ 1950ع واري ڏهاڪي دوران [[بيلجڪ صوبو]] جو گورنر پڻ رهيو. سندس والده معززه چيلر [[سالونيڪي]] سان تعلق رکندڙ [[بلقان جا ترڪ|روميليائي ترڪ]] خاندان مان هئي. چيلر [[استنبول]] جي [[امريڪن ڪاليج فار گرلز]] مان اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج يوڪسيڪ قسم]] جي معاشيات شعبي مان گريجوئيشن ڪئي. رابرٽ ڪاليج مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، هوءَ وڌيڪ تعليم لاءِ [[آمريڪا]] وئي، جتي هن پنهنجي مڙس [[اوزر اوچوران]] سان گڏ، جنهن سان هن 1963ع ۾ شادي ڪئي هئي، [[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ۽ [[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] مان اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web|title=Tansu Çiller {{!}} Turkish prime minister and economist|url=https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|access-date=2020-06-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2019-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723042013/https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|url-status=live}}</ref> بعد ۾ هن [[ييل يونيورسٽي]] مان پوسٽ ڊاڪٽورل تحقيق پڻ مڪمل ڪئي. چيلر [[فرينڪلن اينڊ مارشل ڪاليج]]، [[لينڪاسٽر، پينسلوينيا]] ۾ معاشيات پڙهائيندي رهي. 1978ع ۾ هوءَ [[بوغازيچي يونيورسٽي]]، استنبول ۾ ليڪچرار مقرر ٿي، ۽ 1983ع ۾ ساڳئي اداري کيس پروفيسر مقرر ڪيو. هوءَ هاڻي ختم ٿي چڪي [[استنبول بئنڪ]] جي صدر پڻ رهي. == شروعاتي سياسي زندگي == [[بوغازيچي يونيورسٽي]] ۾ تدريسي ذميوارين سان گڏ، تانسو چيلر [[ترڪي صنعت ۽ واپار ايسوسيئيشن]] (TÜSİAD) ۾ پنهنجي تحقيق ۽ [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) جي معاشي پاليسين تي تنقيدي رپورٽن سبب پڻ مشهور ٿي. ڪجهه عرصي لاءِ هوءَ [[استنبول ميٽروپوليٽن ميونسپلٽي|استنبول]] جي ان وقت جي ميئر [[بدرالدين دالان]] جي صلاحڪار پڻ رهي. ساڳئي سال ڊسمبر ۾، هوءَ ٻي وڏي مرڪز-ساڄي ڌر واري سياسي جماعت [[سچي واٽ پارٽي]] (DYP) جي انتظامي بورڊ تي چونڊي وئي ۽ پارٽي ۾ معيشت بابت نائب صدر مقرر ٿي. [[1991ع جي ترڪي جي عام چونڊ]] ۾ هوءَ استنبول مان پارليامينٽ جي ميمبر چونڊي آئي. چيلر 1991ع جي چونڊ مهم دوران DYP جي ڪجهه مشهور چونڊ نعريبازي، جهڙوڪ "ٻه چاٻيون"، جي تخليق جو ڪريڊٽ حاصل ڪيو. بهرحال، هن جو پيش ڪيل معاشي پروگرام UDİDEM تڪرار جو سبب بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪومت ان تي عمل نه ڪيو. DYP چونڊون کٽي ورتيون ۽ [[سوشل ڊيموڪريٽڪ پاپولسٽ پارٽي (ترڪي)|سوشل ڊيموڪريٽڪ پاپولسٽ پارٽي]] (SHP) سان گڏجي [[ترڪي جي 49هين حڪومت]] قائم ڪئي. وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] چيلر کي معيشت بابت ذميوار [[وزير مملڪت]] مقرر ڪيو. ان دوران هوءَ DYP جي مرڪزي انتظامي بورڊ تي پڻ چونڊي وئي ۽ پارٽي جي نائب چيئرپرسن بڻجي وئي.<ref>Arat, Yeşim (1998) "A women prime minister in Turkey: did it matter?" ''Women & Politics'', 19(4): 1–22; Jensen, Jane (2008) ''Women political leaders: breaking the highest glass ceiling'' New York, NY: Palgrave Macmillan, pp. 41–42, 131; Skard, Torild (2014) "Tansu Çiller" in ''Women of Power – Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide'', Bristol: Policy Press, {{ISBN|978-1-44731-578-0}}, pp. 392–393.</ref> صدر [[ترگت اوزال]] جي عهدي دوران وفات کان پوءِ (جنهن کي ڪجهه ماڻهن [[1993ع جي مبينا ترڪي فوجي بغاوت]] سان ڳنڍين ٿا)، وزيراعظم سليمان ديميريل [[1993ع جي ترڪي جي صدارتي چونڊ]] ۾ صدر چونڊيو ويو. ان سان DYP جي قيادت ۽ وزيراعظم جو عهدو خالي ٿي ويو ۽ پارٽي اندر قيادت جو بحران پيدا ٿيو. شروعات ۾ چيلر کي مضبوط اميدوار نه سمجهيو پئي ويو، پر سندس ٽنهي مخالفن مان ڪو به ڪافي سياسي حمايت حاصل نه ڪري سگهيو. ميڊيا ۽ ڪاروباري حلقن سندس حمايت ڪئي، ۽ هڪ عورت هجڻ سبب سندس اميدواري کي ترڪي کي هڪ ترقي پسند مسلم ملڪ طور پيش ڪرڻ لاءِ پڻ اهم سمجهيو ويو. پارٽي اڳواڻ جي چونڊ جي پهرين مرحلي ۾ هوءَ اڪثريت کان صرف 11 ووٽ گهٽ رهي. ان کان پوءِ سندس مخالف مقابلي تان هٿ کڻي ويا، جنهن کان پوءِ چيلر DYP جي اڳواڻ چونڊي وئي ۽ 25 جون 1993ع تي ترڪي جي پهرين ۽ هيل تائين واحد عورت [[ترڪي جا وزيراعظم|وزيراعظم]] بڻجي وئي. هن محدود تبديلين سان DYP–SHP اتحاد کي برقرار رکندي [[ترڪي جي 50هين حڪومت]] قائم رکي.<ref>Arat, Yeşim (1998), pp. 6–8; Bennett, Clinton (2010) "Tansu Çiller" in ''Moslem Women of Power'', London: Continuum, pp. 110, 129; Cizre, Ümit (2002) "Tansu Çiller: Lusting for Power and Undermining Democracy" in M. Heper & S. Sayari (eds.), ''Political Leaders and Democracy in Turkey'', Lexington Books, pp. 201–202; Jensen (2008), p. 139; Skard (2014), pp. 393–394.</ref> == وزيراعظميٰ (1993ع–1996ع) == {{See also|ترڪي جي 50هين حڪومت|ترڪي جي 51هين حڪومت|ترڪي جي 52هين حڪومت}} [[فائل:Tansu Çiller in 1994 (cropped).jpg|thumb|تانسو چيلر، 1994ع]] وزيراعظم جي حيثيت سان سندس دورِ حڪومت (1993ع–1996ع) دوران، اسلام پسند هجوم [[علويت|علوي]] ثقافتي تقريب جي ميزباني ڪندڙ هڪ هوٽل کي باهه ڏئي ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ 35 ڄڻا مارجي ويا ۽ ڪيترائي زخمي ٿيا. [[سيواس قتل عام]] ۽ ان واقعي تي حڪومت جي سست ردعمل کي بعد ۾ انساني حقن بابت چيلر جي پاليسين جي شروعاتي علامت طور ڏٺو ويو. چيلر، [[سليمان ديميريل]] جي قائم ڪيل SHP سان گڏ اتحادي حڪومت کي برقرار رکيو، پر پنهنجي پارٽي جي اڪثر وزيرن کي تبديل ڪري ڇڏيو. 1995ع تائين هوءَ ڪابينا جي واحد عورت ميمبر هئي، جنهن کان پوءِ عورتن ۽ خانداني معاملن بابت هڪ عورت وزيرِ مملڪت مقرر ڪئي وئي. وزيراعظم جي حيثيت سان چيلر فوج نواز، قدامت پسند عواميت ۽ معاشي آزاديءَ واري پاليسي کي فروغ ڏنو. هن پنهنجي سياسي استاد ديميريل جي ڀيٽ ۾ DYP کي وڌيڪ ساڄي ڌر ڏانهن منتقل ڪيو.<ref name=":23">{{Cite news |last=Silverman |first=Reuben |date=21 June 2018 |title=Turkey's Back to the Future Opposition: Part One |work=Jadaliyya |url=https://www.jadaliyya.com/Details/37678}}</ref> هوءَ هڪ ئي وقت "سخت مزاج" اڳواڻ ۽ قوم جي "ماءُ ۽ ڀيڻ" طور پاڻ کي پيش ڪندي مرداڻن ۽ زناني سياسي اندازن کي گڏ کڻي هلندي رهي. هوءَ عورت سياستدانن لاءِ نئين مثال طور سامهون آئي، جيتوڻيڪ سندس مٿان آمرانه رويو اختيار ڪرڻ جا الزام پڻ لڳندا رهيا. ان سان گڏ کيس عورتن جي مسئلن ۾ گهڻي دلچسپي نه رکڻ تي به تنقيد جو نشانو بڻايو ويو.<ref>Arat (1998), pp. 3, 9–10, 12–14; Cizre (2002), pp. 206–207; Skard (2014), pp. 394–395.</ref> چيلر ترڪي جي معاشي ادارن ۾ سڌارن لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪي {{Interlanguage link|5 April Decisions|tr|Tansu Çiller#5 Nisan Kararları}} جي نالي سان مشهور ٿيا، ۽ انهن سڌارن جي نتيجي ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) کان مالي مدد پڻ حاصل ٿي. === PKK خلاف ڪارروايون === {{Expand section|date=February 2023}} {{See also|ڪرد-ترڪ تڪرار (1978ع–هاڻوڪو)}} چيلر جي وزيراعظميٰ دوران [[ترڪ هٿياربند فوج]] ۽ [[ڪردستان ورڪرز پارٽي]] (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا ۽ [[قلعي وارو منصوبو]] (Castle Plan) تي عملدرآمد ڪيو. هي منصوبو، جيڪو اڳ ۾ ئي [[ترڪي جي قومي سلامتي ڪائونسل]] پاران منظور ٿيل هو، PKK خلاف حڪمت عملي طور نافذ ڪيو ويو، جيتوڻيڪ ان جا ڪجهه عنصر اڳ ۾ به استعمال هيٺ هئا. چيلر ترڪ فوج کي پراڻي آمريڪي فوجي سامان تي ڀاڙيندڙ اداري مان جديد فوج ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا PKK جي گوريلا ۽ اچانڪ حملي واري حڪمت عملي جو مقابلو ڪري سگهي.{{Citation needed|date=November 2020}} وڌيڪ جديد فوجي تياريءَ جي نتيجي ۾ سندس حڪومت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي قائل ڪيو. ٻئي طرف، چيلر جي حڪومت دوران ترڪي جي فوج، سيڪيورٽي ادارن ۽ نيم فوجي قوتن تي [[ڪرد]] آباديءَ خلاف [[جنگي ڏوهن]] ۽ [[انسانيت خلاف ڏوهن]] جا الزام پڻ لڳا. ڪيترين ئي عالمي انساني حقن جي تنظيمن جي رپورٽن موجب، 1993ع کان 1996ع تائين ترڪي جي فوج پاران ڪيترائي [[ترڪي پاران خالي ڪرايل ڪرد ڳوٺ|ڪرد ڳوٺ ۽ شهر تباهه يا ساڙيا ويا]] ۽ ڪيترن ئي ڪرد شهرين کي عدالت کان سواءِ قتل ڪيو ويو.<ref name=":1">{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} The Situation of the Kurds |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6a8604.html |access-date=2020-10-02 |website=Refworld}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=5 January 1996 |title=Tansu Ciller |url=https://newint.org/features/1996/01/05/tansu |access-date=2 October 2020}}</ref> ڪردن بابت سندس مجموعي پاليسي ڪجهه حد تائين متضاد هئي. هڪ موقعي تي هن ڪردن لاءِ [[اسپين]] جي [[باسڪ]] علائقي جهڙي خودمختياريءَ جي حمايت ڪئي، پر [[ترڪي جي فوج]] جي دٻاءَ کان پوءِ پنهنجي بيان تان واپس هٽي وئي.<ref>{{Cite web |last=Kinzer |first=Stephen |date=21 February 1999 |title=Turks vs. Kurds: Turning Point? |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/europe/022199turkey-kurd.html |website=The New York Times}}</ref> === منظم ڏوهن سان لاڳاپا === [[فائل:KÜtahya local Election campaign with Tansu Çiller in 1994 221.jpg|thumb|1994ع ۾ [[ڪوتاهيا]] ۾ DYP جي چونڊ مهم]] آڪٽوبر 1993ع ۾ چيلر اعلان ڪيو ته: "اسان وٽ انهن واپارين ۽ فنڪارن جي فهرست موجود آهي، جن کان PKK ڀتو وصول ڪيو آهي، ۽ اسان انهن ذميوارن خلاف ڪارروائي ڪنداسين." ان اعلان کان پوءِ، 14 جنوري 1994ع کان لڳ ڀڳ هڪ سئو ماڻهن کي پوليس جهڙيون ورديون پاتل ۽ پوليس گاڏين ۾ سوار هٿياربند ماڻهن اغوا ڪيو، ۽ پوءِ انقره کان استنبول ويندڙ شاهراهه تي مختلف هنڌن تي قتل ڪيو ويو. انتها پسند قومپرست تنظيم [[گري وولوز]] جي اڳواڻ ۽ منظم ڏوهن سان لاڳاپيل شخصيت [[عبدالله چاتلي]] انهن ماڻهن کان پئسا وٺندو هو، جيڪي "چيلر جي فهرست" ۾ شامل هوندا هئا، ۽ کين يقين ڏياريندو هو ته سندن نالا فهرست مان ڪڍرايا ويندا. سندس شڪار بڻجندڙن ۾ [[بهچت جانترڪ]] پڻ شامل هو، جنهن کان ڏهه ملين آمريڪي ڊالر ورتا ويا، جڏهن ته "ڪيسينو ڪنگ" [[عمر لطفي توپال]] وڌيڪ سترهن ملين ڊالر ڏنا. بهرحال، رقم وٺڻ باوجود انهن کي اغوا ڪري قتل ڪيو ويو، ۽ ڪن حالتن ۾ قتل کان اڳ تشدد پڻ ڪيو ويو.<ref name="Diplo">{{cite news |title=Turkey's pivotal role in the international drug trade |first=Kendal |last=Nezan |work=Le Monde diplomatique |date=5 July 1998 |url=http://mondediplo.com/1998/07/05turkey}}</ref> === بدعنواني === چيلر جي حڪومت ختم ٿيڻ کان پوءِ سندس خلاف بدعنواني جا ڪيترائي الزام سامهون آيا. انهن ۾ اهو الزام به شامل هو ته هن سرڪاري ادارن [[توفاش]] ۽ [[تداش]] جي نجڪاري دوران مهر بند بوليون کولرائي پڙهيون، جن کي بعد ۾ ٻيهر نجڪاري بورڊ ڏانهن موٽايو ويو، جنهن مان اهو شڪ پيدا ٿيو ته کيس ذاتي مالي فائدو پهچايو ويو. ان کان علاوه، مٿس اهو الزام پڻ لڳايو ويو ته هن وزيراعظم لاءِ مخصوص صوابديدي فنڊ ذاتي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ۽ انهن جي استعمال بابت نه صدر سليمان ديميريل کي ۽ نه ئي پنهنجي جانشين [[مسعود يلماز]] کي آگاهه ڪيو، قومي سلامتيءَ جو جواز پيش ڪندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Meyer |first=James H. |date=September 1997 |title=Turkey's Leaders – Çiller's Scandals |url=https://www.meforum.org/359/turkeys-leaders-cillers-scandals |journal=Middle East Quarterly}}</ref> سندس مقبوليت ان وقت وڌيڪ گهٽجي وئي، جڏهن اخبار ''[[مليت]]'' آمريڪا ۾ سندس غير ظاهر ڪيل ملڪيتن بابت رپورٽ شايع ڪئي. پارليامينٽ ۾ سندس اثاثن جي جاچ لاءِ پيش ڪيل ٺهراءُ رد ڪيو ويو. 1995ع جي عام چونڊن کان اڳ هن اعلان ڪيو ته هوءَ پنهنجي ملڪيت "شهيد زبيده حانم مدر فائونڊيشن" کي عطيو ڪندي، پر عملي طور اهو اعلان پورو نه ڪيو.<ref>{{Cite web |date=13 October 2002 |title=Çiller seçti: Amerika |url=http://www.radikal.com.tr/yazarlar/funda_ozkan/ciller_secti_amerika-647878 |website=Radikal}}</ref> === پرڏيهي پاليسي === [[فائل:Visit of Tansu Çiller, Turkish Prime Minister, to the EC 6.jpg|thumb|تانسو چيلر ۽ [[جاڪ ڊيلور]] جي اڳواڻيءَ ۾ ترڪي ۽ يورپي يونين جي وفدن جي ملاقات]] [[يورپي يونين–ترڪي ڪسٽمز يونين]] جو معاهدو 1995ع ۾ چيلر جي حڪومت دوران طئي ٿيو ۽ 1996ع ۾ نافذالعمل بڻيو. مارچ 1995ع ۾ [[1995ع آذربائيجان بغاوت جي ڪوشش]] ٿي. 1996ع جي [[سوسورلڪ اسڪينڊل]] کان پوءِ سامهون آيل سرڪاري رپورٽن موجب، چيلر ۽ سندس ڪابينا جي ڪجهه ٻين ميمبرن مبينا طور ان بغاوت جي حمايت ڪئي، جنهن جو مقصد [[ابوالفيض ايلچي بيگ]] کي ٻيهر صدر بڻائڻ هو.<ref>{{Cite news |last=Karabağlı |first=Hülya |date=9 October 2012 |title='Çiller özel örgütü' iddiaları MİT raporunda var mı? |work=T24 |url=https://t24.com.tr/haber/ciller-ozel-orgutu-iddialari-mit-raporunda-var-mi,217026}}</ref> چيلر جنوري 1996ع واري [[ايميا/ڪارداڪ بحران]] دوران پڻ وزيراعظم هئي، جيڪو پاڙيسري [[يونان]] سان پيدا ٿيو.{{Citation needed|date=December 2017}} بعد ۾، جڏهن هوءَ [[نجم الدين اربڪان]] جي حڪومت ۾ نائب وزيراعظم هئي، تڏهن هن چيو ته جيڪڏهن [[يونان]] [[البانيا]] کي ورهائڻ جي ڪوشش ڪندو ته 24 ڪلاڪن اندر ترڪي جي فوج [[اٿينس]] ۾ هوندي.<ref name="hri">{{cite web |title=Pangalos/Gr-Turk.Relations |url=http://www.hri.org/news/greek/ant1en/1997/97-06-04.ant1en.html}}</ref><ref name="hri2">{{cite web |title="Turkey Will Not Stay Spectator Towards Efforts to Divide Albania" – declares Tansu Çiller |url=http://www.hri.org/news/balkans/ata/1997/97-03-21.ata.html#11}}</ref> هوءَ ترڪي جي پهرين وزيراعظم هئي جنهن [[اسرائيل]] جو سرڪاري دورو ڪيو، ۽ گڏوگڏ [[ياسر عرفات]] سان به ملاقات ڪئي.<ref>{{Cite web |date=1994 |title=Tansu Çiller İsrail |url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?araKelime=Tansu%20%C3%87iller%20%C4%B0srail |website=Milliyet}}</ref><ref>{{Cite web |last=Makovsky |first=Alan |date=3 November 1993 |title=Tansu Ciller in Israel: Pursuing Turkish-Israeli Partnership |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/tansu-ciller-israel-pursuing-turkish-israeli-partnership}}</ref> == نوڪري == فرينڪلن ۽ مارشل ڪاليج ۾ اڪانامڪس پڙهائڻ کان پوءِ سال 1978ع ۾ هوءَ استنبول ۾ باسفورس يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرار مقرر ٿي ۽ 1983ع ۾ ساڳئي اداري طرفان کيس پروفيسر مقرر ڪيو ويو. هن پيننسيلوينيا ۾ فرينڪلن ۽ ڪمپنيءَ جي صدر جي حيثيت ۾ به ڪم ڪيو هو. تانسو چلر مختلف يونيورسٽين ۾ پروفيسر طور پڙهائڻ کان پوءِ نومبر 1990ع ۾ ”ٽرو پاٿ پارٽي “ (True Path Party) ۾ شامل ٿي ترڪيءَ جي سياست ۾ پير پاتو. هوءَ پهريون ڀيرو 1991ع ۾ استنبول جي ڊپٽي طور چونڊجي پارليامينٽ جي ميمبر بڻي ۽ سليمان ڊيمرل جي اتحادي [[حڪومت]] ۾ اقتصاديات کاتي ۾ مملڪتي وزير طور ڪم ڪيو. 13 جون 1993ع تي پارٽيءَ جي سربراهه بڻجڻ کان پوءِ هن اتحادي حڪومت ۾ وزيراعظم جو عهدو سنڀاليو. ريپبليڪن پيپلز پارٽي (CHP) طرفان 1995ع ۾ اتحادي حڪومت جي حمايت واپس وٺڻ کان پوءِ هن سادي اڪثريت سان حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان ۾ ناڪام ٿي. بعد ۾ هن ريپبليڪن پارٽيءَ سان گڏجي هڪ ٻي ڪابينا جوڙڻ تي رضامندي ڏيکاري ۽ نين چونڊن ۾ حصو وٺڻ جو اعلان ڪيو. تانسو چلر 1996ع کان 1997ع تائين ترڪيءَ جي پرڏيهي معاملن واري وزير ۽ نائب وزيراعظم پڻ رهي هئي. سسرلڪ اسڪينڊل کانپوءِ هن سخت گير قومپرست پارٽيءَ گري وولوز جي سربراهه (جنهن کي سسرلڪ ڪارڪرئش دوران قتل ڪيو ويو هو) کي ساراهيندي چيو هو ته ”اهي جيڪي گوليون هلائين ٿا يا هن ملڪ، قوم ۽ رياست جي نالي ۾ زخمن جو تاب ڀوڳين ٿا، اسان انهن کي سدائين عزت ۽ احترام سان ياد ڪندا رهنداسين.“ 1997ع ۾ ان کان اڳ جو هوءَ وزيراعظم جي حيثيت سان پنهنجي چوٿين ڪابينا جوڙي ها، کيس پوسٽ ماڊرن فوجي ڪاروائيءَ ذريعي هٽايو ويو. 1995ع ۾ يورپي يونين ۽ ترڪيءَ جي وچ ۾ ڪسٽمز معاهدي تي صحيون ڪيون ويو هيون، جنهن تي عملدرآمد 1996ع ۾ شروع ٿيو هو. ان وقت ترڪيءَ ۾ تانسو چلر وزيراعظم هئي. 1996ع ۾ ترڪيءَ جي پاڙيسري [[ملڪ]] [[يونان]] سان اِميا/ڪاردڪ بحران دوران پڻ هوءَ ترڪي جي وزيراعظم هئي. تانسو چلر کي اهم ڪاميابي ترڪيءَ جي [[فوج]] جي ڪري ملي هئي، جنهن [[آمريڪا]] طرفان مليل هٿيار استعمال ۾ آڻيندي ”ڌڪ هڻي ڀڄو“ واري چال استعمال ڪندي ڪردن جي پارٽي پي ڪي ڪي کي شڪست ڏني هئي. هوءَ آمريڪا کي پي ڪي ڪي کي ”پرڏيهي دهشتگرد تنظيم“ قرار ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ ۾ پڻ ڪامياب ٿي وئي هئي، جنهن کان پوءِ ساڳي جماعت کي يورپي يونين طرفان قبوليت ڏني وئي هئي. سندس حڪومت جي خاتمي کان پوءِ ترڪيءَ جي [[پارليامينٽ]] ۾ سندس خلاف بدعنوانين جي الزامن جي جاچ پڻ ڪئي وئي هئي. اڳتي هلي هڪ ٻئي وزيراعظم ميسوت يلماز سان گڏ کيس فني طور محدود هئڻ جي بنياد تي پارليامينٽ جي جاچ ڪميٽي طرفان سڀني الزامن مان آجو قرار ڏنو ويو هو. ان کان پوءِ ا هو پڻ چيو ويو هو ته ”کيس سياسي مزاحمت جي ڪري الزامن کان آجو قرار ڏنو ويو هو.“ هوءَ ترڪيءَ جي اڳوڻي وزيراعظم جي حيثيت ۾ ڪائونسل آف وومن ورلڊ ليڊرس جي به ميمبر رهي، جيڪو موجوده ۽ اڳوڻين وزيراعظمن تي مشتمل عالمي [[نيٽ ورڪ]] آهي، جنهن جو مقصد سڄي دنيا ۾ اعليٰ عهدن تي ويٺل عورت اڳواڻن کي عورتن جي حقن ۽ سندن منصفاڻي ترقيءَ وارن مسئلن تي اجتماعي طور قدم کڻڻ لاءِ سرگرم ڪرڻ آهي. 2002ع ۾ ترڪيءَ ۾ هڪ ڀيرو ٻيهر عام چونڊون ڪرايون ويون ته سندس پارٽيءَ پڻ چونڊن ۾ سرگرميءَ سان حصو ورتو. هن ڀيري به چونڊن ۾ سندس پارٽيءَ کي شڪست ملي، جنهن کان پوءِ هن سياست تان ريٽائر ٿيڻ جو اعلان ڪيو. تانسو چلر ، مٿس ڪرپشن جي لڳل الزامن جي باوجود، پنهنجي ترقي پسند، سيڪيولر ۽ لبرل سوچ سبب ترڪيءَ جي عورتن لاءِ رول ماڊل رهي آهي. 1992ع ۾ لبيا جي سربراهه معمر ڪرنل قذافيءَ کيس ”اسلامي عورتن جي لاءِ هڪ نمونو“ قرار ڏنو هو. سياست ۾ سندس اچڻ ڄڻ ته ترڪيءَ جي ماڻهن جي لاءِ هوا جو جھوٽو سمجھيو ويو هو. هوءَ خوش لباس هئڻ سبب مقبول هئي. تنهنڪري هن سياست ۾ پڻ گليمر آندو هو کيس جديد ترڪيءَ جي علامت پڻ چيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} * [http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تانسو%20چلر انسائيڪلو پيڊيا سنڌيانا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103123816/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%20%DA%86%D9%84%D8%B1 |date=2024-11-03 }} [[زمرو:تانسو چلر]] [[زمرو:ترڪي جي سياست]] [[زمرو:ترڪ سياستدان]] [[زمرو:ترڪ عورتون]] [[زمرو:جيوت عورتون]] [[زمرو:1946ع جون پيدائشون]] qeaxk7fhrgza46xg4loqu7brh8ckms8 400713 400712 2026-08-04T01:13:29Z Intisar Ali 8681 400713 wikitext text/x-wiki {{Short description|ترڪي جي وزيراعظم (1993ع–1996ع)}} {{Infobox officeholder | name =تانسو چيلر <br/> Tansu Çiller | image = Turkish prime minister Tansu Çiller in Brussels.jpg | caption = چيلر، 1994ع | office = ترڪي جي 22هين [[ترڪي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | deputy = [[مراد ڪارايالچن]]<br />[[حڪمت چيتن]]<br />[[دينيز بايڪال]] | president = [[سليمان ديميريل]] | term_start = 25 June 1993 | term_end = 6 March 1996 | predecessor = [[اردال اينونو]] (قائم مقام) | successor = [[مسعود يلماز]] | office1 = [[ترڪي جو نائب وزيراعظم]] | prime_minister1 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start1 = 28 June 1996 | term_end1 = 30 June 1997 | predecessor1 = [[ناهت منتشي]] | successor1 = [[عصمت سيزگن]] | office2 = [[ترڪي جو پرڏيهي وزير]] | prime_minister2 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start2 = 28 June 1996 | term_end2 = 30 June 1997 | predecessor2 = [[ايمري گونين سائي]] | successor2 = [[اسماعيل جيم]] | office3 = وزير مملڪت<br/><small>(معيشت جي ذميوار)</small> | term_start3 = 21 November 1991 | term_end3 = 25 June 1993 | prime_minister3 = [[سليمان ديميريل]] | office4 = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ | term_start4 = 13 June 1993 | term_end4 = 14 December 2002 | predecessor4 = [[سليمان ديميريل]] | successor4 = [[محمد آغار]] | office5 = {{GNAT MP}} | term_start5 = 20 October 1991 | term_end5 = 3 November 2002 | constituency5 = [[استنبول]] ([[1991ع ترڪي جي عام چونڊون|1991ع]]، [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع]]، [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع]]) | birth_name = Tansu Penbe Çiller | birth_date = {{birth date and age|1946|5|24|df=y}} | birth_place = [[استنبول]]، ترڪي | death_date = | death_place = | spouse = {{marriage|Özer Uçuran|1963|2024|end=d}} | children = 2 | alma_mater = [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج]] ([[بيچلر آف سائنس|بي ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ([[ماسٽر آف سائنس|ايم ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] ([[ڊاڪٽر آف فلاسافي|پي ايڇ ڊي]]) | party = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] | signature = Signature of Tansu Ciller.svg | education = [[رابرٽ ڪاليج|امريڪن ڪاليج فار گرلز]] }} '''تانسو چيلر''' ({{IPA|tr|ˈtɑnsu ˈtʃilːɛɾ|lang}}؛ پيدائش: 24 مئي 1946ع) هڪ [[ترڪي]] تعليمي ماهر، معاشيات دان ۽ سياستدان آهي، جيڪا 1993ع کان 1996ع تائين [[ترڪي جو وزيراعظم|ترڪي جي 22هين وزيراعظم]] رهي. هوءَ ترڪي جي تاريخ جي واحد عورت وزيراعظم آهي. [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ طور، هن 1996ع کان 1997ع تائين هڪ ئي وقت [[ترڪي جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] ۽ [[ترڪي جو پرڏيهي وزير|پرڏيهي وزير]] طور پڻ خدمتون انجام ڏنيون. معاشيات جي پروفيسر طور، چيلر کي 1991ع ۾ وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] طرفان [[وزير مملڪت]] (معيشت) مقرر ڪيو ويو. جڏهن ديميريل 1993ع ۾ [[ترڪي جو صدر|ترڪي جو صدر]] چونڊيو ويو، تڏهن چيلر سندس جاءِ تي [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ ۽ وزيراعظم بڻجي. سندس دورِ حڪومت ۾ [[ترڪي جي هٿياربند فوج]] ۽ [[ڪردستان ورڪرز پارٽي]] (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا. سندس حڪومت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي به قائل ڪيو. [[1994ع ترڪي جي مڪاني چونڊون|1994ع جي مڪاني چونڊن]] ۾ ڪاميابي کان ٿوري ئي پوءِ، سندس حڪومت جي بجيٽ خساري جي هدفن تي اعتماد نه هجڻ سبب وڏي پيماني تي سرمايو ملڪ مان نڪري ويو، جنهن ڪري [[ترڪي ليرا]] ۽ پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي حالت ۾ پهچي ويا. ان معاشي بحران ۽ سخت مالي قدمن جي دوران سندس حڪومت 1995ع ۾ [[يورپي يونين-ترڪي ڪسٽم يونين]] تي صحيحون ڪيون. سندس حڪومت تي [[1995ع آذربائيجان فوجي بغاوت جي ڪوشش]] جي حمايت ڪرڻ جا الزام پڻ لڳا، ۽ [[ايميا/ڪارداڪ ٻيٽ]] تي خودمختياري جي دعويٰ ڪرڻ کان پوءِ [[يونان]] سان ڇڪتاڻ وڌي وئي. جيتوڻيڪ [[ٽرو پاٿ پارٽي]] [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي رهي، پر چيلر 1996ع ۾ [[نجم الدين اربڪان]] سان اتحادي حڪومت قائم ڪرڻ تائين وزيراعظم رهي. ساڳئي سال [[سسورلڪ اسڪينڊل]] سندس حڪومت ۽ غيرقانوني تنظيمن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ظاهر ڪيو. [[ترڪي مافيا]] ۽ [[گري وولوز]] جهڙن گروهن سان لاڳاپيل ماڻهن، جهڙوڪ [[عبدالله چاتلي]]، کي سرڪاري طور استعمال ڪرڻ بابت انڪشافن کان پوءِ سندس عوامي مقبوليت گهٽجي وئي. اربڪان ۽ چيلر جي حڪومت فوج سان وڌندڙ تڪرار سبب ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته فوج جو خيال هو ته حڪومت سيڪيولرزم جي تحفظ لاءِ ڪافي پرعزم نه هئي. [[1997ع ترڪي جو فوجي يادداشت وارو تختو اونڌو]] جمهوريه ترڪي جي تاريخ جو چوٿون فوجي مداخلت وارو واقعو هو. ان کان پوءِ [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽرو پاٿ پارٽي وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي. [[2002ع ترڪي جي عام چونڊون|2002ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي اچڻ باوجود پارٽي کي 10 سيڪڙو کان گهٽ ووٽ مليا، جنهن سبب اها پارليامينٽ ۾ ڪا به سيٽ حاصل نه ڪري سگهي. ان کان پوءِ چيلر پارٽي جي اڳواڻ جي حيثيت سان استعيفيٰ ڏني ۽ سرگرم سياست تان رٽائر ٿي وئي. == پسمنظر ۽ علمي زندگي == تانسو چيلر [[استنبول]] ۾ ڄائي. هوءَ پنهنجي والد [[نجاتي چيلر]] جي اڪيلي ڌيءَ هئي، جيڪو صحافي هو ۽ 1950ع واري ڏهاڪي دوران [[بيلجڪ صوبو]] جو گورنر پڻ رهيو. سندس والده معززه چيلر [[سالونيڪي]] سان تعلق رکندڙ [[بلقان جا ترڪ|روميليائي ترڪ]] خاندان مان هئي. چيلر [[استنبول]] جي [[امريڪن ڪاليج فار گرلز]] مان اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج يوڪسيڪ قسم]] جي معاشيات شعبي مان گريجوئيشن ڪئي. رابرٽ ڪاليج مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، هوءَ وڌيڪ تعليم لاءِ [[آمريڪا]] وئي، جتي هن پنهنجي مڙس [[اوزر اوچوران]] سان گڏ، جنهن سان هن 1963ع ۾ شادي ڪئي هئي، [[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ۽ [[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] مان اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web|title=Tansu Çiller {{!}} Turkish prime minister and economist|url=https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|access-date=2020-06-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2019-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723042013/https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|url-status=live}}</ref> بعد ۾ هن [[ييل يونيورسٽي]] مان پوسٽ ڊاڪٽورل تحقيق پڻ مڪمل ڪئي. چيلر [[فرينڪلن اينڊ مارشل ڪاليج]]، [[لينڪاسٽر، پينسلوينيا]] ۾ معاشيات پڙهائيندي رهي. 1978ع ۾ هوءَ [[بوغازيچي يونيورسٽي]]، استنبول ۾ ليڪچرار مقرر ٿي، ۽ 1983ع ۾ ساڳئي اداري کيس پروفيسر مقرر ڪيو. هوءَ هاڻي ختم ٿي چڪي [[استنبول بئنڪ]] جي صدر پڻ رهي. == شروعاتي سياسي زندگي == [[بوغازيچي يونيورسٽي]] ۾ تدريسي ذميوارين سان گڏ، تانسو چيلر [[ترڪي صنعت ۽ واپار ايسوسيئيشن]] (TÜSİAD) ۾ پنهنجي تحقيق ۽ [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) جي معاشي پاليسين تي تنقيدي رپورٽن سبب پڻ مشهور ٿي. ڪجهه عرصي لاءِ هوءَ [[استنبول ميٽروپوليٽن ميونسپلٽي|استنبول]] جي ان وقت جي ميئر [[بدرالدين دالان]] جي صلاحڪار پڻ رهي. ساڳئي سال ڊسمبر ۾، هوءَ ٻي وڏي مرڪز-ساڄي ڌر واري سياسي جماعت [[سچي واٽ پارٽي]] (DYP) جي انتظامي بورڊ تي چونڊي وئي ۽ پارٽي ۾ معيشت بابت نائب صدر مقرر ٿي. [[1991ع جي ترڪي جي عام چونڊ]] ۾ هوءَ استنبول مان پارليامينٽ جي ميمبر چونڊي آئي. چيلر 1991ع جي چونڊ مهم دوران DYP جي ڪجهه مشهور چونڊ نعريبازي، جهڙوڪ "ٻه چاٻيون"، جي تخليق جو ڪريڊٽ حاصل ڪيو. بهرحال، هن جو پيش ڪيل معاشي پروگرام UDİDEM تڪرار جو سبب بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪومت ان تي عمل نه ڪيو. DYP چونڊون کٽي ورتيون ۽ [[سوشل ڊيموڪريٽڪ پاپولسٽ پارٽي (ترڪي)|سوشل ڊيموڪريٽڪ پاپولسٽ پارٽي]] (SHP) سان گڏجي [[ترڪي جي 49هين حڪومت]] قائم ڪئي. وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] چيلر کي معيشت بابت ذميوار [[وزير مملڪت]] مقرر ڪيو. ان دوران هوءَ DYP جي مرڪزي انتظامي بورڊ تي پڻ چونڊي وئي ۽ پارٽي جي نائب چيئرپرسن بڻجي وئي.<ref>Arat, Yeşim (1998) "A women prime minister in Turkey: did it matter?" ''Women & Politics'', 19(4): 1–22; Jensen, Jane (2008) ''Women political leaders: breaking the highest glass ceiling'' New York, NY: Palgrave Macmillan, pp. 41–42, 131; Skard, Torild (2014) "Tansu Çiller" in ''Women of Power – Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide'', Bristol: Policy Press, {{ISBN|978-1-44731-578-0}}, pp. 392–393.</ref> صدر [[ترگت اوزال]] جي عهدي دوران وفات کان پوءِ (جنهن کي ڪجهه ماڻهن [[1993ع جي مبينا ترڪي فوجي بغاوت]] سان ڳنڍين ٿا)، وزيراعظم سليمان ديميريل [[1993ع جي ترڪي جي صدارتي چونڊ]] ۾ صدر چونڊيو ويو. ان سان DYP جي قيادت ۽ وزيراعظم جو عهدو خالي ٿي ويو ۽ پارٽي اندر قيادت جو بحران پيدا ٿيو. شروعات ۾ چيلر کي مضبوط اميدوار نه سمجهيو پئي ويو، پر سندس ٽنهي مخالفن مان ڪو به ڪافي سياسي حمايت حاصل نه ڪري سگهيو. ميڊيا ۽ ڪاروباري حلقن سندس حمايت ڪئي، ۽ هڪ عورت هجڻ سبب سندس اميدواري کي ترڪي کي هڪ ترقي پسند مسلم ملڪ طور پيش ڪرڻ لاءِ پڻ اهم سمجهيو ويو. پارٽي اڳواڻ جي چونڊ جي پهرين مرحلي ۾ هوءَ اڪثريت کان صرف 11 ووٽ گهٽ رهي. ان کان پوءِ سندس مخالف مقابلي تان هٿ کڻي ويا، جنهن کان پوءِ چيلر DYP جي اڳواڻ چونڊي وئي ۽ 25 جون 1993ع تي ترڪي جي پهرين ۽ هيل تائين واحد عورت [[ترڪي جا وزيراعظم|وزيراعظم]] بڻجي وئي. هن محدود تبديلين سان DYP–SHP اتحاد کي برقرار رکندي [[ترڪي جي 50هين حڪومت]] قائم رکي.<ref>Arat, Yeşim (1998), pp. 6–8; Bennett, Clinton (2010) "Tansu Çiller" in ''Moslem Women of Power'', London: Continuum, pp. 110, 129; Cizre, Ümit (2002) "Tansu Çiller: Lusting for Power and Undermining Democracy" in M. Heper & S. Sayari (eds.), ''Political Leaders and Democracy in Turkey'', Lexington Books, pp. 201–202; Jensen (2008), p. 139; Skard (2014), pp. 393–394.</ref> == وزيراعظميٰ (1993ع–1996ع) == {{See also|ترڪي جي 50هين حڪومت|ترڪي جي 51هين حڪومت|ترڪي جي 52هين حڪومت}} [[فائل:Tansu Çiller in 1994 (cropped).jpg|thumb|تانسو چيلر، 1994ع]] وزيراعظم جي حيثيت سان سندس دورِ حڪومت (1993ع–1996ع) دوران، اسلام پسند هجوم [[علويت|علوي]] ثقافتي تقريب جي ميزباني ڪندڙ هڪ هوٽل کي باهه ڏئي ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ 35 ڄڻا مارجي ويا ۽ ڪيترائي زخمي ٿيا. [[سيواس قتل عام]] ۽ ان واقعي تي حڪومت جي سست ردعمل کي بعد ۾ انساني حقن بابت چيلر جي پاليسين جي شروعاتي علامت طور ڏٺو ويو. چيلر، [[سليمان ديميريل]] جي قائم ڪيل SHP سان گڏ اتحادي حڪومت کي برقرار رکيو، پر پنهنجي پارٽي جي اڪثر وزيرن کي تبديل ڪري ڇڏيو. 1995ع تائين هوءَ ڪابينا جي واحد عورت ميمبر هئي، جنهن کان پوءِ عورتن ۽ خانداني معاملن بابت هڪ عورت وزيرِ مملڪت مقرر ڪئي وئي. وزيراعظم جي حيثيت سان چيلر فوج نواز، قدامت پسند عواميت ۽ معاشي آزاديءَ واري پاليسي کي فروغ ڏنو. هن پنهنجي سياسي استاد ديميريل جي ڀيٽ ۾ DYP کي وڌيڪ ساڄي ڌر ڏانهن منتقل ڪيو.<ref name=":23">{{Cite news |last=Silverman |first=Reuben |date=21 June 2018 |title=Turkey's Back to the Future Opposition: Part One |work=Jadaliyya |url=https://www.jadaliyya.com/Details/37678}}</ref> هوءَ هڪ ئي وقت "سخت مزاج" اڳواڻ ۽ قوم جي "ماءُ ۽ ڀيڻ" طور پاڻ کي پيش ڪندي مرداڻن ۽ زناني سياسي اندازن کي گڏ کڻي هلندي رهي. هوءَ عورت سياستدانن لاءِ نئين مثال طور سامهون آئي، جيتوڻيڪ سندس مٿان آمرانه رويو اختيار ڪرڻ جا الزام پڻ لڳندا رهيا. ان سان گڏ کيس عورتن جي مسئلن ۾ گهڻي دلچسپي نه رکڻ تي به تنقيد جو نشانو بڻايو ويو.<ref>Arat (1998), pp. 3, 9–10, 12–14; Cizre (2002), pp. 206–207; Skard (2014), pp. 394–395.</ref> چيلر ترڪي جي معاشي ادارن ۾ سڌارن لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪي {{Interlanguage link|5 April Decisions|tr|Tansu Çiller#5 Nisan Kararları}} جي نالي سان مشهور ٿيا، ۽ انهن سڌارن جي نتيجي ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) کان مالي مدد پڻ حاصل ٿي. === PKK خلاف ڪارروايون === {{Expand section|date=February 2023}} {{See also|ڪرد-ترڪ تڪرار (1978ع–هاڻوڪو)}} چيلر جي وزيراعظميٰ دوران [[ترڪ هٿياربند فوج]] ۽ [[ڪردستان ورڪرز پارٽي]] (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا ۽ [[قلعي وارو منصوبو]] (Castle Plan) تي عملدرآمد ڪيو. هي منصوبو، جيڪو اڳ ۾ ئي [[ترڪي جي قومي سلامتي ڪائونسل]] پاران منظور ٿيل هو، PKK خلاف حڪمت عملي طور نافذ ڪيو ويو، جيتوڻيڪ ان جا ڪجهه عنصر اڳ ۾ به استعمال هيٺ هئا. چيلر ترڪ فوج کي پراڻي آمريڪي فوجي سامان تي ڀاڙيندڙ اداري مان جديد فوج ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا PKK جي گوريلا ۽ اچانڪ حملي واري حڪمت عملي جو مقابلو ڪري سگهي.{{Citation needed|date=November 2020}} وڌيڪ جديد فوجي تياريءَ جي نتيجي ۾ سندس حڪومت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي قائل ڪيو. ٻئي طرف، چيلر جي حڪومت دوران ترڪي جي فوج، سيڪيورٽي ادارن ۽ نيم فوجي قوتن تي [[ڪرد]] آباديءَ خلاف [[جنگي ڏوهن]] ۽ [[انسانيت خلاف ڏوهن]] جا الزام پڻ لڳا. ڪيترين ئي عالمي انساني حقن جي تنظيمن جي رپورٽن موجب، 1993ع کان 1996ع تائين ترڪي جي فوج پاران ڪيترائي [[ترڪي پاران خالي ڪرايل ڪرد ڳوٺ|ڪرد ڳوٺ ۽ شهر تباهه يا ساڙيا ويا]] ۽ ڪيترن ئي ڪرد شهرين کي عدالت کان سواءِ قتل ڪيو ويو.<ref name=":1">{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} The Situation of the Kurds |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6a8604.html |access-date=2020-10-02 |website=Refworld}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=5 January 1996 |title=Tansu Ciller |url=https://newint.org/features/1996/01/05/tansu |access-date=2 October 2020}}</ref> ڪردن بابت سندس مجموعي پاليسي ڪجهه حد تائين متضاد هئي. هڪ موقعي تي هن ڪردن لاءِ [[اسپين]] جي [[باسڪ]] علائقي جهڙي خودمختياريءَ جي حمايت ڪئي، پر [[ترڪي جي فوج]] جي دٻاءَ کان پوءِ پنهنجي بيان تان واپس هٽي وئي.<ref>{{Cite web |last=Kinzer |first=Stephen |date=21 February 1999 |title=Turks vs. Kurds: Turning Point? |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/europe/022199turkey-kurd.html |website=The New York Times}}</ref> === منظم ڏوهن سان لاڳاپا === [[فائل:KÜtahya local Election campaign with Tansu Çiller in 1994 221.jpg|thumb|1994ع ۾ [[ڪوتاهيا]] ۾ DYP جي چونڊ مهم]] آڪٽوبر 1993ع ۾ چيلر اعلان ڪيو ته: "اسان وٽ انهن واپارين ۽ فنڪارن جي فهرست موجود آهي، جن کان PKK ڀتو وصول ڪيو آهي، ۽ اسان انهن ذميوارن خلاف ڪارروائي ڪنداسين." ان اعلان کان پوءِ، 14 جنوري 1994ع کان لڳ ڀڳ هڪ سئو ماڻهن کي پوليس جهڙيون ورديون پاتل ۽ پوليس گاڏين ۾ سوار هٿياربند ماڻهن اغوا ڪيو، ۽ پوءِ انقره کان استنبول ويندڙ شاهراهه تي مختلف هنڌن تي قتل ڪيو ويو. انتها پسند قومپرست تنظيم [[گري وولوز]] جي اڳواڻ ۽ منظم ڏوهن سان لاڳاپيل شخصيت [[عبدالله چاتلي]] انهن ماڻهن کان پئسا وٺندو هو، جيڪي "چيلر جي فهرست" ۾ شامل هوندا هئا، ۽ کين يقين ڏياريندو هو ته سندن نالا فهرست مان ڪڍرايا ويندا. سندس شڪار بڻجندڙن ۾ [[بهچت جانترڪ]] پڻ شامل هو، جنهن کان ڏهه ملين آمريڪي ڊالر ورتا ويا، جڏهن ته "ڪيسينو ڪنگ" [[عمر لطفي توپال]] وڌيڪ سترهن ملين ڊالر ڏنا. بهرحال، رقم وٺڻ باوجود انهن کي اغوا ڪري قتل ڪيو ويو، ۽ ڪن حالتن ۾ قتل کان اڳ تشدد پڻ ڪيو ويو.<ref name="Diplo">{{cite news |title=Turkey's pivotal role in the international drug trade |first=Kendal |last=Nezan |work=Le Monde diplomatique |date=5 July 1998 |url=http://mondediplo.com/1998/07/05turkey}}</ref> === بدعنواني === چيلر جي حڪومت ختم ٿيڻ کان پوءِ سندس خلاف بدعنواني جا ڪيترائي الزام سامهون آيا. انهن ۾ اهو الزام به شامل هو ته هن سرڪاري ادارن [[توفاش]] ۽ [[تداش]] جي نجڪاري دوران مهر بند بوليون کولرائي پڙهيون، جن کي بعد ۾ ٻيهر نجڪاري بورڊ ڏانهن موٽايو ويو، جنهن مان اهو شڪ پيدا ٿيو ته کيس ذاتي مالي فائدو پهچايو ويو. ان کان علاوه، مٿس اهو الزام پڻ لڳايو ويو ته هن وزيراعظم لاءِ مخصوص صوابديدي فنڊ ذاتي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ۽ انهن جي استعمال بابت نه صدر سليمان ديميريل کي ۽ نه ئي پنهنجي جانشين [[مسعود يلماز]] کي آگاهه ڪيو، قومي سلامتيءَ جو جواز پيش ڪندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Meyer |first=James H. |date=September 1997 |title=Turkey's Leaders – Çiller's Scandals |url=https://www.meforum.org/359/turkeys-leaders-cillers-scandals |journal=Middle East Quarterly}}</ref> سندس مقبوليت ان وقت وڌيڪ گهٽجي وئي، جڏهن اخبار ''[[مليت]]'' آمريڪا ۾ سندس غير ظاهر ڪيل ملڪيتن بابت رپورٽ شايع ڪئي. پارليامينٽ ۾ سندس اثاثن جي جاچ لاءِ پيش ڪيل ٺهراءُ رد ڪيو ويو. 1995ع جي عام چونڊن کان اڳ هن اعلان ڪيو ته هوءَ پنهنجي ملڪيت "شهيد زبيده حانم مدر فائونڊيشن" کي عطيو ڪندي، پر عملي طور اهو اعلان پورو نه ڪيو.<ref>{{Cite web |date=13 October 2002 |title=Çiller seçti: Amerika |url=http://www.radikal.com.tr/yazarlar/funda_ozkan/ciller_secti_amerika-647878 |website=Radikal}}</ref> === پرڏيهي پاليسي === [[فائل:Visit of Tansu Çiller, Turkish Prime Minister, to the EC 6.jpg|thumb|تانسو چيلر ۽ [[جاڪ ڊيلور]] جي اڳواڻيءَ ۾ ترڪي ۽ يورپي يونين جي وفدن جي ملاقات]] [[يورپي يونين–ترڪي ڪسٽمز يونين]] جو معاهدو 1995ع ۾ چيلر جي حڪومت دوران طئي ٿيو ۽ 1996ع ۾ نافذالعمل بڻيو. مارچ 1995ع ۾ [[1995ع آذربائيجان بغاوت جي ڪوشش]] ٿي. 1996ع جي [[سوسورلڪ اسڪينڊل]] کان پوءِ سامهون آيل سرڪاري رپورٽن موجب، چيلر ۽ سندس ڪابينا جي ڪجهه ٻين ميمبرن مبينا طور ان بغاوت جي حمايت ڪئي، جنهن جو مقصد [[ابوالفيض ايلچي بيگ]] کي ٻيهر صدر بڻائڻ هو.<ref>{{Cite news |last=Karabağlı |first=Hülya |date=9 October 2012 |title='Çiller özel örgütü' iddiaları MİT raporunda var mı? |work=T24 |url=https://t24.com.tr/haber/ciller-ozel-orgutu-iddialari-mit-raporunda-var-mi,217026}}</ref> چيلر جنوري 1996ع واري [[ايميا/ڪارداڪ بحران]] دوران پڻ وزيراعظم هئي، جيڪو پاڙيسري [[يونان]] سان پيدا ٿيو.{{Citation needed|date=December 2017}} بعد ۾، جڏهن هوءَ [[نجم الدين اربڪان]] جي حڪومت ۾ نائب وزيراعظم هئي، تڏهن هن چيو ته جيڪڏهن [[يونان]] [[البانيا]] کي ورهائڻ جي ڪوشش ڪندو ته 24 ڪلاڪن اندر ترڪي جي فوج [[اٿينس]] ۾ هوندي.<ref name="hri">{{cite web |title=Pangalos/Gr-Turk.Relations |url=http://www.hri.org/news/greek/ant1en/1997/97-06-04.ant1en.html}}</ref><ref name="hri2">{{cite web |title="Turkey Will Not Stay Spectator Towards Efforts to Divide Albania" – declares Tansu Çiller |url=http://www.hri.org/news/balkans/ata/1997/97-03-21.ata.html#11}}</ref> هوءَ ترڪي جي پهرين وزيراعظم هئي جنهن [[اسرائيل]] جو سرڪاري دورو ڪيو، ۽ گڏوگڏ [[ياسر عرفات]] سان به ملاقات ڪئي.<ref>{{Cite web |date=1994 |title=Tansu Çiller İsrail |url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?araKelime=Tansu%20%C3%87iller%20%C4%B0srail |website=Milliyet}}</ref><ref>{{Cite web |last=Makovsky |first=Alan |date=3 November 1993 |title=Tansu Ciller in Israel: Pursuing Turkish-Israeli Partnership |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/tansu-ciller-israel-pursuing-turkish-israeli-partnership}}</ref> == 1995ع جون چونڊون ۽ اينايول حڪومت == آڪٽوبر 1995ع ۾ [[جمهوري خلق پارٽي]] (CHP) جي اتحاد مان نڪرڻ کان پوءِ (SHP ان کان اڳ ورهائجي، پوءِ ضم ٿي CHP جي نالي سان ڪم ڪرڻ لڳي)، چيلر [[قومپرست تحريڪ پارٽي]] (MHP) جي پارلياماني حمايت سان اقليتي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها حڪومت هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾ ناڪام ٿي وئي ([[ترڪي جي 51هين حڪومت]]). ان کان پوءِ هن [[1995ع جي ترڪي جي عام چونڊ]] کان اڳ CHP سان گڏ ٻي اتحادي حڪومت ([[ترڪي جي 52هين حڪومت]]) قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو. پارٽي سربراهه بڻجڻ کان پوءِ پنهنجي پهرين عام چونڊ مهم دوران، چيلر قومپرستانه ۽ سيڪيولر سياسي بيانئي کي وڌيڪ اهميت ڏني. ان هوندي به DYP کي وڏي شڪست ملي، ۽ 1991ع جي ڀيٽ ۾ پارٽي پنهنجي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عوامي حمايت وڃائي ويٺي. چونڊن کان پوءِ اتحادي حڪومت بابت ڳالهيون ڊگهيون ٿي ويون، تنهن ڪري مارچ 1996ع تائين چيلر DYP–CHP اتحاد جي سربراهه طور وزيراعظم رهي. ان کان پوءِ DYP، [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) سان گڏ، [[ڊيموڪريٽڪ ليفٽ پارٽي (ترڪي)|ڊيموڪريٽڪ ليفٽ پارٽي]] (DSP) جي پارلياماني حمايت سان هڪ غير مستحڪم اتحادي حڪومت قائم ڪئي. هن حڪومت ۾ [[مسعود يلماز]] وزيراعظم ٿيو، جڏهن ته چيلر کي [[گردشي حڪومت|متبادل وزيراعظم]] جو عهدو ڏنو ويو. [[نجم الدين اربڪان]] [[ترڪي جي آئيني عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪومت اعتماد جو ووٽ مڪمل اڪثريت بدران صرف نسبتي اڪثريت سان حاصل ڪيو هو؛ آخرڪار [[بلنت اجويت]] جي DSP ووٽ ڏيڻ کان پاسو ڪيو هو. ان ئي عرصي دوران چيلر ٻنهي پاسن کان سياسي دٻاءَ جو شڪار ٿي وئي. هڪ طرف [[ترڪي جي وڏي قومي اسيمبلي]] سندس خلاف بدعنواني جي الزامن جي جاچ لاءِ ووٽ ڏنو، جنهن جي حمايت مخالف ڌر سان گڏ سندس اتحادي پارٽين پڻ ڪئي. ٻي طرف آئيني عدالت فيصلو ڏنو ته حڪومت اعتماد جو ووٽ غير آئيني طريقي سان حاصل ڪيو هو. نتيجي طور، وزيراعظم مسعود يلماز 6 جون 1996ع تي استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، جنهن سان [[ترڪي جي 53هين حڪومت|اينايول حڪومت]] ختم ٿي وئي. ==حوالا== {{حوالا}} * [http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تانسو%20چلر انسائيڪلو پيڊيا سنڌيانا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103123816/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%20%DA%86%D9%84%D8%B1 |date=2024-11-03 }} [[زمرو:تانسو چلر]] [[زمرو:ترڪي جي سياست]] [[زمرو:ترڪ سياستدان]] [[زمرو:ترڪ عورتون]] [[زمرو:جيوت عورتون]] [[زمرو:1946ع جون پيدائشون]] dxkcfbmc87it86mhld1uifzzgi8ld9w 400714 400713 2026-08-04T01:14:42Z Intisar Ali 8681 400714 wikitext text/x-wiki {{Short description|ترڪي جي وزيراعظم (1993ع–1996ع)}} {{Infobox officeholder | name =تانسو چيلر <br/> Tansu Çiller | image = Turkish prime minister Tansu Çiller in Brussels.jpg | caption = چيلر، 1994ع | office = ترڪي جي 22هين [[ترڪي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | deputy = [[مراد ڪارايالچن]]<br />[[حڪمت چيتن]]<br />[[دينيز بايڪال]] | president = [[سليمان ديميريل]] | term_start = 25 June 1993 | term_end = 6 March 1996 | predecessor = [[اردال اينونو]] (قائم مقام) | successor = [[مسعود يلماز]] | office1 = [[ترڪي جو نائب وزيراعظم]] | prime_minister1 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start1 = 28 June 1996 | term_end1 = 30 June 1997 | predecessor1 = [[ناهت منتشي]] | successor1 = [[عصمت سيزگن]] | office2 = [[ترڪي جو پرڏيهي وزير]] | prime_minister2 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start2 = 28 June 1996 | term_end2 = 30 June 1997 | predecessor2 = [[ايمري گونين سائي]] | successor2 = [[اسماعيل جيم]] | office3 = وزير مملڪت<br/><small>(معيشت جي ذميوار)</small> | term_start3 = 21 November 1991 | term_end3 = 25 June 1993 | prime_minister3 = [[سليمان ديميريل]] | office4 = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ | term_start4 = 13 June 1993 | term_end4 = 14 December 2002 | predecessor4 = [[سليمان ديميريل]] | successor4 = [[محمد آغار]] | office5 = {{GNAT MP}} | term_start5 = 20 October 1991 | term_end5 = 3 November 2002 | constituency5 = [[استنبول]] ([[1991ع ترڪي جي عام چونڊون|1991ع]]، [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع]]، [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع]]) | birth_name = Tansu Penbe Çiller | birth_date = {{birth date and age|1946|5|24|df=y}} | birth_place = [[استنبول]]، ترڪي | death_date = | death_place = | spouse = {{marriage|Özer Uçuran|1963|2024|end=d}} | children = 2 | alma_mater = [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج]] ([[بيچلر آف سائنس|بي ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ([[ماسٽر آف سائنس|ايم ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] ([[ڊاڪٽر آف فلاسافي|پي ايڇ ڊي]]) | party = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] | signature = Signature of Tansu Ciller.svg | education = [[رابرٽ ڪاليج|امريڪن ڪاليج فار گرلز]] }} '''تانسو چيلر''' ({{IPA|tr|ˈtɑnsu ˈtʃilːɛɾ|lang}}؛ پيدائش: 24 مئي 1946ع) هڪ [[ترڪي]] تعليمي ماهر، معاشيات دان ۽ سياستدان آهي، جيڪا 1993ع کان 1996ع تائين [[ترڪي جو وزيراعظم|ترڪي جي 22هين وزيراعظم]] رهي. هوءَ ترڪي جي تاريخ جي واحد عورت وزيراعظم آهي. [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ طور، هن 1996ع کان 1997ع تائين هڪ ئي وقت [[ترڪي جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] ۽ [[ترڪي جو پرڏيهي وزير|پرڏيهي وزير]] طور پڻ خدمتون انجام ڏنيون. معاشيات جي پروفيسر طور، چيلر کي 1991ع ۾ وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] طرفان [[وزير مملڪت]] (معيشت) مقرر ڪيو ويو. جڏهن ديميريل 1993ع ۾ [[ترڪي جو صدر|ترڪي جو صدر]] چونڊيو ويو، تڏهن چيلر سندس جاءِ تي [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ ۽ وزيراعظم بڻجي. سندس دورِ حڪومت ۾ [[ترڪي جي هٿياربند فوج]] ۽ [[ڪردستان ورڪرز پارٽي]] (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا. سندس حڪومت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي به قائل ڪيو. [[1994ع ترڪي جي مڪاني چونڊون|1994ع جي مڪاني چونڊن]] ۾ ڪاميابي کان ٿوري ئي پوءِ، سندس حڪومت جي بجيٽ خساري جي هدفن تي اعتماد نه هجڻ سبب وڏي پيماني تي سرمايو ملڪ مان نڪري ويو، جنهن ڪري [[ترڪي ليرا]] ۽ پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي حالت ۾ پهچي ويا. ان معاشي بحران ۽ سخت مالي قدمن جي دوران سندس حڪومت 1995ع ۾ [[يورپي يونين-ترڪي ڪسٽم يونين]] تي صحيحون ڪيون. سندس حڪومت تي [[1995ع آذربائيجان فوجي بغاوت جي ڪوشش]] جي حمايت ڪرڻ جا الزام پڻ لڳا، ۽ [[ايميا/ڪارداڪ ٻيٽ]] تي خودمختياري جي دعويٰ ڪرڻ کان پوءِ [[يونان]] سان ڇڪتاڻ وڌي وئي. جيتوڻيڪ [[ٽرو پاٿ پارٽي]] [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي رهي، پر چيلر 1996ع ۾ [[نجم الدين اربڪان]] سان اتحادي حڪومت قائم ڪرڻ تائين وزيراعظم رهي. ساڳئي سال [[سسورلڪ اسڪينڊل]] سندس حڪومت ۽ غيرقانوني تنظيمن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ظاهر ڪيو. [[ترڪي مافيا]] ۽ [[گري وولوز]] جهڙن گروهن سان لاڳاپيل ماڻهن، جهڙوڪ [[عبدالله چاتلي]]، کي سرڪاري طور استعمال ڪرڻ بابت انڪشافن کان پوءِ سندس عوامي مقبوليت گهٽجي وئي. اربڪان ۽ چيلر جي حڪومت فوج سان وڌندڙ تڪرار سبب ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته فوج جو خيال هو ته حڪومت سيڪيولرزم جي تحفظ لاءِ ڪافي پرعزم نه هئي. [[1997ع ترڪي جو فوجي يادداشت وارو تختو اونڌو]] جمهوريه ترڪي جي تاريخ جو چوٿون فوجي مداخلت وارو واقعو هو. ان کان پوءِ [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽرو پاٿ پارٽي وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي. [[2002ع ترڪي جي عام چونڊون|2002ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي اچڻ باوجود پارٽي کي 10 سيڪڙو کان گهٽ ووٽ مليا، جنهن سبب اها پارليامينٽ ۾ ڪا به سيٽ حاصل نه ڪري سگهي. ان کان پوءِ چيلر پارٽي جي اڳواڻ جي حيثيت سان استعيفيٰ ڏني ۽ سرگرم سياست تان رٽائر ٿي وئي. == پسمنظر ۽ علمي زندگي == تانسو چيلر [[استنبول]] ۾ ڄائي. هوءَ پنهنجي والد [[نجاتي چيلر]] جي اڪيلي ڌيءَ هئي، جيڪو صحافي هو ۽ 1950ع واري ڏهاڪي دوران [[بيلجڪ صوبو]] جو گورنر پڻ رهيو. سندس والده معززه چيلر [[سالونيڪي]] سان تعلق رکندڙ [[بلقان جا ترڪ|روميليائي ترڪ]] خاندان مان هئي. چيلر [[استنبول]] جي [[امريڪن ڪاليج فار گرلز]] مان اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج يوڪسيڪ قسم]] جي معاشيات شعبي مان گريجوئيشن ڪئي. رابرٽ ڪاليج مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، هوءَ وڌيڪ تعليم لاءِ [[آمريڪا]] وئي، جتي هن پنهنجي مڙس [[اوزر اوچوران]] سان گڏ، جنهن سان هن 1963ع ۾ شادي ڪئي هئي، [[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ۽ [[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] مان اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web|title=Tansu Çiller {{!}} Turkish prime minister and economist|url=https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|access-date=2020-06-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2019-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723042013/https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|url-status=live}}</ref> بعد ۾ هن [[ييل يونيورسٽي]] مان پوسٽ ڊاڪٽورل تحقيق پڻ مڪمل ڪئي. چيلر [[فرينڪلن اينڊ مارشل ڪاليج]]، [[لينڪاسٽر، پينسلوينيا]] ۾ معاشيات پڙهائيندي رهي. 1978ع ۾ هوءَ [[بوغازيچي يونيورسٽي]]، استنبول ۾ ليڪچرار مقرر ٿي، ۽ 1983ع ۾ ساڳئي اداري کيس پروفيسر مقرر ڪيو. هوءَ هاڻي ختم ٿي چڪي [[استنبول بئنڪ]] جي صدر پڻ رهي. == شروعاتي سياسي زندگي == [[بوغازيچي يونيورسٽي]] ۾ تدريسي ذميوارين سان گڏ، تانسو چيلر [[ترڪي صنعت ۽ واپار ايسوسيئيشن]] (TÜSİAD) ۾ پنهنجي تحقيق ۽ [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) جي معاشي پاليسين تي تنقيدي رپورٽن سبب پڻ مشهور ٿي. ڪجهه عرصي لاءِ هوءَ [[استنبول ميٽروپوليٽن ميونسپلٽي|استنبول]] جي ان وقت جي ميئر [[بدرالدين دالان]] جي صلاحڪار پڻ رهي. ساڳئي سال ڊسمبر ۾، هوءَ ٻي وڏي مرڪز-ساڄي ڌر واري سياسي جماعت [[سچي واٽ پارٽي]] (DYP) جي انتظامي بورڊ تي چونڊي وئي ۽ پارٽي ۾ معيشت بابت نائب صدر مقرر ٿي. [[1991ع جي ترڪي جي عام چونڊ]] ۾ هوءَ استنبول مان پارليامينٽ جي ميمبر چونڊي آئي. چيلر 1991ع جي چونڊ مهم دوران DYP جي ڪجهه مشهور چونڊ نعريبازي، جهڙوڪ "ٻه چاٻيون"، جي تخليق جو ڪريڊٽ حاصل ڪيو. بهرحال، هن جو پيش ڪيل معاشي پروگرام UDİDEM تڪرار جو سبب بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪومت ان تي عمل نه ڪيو. DYP چونڊون کٽي ورتيون ۽ [[سوشل ڊيموڪريٽڪ پاپولسٽ پارٽي (ترڪي)|سوشل ڊيموڪريٽڪ پاپولسٽ پارٽي]] (SHP) سان گڏجي [[ترڪي جي 49هين حڪومت]] قائم ڪئي. وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] چيلر کي معيشت بابت ذميوار [[وزير مملڪت]] مقرر ڪيو. ان دوران هوءَ DYP جي مرڪزي انتظامي بورڊ تي پڻ چونڊي وئي ۽ پارٽي جي نائب چيئرپرسن بڻجي وئي.<ref>Arat, Yeşim (1998) "A women prime minister in Turkey: did it matter?" ''Women & Politics'', 19(4): 1–22; Jensen, Jane (2008) ''Women political leaders: breaking the highest glass ceiling'' New York, NY: Palgrave Macmillan, pp. 41–42, 131; Skard, Torild (2014) "Tansu Çiller" in ''Women of Power – Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide'', Bristol: Policy Press, {{ISBN|978-1-44731-578-0}}, pp. 392–393.</ref> صدر [[ترگت اوزال]] جي عهدي دوران وفات کان پوءِ (جنهن کي ڪجهه ماڻهن [[1993ع جي مبينا ترڪي فوجي بغاوت]] سان ڳنڍين ٿا)، وزيراعظم سليمان ديميريل [[1993ع جي ترڪي جي صدارتي چونڊ]] ۾ صدر چونڊيو ويو. ان سان DYP جي قيادت ۽ وزيراعظم جو عهدو خالي ٿي ويو ۽ پارٽي اندر قيادت جو بحران پيدا ٿيو. شروعات ۾ چيلر کي مضبوط اميدوار نه سمجهيو پئي ويو، پر سندس ٽنهي مخالفن مان ڪو به ڪافي سياسي حمايت حاصل نه ڪري سگهيو. ميڊيا ۽ ڪاروباري حلقن سندس حمايت ڪئي، ۽ هڪ عورت هجڻ سبب سندس اميدواري کي ترڪي کي هڪ ترقي پسند مسلم ملڪ طور پيش ڪرڻ لاءِ پڻ اهم سمجهيو ويو. پارٽي اڳواڻ جي چونڊ جي پهرين مرحلي ۾ هوءَ اڪثريت کان صرف 11 ووٽ گهٽ رهي. ان کان پوءِ سندس مخالف مقابلي تان هٿ کڻي ويا، جنهن کان پوءِ چيلر DYP جي اڳواڻ چونڊي وئي ۽ 25 جون 1993ع تي ترڪي جي پهرين ۽ هيل تائين واحد عورت [[ترڪي جا وزيراعظم|وزيراعظم]] بڻجي وئي. هن محدود تبديلين سان DYP–SHP اتحاد کي برقرار رکندي [[ترڪي جي 50هين حڪومت]] قائم رکي.<ref>Arat, Yeşim (1998), pp. 6–8; Bennett, Clinton (2010) "Tansu Çiller" in ''Moslem Women of Power'', London: Continuum, pp. 110, 129; Cizre, Ümit (2002) "Tansu Çiller: Lusting for Power and Undermining Democracy" in M. Heper & S. Sayari (eds.), ''Political Leaders and Democracy in Turkey'', Lexington Books, pp. 201–202; Jensen (2008), p. 139; Skard (2014), pp. 393–394.</ref> == وزيراعظميٰ (1993ع–1996ع) == {{See also|ترڪي جي 50هين حڪومت|ترڪي جي 51هين حڪومت|ترڪي جي 52هين حڪومت}} [[فائل:Tansu Çiller in 1994 (cropped).jpg|thumb|تانسو چيلر، 1994ع]] وزيراعظم جي حيثيت سان سندس دورِ حڪومت (1993ع–1996ع) دوران، اسلام پسند هجوم [[علويت|علوي]] ثقافتي تقريب جي ميزباني ڪندڙ هڪ هوٽل کي باهه ڏئي ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ 35 ڄڻا مارجي ويا ۽ ڪيترائي زخمي ٿيا. [[سيواس قتل عام]] ۽ ان واقعي تي حڪومت جي سست ردعمل کي بعد ۾ انساني حقن بابت چيلر جي پاليسين جي شروعاتي علامت طور ڏٺو ويو. چيلر، [[سليمان ديميريل]] جي قائم ڪيل SHP سان گڏ اتحادي حڪومت کي برقرار رکيو، پر پنهنجي پارٽي جي اڪثر وزيرن کي تبديل ڪري ڇڏيو. 1995ع تائين هوءَ ڪابينا جي واحد عورت ميمبر هئي، جنهن کان پوءِ عورتن ۽ خانداني معاملن بابت هڪ عورت وزيرِ مملڪت مقرر ڪئي وئي. وزيراعظم جي حيثيت سان چيلر فوج نواز، قدامت پسند عواميت ۽ معاشي آزاديءَ واري پاليسي کي فروغ ڏنو. هن پنهنجي سياسي استاد ديميريل جي ڀيٽ ۾ DYP کي وڌيڪ ساڄي ڌر ڏانهن منتقل ڪيو.<ref name=":23">{{Cite news |last=Silverman |first=Reuben |date=21 June 2018 |title=Turkey's Back to the Future Opposition: Part One |work=Jadaliyya |url=https://www.jadaliyya.com/Details/37678}}</ref> هوءَ هڪ ئي وقت "سخت مزاج" اڳواڻ ۽ قوم جي "ماءُ ۽ ڀيڻ" طور پاڻ کي پيش ڪندي مرداڻن ۽ زناني سياسي اندازن کي گڏ کڻي هلندي رهي. هوءَ عورت سياستدانن لاءِ نئين مثال طور سامهون آئي، جيتوڻيڪ سندس مٿان آمرانه رويو اختيار ڪرڻ جا الزام پڻ لڳندا رهيا. ان سان گڏ کيس عورتن جي مسئلن ۾ گهڻي دلچسپي نه رکڻ تي به تنقيد جو نشانو بڻايو ويو.<ref>Arat (1998), pp. 3, 9–10, 12–14; Cizre (2002), pp. 206–207; Skard (2014), pp. 394–395.</ref> چيلر ترڪي جي معاشي ادارن ۾ سڌارن لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪي {{Interlanguage link|5 April Decisions|tr|Tansu Çiller#5 Nisan Kararları}} جي نالي سان مشهور ٿيا، ۽ انهن سڌارن جي نتيجي ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) کان مالي مدد پڻ حاصل ٿي. === PKK خلاف ڪارروايون === {{Expand section|date=February 2023}} {{See also|ڪرد-ترڪ تڪرار (1978ع–هاڻوڪو)}} چيلر جي وزيراعظميٰ دوران [[ترڪ هٿياربند فوج]] ۽ [[ڪردستان ورڪرز پارٽي]] (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا ۽ [[قلعي وارو منصوبو]] (Castle Plan) تي عملدرآمد ڪيو. هي منصوبو، جيڪو اڳ ۾ ئي [[ترڪي جي قومي سلامتي ڪائونسل]] پاران منظور ٿيل هو، PKK خلاف حڪمت عملي طور نافذ ڪيو ويو، جيتوڻيڪ ان جا ڪجهه عنصر اڳ ۾ به استعمال هيٺ هئا. چيلر ترڪ فوج کي پراڻي آمريڪي فوجي سامان تي ڀاڙيندڙ اداري مان جديد فوج ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا PKK جي گوريلا ۽ اچانڪ حملي واري حڪمت عملي جو مقابلو ڪري سگهي.{{Citation needed|date=November 2020}} وڌيڪ جديد فوجي تياريءَ جي نتيجي ۾ سندس حڪومت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي قائل ڪيو. ٻئي طرف، چيلر جي حڪومت دوران ترڪي جي فوج، سيڪيورٽي ادارن ۽ نيم فوجي قوتن تي [[ڪرد]] آباديءَ خلاف [[جنگي ڏوهن]] ۽ [[انسانيت خلاف ڏوهن]] جا الزام پڻ لڳا. ڪيترين ئي عالمي انساني حقن جي تنظيمن جي رپورٽن موجب، 1993ع کان 1996ع تائين ترڪي جي فوج پاران ڪيترائي [[ترڪي پاران خالي ڪرايل ڪرد ڳوٺ|ڪرد ڳوٺ ۽ شهر تباهه يا ساڙيا ويا]] ۽ ڪيترن ئي ڪرد شهرين کي عدالت کان سواءِ قتل ڪيو ويو.<ref name=":1">{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} The Situation of the Kurds |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6a8604.html |access-date=2020-10-02 |website=Refworld}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=5 January 1996 |title=Tansu Ciller |url=https://newint.org/features/1996/01/05/tansu |access-date=2 October 2020}}</ref> ڪردن بابت سندس مجموعي پاليسي ڪجهه حد تائين متضاد هئي. هڪ موقعي تي هن ڪردن لاءِ [[اسپين]] جي [[باسڪ]] علائقي جهڙي خودمختياريءَ جي حمايت ڪئي، پر [[ترڪي جي فوج]] جي دٻاءَ کان پوءِ پنهنجي بيان تان واپس هٽي وئي.<ref>{{Cite web |last=Kinzer |first=Stephen |date=21 February 1999 |title=Turks vs. Kurds: Turning Point? |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/europe/022199turkey-kurd.html |website=The New York Times}}</ref> === منظم ڏوهن سان لاڳاپا === [[فائل:KÜtahya local Election campaign with Tansu Çiller in 1994 221.jpg|thumb|1994ع ۾ [[ڪوتاهيا]] ۾ DYP جي چونڊ مهم]] آڪٽوبر 1993ع ۾ چيلر اعلان ڪيو ته: "اسان وٽ انهن واپارين ۽ فنڪارن جي فهرست موجود آهي، جن کان PKK ڀتو وصول ڪيو آهي، ۽ اسان انهن ذميوارن خلاف ڪارروائي ڪنداسين." ان اعلان کان پوءِ، 14 جنوري 1994ع کان لڳ ڀڳ هڪ سئو ماڻهن کي پوليس جهڙيون ورديون پاتل ۽ پوليس گاڏين ۾ سوار هٿياربند ماڻهن اغوا ڪيو، ۽ پوءِ انقره کان استنبول ويندڙ شاهراهه تي مختلف هنڌن تي قتل ڪيو ويو. انتها پسند قومپرست تنظيم [[گري وولوز]] جي اڳواڻ ۽ منظم ڏوهن سان لاڳاپيل شخصيت [[عبدالله چاتلي]] انهن ماڻهن کان پئسا وٺندو هو، جيڪي "چيلر جي فهرست" ۾ شامل هوندا هئا، ۽ کين يقين ڏياريندو هو ته سندن نالا فهرست مان ڪڍرايا ويندا. سندس شڪار بڻجندڙن ۾ [[بهچت جانترڪ]] پڻ شامل هو، جنهن کان ڏهه ملين آمريڪي ڊالر ورتا ويا، جڏهن ته "ڪيسينو ڪنگ" [[عمر لطفي توپال]] وڌيڪ سترهن ملين ڊالر ڏنا. بهرحال، رقم وٺڻ باوجود انهن کي اغوا ڪري قتل ڪيو ويو، ۽ ڪن حالتن ۾ قتل کان اڳ تشدد پڻ ڪيو ويو.<ref name="Diplo">{{cite news |title=Turkey's pivotal role in the international drug trade |first=Kendal |last=Nezan |work=Le Monde diplomatique |date=5 July 1998 |url=http://mondediplo.com/1998/07/05turkey}}</ref> === بدعنواني === چيلر جي حڪومت ختم ٿيڻ کان پوءِ سندس خلاف بدعنواني جا ڪيترائي الزام سامهون آيا. انهن ۾ اهو الزام به شامل هو ته هن سرڪاري ادارن [[توفاش]] ۽ [[تداش]] جي نجڪاري دوران مهر بند بوليون کولرائي پڙهيون، جن کي بعد ۾ ٻيهر نجڪاري بورڊ ڏانهن موٽايو ويو، جنهن مان اهو شڪ پيدا ٿيو ته کيس ذاتي مالي فائدو پهچايو ويو. ان کان علاوه، مٿس اهو الزام پڻ لڳايو ويو ته هن وزيراعظم لاءِ مخصوص صوابديدي فنڊ ذاتي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ۽ انهن جي استعمال بابت نه صدر سليمان ديميريل کي ۽ نه ئي پنهنجي جانشين [[مسعود يلماز]] کي آگاهه ڪيو، قومي سلامتيءَ جو جواز پيش ڪندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Meyer |first=James H. |date=September 1997 |title=Turkey's Leaders – Çiller's Scandals |url=https://www.meforum.org/359/turkeys-leaders-cillers-scandals |journal=Middle East Quarterly}}</ref> سندس مقبوليت ان وقت وڌيڪ گهٽجي وئي، جڏهن اخبار ''[[مليت]]'' آمريڪا ۾ سندس غير ظاهر ڪيل ملڪيتن بابت رپورٽ شايع ڪئي. پارليامينٽ ۾ سندس اثاثن جي جاچ لاءِ پيش ڪيل ٺهراءُ رد ڪيو ويو. 1995ع جي عام چونڊن کان اڳ هن اعلان ڪيو ته هوءَ پنهنجي ملڪيت "شهيد زبيده حانم مدر فائونڊيشن" کي عطيو ڪندي، پر عملي طور اهو اعلان پورو نه ڪيو.<ref>{{Cite web |date=13 October 2002 |title=Çiller seçti: Amerika |url=http://www.radikal.com.tr/yazarlar/funda_ozkan/ciller_secti_amerika-647878 |website=Radikal}}</ref> === پرڏيهي پاليسي === [[فائل:Visit of Tansu Çiller, Turkish Prime Minister, to the EC 6.jpg|thumb|تانسو چيلر ۽ [[جاڪ ڊيلور]] جي اڳواڻيءَ ۾ ترڪي ۽ يورپي يونين جي وفدن جي ملاقات]] [[يورپي يونين–ترڪي ڪسٽمز يونين]] جو معاهدو 1995ع ۾ چيلر جي حڪومت دوران طئي ٿيو ۽ 1996ع ۾ نافذالعمل بڻيو. مارچ 1995ع ۾ [[1995ع آذربائيجان بغاوت جي ڪوشش]] ٿي. 1996ع جي [[سوسورلڪ اسڪينڊل]] کان پوءِ سامهون آيل سرڪاري رپورٽن موجب، چيلر ۽ سندس ڪابينا جي ڪجهه ٻين ميمبرن مبينا طور ان بغاوت جي حمايت ڪئي، جنهن جو مقصد [[ابوالفيض ايلچي بيگ]] کي ٻيهر صدر بڻائڻ هو.<ref>{{Cite news |last=Karabağlı |first=Hülya |date=9 October 2012 |title='Çiller özel örgütü' iddiaları MİT raporunda var mı? |work=T24 |url=https://t24.com.tr/haber/ciller-ozel-orgutu-iddialari-mit-raporunda-var-mi,217026}}</ref> چيلر جنوري 1996ع واري [[ايميا/ڪارداڪ بحران]] دوران پڻ وزيراعظم هئي، جيڪو پاڙيسري [[يونان]] سان پيدا ٿيو.{{Citation needed|date=December 2017}} بعد ۾، جڏهن هوءَ [[نجم الدين اربڪان]] جي حڪومت ۾ نائب وزيراعظم هئي، تڏهن هن چيو ته جيڪڏهن [[يونان]] [[البانيا]] کي ورهائڻ جي ڪوشش ڪندو ته 24 ڪلاڪن اندر ترڪي جي فوج [[اٿينس]] ۾ هوندي.<ref name="hri">{{cite web |title=Pangalos/Gr-Turk.Relations |url=http://www.hri.org/news/greek/ant1en/1997/97-06-04.ant1en.html}}</ref><ref name="hri2">{{cite web |title="Turkey Will Not Stay Spectator Towards Efforts to Divide Albania" – declares Tansu Çiller |url=http://www.hri.org/news/balkans/ata/1997/97-03-21.ata.html#11}}</ref> هوءَ ترڪي جي پهرين وزيراعظم هئي جنهن [[اسرائيل]] جو سرڪاري دورو ڪيو، ۽ گڏوگڏ [[ياسر عرفات]] سان به ملاقات ڪئي.<ref>{{Cite web |date=1994 |title=Tansu Çiller İsrail |url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?araKelime=Tansu%20%C3%87iller%20%C4%B0srail |website=Milliyet}}</ref><ref>{{Cite web |last=Makovsky |first=Alan |date=3 November 1993 |title=Tansu Ciller in Israel: Pursuing Turkish-Israeli Partnership |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/tansu-ciller-israel-pursuing-turkish-israeli-partnership}}</ref> == 1995ع جون چونڊون ۽ اينايول حڪومت == آڪٽوبر 1995ع ۾ [[جمهوري خلق پارٽي]] (CHP) جي اتحاد مان نڪرڻ کان پوءِ (SHP ان کان اڳ ورهائجي، پوءِ ضم ٿي CHP جي نالي سان ڪم ڪرڻ لڳي)، چيلر [[قومپرست تحريڪ پارٽي]] (MHP) جي پارلياماني حمايت سان اقليتي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها حڪومت هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾ ناڪام ٿي وئي ([[ترڪي جي 51هين حڪومت]]). ان کان پوءِ هن [[1995ع جي ترڪي جي عام چونڊ]] کان اڳ CHP سان گڏ ٻي اتحادي حڪومت ([[ترڪي جي 52هين حڪومت]]) قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو. پارٽي سربراهه بڻجڻ کان پوءِ پنهنجي پهرين عام چونڊ مهم دوران، چيلر قومپرستانه ۽ سيڪيولر سياسي بيانئي کي وڌيڪ اهميت ڏني. ان هوندي به DYP کي وڏي شڪست ملي، ۽ 1991ع جي ڀيٽ ۾ پارٽي پنهنجي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عوامي حمايت وڃائي ويٺي. چونڊن کان پوءِ اتحادي حڪومت بابت ڳالهيون ڊگهيون ٿي ويون، تنهن ڪري مارچ 1996ع تائين چيلر DYP–CHP اتحاد جي سربراهه طور وزيراعظم رهي. ان کان پوءِ DYP، [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) سان گڏ، [[ڊيموڪريٽڪ ليفٽ پارٽي (ترڪي)|ڊيموڪريٽڪ ليفٽ پارٽي]] (DSP) جي پارلياماني حمايت سان هڪ غير مستحڪم اتحادي حڪومت قائم ڪئي. هن حڪومت ۾ [[مسعود يلماز]] وزيراعظم ٿيو، جڏهن ته چيلر کي [[گردشي حڪومت|متبادل وزيراعظم]] جو عهدو ڏنو ويو. [[نجم الدين اربڪان]] [[ترڪي جي آئيني عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪومت اعتماد جو ووٽ مڪمل اڪثريت بدران صرف نسبتي اڪثريت سان حاصل ڪيو هو؛ آخرڪار [[بلنت اجويت]] جي DSP ووٽ ڏيڻ کان پاسو ڪيو هو. ان ئي عرصي دوران چيلر ٻنهي پاسن کان سياسي دٻاءَ جو شڪار ٿي وئي. هڪ طرف [[ترڪي جي وڏي قومي اسيمبلي]] سندس خلاف بدعنواني جي الزامن جي جاچ لاءِ ووٽ ڏنو، جنهن جي حمايت مخالف ڌر سان گڏ سندس اتحادي پارٽين پڻ ڪئي. ٻي طرف آئيني عدالت فيصلو ڏنو ته حڪومت اعتماد جو ووٽ غير آئيني طريقي سان حاصل ڪيو هو. نتيجي طور، وزيراعظم مسعود يلماز 6 جون 1996ع تي استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، جنهن سان [[ترڪي جي 53هين حڪومت|اينايول حڪومت]] ختم ٿي وئي. == رفاح–يول حڪومت ۽ قومي سلامتي ڪائونسل جو يادداشت نامو == {{See also|ترڪي جي 54هين حڪومت}} [[فائل:Rueda de prensa de Felipe González y la primera ministra de Turquía. Pool Moncloa. 16 de noviembre de 1995.jpeg|thumb|تانسو چيلر ۽ [[فيليپي گونزاليس]] [[مونڪلوا محل]] ۾]] جون 1996ع ۾ مادرلينڊ پارٽي ۽ DYP جو اتحاد ٽٽڻ کان پوءِ، DYP [[رفاهه پارٽي]] (RP) سان گڏجي [[ترڪي جي 54هين حڪومت|تاريخي اتحادي حڪومت]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي [[نجم الدين اربڪان]] ڪئي. هن حڪومت ۾ چيلر [[ترڪي جو پرڏيهي معاملن وارو وزير|پرڏيهي معاملن واري وزير]]، [[ترڪي جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] ۽ گردشي معاهدي تحت متبادل وزيراعظم رهي. هي اتحاد انتهائي تڪراري ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ترڪي جي جمهوريه جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو هڪ کليل اسلام پسند سياستدان وزيراعظم بڻيو، جڏهن ته چيلر پنهنجي چونڊ مهم دوران جن سياسي ڌرين تي سخت تنقيد ڪئي هئي، تن سان ئي اتحاد ڪرڻ سبب پنهنجي سياسي اعتبار کي نقصان پهچايو.<ref>Arat (1998), p. 18; Cizre (2002), p. 213; Skard (2014), pp. 395–396.</ref> ماضي ۾ چيلر ۽ اربڪان هڪ ٻئي بابت جيڪي به بيان ڏنا هئا، سي هاڻي غير اهم بڻجي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي کي سياسي بقا لاءِ هڪ ٻئي جي ضرورت هئي. چيلر کي اهڙي اتحادي ساٿي جي ضرورت هئي، جيڪو پارليامينٽ ۾ سندس ۽ سندس ساٿين جي استثنيٰ ختم ٿيڻ کان بچائي سگهي، جيئن سندس خلاف بدعنواني جي جاچ نه ٿي سگهي، جڏهن ته اربڪان کي به اهڙي ئي پارلياماني اڪثريت جي ضرورت هئي ته جيئن هو سيڪيولر فوج سان پنهنجي نظرياتي تڪرار کي جاري رکي سگهي.<ref name=":0" /> پارلياماني جاچ ڪميشن ۾ اٺن ووٽن جي مقابلي ۾ ست ووٽن سان فيصلو ڪيو ويو ته توفاش ۽ تداش جي نجڪاري بابت چيلر تي لڳايل سرڪاري فنڊن جي غلط استعمال واري معاملي کي آئيني عدالت ڏانهن موڪلڻ جي ضرورت ناهي. ڪيترن مبصرن رفاهه پارٽي سان اتحاد کي چيلر جي بريت جي بدلي ۾ سياسي سوديبازي (''quid pro quo'') قرار ڏنو. هوءَ پارٽي ڪانگريس ۾ ٻيهر DYP جي چيئرپرسن چونڊي وئي، پر [[حسام الدين چندروق]] ڪيترن ئي DYP اسيمبلي ميمبرن سان گڏ پارٽي ڇڏي [[ڊيموڪريٽ ترڪي پارٽي]] (DTP) قائم ڪئي.<ref>{{Cite web |last=Cop |first=Burak |date=28 February 2011 |title=28 Şubat'ta Ne Oldu? |url=https://bianet.org/bianet/bianet/128226-28-subat-ta-ne-oldu |website=Bianet}}</ref> === سوسورلڪ اسڪينڊل === نومبر 1996ع ۾ [[سوسورلڪ ڪار حادثو]] پيش آيو، جنهن کان پوءِ [[سوسورلڪ اسڪينڊل]] سامهون آيو. هن اسڪينڊل حڪومت، سيڪيورٽي ادارن، منظم ڏوهن جي نيٽ ورڪن ۽ انتهائي ساڄي ڌر جي گروهن وچ ۾ ويجهن لاڳاپن کي ظاهر ڪيو. حادثي ۾ مارجي ويل [[عبدالله چاتلي]] بابت چيلر چيو: {{Quote|جيڪي هن ملڪ، هن قوم ۽ هن رياست جي نالي ۾ گوليون هلائين ٿا يا انهن جون زخميون برداشت ڪن ٿا، انهن کي اسين هميشه عزت سان ياد ڪنداسين.}}<ref>Lucy Komisar, ''The Progressive'', April 1997.</ref><ref name="HRFT39">1998 Report, Human Rights Foundation of Turkey.</ref> ان کان پوءِ "[[:tr:Sürekli Aydınlık İçin Bir Dakika Karanlık|ابدي روشني لاءِ هڪ منٽ اونداهو]]" نالي شهري تحريڪ حڪومت جي منظم ڏوهن سان لاڳاپن خلاف احتجاجي مهم شروع ڪئي. [[ترڪي جو گهرو وزارت|گهرو وزير]] [[محمد آغار]] اسڪينڊل کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ۽ سندس جاءِ تي [[ميرال آقشنر]] مقرر ڪئي وئي. === 1997ع جي "پوسٽ ماڊرن" فوجي مداخلت === [[ترڪي جون هٿياربند فوجون]] رفاح–يول اتحاد کي وڏي شڪ جي نگاهه سان ڏسنديون هيون. چيلر کي اميد هئي ته سندس سيڪيولر ساک ۽ فوج سان ويجها لاڳاپا ڇڪتاڻ گهٽائي سگهندا. هن پاڻ کي سيڪيولر فوج ۽ اسلام پسند رفاهه پارٽي جي وچ ۾ وچولي ڪردار طور پيش ڪيو. بهرحال، 1997ع جي شروعات تائين حڪومت ۽ فوج جا لاڳاپا تيزي سان خراب ٿيڻ لڳا، خاص طور تي ان کان پوءِ جڏهن [[سنجان، انقره]] جي رفاهه پارٽي سان لاڳاپيل ميئر ايراني سفير کي دعوت ڏني، جنهن شريعت جي حمايت ۾ تقرير ڪئي (ڏسو: [[:tr:Kudüs Mitingi|يروشلم جلسو]]).<ref name=":23"/> ان واقعي کان ڪجهه ڏينهن پوءِ فوج سنجان جي گهٽين مان ٽئنڪن جو جلوس ڪڍي پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪيو. 28 فيبروري 1997ع تي [[ترڪي جي قومي سلامتي ڪائونسل]] جو نَوَ ڪلاڪن تي مشتمل اجلاس ٿيو، جنهن کان پوءِ حڪومت آڏو مطالبن جو هڪ مجموعو پيش ڪيو ويو ته جيئن فوج جي لفظن ۾ ''ارتجا'' (رجعت پسندي) کي روڪي سگهجي. ان مرحلي تي چيلر جا فوج سان لاڳاپا مڪمل طور تي خراب ٿي ويا. هن فوجي سربراهه ۽ ٻين اعليٰ ڪمانڊرن کي رٽائر ڪرڻ جي صلاح ڏني، پر وڌيڪ محتاط اربڪان ان جي مخالفت ڪئي. ان دوران چيلر ۽ ميرال آقشنر قومي پوليس جي سربراهه کي هٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون ۽ سندس جاءِ تي مقرر ٿيل شخص کي ترڪي جي اعليٰ فوجي آفيسرن جا ٽيليفون ڳجهي نموني ٻڌڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="hri2" /> جڏهن هڪ جنرل کي ان ڳالهه جي خبر پئي ته سندس فون ٽيپ ٿي رهي آهي، ته هن ڌمڪي ڏيندي چيو ته: "ان عورت (آقشنر) کي ٻڌايو، جيڪڏهن اسان اتي پهتاسين ته کيس ٿلهي لٺ تي ڪباب وانگر چاڙهي ڇڏينداسين."<ref>{{Cite web |date=2018-05-28 |title=Meral Akşener: 28 Şubat'ta orduyu eleştirdiği için tehdit edilen 'Asena' |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-44055886 |website=BBC News Türkçe}}</ref><ref name=":23"/> DYP جي ڪيترن وزيرن جي استعيفائن ۽ فوج جي وڌندڙ دٻاءَ کان پوءِ اربڪان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ۽ 30 جون 1997ع تي نام نهاد "[[1997ع ترڪي فوجي يادداشت نامو|پوسٽ ماڊرن فوجي بغاوت]]" پنهنجي انجام تي پهتي. DYP ۽ ٻين ڌرين کي اميد هئي ته گردشي معاهدي موجب چيلر نئين وزيراعظم بڻجندي، پر صدر [[سليمان ديميريل]] ان معاهدي کي نظرانداز ڪندي ANAP جي اڳواڻ [[مسعود يلماز]] کي حڪومت ٺاهڻ جي دعوت ڏني. جيتوڻيڪ اربڪان جي اقتدار مان نڪرڻ سان سندس سياسي ڪيريئر عملي طور ختم ٿي ويو، پر چيلر جي سياسي زوال جو به اهو ئي نقطو ثابت ٿيو. سندس سياسي حڪمت عمليون، عذر، ناڪام پاليسيون ۽ مسلسل اسڪينڊلن سبب عوام ۾ سندس مقبوليت تمام گهڻي گهٽجي وئي. سندس پارٽي جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين ميمبرن به يلماز جي نئين حڪومت خلاف بي اعتمادي واري ووٽ ۾ سندس ساٿ نه ڏنو.<ref name=":0" /> 35 عورتن جي تنظيمن سندس خلاف عدالت ۾ درخواست داخل ڪئي، اهو موقف اختيار ڪندي ته هوءَ نسواني اصولن تي عمل نه ڪندي هئي. ان کان علاوه، مٿس جمهوريت کي ڪمزور ڪرڻ ۽ صحافين کي ڌمڪائڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.<ref>Arat (1998), p. 18; Bennett (2010), pp. 113, 132, 135; Cizre (2002), p. 213; Skard (2014), pp. 395–396.</ref><ref name=":23"/> ==حوالا== {{حوالا}} * [http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تانسو%20چلر انسائيڪلو پيڊيا سنڌيانا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103123816/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%20%DA%86%D9%84%D8%B1 |date=2024-11-03 }} [[زمرو:تانسو چلر]] [[زمرو:ترڪي جي سياست]] [[زمرو:ترڪ سياستدان]] [[زمرو:ترڪ عورتون]] [[زمرو:جيوت عورتون]] [[زمرو:1946ع جون پيدائشون]] s5q5yfzptzi0lg3ntjvdc9gbybl4p81 400715 400714 2026-08-04T01:16:36Z Intisar Ali 8681 400715 wikitext text/x-wiki {{Short description|ترڪي جي وزيراعظم (1993ع–1996ع)}} {{Infobox officeholder | name =تانسو چيلر <br/> Tansu Çiller | image = Turkish prime minister Tansu Çiller in Brussels.jpg | caption = چيلر، 1994ع | office = ترڪي جي 22هين [[ترڪي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | deputy = [[مراد ڪارايالچن]]<br />[[حڪمت چيتن]]<br />[[دينيز بايڪال]] | president = [[سليمان ديميريل]] | term_start = 25 June 1993 | term_end = 6 March 1996 | predecessor = [[اردال اينونو]] (قائم مقام) | successor = [[مسعود يلماز]] | office1 = [[ترڪي جو نائب وزيراعظم]] | prime_minister1 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start1 = 28 June 1996 | term_end1 = 30 June 1997 | predecessor1 = [[ناهت منتشي]] | successor1 = [[عصمت سيزگن]] | office2 = [[ترڪي جو پرڏيهي وزير]] | prime_minister2 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start2 = 28 June 1996 | term_end2 = 30 June 1997 | predecessor2 = [[ايمري گونين سائي]] | successor2 = [[اسماعيل جيم]] | office3 = وزير مملڪت<br/><small>(معيشت جي ذميوار)</small> | term_start3 = 21 November 1991 | term_end3 = 25 June 1993 | prime_minister3 = [[سليمان ديميريل]] | office4 = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ | term_start4 = 13 June 1993 | term_end4 = 14 December 2002 | predecessor4 = [[سليمان ديميريل]] | successor4 = [[محمد آغار]] | office5 = {{GNAT MP}} | term_start5 = 20 October 1991 | term_end5 = 3 November 2002 | constituency5 = [[استنبول]] ([[1991ع ترڪي جي عام چونڊون|1991ع]]، [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع]]، [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع]]) | birth_name = Tansu Penbe Çiller | birth_date = {{birth date and age|1946|5|24|df=y}} | birth_place = [[استنبول]]، ترڪي | death_date = | death_place = | spouse = {{marriage|Özer Uçuran|1963|2024|end=d}} | children = 2 | alma_mater = [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج]] ([[بيچلر آف سائنس|بي ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ([[ماسٽر آف سائنس|ايم ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] ([[ڊاڪٽر آف فلاسافي|پي ايڇ ڊي]]) | party = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] | signature = Signature of Tansu Ciller.svg | education = [[رابرٽ ڪاليج|امريڪن ڪاليج فار گرلز]] }} '''تانسو چيلر''' ({{IPA|tr|ˈtɑnsu ˈtʃilːɛɾ|lang}}؛ پيدائش: 24 مئي 1946ع) هڪ [[ترڪي]] تعليمي ماهر، معاشيات دان ۽ سياستدان آهي، جيڪا 1993ع کان 1996ع تائين [[ترڪي جو وزيراعظم|ترڪي جي 22هين وزيراعظم]] رهي. هوءَ ترڪي جي تاريخ جي واحد عورت وزيراعظم آهي. [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ طور، هن 1996ع کان 1997ع تائين هڪ ئي وقت [[ترڪي جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] ۽ [[ترڪي جو پرڏيهي وزير|پرڏيهي وزير]] طور پڻ خدمتون انجام ڏنيون. معاشيات جي پروفيسر طور، چيلر کي 1991ع ۾ وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] طرفان [[وزير مملڪت]] (معيشت) مقرر ڪيو ويو. جڏهن ديميريل 1993ع ۾ [[ترڪي جو صدر|ترڪي جو صدر]] چونڊيو ويو، تڏهن چيلر سندس جاءِ تي [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ ۽ وزيراعظم بڻجي. سندس دورِ حڪومت ۾ [[ترڪي جي هٿياربند فوج]] ۽ [[ڪردستان ورڪرز پارٽي]] (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا. سندس حڪومت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي به قائل ڪيو. [[1994ع ترڪي جي مڪاني چونڊون|1994ع جي مڪاني چونڊن]] ۾ ڪاميابي کان ٿوري ئي پوءِ، سندس حڪومت جي بجيٽ خساري جي هدفن تي اعتماد نه هجڻ سبب وڏي پيماني تي سرمايو ملڪ مان نڪري ويو، جنهن ڪري [[ترڪي ليرا]] ۽ پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي حالت ۾ پهچي ويا. ان معاشي بحران ۽ سخت مالي قدمن جي دوران سندس حڪومت 1995ع ۾ [[يورپي يونين-ترڪي ڪسٽم يونين]] تي صحيحون ڪيون. سندس حڪومت تي [[1995ع آذربائيجان فوجي بغاوت جي ڪوشش]] جي حمايت ڪرڻ جا الزام پڻ لڳا، ۽ [[ايميا/ڪارداڪ ٻيٽ]] تي خودمختياري جي دعويٰ ڪرڻ کان پوءِ [[يونان]] سان ڇڪتاڻ وڌي وئي. جيتوڻيڪ [[ٽرو پاٿ پارٽي]] [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي رهي، پر چيلر 1996ع ۾ [[نجم الدين اربڪان]] سان اتحادي حڪومت قائم ڪرڻ تائين وزيراعظم رهي. ساڳئي سال [[سسورلڪ اسڪينڊل]] سندس حڪومت ۽ غيرقانوني تنظيمن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ظاهر ڪيو. [[ترڪي مافيا]] ۽ [[گري وولوز]] جهڙن گروهن سان لاڳاپيل ماڻهن، جهڙوڪ [[عبدالله چاتلي]]، کي سرڪاري طور استعمال ڪرڻ بابت انڪشافن کان پوءِ سندس عوامي مقبوليت گهٽجي وئي. اربڪان ۽ چيلر جي حڪومت فوج سان وڌندڙ تڪرار سبب ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته فوج جو خيال هو ته حڪومت سيڪيولرزم جي تحفظ لاءِ ڪافي پرعزم نه هئي. [[1997ع ترڪي جو فوجي يادداشت وارو تختو اونڌو]] جمهوريه ترڪي جي تاريخ جو چوٿون فوجي مداخلت وارو واقعو هو. ان کان پوءِ [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽرو پاٿ پارٽي وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي. [[2002ع ترڪي جي عام چونڊون|2002ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي اچڻ باوجود پارٽي کي 10 سيڪڙو کان گهٽ ووٽ مليا، جنهن سبب اها پارليامينٽ ۾ ڪا به سيٽ حاصل نه ڪري سگهي. ان کان پوءِ چيلر پارٽي جي اڳواڻ جي حيثيت سان استعيفيٰ ڏني ۽ سرگرم سياست تان رٽائر ٿي وئي. == پسمنظر ۽ علمي زندگي == تانسو چيلر [[استنبول]] ۾ ڄائي. هوءَ پنهنجي والد [[نجاتي چيلر]] جي اڪيلي ڌيءَ هئي، جيڪو صحافي هو ۽ 1950ع واري ڏهاڪي دوران [[بيلجڪ صوبو]] جو گورنر پڻ رهيو. سندس والده معززه چيلر [[سالونيڪي]] سان تعلق رکندڙ [[بلقان جا ترڪ|روميليائي ترڪ]] خاندان مان هئي. چيلر [[استنبول]] جي [[امريڪن ڪاليج فار گرلز]] مان اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج يوڪسيڪ قسم]] جي معاشيات شعبي مان گريجوئيشن ڪئي. رابرٽ ڪاليج مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، هوءَ وڌيڪ تعليم لاءِ [[آمريڪا]] وئي، جتي هن پنهنجي مڙس [[اوزر اوچوران]] سان گڏ، جنهن سان هن 1963ع ۾ شادي ڪئي هئي، [[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ۽ [[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] مان اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web|title=Tansu Çiller {{!}} Turkish prime minister and economist|url=https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|access-date=2020-06-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2019-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723042013/https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|url-status=live}}</ref> بعد ۾ هن [[ييل يونيورسٽي]] مان پوسٽ ڊاڪٽورل تحقيق پڻ مڪمل ڪئي. چيلر [[فرينڪلن اينڊ مارشل ڪاليج]]، [[لينڪاسٽر، پينسلوينيا]] ۾ معاشيات پڙهائيندي رهي. 1978ع ۾ هوءَ [[بوغازيچي يونيورسٽي]]، استنبول ۾ ليڪچرار مقرر ٿي، ۽ 1983ع ۾ ساڳئي اداري کيس پروفيسر مقرر ڪيو. هوءَ هاڻي ختم ٿي چڪي [[استنبول بئنڪ]] جي صدر پڻ رهي. == شروعاتي سياسي زندگي == [[بوغازيچي يونيورسٽي]] ۾ تدريسي ذميوارين سان گڏ، تانسو چيلر [[ترڪي صنعت ۽ واپار ايسوسيئيشن]] (TÜSİAD) ۾ پنهنجي تحقيق ۽ [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) جي معاشي پاليسين تي تنقيدي رپورٽن سبب پڻ مشهور ٿي. ڪجهه عرصي لاءِ هوءَ [[استنبول ميٽروپوليٽن ميونسپلٽي|استنبول]] جي ان وقت جي ميئر [[بدرالدين دالان]] جي صلاحڪار پڻ رهي. ساڳئي سال ڊسمبر ۾، هوءَ ٻي وڏي مرڪز-ساڄي ڌر واري سياسي جماعت [[سچي واٽ پارٽي]] (DYP) جي انتظامي بورڊ تي چونڊي وئي ۽ پارٽي ۾ معيشت بابت نائب صدر مقرر ٿي. [[1991ع جي ترڪي جي عام چونڊ]] ۾ هوءَ استنبول مان پارليامينٽ جي ميمبر چونڊي آئي. چيلر 1991ع جي چونڊ مهم دوران DYP جي ڪجهه مشهور چونڊ نعريبازي، جهڙوڪ "ٻه چاٻيون"، جي تخليق جو ڪريڊٽ حاصل ڪيو. بهرحال، هن جو پيش ڪيل معاشي پروگرام UDİDEM تڪرار جو سبب بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪومت ان تي عمل نه ڪيو. DYP چونڊون کٽي ورتيون ۽ [[سوشل ڊيموڪريٽڪ پاپولسٽ پارٽي (ترڪي)|سوشل ڊيموڪريٽڪ پاپولسٽ پارٽي]] (SHP) سان گڏجي [[ترڪي جي 49هين حڪومت]] قائم ڪئي. وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] چيلر کي معيشت بابت ذميوار [[وزير مملڪت]] مقرر ڪيو. ان دوران هوءَ DYP جي مرڪزي انتظامي بورڊ تي پڻ چونڊي وئي ۽ پارٽي جي نائب چيئرپرسن بڻجي وئي.<ref>Arat, Yeşim (1998) "A women prime minister in Turkey: did it matter?" ''Women & Politics'', 19(4): 1–22; Jensen, Jane (2008) ''Women political leaders: breaking the highest glass ceiling'' New York, NY: Palgrave Macmillan, pp. 41–42, 131; Skard, Torild (2014) "Tansu Çiller" in ''Women of Power – Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide'', Bristol: Policy Press, {{ISBN|978-1-44731-578-0}}, pp. 392–393.</ref> صدر [[ترگت اوزال]] جي عهدي دوران وفات کان پوءِ (جنهن کي ڪجهه ماڻهن [[1993ع جي مبينا ترڪي فوجي بغاوت]] سان ڳنڍين ٿا)، وزيراعظم سليمان ديميريل [[1993ع جي ترڪي جي صدارتي چونڊ]] ۾ صدر چونڊيو ويو. ان سان DYP جي قيادت ۽ وزيراعظم جو عهدو خالي ٿي ويو ۽ پارٽي اندر قيادت جو بحران پيدا ٿيو. شروعات ۾ چيلر کي مضبوط اميدوار نه سمجهيو پئي ويو، پر سندس ٽنهي مخالفن مان ڪو به ڪافي سياسي حمايت حاصل نه ڪري سگهيو. ميڊيا ۽ ڪاروباري حلقن سندس حمايت ڪئي، ۽ هڪ عورت هجڻ سبب سندس اميدواري کي ترڪي کي هڪ ترقي پسند مسلم ملڪ طور پيش ڪرڻ لاءِ پڻ اهم سمجهيو ويو. پارٽي اڳواڻ جي چونڊ جي پهرين مرحلي ۾ هوءَ اڪثريت کان صرف 11 ووٽ گهٽ رهي. ان کان پوءِ سندس مخالف مقابلي تان هٿ کڻي ويا، جنهن کان پوءِ چيلر DYP جي اڳواڻ چونڊي وئي ۽ 25 جون 1993ع تي ترڪي جي پهرين ۽ هيل تائين واحد عورت [[ترڪي جا وزيراعظم|وزيراعظم]] بڻجي وئي. هن محدود تبديلين سان DYP–SHP اتحاد کي برقرار رکندي [[ترڪي جي 50هين حڪومت]] قائم رکي.<ref>Arat, Yeşim (1998), pp. 6–8; Bennett, Clinton (2010) "Tansu Çiller" in ''Moslem Women of Power'', London: Continuum, pp. 110, 129; Cizre, Ümit (2002) "Tansu Çiller: Lusting for Power and Undermining Democracy" in M. Heper & S. Sayari (eds.), ''Political Leaders and Democracy in Turkey'', Lexington Books, pp. 201–202; Jensen (2008), p. 139; Skard (2014), pp. 393–394.</ref> == وزيراعظميٰ (1993ع–1996ع) == {{See also|ترڪي جي 50هين حڪومت|ترڪي جي 51هين حڪومت|ترڪي جي 52هين حڪومت}} [[فائل:Tansu Çiller in 1994 (cropped).jpg|thumb|تانسو چيلر، 1994ع]] وزيراعظم جي حيثيت سان سندس دورِ حڪومت (1993ع–1996ع) دوران، اسلام پسند هجوم [[علويت|علوي]] ثقافتي تقريب جي ميزباني ڪندڙ هڪ هوٽل کي باهه ڏئي ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ 35 ڄڻا مارجي ويا ۽ ڪيترائي زخمي ٿيا. [[سيواس قتل عام]] ۽ ان واقعي تي حڪومت جي سست ردعمل کي بعد ۾ انساني حقن بابت چيلر جي پاليسين جي شروعاتي علامت طور ڏٺو ويو. چيلر، [[سليمان ديميريل]] جي قائم ڪيل SHP سان گڏ اتحادي حڪومت کي برقرار رکيو، پر پنهنجي پارٽي جي اڪثر وزيرن کي تبديل ڪري ڇڏيو. 1995ع تائين هوءَ ڪابينا جي واحد عورت ميمبر هئي، جنهن کان پوءِ عورتن ۽ خانداني معاملن بابت هڪ عورت وزيرِ مملڪت مقرر ڪئي وئي. وزيراعظم جي حيثيت سان چيلر فوج نواز، قدامت پسند عواميت ۽ معاشي آزاديءَ واري پاليسي کي فروغ ڏنو. هن پنهنجي سياسي استاد ديميريل جي ڀيٽ ۾ DYP کي وڌيڪ ساڄي ڌر ڏانهن منتقل ڪيو.<ref name=":23">{{Cite news |last=Silverman |first=Reuben |date=21 June 2018 |title=Turkey's Back to the Future Opposition: Part One |work=Jadaliyya |url=https://www.jadaliyya.com/Details/37678}}</ref> هوءَ هڪ ئي وقت "سخت مزاج" اڳواڻ ۽ قوم جي "ماءُ ۽ ڀيڻ" طور پاڻ کي پيش ڪندي مرداڻن ۽ زناني سياسي اندازن کي گڏ کڻي هلندي رهي. هوءَ عورت سياستدانن لاءِ نئين مثال طور سامهون آئي، جيتوڻيڪ سندس مٿان آمرانه رويو اختيار ڪرڻ جا الزام پڻ لڳندا رهيا. ان سان گڏ کيس عورتن جي مسئلن ۾ گهڻي دلچسپي نه رکڻ تي به تنقيد جو نشانو بڻايو ويو.<ref>Arat (1998), pp. 3, 9–10, 12–14; Cizre (2002), pp. 206–207; Skard (2014), pp. 394–395.</ref> چيلر ترڪي جي معاشي ادارن ۾ سڌارن لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪي {{Interlanguage link|5 April Decisions|tr|Tansu Çiller#5 Nisan Kararları}} جي نالي سان مشهور ٿيا، ۽ انهن سڌارن جي نتيجي ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) کان مالي مدد پڻ حاصل ٿي. === PKK خلاف ڪارروايون === {{Expand section|date=February 2023}} {{See also|ڪرد-ترڪ تڪرار (1978ع–هاڻوڪو)}} چيلر جي وزيراعظميٰ دوران [[ترڪ هٿياربند فوج]] ۽ [[ڪردستان ورڪرز پارٽي]] (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا ۽ [[قلعي وارو منصوبو]] (Castle Plan) تي عملدرآمد ڪيو. هي منصوبو، جيڪو اڳ ۾ ئي [[ترڪي جي قومي سلامتي ڪائونسل]] پاران منظور ٿيل هو، PKK خلاف حڪمت عملي طور نافذ ڪيو ويو، جيتوڻيڪ ان جا ڪجهه عنصر اڳ ۾ به استعمال هيٺ هئا. چيلر ترڪ فوج کي پراڻي آمريڪي فوجي سامان تي ڀاڙيندڙ اداري مان جديد فوج ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا PKK جي گوريلا ۽ اچانڪ حملي واري حڪمت عملي جو مقابلو ڪري سگهي.{{Citation needed|date=November 2020}} وڌيڪ جديد فوجي تياريءَ جي نتيجي ۾ سندس حڪومت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي قائل ڪيو. ٻئي طرف، چيلر جي حڪومت دوران ترڪي جي فوج، سيڪيورٽي ادارن ۽ نيم فوجي قوتن تي [[ڪرد]] آباديءَ خلاف [[جنگي ڏوهن]] ۽ [[انسانيت خلاف ڏوهن]] جا الزام پڻ لڳا. ڪيترين ئي عالمي انساني حقن جي تنظيمن جي رپورٽن موجب، 1993ع کان 1996ع تائين ترڪي جي فوج پاران ڪيترائي [[ترڪي پاران خالي ڪرايل ڪرد ڳوٺ|ڪرد ڳوٺ ۽ شهر تباهه يا ساڙيا ويا]] ۽ ڪيترن ئي ڪرد شهرين کي عدالت کان سواءِ قتل ڪيو ويو.<ref name=":1">{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} The Situation of the Kurds |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6a8604.html |access-date=2020-10-02 |website=Refworld}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=5 January 1996 |title=Tansu Ciller |url=https://newint.org/features/1996/01/05/tansu |access-date=2 October 2020}}</ref> ڪردن بابت سندس مجموعي پاليسي ڪجهه حد تائين متضاد هئي. هڪ موقعي تي هن ڪردن لاءِ [[اسپين]] جي [[باسڪ]] علائقي جهڙي خودمختياريءَ جي حمايت ڪئي، پر [[ترڪي جي فوج]] جي دٻاءَ کان پوءِ پنهنجي بيان تان واپس هٽي وئي.<ref>{{Cite web |last=Kinzer |first=Stephen |date=21 February 1999 |title=Turks vs. Kurds: Turning Point? |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/europe/022199turkey-kurd.html |website=The New York Times}}</ref> === منظم ڏوهن سان لاڳاپا === [[فائل:KÜtahya local Election campaign with Tansu Çiller in 1994 221.jpg|thumb|1994ع ۾ [[ڪوتاهيا]] ۾ DYP جي چونڊ مهم]] آڪٽوبر 1993ع ۾ چيلر اعلان ڪيو ته: "اسان وٽ انهن واپارين ۽ فنڪارن جي فهرست موجود آهي، جن کان PKK ڀتو وصول ڪيو آهي، ۽ اسان انهن ذميوارن خلاف ڪارروائي ڪنداسين." ان اعلان کان پوءِ، 14 جنوري 1994ع کان لڳ ڀڳ هڪ سئو ماڻهن کي پوليس جهڙيون ورديون پاتل ۽ پوليس گاڏين ۾ سوار هٿياربند ماڻهن اغوا ڪيو، ۽ پوءِ انقره کان استنبول ويندڙ شاهراهه تي مختلف هنڌن تي قتل ڪيو ويو. انتها پسند قومپرست تنظيم [[گري وولوز]] جي اڳواڻ ۽ منظم ڏوهن سان لاڳاپيل شخصيت [[عبدالله چاتلي]] انهن ماڻهن کان پئسا وٺندو هو، جيڪي "چيلر جي فهرست" ۾ شامل هوندا هئا، ۽ کين يقين ڏياريندو هو ته سندن نالا فهرست مان ڪڍرايا ويندا. سندس شڪار بڻجندڙن ۾ [[بهچت جانترڪ]] پڻ شامل هو، جنهن کان ڏهه ملين آمريڪي ڊالر ورتا ويا، جڏهن ته "ڪيسينو ڪنگ" [[عمر لطفي توپال]] وڌيڪ سترهن ملين ڊالر ڏنا. بهرحال، رقم وٺڻ باوجود انهن کي اغوا ڪري قتل ڪيو ويو، ۽ ڪن حالتن ۾ قتل کان اڳ تشدد پڻ ڪيو ويو.<ref name="Diplo">{{cite news |title=Turkey's pivotal role in the international drug trade |first=Kendal |last=Nezan |work=Le Monde diplomatique |date=5 July 1998 |url=http://mondediplo.com/1998/07/05turkey}}</ref> === بدعنواني === چيلر جي حڪومت ختم ٿيڻ کان پوءِ سندس خلاف بدعنواني جا ڪيترائي الزام سامهون آيا. انهن ۾ اهو الزام به شامل هو ته هن سرڪاري ادارن [[توفاش]] ۽ [[تداش]] جي نجڪاري دوران مهر بند بوليون کولرائي پڙهيون، جن کي بعد ۾ ٻيهر نجڪاري بورڊ ڏانهن موٽايو ويو، جنهن مان اهو شڪ پيدا ٿيو ته کيس ذاتي مالي فائدو پهچايو ويو. ان کان علاوه، مٿس اهو الزام پڻ لڳايو ويو ته هن وزيراعظم لاءِ مخصوص صوابديدي فنڊ ذاتي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ۽ انهن جي استعمال بابت نه صدر سليمان ديميريل کي ۽ نه ئي پنهنجي جانشين [[مسعود يلماز]] کي آگاهه ڪيو، قومي سلامتيءَ جو جواز پيش ڪندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Meyer |first=James H. |date=September 1997 |title=Turkey's Leaders – Çiller's Scandals |url=https://www.meforum.org/359/turkeys-leaders-cillers-scandals |journal=Middle East Quarterly}}</ref> سندس مقبوليت ان وقت وڌيڪ گهٽجي وئي، جڏهن اخبار ''[[مليت]]'' آمريڪا ۾ سندس غير ظاهر ڪيل ملڪيتن بابت رپورٽ شايع ڪئي. پارليامينٽ ۾ سندس اثاثن جي جاچ لاءِ پيش ڪيل ٺهراءُ رد ڪيو ويو. 1995ع جي عام چونڊن کان اڳ هن اعلان ڪيو ته هوءَ پنهنجي ملڪيت "شهيد زبيده حانم مدر فائونڊيشن" کي عطيو ڪندي، پر عملي طور اهو اعلان پورو نه ڪيو.<ref>{{Cite web |date=13 October 2002 |title=Çiller seçti: Amerika |url=http://www.radikal.com.tr/yazarlar/funda_ozkan/ciller_secti_amerika-647878 |website=Radikal}}</ref> === پرڏيهي پاليسي === [[فائل:Visit of Tansu Çiller, Turkish Prime Minister, to the EC 6.jpg|thumb|تانسو چيلر ۽ [[جاڪ ڊيلور]] جي اڳواڻيءَ ۾ ترڪي ۽ يورپي يونين جي وفدن جي ملاقات]] [[يورپي يونين–ترڪي ڪسٽمز يونين]] جو معاهدو 1995ع ۾ چيلر جي حڪومت دوران طئي ٿيو ۽ 1996ع ۾ نافذالعمل بڻيو. مارچ 1995ع ۾ [[1995ع آذربائيجان بغاوت جي ڪوشش]] ٿي. 1996ع جي [[سوسورلڪ اسڪينڊل]] کان پوءِ سامهون آيل سرڪاري رپورٽن موجب، چيلر ۽ سندس ڪابينا جي ڪجهه ٻين ميمبرن مبينا طور ان بغاوت جي حمايت ڪئي، جنهن جو مقصد [[ابوالفيض ايلچي بيگ]] کي ٻيهر صدر بڻائڻ هو.<ref>{{Cite news |last=Karabağlı |first=Hülya |date=9 October 2012 |title='Çiller özel örgütü' iddiaları MİT raporunda var mı? |work=T24 |url=https://t24.com.tr/haber/ciller-ozel-orgutu-iddialari-mit-raporunda-var-mi,217026}}</ref> چيلر جنوري 1996ع واري [[ايميا/ڪارداڪ بحران]] دوران پڻ وزيراعظم هئي، جيڪو پاڙيسري [[يونان]] سان پيدا ٿيو.{{Citation needed|date=December 2017}} بعد ۾، جڏهن هوءَ [[نجم الدين اربڪان]] جي حڪومت ۾ نائب وزيراعظم هئي، تڏهن هن چيو ته جيڪڏهن [[يونان]] [[البانيا]] کي ورهائڻ جي ڪوشش ڪندو ته 24 ڪلاڪن اندر ترڪي جي فوج [[اٿينس]] ۾ هوندي.<ref name="hri">{{cite web |title=Pangalos/Gr-Turk.Relations |url=http://www.hri.org/news/greek/ant1en/1997/97-06-04.ant1en.html}}</ref><ref name="hri2">{{cite web |title="Turkey Will Not Stay Spectator Towards Efforts to Divide Albania" – declares Tansu Çiller |url=http://www.hri.org/news/balkans/ata/1997/97-03-21.ata.html#11}}</ref> هوءَ ترڪي جي پهرين وزيراعظم هئي جنهن [[اسرائيل]] جو سرڪاري دورو ڪيو، ۽ گڏوگڏ [[ياسر عرفات]] سان به ملاقات ڪئي.<ref>{{Cite web |date=1994 |title=Tansu Çiller İsrail |url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?araKelime=Tansu%20%C3%87iller%20%C4%B0srail |website=Milliyet}}</ref><ref>{{Cite web |last=Makovsky |first=Alan |date=3 November 1993 |title=Tansu Ciller in Israel: Pursuing Turkish-Israeli Partnership |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/tansu-ciller-israel-pursuing-turkish-israeli-partnership}}</ref> == 1995ع جون چونڊون ۽ اينايول حڪومت == آڪٽوبر 1995ع ۾ [[جمهوري خلق پارٽي]] (CHP) جي اتحاد مان نڪرڻ کان پوءِ (SHP ان کان اڳ ورهائجي، پوءِ ضم ٿي CHP جي نالي سان ڪم ڪرڻ لڳي)، چيلر [[قومپرست تحريڪ پارٽي]] (MHP) جي پارلياماني حمايت سان اقليتي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها حڪومت هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾ ناڪام ٿي وئي ([[ترڪي جي 51هين حڪومت]]). ان کان پوءِ هن [[1995ع جي ترڪي جي عام چونڊ]] کان اڳ CHP سان گڏ ٻي اتحادي حڪومت ([[ترڪي جي 52هين حڪومت]]) قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو. پارٽي سربراهه بڻجڻ کان پوءِ پنهنجي پهرين عام چونڊ مهم دوران، چيلر قومپرستانه ۽ سيڪيولر سياسي بيانئي کي وڌيڪ اهميت ڏني. ان هوندي به DYP کي وڏي شڪست ملي، ۽ 1991ع جي ڀيٽ ۾ پارٽي پنهنجي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عوامي حمايت وڃائي ويٺي. چونڊن کان پوءِ اتحادي حڪومت بابت ڳالهيون ڊگهيون ٿي ويون، تنهن ڪري مارچ 1996ع تائين چيلر DYP–CHP اتحاد جي سربراهه طور وزيراعظم رهي. ان کان پوءِ DYP، [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) سان گڏ، [[ڊيموڪريٽڪ ليفٽ پارٽي (ترڪي)|ڊيموڪريٽڪ ليفٽ پارٽي]] (DSP) جي پارلياماني حمايت سان هڪ غير مستحڪم اتحادي حڪومت قائم ڪئي. هن حڪومت ۾ [[مسعود يلماز]] وزيراعظم ٿيو، جڏهن ته چيلر کي [[گردشي حڪومت|متبادل وزيراعظم]] جو عهدو ڏنو ويو. [[نجم الدين اربڪان]] [[ترڪي جي آئيني عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪومت اعتماد جو ووٽ مڪمل اڪثريت بدران صرف نسبتي اڪثريت سان حاصل ڪيو هو؛ آخرڪار [[بلنت اجويت]] جي DSP ووٽ ڏيڻ کان پاسو ڪيو هو. ان ئي عرصي دوران چيلر ٻنهي پاسن کان سياسي دٻاءَ جو شڪار ٿي وئي. هڪ طرف [[ترڪي جي وڏي قومي اسيمبلي]] سندس خلاف بدعنواني جي الزامن جي جاچ لاءِ ووٽ ڏنو، جنهن جي حمايت مخالف ڌر سان گڏ سندس اتحادي پارٽين پڻ ڪئي. ٻي طرف آئيني عدالت فيصلو ڏنو ته حڪومت اعتماد جو ووٽ غير آئيني طريقي سان حاصل ڪيو هو. نتيجي طور، وزيراعظم مسعود يلماز 6 جون 1996ع تي استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، جنهن سان [[ترڪي جي 53هين حڪومت|اينايول حڪومت]] ختم ٿي وئي. == رفاح–يول حڪومت ۽ قومي سلامتي ڪائونسل جو يادداشت نامو == {{See also|ترڪي جي 54هين حڪومت}} [[فائل:Rueda de prensa de Felipe González y la primera ministra de Turquía. Pool Moncloa. 16 de noviembre de 1995.jpeg|thumb|تانسو چيلر ۽ [[فيليپي گونزاليس]] [[مونڪلوا محل]] ۾]] جون 1996ع ۾ مادرلينڊ پارٽي ۽ DYP جو اتحاد ٽٽڻ کان پوءِ، DYP [[رفاهه پارٽي]] (RP) سان گڏجي [[ترڪي جي 54هين حڪومت|تاريخي اتحادي حڪومت]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي [[نجم الدين اربڪان]] ڪئي. هن حڪومت ۾ چيلر [[ترڪي جو پرڏيهي معاملن وارو وزير|پرڏيهي معاملن واري وزير]]، [[ترڪي جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] ۽ گردشي معاهدي تحت متبادل وزيراعظم رهي. هي اتحاد انتهائي تڪراري ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ترڪي جي جمهوريه جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو هڪ کليل اسلام پسند سياستدان وزيراعظم بڻيو، جڏهن ته چيلر پنهنجي چونڊ مهم دوران جن سياسي ڌرين تي سخت تنقيد ڪئي هئي، تن سان ئي اتحاد ڪرڻ سبب پنهنجي سياسي اعتبار کي نقصان پهچايو.<ref>Arat (1998), p. 18; Cizre (2002), p. 213; Skard (2014), pp. 395–396.</ref> ماضي ۾ چيلر ۽ اربڪان هڪ ٻئي بابت جيڪي به بيان ڏنا هئا، سي هاڻي غير اهم بڻجي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي کي سياسي بقا لاءِ هڪ ٻئي جي ضرورت هئي. چيلر کي اهڙي اتحادي ساٿي جي ضرورت هئي، جيڪو پارليامينٽ ۾ سندس ۽ سندس ساٿين جي استثنيٰ ختم ٿيڻ کان بچائي سگهي، جيئن سندس خلاف بدعنواني جي جاچ نه ٿي سگهي، جڏهن ته اربڪان کي به اهڙي ئي پارلياماني اڪثريت جي ضرورت هئي ته جيئن هو سيڪيولر فوج سان پنهنجي نظرياتي تڪرار کي جاري رکي سگهي.<ref name=":0" /> پارلياماني جاچ ڪميشن ۾ اٺن ووٽن جي مقابلي ۾ ست ووٽن سان فيصلو ڪيو ويو ته توفاش ۽ تداش جي نجڪاري بابت چيلر تي لڳايل سرڪاري فنڊن جي غلط استعمال واري معاملي کي آئيني عدالت ڏانهن موڪلڻ جي ضرورت ناهي. ڪيترن مبصرن رفاهه پارٽي سان اتحاد کي چيلر جي بريت جي بدلي ۾ سياسي سوديبازي (''quid pro quo'') قرار ڏنو. هوءَ پارٽي ڪانگريس ۾ ٻيهر DYP جي چيئرپرسن چونڊي وئي، پر [[حسام الدين چندروق]] ڪيترن ئي DYP اسيمبلي ميمبرن سان گڏ پارٽي ڇڏي [[ڊيموڪريٽ ترڪي پارٽي]] (DTP) قائم ڪئي.<ref>{{Cite web |last=Cop |first=Burak |date=28 February 2011 |title=28 Şubat'ta Ne Oldu? |url=https://bianet.org/bianet/bianet/128226-28-subat-ta-ne-oldu |website=Bianet}}</ref> === سوسورلڪ اسڪينڊل === نومبر 1996ع ۾ [[سوسورلڪ ڪار حادثو]] پيش آيو، جنهن کان پوءِ [[سوسورلڪ اسڪينڊل]] سامهون آيو. هن اسڪينڊل حڪومت، سيڪيورٽي ادارن، منظم ڏوهن جي نيٽ ورڪن ۽ انتهائي ساڄي ڌر جي گروهن وچ ۾ ويجهن لاڳاپن کي ظاهر ڪيو. حادثي ۾ مارجي ويل [[عبدالله چاتلي]] بابت چيلر چيو: {{Quote|جيڪي هن ملڪ، هن قوم ۽ هن رياست جي نالي ۾ گوليون هلائين ٿا يا انهن جون زخميون برداشت ڪن ٿا، انهن کي اسين هميشه عزت سان ياد ڪنداسين.}}<ref>Lucy Komisar, ''The Progressive'', April 1997.</ref><ref name="HRFT39">1998 Report, Human Rights Foundation of Turkey.</ref> ان کان پوءِ "[[:tr:Sürekli Aydınlık İçin Bir Dakika Karanlık|ابدي روشني لاءِ هڪ منٽ اونداهو]]" نالي شهري تحريڪ حڪومت جي منظم ڏوهن سان لاڳاپن خلاف احتجاجي مهم شروع ڪئي. [[ترڪي جو گهرو وزارت|گهرو وزير]] [[محمد آغار]] اسڪينڊل کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ۽ سندس جاءِ تي [[ميرال آقشنر]] مقرر ڪئي وئي. === 1997ع جي "پوسٽ ماڊرن" فوجي مداخلت === [[ترڪي جون هٿياربند فوجون]] رفاح–يول اتحاد کي وڏي شڪ جي نگاهه سان ڏسنديون هيون. چيلر کي اميد هئي ته سندس سيڪيولر ساک ۽ فوج سان ويجها لاڳاپا ڇڪتاڻ گهٽائي سگهندا. هن پاڻ کي سيڪيولر فوج ۽ اسلام پسند رفاهه پارٽي جي وچ ۾ وچولي ڪردار طور پيش ڪيو. بهرحال، 1997ع جي شروعات تائين حڪومت ۽ فوج جا لاڳاپا تيزي سان خراب ٿيڻ لڳا، خاص طور تي ان کان پوءِ جڏهن [[سنجان، انقره]] جي رفاهه پارٽي سان لاڳاپيل ميئر ايراني سفير کي دعوت ڏني، جنهن شريعت جي حمايت ۾ تقرير ڪئي (ڏسو: [[:tr:Kudüs Mitingi|يروشلم جلسو]]).<ref name=":23"/> ان واقعي کان ڪجهه ڏينهن پوءِ فوج سنجان جي گهٽين مان ٽئنڪن جو جلوس ڪڍي پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪيو. 28 فيبروري 1997ع تي [[ترڪي جي قومي سلامتي ڪائونسل]] جو نَوَ ڪلاڪن تي مشتمل اجلاس ٿيو، جنهن کان پوءِ حڪومت آڏو مطالبن جو هڪ مجموعو پيش ڪيو ويو ته جيئن فوج جي لفظن ۾ ''ارتجا'' (رجعت پسندي) کي روڪي سگهجي. ان مرحلي تي چيلر جا فوج سان لاڳاپا مڪمل طور تي خراب ٿي ويا. هن فوجي سربراهه ۽ ٻين اعليٰ ڪمانڊرن کي رٽائر ڪرڻ جي صلاح ڏني، پر وڌيڪ محتاط اربڪان ان جي مخالفت ڪئي. ان دوران چيلر ۽ ميرال آقشنر قومي پوليس جي سربراهه کي هٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون ۽ سندس جاءِ تي مقرر ٿيل شخص کي ترڪي جي اعليٰ فوجي آفيسرن جا ٽيليفون ڳجهي نموني ٻڌڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="hri2" /> جڏهن هڪ جنرل کي ان ڳالهه جي خبر پئي ته سندس فون ٽيپ ٿي رهي آهي، ته هن ڌمڪي ڏيندي چيو ته: "ان عورت (آقشنر) کي ٻڌايو، جيڪڏهن اسان اتي پهتاسين ته کيس ٿلهي لٺ تي ڪباب وانگر چاڙهي ڇڏينداسين."<ref>{{Cite web |date=2018-05-28 |title=Meral Akşener: 28 Şubat'ta orduyu eleştirdiği için tehdit edilen 'Asena' |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-44055886 |website=BBC News Türkçe}}</ref><ref name=":23"/> DYP جي ڪيترن وزيرن جي استعيفائن ۽ فوج جي وڌندڙ دٻاءَ کان پوءِ اربڪان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ۽ 30 جون 1997ع تي نام نهاد "[[1997ع ترڪي فوجي يادداشت نامو|پوسٽ ماڊرن فوجي بغاوت]]" پنهنجي انجام تي پهتي. DYP ۽ ٻين ڌرين کي اميد هئي ته گردشي معاهدي موجب چيلر نئين وزيراعظم بڻجندي، پر صدر [[سليمان ديميريل]] ان معاهدي کي نظرانداز ڪندي ANAP جي اڳواڻ [[مسعود يلماز]] کي حڪومت ٺاهڻ جي دعوت ڏني. جيتوڻيڪ اربڪان جي اقتدار مان نڪرڻ سان سندس سياسي ڪيريئر عملي طور ختم ٿي ويو، پر چيلر جي سياسي زوال جو به اهو ئي نقطو ثابت ٿيو. سندس سياسي حڪمت عمليون، عذر، ناڪام پاليسيون ۽ مسلسل اسڪينڊلن سبب عوام ۾ سندس مقبوليت تمام گهڻي گهٽجي وئي. سندس پارٽي جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين ميمبرن به يلماز جي نئين حڪومت خلاف بي اعتمادي واري ووٽ ۾ سندس ساٿ نه ڏنو.<ref name=":0" /> 35 عورتن جي تنظيمن سندس خلاف عدالت ۾ درخواست داخل ڪئي، اهو موقف اختيار ڪندي ته هوءَ نسواني اصولن تي عمل نه ڪندي هئي. ان کان علاوه، مٿس جمهوريت کي ڪمزور ڪرڻ ۽ صحافين کي ڌمڪائڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.<ref>Arat (1998), p. 18; Bennett (2010), pp. 113, 132, 135; Cizre (2002), p. 213; Skard (2014), pp. 395–396.</ref><ref name=":23"/> == سياست مان رخصتي == حڪومت مان نڪرڻ کان پوءِ تانسو چيلر خلاف ترڪي جي پارليامينٽ ۾ بدعنواني، اختيارن جي ناجائز استعمال ۽ ٻين سنگين الزامن بابت جاچ ڪئي وئي. بعد ۾ [[مسعود يلماز]] سان گڏ کيس سڀني الزامن مان بري ڪيو ويو، جنهن جو وڏو سبب قانوني فني پهلو، جهڙوڪ [[مدتِ محدودي]] (اسٽيچوٽ آف لميٽيشنز) ۽ [[ترڪي ۾ پارلياماني استثنيٰ]] هئا. 1998ع جي آخر ڌاري، يلماز ۽ چيلر سان لاڳاپيل بدعنواني جا ڪيس DYP، [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) ۽ [[ڊيموڪريٽڪ کاٻي ڌر پارٽي (ترڪي)|ڊيموڪريٽڪ کاٻي ڌر پارٽي]] (DSP) جي پارلياماني ميمبرن جي گڏيل ڪوشش سان پارلياماني ڪميٽين ۾ ئي بند ڪيا ويا.<ref>[http://www.tihv.org.tr/EN/data/Yayinlar/Human_Rights_Reports/Ra1998HumanRightsReport.pdf 1998 Report] from the Human Rights Foundation of Turkey, p. 11.</ref> [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع جي عام چونڊن]] دوران چيلر پاڻ کي غريب ۽ مذهبي طبقي جي نمائندي طور پيش ڪيو. هوءَ اذان دوران پنهنجون چونڊ تقريرون روڪي ڇڏيندي هئي ۽ مطالبو ڪندي هئي ته [[ترڪي ۾ حجاب بابت تڪرار|حجاب پاتل عورتن]] کي به يونيورسٽين ۾ تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني وڃي.<ref>{{Cite book|title=National Elections in Turkey: People, Politics, and the Party System|last=Wuthrich|first=F. Michael|date=2015-07-28|publisher=Syracuse University Press|isbn=9780815634126|pages=215|language=en}}</ref> تنهن هوندي به، سندس پارٽي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري سگهي.<ref>{{Cite book|title=Political Parties in Turkey|last1=Rubin|first1=Barry|last2=Heper|first2=Metin|date=2013-12-16|publisher=Routledge|isbn=9781135289386|pages=96|language=en}}</ref> ساڳئي سال هوءَ ٻيهر DYP جي چيئرپرسن چونڊي وئي، ۽ [[فضيلت پارٽي]] جي بندش ۽ [[ملي گوروش تحريڪ]] جي ورهاڱي کان پوءِ [[ترڪي ۾ قائدِ حزب اختلاف|قائدِ حزب اختلاف]] بڻجي وئي. چيلر جي سياسي زندگيءَ جو خاتمو [[2002ع ترڪي جي عام چونڊون|2002ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ ٿيو، جڏهن سندس پارٽي 10 سيڪڙو چونڊ حد (ٿريشولڊ) پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهي، جنهن سبب پارٽي پارليامينٽ ۾ ڪا به سيٽ حاصل نه ڪري سگهي، جيتوڻيڪ چيلر ٻن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين قائدِ حزب اختلاف رهي هئي. چونڊ نتيجن کان پوءِ هن هڪ پريس ڪانفرنس ۾ سياست تان رٽائرمينٽ جو اعلان ڪيو، ۽ سندس جاءِ تي [[مهمت آغار]] پارٽي جي قيادت سنڀالي.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|title=Tansu Ciller {{!}} Turkish prime minister and economist|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-12-06|language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} * [http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تانسو%20چلر انسائيڪلو پيڊيا سنڌيانا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103123816/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%20%DA%86%D9%84%D8%B1 |date=2024-11-03 }} [[زمرو:تانسو چلر]] [[زمرو:ترڪي جي سياست]] [[زمرو:ترڪ سياستدان]] [[زمرو:ترڪ عورتون]] [[زمرو:جيوت عورتون]] [[زمرو:1946ع جون پيدائشون]] 76iyp4twjogm13csvb642tbp9ke3221 400716 400715 2026-08-04T01:17:56Z Intisar Ali 8681 400716 wikitext text/x-wiki {{Short description|ترڪي جي وزيراعظم (1993ع–1996ع)}} {{Infobox officeholder | name =تانسو چيلر <br/> Tansu Çiller | image = Turkish prime minister Tansu Çiller in Brussels.jpg | caption = چيلر، 1994ع | office = ترڪي جي 22هين [[ترڪي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | deputy = [[مراد ڪارايالچن]]<br />[[حڪمت چيتن]]<br />[[دينيز بايڪال]] | president = [[سليمان ديميريل]] | term_start = 25 June 1993 | term_end = 6 March 1996 | predecessor = [[اردال اينونو]] (قائم مقام) | successor = [[مسعود يلماز]] | office1 = [[ترڪي جو نائب وزيراعظم]] | prime_minister1 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start1 = 28 June 1996 | term_end1 = 30 June 1997 | predecessor1 = [[ناهت منتشي]] | successor1 = [[عصمت سيزگن]] | office2 = [[ترڪي جو پرڏيهي وزير]] | prime_minister2 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start2 = 28 June 1996 | term_end2 = 30 June 1997 | predecessor2 = [[ايمري گونين سائي]] | successor2 = [[اسماعيل جيم]] | office3 = وزير مملڪت<br/><small>(معيشت جي ذميوار)</small> | term_start3 = 21 November 1991 | term_end3 = 25 June 1993 | prime_minister3 = [[سليمان ديميريل]] | office4 = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ | term_start4 = 13 June 1993 | term_end4 = 14 December 2002 | predecessor4 = [[سليمان ديميريل]] | successor4 = [[محمد آغار]] | office5 = {{GNAT MP}} | term_start5 = 20 October 1991 | term_end5 = 3 November 2002 | constituency5 = [[استنبول]] ([[1991ع ترڪي جي عام چونڊون|1991ع]]، [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع]]، [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع]]) | birth_name = Tansu Penbe Çiller | birth_date = {{birth date and age|1946|5|24|df=y}} | birth_place = [[استنبول]]، ترڪي | death_date = | death_place = | spouse = {{marriage|Özer Uçuran|1963|2024|end=d}} | children = 2 | alma_mater = [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج]] ([[بيچلر آف سائنس|بي ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ([[ماسٽر آف سائنس|ايم ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] ([[ڊاڪٽر آف فلاسافي|پي ايڇ ڊي]]) | party = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] | signature = Signature of Tansu Ciller.svg | education = [[رابرٽ ڪاليج|امريڪن ڪاليج فار گرلز]] }} '''تانسو چيلر''' ({{IPA|tr|ˈtɑnsu ˈtʃilːɛɾ|lang}}؛ پيدائش: 24 مئي 1946ع) هڪ [[ترڪي]] تعليمي ماهر، معاشيات دان ۽ سياستدان آهي، جيڪا 1993ع کان 1996ع تائين [[ترڪي جو وزيراعظم|ترڪي جي 22هين وزيراعظم]] رهي. هوءَ ترڪي جي تاريخ جي واحد عورت وزيراعظم آهي. [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ طور، هن 1996ع کان 1997ع تائين هڪ ئي وقت [[ترڪي جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] ۽ [[ترڪي جو پرڏيهي وزير|پرڏيهي وزير]] طور پڻ خدمتون انجام ڏنيون. معاشيات جي پروفيسر طور، چيلر کي 1991ع ۾ وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] طرفان [[وزير مملڪت]] (معيشت) مقرر ڪيو ويو. جڏهن ديميريل 1993ع ۾ [[ترڪي جو صدر|ترڪي جو صدر]] چونڊيو ويو، تڏهن چيلر سندس جاءِ تي [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ ۽ وزيراعظم بڻجي. سندس دورِ حڪومت ۾ [[ترڪي جي هٿياربند فوج]] ۽ [[ڪردستان ورڪرز پارٽي]] (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا. سندس حڪومت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي به قائل ڪيو. [[1994ع ترڪي جي مڪاني چونڊون|1994ع جي مڪاني چونڊن]] ۾ ڪاميابي کان ٿوري ئي پوءِ، سندس حڪومت جي بجيٽ خساري جي هدفن تي اعتماد نه هجڻ سبب وڏي پيماني تي سرمايو ملڪ مان نڪري ويو، جنهن ڪري [[ترڪي ليرا]] ۽ پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي حالت ۾ پهچي ويا. ان معاشي بحران ۽ سخت مالي قدمن جي دوران سندس حڪومت 1995ع ۾ [[يورپي يونين-ترڪي ڪسٽم يونين]] تي صحيحون ڪيون. سندس حڪومت تي [[1995ع آذربائيجان فوجي بغاوت جي ڪوشش]] جي حمايت ڪرڻ جا الزام پڻ لڳا، ۽ [[ايميا/ڪارداڪ ٻيٽ]] تي خودمختياري جي دعويٰ ڪرڻ کان پوءِ [[يونان]] سان ڇڪتاڻ وڌي وئي. جيتوڻيڪ [[ٽرو پاٿ پارٽي]] [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي رهي، پر چيلر 1996ع ۾ [[نجم الدين اربڪان]] سان اتحادي حڪومت قائم ڪرڻ تائين وزيراعظم رهي. ساڳئي سال [[سسورلڪ اسڪينڊل]] سندس حڪومت ۽ غيرقانوني تنظيمن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ظاهر ڪيو. [[ترڪي مافيا]] ۽ [[گري وولوز]] جهڙن گروهن سان لاڳاپيل ماڻهن، جهڙوڪ [[عبدالله چاتلي]]، کي سرڪاري طور استعمال ڪرڻ بابت انڪشافن کان پوءِ سندس عوامي مقبوليت گهٽجي وئي. اربڪان ۽ چيلر جي حڪومت فوج سان وڌندڙ تڪرار سبب ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته فوج جو خيال هو ته حڪومت سيڪيولرزم جي تحفظ لاءِ ڪافي پرعزم نه هئي. [[1997ع ترڪي جو فوجي يادداشت وارو تختو اونڌو]] جمهوريه ترڪي جي تاريخ جو چوٿون فوجي مداخلت وارو واقعو هو. ان کان پوءِ [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽرو پاٿ پارٽي وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي. [[2002ع ترڪي جي عام چونڊون|2002ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي اچڻ باوجود پارٽي کي 10 سيڪڙو کان گهٽ ووٽ مليا، جنهن سبب اها پارليامينٽ ۾ ڪا به سيٽ حاصل نه ڪري سگهي. ان کان پوءِ چيلر پارٽي جي اڳواڻ جي حيثيت سان استعيفيٰ ڏني ۽ سرگرم سياست تان رٽائر ٿي وئي. == پسمنظر ۽ علمي زندگي == تانسو چيلر [[استنبول]] ۾ ڄائي. هوءَ پنهنجي والد [[نجاتي چيلر]] جي اڪيلي ڌيءَ هئي، جيڪو صحافي هو ۽ 1950ع واري ڏهاڪي دوران [[بيلجڪ صوبو]] جو گورنر پڻ رهيو. سندس والده معززه چيلر [[سالونيڪي]] سان تعلق رکندڙ [[بلقان جا ترڪ|روميليائي ترڪ]] خاندان مان هئي. چيلر [[استنبول]] جي [[امريڪن ڪاليج فار گرلز]] مان اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج يوڪسيڪ قسم]] جي معاشيات شعبي مان گريجوئيشن ڪئي. رابرٽ ڪاليج مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، هوءَ وڌيڪ تعليم لاءِ [[آمريڪا]] وئي، جتي هن پنهنجي مڙس [[اوزر اوچوران]] سان گڏ، جنهن سان هن 1963ع ۾ شادي ڪئي هئي، [[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ۽ [[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] مان اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web|title=Tansu Çiller {{!}} Turkish prime minister and economist|url=https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|access-date=2020-06-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2019-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723042013/https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|url-status=live}}</ref> بعد ۾ هن [[ييل يونيورسٽي]] مان پوسٽ ڊاڪٽورل تحقيق پڻ مڪمل ڪئي. چيلر [[فرينڪلن اينڊ مارشل ڪاليج]]، [[لينڪاسٽر، پينسلوينيا]] ۾ معاشيات پڙهائيندي رهي. 1978ع ۾ هوءَ [[بوغازيچي يونيورسٽي]]، استنبول ۾ ليڪچرار مقرر ٿي، ۽ 1983ع ۾ ساڳئي اداري کيس پروفيسر مقرر ڪيو. هوءَ هاڻي ختم ٿي چڪي [[استنبول بئنڪ]] جي صدر پڻ رهي. == شروعاتي سياسي زندگي == [[بوغازيچي يونيورسٽي]] ۾ تدريسي ذميوارين سان گڏ، تانسو چيلر [[ترڪي صنعت ۽ واپار ايسوسيئيشن]] (TÜSİAD) ۾ پنهنجي تحقيق ۽ [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) جي معاشي پاليسين تي تنقيدي رپورٽن سبب پڻ مشهور ٿي. ڪجهه عرصي لاءِ هوءَ [[استنبول ميٽروپوليٽن ميونسپلٽي|استنبول]] جي ان وقت جي ميئر [[بدرالدين دالان]] جي صلاحڪار پڻ رهي. ساڳئي سال ڊسمبر ۾، هوءَ ٻي وڏي مرڪز-ساڄي ڌر واري سياسي جماعت [[سچي واٽ پارٽي]] (DYP) جي انتظامي بورڊ تي چونڊي وئي ۽ پارٽي ۾ معيشت بابت نائب صدر مقرر ٿي. [[1991ع جي ترڪي جي عام چونڊ]] ۾ هوءَ استنبول مان پارليامينٽ جي ميمبر چونڊي آئي. چيلر 1991ع جي چونڊ مهم دوران DYP جي ڪجهه مشهور چونڊ نعريبازي، جهڙوڪ "ٻه چاٻيون"، جي تخليق جو ڪريڊٽ حاصل ڪيو. بهرحال، هن جو پيش ڪيل معاشي پروگرام UDİDEM تڪرار جو سبب بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪومت ان تي عمل نه ڪيو. DYP چونڊون کٽي ورتيون ۽ [[سوشل ڊيموڪريٽڪ پاپولسٽ پارٽي (ترڪي)|سوشل ڊيموڪريٽڪ پاپولسٽ پارٽي]] (SHP) سان گڏجي [[ترڪي جي 49هين حڪومت]] قائم ڪئي. وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] چيلر کي معيشت بابت ذميوار [[وزير مملڪت]] مقرر ڪيو. ان دوران هوءَ DYP جي مرڪزي انتظامي بورڊ تي پڻ چونڊي وئي ۽ پارٽي جي نائب چيئرپرسن بڻجي وئي.<ref>Arat, Yeşim (1998) "A women prime minister in Turkey: did it matter?" ''Women & Politics'', 19(4): 1–22; Jensen, Jane (2008) ''Women political leaders: breaking the highest glass ceiling'' New York, NY: Palgrave Macmillan, pp. 41–42, 131; Skard, Torild (2014) "Tansu Çiller" in ''Women of Power – Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide'', Bristol: Policy Press, {{ISBN|978-1-44731-578-0}}, pp. 392–393.</ref> صدر [[ترگت اوزال]] جي عهدي دوران وفات کان پوءِ (جنهن کي ڪجهه ماڻهن [[1993ع جي مبينا ترڪي فوجي بغاوت]] سان ڳنڍين ٿا)، وزيراعظم سليمان ديميريل [[1993ع جي ترڪي جي صدارتي چونڊ]] ۾ صدر چونڊيو ويو. ان سان DYP جي قيادت ۽ وزيراعظم جو عهدو خالي ٿي ويو ۽ پارٽي اندر قيادت جو بحران پيدا ٿيو. شروعات ۾ چيلر کي مضبوط اميدوار نه سمجهيو پئي ويو، پر سندس ٽنهي مخالفن مان ڪو به ڪافي سياسي حمايت حاصل نه ڪري سگهيو. ميڊيا ۽ ڪاروباري حلقن سندس حمايت ڪئي، ۽ هڪ عورت هجڻ سبب سندس اميدواري کي ترڪي کي هڪ ترقي پسند مسلم ملڪ طور پيش ڪرڻ لاءِ پڻ اهم سمجهيو ويو. پارٽي اڳواڻ جي چونڊ جي پهرين مرحلي ۾ هوءَ اڪثريت کان صرف 11 ووٽ گهٽ رهي. ان کان پوءِ سندس مخالف مقابلي تان هٿ کڻي ويا، جنهن کان پوءِ چيلر DYP جي اڳواڻ چونڊي وئي ۽ 25 جون 1993ع تي ترڪي جي پهرين ۽ هيل تائين واحد عورت [[ترڪي جا وزيراعظم|وزيراعظم]] بڻجي وئي. هن محدود تبديلين سان DYP–SHP اتحاد کي برقرار رکندي [[ترڪي جي 50هين حڪومت]] قائم رکي.<ref>Arat, Yeşim (1998), pp. 6–8; Bennett, Clinton (2010) "Tansu Çiller" in ''Moslem Women of Power'', London: Continuum, pp. 110, 129; Cizre, Ümit (2002) "Tansu Çiller: Lusting for Power and Undermining Democracy" in M. Heper & S. Sayari (eds.), ''Political Leaders and Democracy in Turkey'', Lexington Books, pp. 201–202; Jensen (2008), p. 139; Skard (2014), pp. 393–394.</ref> == وزيراعظميٰ (1993ع–1996ع) == {{See also|ترڪي جي 50هين حڪومت|ترڪي جي 51هين حڪومت|ترڪي جي 52هين حڪومت}} [[فائل:Tansu Çiller in 1994 (cropped).jpg|thumb|تانسو چيلر، 1994ع]] وزيراعظم جي حيثيت سان سندس دورِ حڪومت (1993ع–1996ع) دوران، اسلام پسند هجوم [[علويت|علوي]] ثقافتي تقريب جي ميزباني ڪندڙ هڪ هوٽل کي باهه ڏئي ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ 35 ڄڻا مارجي ويا ۽ ڪيترائي زخمي ٿيا. [[سيواس قتل عام]] ۽ ان واقعي تي حڪومت جي سست ردعمل کي بعد ۾ انساني حقن بابت چيلر جي پاليسين جي شروعاتي علامت طور ڏٺو ويو. چيلر، [[سليمان ديميريل]] جي قائم ڪيل SHP سان گڏ اتحادي حڪومت کي برقرار رکيو، پر پنهنجي پارٽي جي اڪثر وزيرن کي تبديل ڪري ڇڏيو. 1995ع تائين هوءَ ڪابينا جي واحد عورت ميمبر هئي، جنهن کان پوءِ عورتن ۽ خانداني معاملن بابت هڪ عورت وزيرِ مملڪت مقرر ڪئي وئي. وزيراعظم جي حيثيت سان چيلر فوج نواز، قدامت پسند عواميت ۽ معاشي آزاديءَ واري پاليسي کي فروغ ڏنو. هن پنهنجي سياسي استاد ديميريل جي ڀيٽ ۾ DYP کي وڌيڪ ساڄي ڌر ڏانهن منتقل ڪيو.<ref name=":23">{{Cite news |last=Silverman |first=Reuben |date=21 June 2018 |title=Turkey's Back to the Future Opposition: Part One |work=Jadaliyya |url=https://www.jadaliyya.com/Details/37678}}</ref> هوءَ هڪ ئي وقت "سخت مزاج" اڳواڻ ۽ قوم جي "ماءُ ۽ ڀيڻ" طور پاڻ کي پيش ڪندي مرداڻن ۽ زناني سياسي اندازن کي گڏ کڻي هلندي رهي. هوءَ عورت سياستدانن لاءِ نئين مثال طور سامهون آئي، جيتوڻيڪ سندس مٿان آمرانه رويو اختيار ڪرڻ جا الزام پڻ لڳندا رهيا. ان سان گڏ کيس عورتن جي مسئلن ۾ گهڻي دلچسپي نه رکڻ تي به تنقيد جو نشانو بڻايو ويو.<ref>Arat (1998), pp. 3, 9–10, 12–14; Cizre (2002), pp. 206–207; Skard (2014), pp. 394–395.</ref> چيلر ترڪي جي معاشي ادارن ۾ سڌارن لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪي {{Interlanguage link|5 April Decisions|tr|Tansu Çiller#5 Nisan Kararları}} جي نالي سان مشهور ٿيا، ۽ انهن سڌارن جي نتيجي ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) کان مالي مدد پڻ حاصل ٿي. === PKK خلاف ڪارروايون === {{Expand section|date=February 2023}} {{See also|ڪرد-ترڪ تڪرار (1978ع–هاڻوڪو)}} چيلر جي وزيراعظميٰ دوران [[ترڪ هٿياربند فوج]] ۽ [[ڪردستان ورڪرز پارٽي]] (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا ۽ [[قلعي وارو منصوبو]] (Castle Plan) تي عملدرآمد ڪيو. هي منصوبو، جيڪو اڳ ۾ ئي [[ترڪي جي قومي سلامتي ڪائونسل]] پاران منظور ٿيل هو، PKK خلاف حڪمت عملي طور نافذ ڪيو ويو، جيتوڻيڪ ان جا ڪجهه عنصر اڳ ۾ به استعمال هيٺ هئا. چيلر ترڪ فوج کي پراڻي آمريڪي فوجي سامان تي ڀاڙيندڙ اداري مان جديد فوج ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا PKK جي گوريلا ۽ اچانڪ حملي واري حڪمت عملي جو مقابلو ڪري سگهي.{{Citation needed|date=November 2020}} وڌيڪ جديد فوجي تياريءَ جي نتيجي ۾ سندس حڪومت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي قائل ڪيو. ٻئي طرف، چيلر جي حڪومت دوران ترڪي جي فوج، سيڪيورٽي ادارن ۽ نيم فوجي قوتن تي [[ڪرد]] آباديءَ خلاف [[جنگي ڏوهن]] ۽ [[انسانيت خلاف ڏوهن]] جا الزام پڻ لڳا. ڪيترين ئي عالمي انساني حقن جي تنظيمن جي رپورٽن موجب، 1993ع کان 1996ع تائين ترڪي جي فوج پاران ڪيترائي [[ترڪي پاران خالي ڪرايل ڪرد ڳوٺ|ڪرد ڳوٺ ۽ شهر تباهه يا ساڙيا ويا]] ۽ ڪيترن ئي ڪرد شهرين کي عدالت کان سواءِ قتل ڪيو ويو.<ref name=":1">{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} The Situation of the Kurds |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6a8604.html |access-date=2020-10-02 |website=Refworld}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=5 January 1996 |title=Tansu Ciller |url=https://newint.org/features/1996/01/05/tansu |access-date=2 October 2020}}</ref> ڪردن بابت سندس مجموعي پاليسي ڪجهه حد تائين متضاد هئي. هڪ موقعي تي هن ڪردن لاءِ [[اسپين]] جي [[باسڪ]] علائقي جهڙي خودمختياريءَ جي حمايت ڪئي، پر [[ترڪي جي فوج]] جي دٻاءَ کان پوءِ پنهنجي بيان تان واپس هٽي وئي.<ref>{{Cite web |last=Kinzer |first=Stephen |date=21 February 1999 |title=Turks vs. Kurds: Turning Point? |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/europe/022199turkey-kurd.html |website=The New York Times}}</ref> === منظم ڏوهن سان لاڳاپا === [[فائل:KÜtahya local Election campaign with Tansu Çiller in 1994 221.jpg|thumb|1994ع ۾ [[ڪوتاهيا]] ۾ DYP جي چونڊ مهم]] آڪٽوبر 1993ع ۾ چيلر اعلان ڪيو ته: "اسان وٽ انهن واپارين ۽ فنڪارن جي فهرست موجود آهي، جن کان PKK ڀتو وصول ڪيو آهي، ۽ اسان انهن ذميوارن خلاف ڪارروائي ڪنداسين." ان اعلان کان پوءِ، 14 جنوري 1994ع کان لڳ ڀڳ هڪ سئو ماڻهن کي پوليس جهڙيون ورديون پاتل ۽ پوليس گاڏين ۾ سوار هٿياربند ماڻهن اغوا ڪيو، ۽ پوءِ انقره کان استنبول ويندڙ شاهراهه تي مختلف هنڌن تي قتل ڪيو ويو. انتها پسند قومپرست تنظيم [[گري وولوز]] جي اڳواڻ ۽ منظم ڏوهن سان لاڳاپيل شخصيت [[عبدالله چاتلي]] انهن ماڻهن کان پئسا وٺندو هو، جيڪي "چيلر جي فهرست" ۾ شامل هوندا هئا، ۽ کين يقين ڏياريندو هو ته سندن نالا فهرست مان ڪڍرايا ويندا. سندس شڪار بڻجندڙن ۾ [[بهچت جانترڪ]] پڻ شامل هو، جنهن کان ڏهه ملين آمريڪي ڊالر ورتا ويا، جڏهن ته "ڪيسينو ڪنگ" [[عمر لطفي توپال]] وڌيڪ سترهن ملين ڊالر ڏنا. بهرحال، رقم وٺڻ باوجود انهن کي اغوا ڪري قتل ڪيو ويو، ۽ ڪن حالتن ۾ قتل کان اڳ تشدد پڻ ڪيو ويو.<ref name="Diplo">{{cite news |title=Turkey's pivotal role in the international drug trade |first=Kendal |last=Nezan |work=Le Monde diplomatique |date=5 July 1998 |url=http://mondediplo.com/1998/07/05turkey}}</ref> === بدعنواني === چيلر جي حڪومت ختم ٿيڻ کان پوءِ سندس خلاف بدعنواني جا ڪيترائي الزام سامهون آيا. انهن ۾ اهو الزام به شامل هو ته هن سرڪاري ادارن [[توفاش]] ۽ [[تداش]] جي نجڪاري دوران مهر بند بوليون کولرائي پڙهيون، جن کي بعد ۾ ٻيهر نجڪاري بورڊ ڏانهن موٽايو ويو، جنهن مان اهو شڪ پيدا ٿيو ته کيس ذاتي مالي فائدو پهچايو ويو. ان کان علاوه، مٿس اهو الزام پڻ لڳايو ويو ته هن وزيراعظم لاءِ مخصوص صوابديدي فنڊ ذاتي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ۽ انهن جي استعمال بابت نه صدر سليمان ديميريل کي ۽ نه ئي پنهنجي جانشين [[مسعود يلماز]] کي آگاهه ڪيو، قومي سلامتيءَ جو جواز پيش ڪندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Meyer |first=James H. |date=September 1997 |title=Turkey's Leaders – Çiller's Scandals |url=https://www.meforum.org/359/turkeys-leaders-cillers-scandals |journal=Middle East Quarterly}}</ref> سندس مقبوليت ان وقت وڌيڪ گهٽجي وئي، جڏهن اخبار ''[[مليت]]'' آمريڪا ۾ سندس غير ظاهر ڪيل ملڪيتن بابت رپورٽ شايع ڪئي. پارليامينٽ ۾ سندس اثاثن جي جاچ لاءِ پيش ڪيل ٺهراءُ رد ڪيو ويو. 1995ع جي عام چونڊن کان اڳ هن اعلان ڪيو ته هوءَ پنهنجي ملڪيت "شهيد زبيده حانم مدر فائونڊيشن" کي عطيو ڪندي، پر عملي طور اهو اعلان پورو نه ڪيو.<ref>{{Cite web |date=13 October 2002 |title=Çiller seçti: Amerika |url=http://www.radikal.com.tr/yazarlar/funda_ozkan/ciller_secti_amerika-647878 |website=Radikal}}</ref> === پرڏيهي پاليسي === [[فائل:Visit of Tansu Çiller, Turkish Prime Minister, to the EC 6.jpg|thumb|تانسو چيلر ۽ [[جاڪ ڊيلور]] جي اڳواڻيءَ ۾ ترڪي ۽ يورپي يونين جي وفدن جي ملاقات]] [[يورپي يونين–ترڪي ڪسٽمز يونين]] جو معاهدو 1995ع ۾ چيلر جي حڪومت دوران طئي ٿيو ۽ 1996ع ۾ نافذالعمل بڻيو. مارچ 1995ع ۾ [[1995ع آذربائيجان بغاوت جي ڪوشش]] ٿي. 1996ع جي [[سوسورلڪ اسڪينڊل]] کان پوءِ سامهون آيل سرڪاري رپورٽن موجب، چيلر ۽ سندس ڪابينا جي ڪجهه ٻين ميمبرن مبينا طور ان بغاوت جي حمايت ڪئي، جنهن جو مقصد [[ابوالفيض ايلچي بيگ]] کي ٻيهر صدر بڻائڻ هو.<ref>{{Cite news |last=Karabağlı |first=Hülya |date=9 October 2012 |title='Çiller özel örgütü' iddiaları MİT raporunda var mı? |work=T24 |url=https://t24.com.tr/haber/ciller-ozel-orgutu-iddialari-mit-raporunda-var-mi,217026}}</ref> چيلر جنوري 1996ع واري [[ايميا/ڪارداڪ بحران]] دوران پڻ وزيراعظم هئي، جيڪو پاڙيسري [[يونان]] سان پيدا ٿيو.{{Citation needed|date=December 2017}} بعد ۾، جڏهن هوءَ [[نجم الدين اربڪان]] جي حڪومت ۾ نائب وزيراعظم هئي، تڏهن هن چيو ته جيڪڏهن [[يونان]] [[البانيا]] کي ورهائڻ جي ڪوشش ڪندو ته 24 ڪلاڪن اندر ترڪي جي فوج [[اٿينس]] ۾ هوندي.<ref name="hri">{{cite web |title=Pangalos/Gr-Turk.Relations |url=http://www.hri.org/news/greek/ant1en/1997/97-06-04.ant1en.html}}</ref><ref name="hri2">{{cite web |title="Turkey Will Not Stay Spectator Towards Efforts to Divide Albania" – declares Tansu Çiller |url=http://www.hri.org/news/balkans/ata/1997/97-03-21.ata.html#11}}</ref> هوءَ ترڪي جي پهرين وزيراعظم هئي جنهن [[اسرائيل]] جو سرڪاري دورو ڪيو، ۽ گڏوگڏ [[ياسر عرفات]] سان به ملاقات ڪئي.<ref>{{Cite web |date=1994 |title=Tansu Çiller İsrail |url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?araKelime=Tansu%20%C3%87iller%20%C4%B0srail |website=Milliyet}}</ref><ref>{{Cite web |last=Makovsky |first=Alan |date=3 November 1993 |title=Tansu Ciller in Israel: Pursuing Turkish-Israeli Partnership |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/tansu-ciller-israel-pursuing-turkish-israeli-partnership}}</ref> == 1995ع جون چونڊون ۽ اينايول حڪومت == آڪٽوبر 1995ع ۾ [[جمهوري خلق پارٽي]] (CHP) جي اتحاد مان نڪرڻ کان پوءِ (SHP ان کان اڳ ورهائجي، پوءِ ضم ٿي CHP جي نالي سان ڪم ڪرڻ لڳي)، چيلر [[قومپرست تحريڪ پارٽي]] (MHP) جي پارلياماني حمايت سان اقليتي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها حڪومت هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾ ناڪام ٿي وئي ([[ترڪي جي 51هين حڪومت]]). ان کان پوءِ هن [[1995ع جي ترڪي جي عام چونڊ]] کان اڳ CHP سان گڏ ٻي اتحادي حڪومت ([[ترڪي جي 52هين حڪومت]]) قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو. پارٽي سربراهه بڻجڻ کان پوءِ پنهنجي پهرين عام چونڊ مهم دوران، چيلر قومپرستانه ۽ سيڪيولر سياسي بيانئي کي وڌيڪ اهميت ڏني. ان هوندي به DYP کي وڏي شڪست ملي، ۽ 1991ع جي ڀيٽ ۾ پارٽي پنهنجي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عوامي حمايت وڃائي ويٺي. چونڊن کان پوءِ اتحادي حڪومت بابت ڳالهيون ڊگهيون ٿي ويون، تنهن ڪري مارچ 1996ع تائين چيلر DYP–CHP اتحاد جي سربراهه طور وزيراعظم رهي. ان کان پوءِ DYP، [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) سان گڏ، [[ڊيموڪريٽڪ ليفٽ پارٽي (ترڪي)|ڊيموڪريٽڪ ليفٽ پارٽي]] (DSP) جي پارلياماني حمايت سان هڪ غير مستحڪم اتحادي حڪومت قائم ڪئي. هن حڪومت ۾ [[مسعود يلماز]] وزيراعظم ٿيو، جڏهن ته چيلر کي [[گردشي حڪومت|متبادل وزيراعظم]] جو عهدو ڏنو ويو. [[نجم الدين اربڪان]] [[ترڪي جي آئيني عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪومت اعتماد جو ووٽ مڪمل اڪثريت بدران صرف نسبتي اڪثريت سان حاصل ڪيو هو؛ آخرڪار [[بلنت اجويت]] جي DSP ووٽ ڏيڻ کان پاسو ڪيو هو. ان ئي عرصي دوران چيلر ٻنهي پاسن کان سياسي دٻاءَ جو شڪار ٿي وئي. هڪ طرف [[ترڪي جي وڏي قومي اسيمبلي]] سندس خلاف بدعنواني جي الزامن جي جاچ لاءِ ووٽ ڏنو، جنهن جي حمايت مخالف ڌر سان گڏ سندس اتحادي پارٽين پڻ ڪئي. ٻي طرف آئيني عدالت فيصلو ڏنو ته حڪومت اعتماد جو ووٽ غير آئيني طريقي سان حاصل ڪيو هو. نتيجي طور، وزيراعظم مسعود يلماز 6 جون 1996ع تي استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، جنهن سان [[ترڪي جي 53هين حڪومت|اينايول حڪومت]] ختم ٿي وئي. == رفاح–يول حڪومت ۽ قومي سلامتي ڪائونسل جو يادداشت نامو == {{See also|ترڪي جي 54هين حڪومت}} [[فائل:Rueda de prensa de Felipe González y la primera ministra de Turquía. Pool Moncloa. 16 de noviembre de 1995.jpeg|thumb|تانسو چيلر ۽ [[فيليپي گونزاليس]] [[مونڪلوا محل]] ۾]] جون 1996ع ۾ مادرلينڊ پارٽي ۽ DYP جو اتحاد ٽٽڻ کان پوءِ، DYP [[رفاهه پارٽي]] (RP) سان گڏجي [[ترڪي جي 54هين حڪومت|تاريخي اتحادي حڪومت]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي [[نجم الدين اربڪان]] ڪئي. هن حڪومت ۾ چيلر [[ترڪي جو پرڏيهي معاملن وارو وزير|پرڏيهي معاملن واري وزير]]، [[ترڪي جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] ۽ گردشي معاهدي تحت متبادل وزيراعظم رهي. هي اتحاد انتهائي تڪراري ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ترڪي جي جمهوريه جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو هڪ کليل اسلام پسند سياستدان وزيراعظم بڻيو، جڏهن ته چيلر پنهنجي چونڊ مهم دوران جن سياسي ڌرين تي سخت تنقيد ڪئي هئي، تن سان ئي اتحاد ڪرڻ سبب پنهنجي سياسي اعتبار کي نقصان پهچايو.<ref>Arat (1998), p. 18; Cizre (2002), p. 213; Skard (2014), pp. 395–396.</ref> ماضي ۾ چيلر ۽ اربڪان هڪ ٻئي بابت جيڪي به بيان ڏنا هئا، سي هاڻي غير اهم بڻجي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي کي سياسي بقا لاءِ هڪ ٻئي جي ضرورت هئي. چيلر کي اهڙي اتحادي ساٿي جي ضرورت هئي، جيڪو پارليامينٽ ۾ سندس ۽ سندس ساٿين جي استثنيٰ ختم ٿيڻ کان بچائي سگهي، جيئن سندس خلاف بدعنواني جي جاچ نه ٿي سگهي، جڏهن ته اربڪان کي به اهڙي ئي پارلياماني اڪثريت جي ضرورت هئي ته جيئن هو سيڪيولر فوج سان پنهنجي نظرياتي تڪرار کي جاري رکي سگهي.<ref name=":0" /> پارلياماني جاچ ڪميشن ۾ اٺن ووٽن جي مقابلي ۾ ست ووٽن سان فيصلو ڪيو ويو ته توفاش ۽ تداش جي نجڪاري بابت چيلر تي لڳايل سرڪاري فنڊن جي غلط استعمال واري معاملي کي آئيني عدالت ڏانهن موڪلڻ جي ضرورت ناهي. ڪيترن مبصرن رفاهه پارٽي سان اتحاد کي چيلر جي بريت جي بدلي ۾ سياسي سوديبازي (''quid pro quo'') قرار ڏنو. هوءَ پارٽي ڪانگريس ۾ ٻيهر DYP جي چيئرپرسن چونڊي وئي، پر [[حسام الدين چندروق]] ڪيترن ئي DYP اسيمبلي ميمبرن سان گڏ پارٽي ڇڏي [[ڊيموڪريٽ ترڪي پارٽي]] (DTP) قائم ڪئي.<ref>{{Cite web |last=Cop |first=Burak |date=28 February 2011 |title=28 Şubat'ta Ne Oldu? |url=https://bianet.org/bianet/bianet/128226-28-subat-ta-ne-oldu |website=Bianet}}</ref> === سوسورلڪ اسڪينڊل === نومبر 1996ع ۾ [[سوسورلڪ ڪار حادثو]] پيش آيو، جنهن کان پوءِ [[سوسورلڪ اسڪينڊل]] سامهون آيو. هن اسڪينڊل حڪومت، سيڪيورٽي ادارن، منظم ڏوهن جي نيٽ ورڪن ۽ انتهائي ساڄي ڌر جي گروهن وچ ۾ ويجهن لاڳاپن کي ظاهر ڪيو. حادثي ۾ مارجي ويل [[عبدالله چاتلي]] بابت چيلر چيو: {{Quote|جيڪي هن ملڪ، هن قوم ۽ هن رياست جي نالي ۾ گوليون هلائين ٿا يا انهن جون زخميون برداشت ڪن ٿا، انهن کي اسين هميشه عزت سان ياد ڪنداسين.}}<ref>Lucy Komisar, ''The Progressive'', April 1997.</ref><ref name="HRFT39">1998 Report, Human Rights Foundation of Turkey.</ref> ان کان پوءِ "[[:tr:Sürekli Aydınlık İçin Bir Dakika Karanlık|ابدي روشني لاءِ هڪ منٽ اونداهو]]" نالي شهري تحريڪ حڪومت جي منظم ڏوهن سان لاڳاپن خلاف احتجاجي مهم شروع ڪئي. [[ترڪي جو گهرو وزارت|گهرو وزير]] [[محمد آغار]] اسڪينڊل کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ۽ سندس جاءِ تي [[ميرال آقشنر]] مقرر ڪئي وئي. === 1997ع جي "پوسٽ ماڊرن" فوجي مداخلت === [[ترڪي جون هٿياربند فوجون]] رفاح–يول اتحاد کي وڏي شڪ جي نگاهه سان ڏسنديون هيون. چيلر کي اميد هئي ته سندس سيڪيولر ساک ۽ فوج سان ويجها لاڳاپا ڇڪتاڻ گهٽائي سگهندا. هن پاڻ کي سيڪيولر فوج ۽ اسلام پسند رفاهه پارٽي جي وچ ۾ وچولي ڪردار طور پيش ڪيو. بهرحال، 1997ع جي شروعات تائين حڪومت ۽ فوج جا لاڳاپا تيزي سان خراب ٿيڻ لڳا، خاص طور تي ان کان پوءِ جڏهن [[سنجان، انقره]] جي رفاهه پارٽي سان لاڳاپيل ميئر ايراني سفير کي دعوت ڏني، جنهن شريعت جي حمايت ۾ تقرير ڪئي (ڏسو: [[:tr:Kudüs Mitingi|يروشلم جلسو]]).<ref name=":23"/> ان واقعي کان ڪجهه ڏينهن پوءِ فوج سنجان جي گهٽين مان ٽئنڪن جو جلوس ڪڍي پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪيو. 28 فيبروري 1997ع تي [[ترڪي جي قومي سلامتي ڪائونسل]] جو نَوَ ڪلاڪن تي مشتمل اجلاس ٿيو، جنهن کان پوءِ حڪومت آڏو مطالبن جو هڪ مجموعو پيش ڪيو ويو ته جيئن فوج جي لفظن ۾ ''ارتجا'' (رجعت پسندي) کي روڪي سگهجي. ان مرحلي تي چيلر جا فوج سان لاڳاپا مڪمل طور تي خراب ٿي ويا. هن فوجي سربراهه ۽ ٻين اعليٰ ڪمانڊرن کي رٽائر ڪرڻ جي صلاح ڏني، پر وڌيڪ محتاط اربڪان ان جي مخالفت ڪئي. ان دوران چيلر ۽ ميرال آقشنر قومي پوليس جي سربراهه کي هٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون ۽ سندس جاءِ تي مقرر ٿيل شخص کي ترڪي جي اعليٰ فوجي آفيسرن جا ٽيليفون ڳجهي نموني ٻڌڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="hri2" /> جڏهن هڪ جنرل کي ان ڳالهه جي خبر پئي ته سندس فون ٽيپ ٿي رهي آهي، ته هن ڌمڪي ڏيندي چيو ته: "ان عورت (آقشنر) کي ٻڌايو، جيڪڏهن اسان اتي پهتاسين ته کيس ٿلهي لٺ تي ڪباب وانگر چاڙهي ڇڏينداسين."<ref>{{Cite web |date=2018-05-28 |title=Meral Akşener: 28 Şubat'ta orduyu eleştirdiği için tehdit edilen 'Asena' |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-44055886 |website=BBC News Türkçe}}</ref><ref name=":23"/> DYP جي ڪيترن وزيرن جي استعيفائن ۽ فوج جي وڌندڙ دٻاءَ کان پوءِ اربڪان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ۽ 30 جون 1997ع تي نام نهاد "[[1997ع ترڪي فوجي يادداشت نامو|پوسٽ ماڊرن فوجي بغاوت]]" پنهنجي انجام تي پهتي. DYP ۽ ٻين ڌرين کي اميد هئي ته گردشي معاهدي موجب چيلر نئين وزيراعظم بڻجندي، پر صدر [[سليمان ديميريل]] ان معاهدي کي نظرانداز ڪندي ANAP جي اڳواڻ [[مسعود يلماز]] کي حڪومت ٺاهڻ جي دعوت ڏني. جيتوڻيڪ اربڪان جي اقتدار مان نڪرڻ سان سندس سياسي ڪيريئر عملي طور ختم ٿي ويو، پر چيلر جي سياسي زوال جو به اهو ئي نقطو ثابت ٿيو. سندس سياسي حڪمت عمليون، عذر، ناڪام پاليسيون ۽ مسلسل اسڪينڊلن سبب عوام ۾ سندس مقبوليت تمام گهڻي گهٽجي وئي. سندس پارٽي جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين ميمبرن به يلماز جي نئين حڪومت خلاف بي اعتمادي واري ووٽ ۾ سندس ساٿ نه ڏنو.<ref name=":0" /> 35 عورتن جي تنظيمن سندس خلاف عدالت ۾ درخواست داخل ڪئي، اهو موقف اختيار ڪندي ته هوءَ نسواني اصولن تي عمل نه ڪندي هئي. ان کان علاوه، مٿس جمهوريت کي ڪمزور ڪرڻ ۽ صحافين کي ڌمڪائڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.<ref>Arat (1998), p. 18; Bennett (2010), pp. 113, 132, 135; Cizre (2002), p. 213; Skard (2014), pp. 395–396.</ref><ref name=":23"/> == سياست مان رخصتي == حڪومت مان نڪرڻ کان پوءِ تانسو چيلر خلاف ترڪي جي پارليامينٽ ۾ بدعنواني، اختيارن جي ناجائز استعمال ۽ ٻين سنگين الزامن بابت جاچ ڪئي وئي. بعد ۾ [[مسعود يلماز]] سان گڏ کيس سڀني الزامن مان بري ڪيو ويو، جنهن جو وڏو سبب قانوني فني پهلو، جهڙوڪ [[مدتِ محدودي]] (اسٽيچوٽ آف لميٽيشنز) ۽ [[ترڪي ۾ پارلياماني استثنيٰ]] هئا. 1998ع جي آخر ڌاري، يلماز ۽ چيلر سان لاڳاپيل بدعنواني جا ڪيس DYP، [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) ۽ [[ڊيموڪريٽڪ کاٻي ڌر پارٽي (ترڪي)|ڊيموڪريٽڪ کاٻي ڌر پارٽي]] (DSP) جي پارلياماني ميمبرن جي گڏيل ڪوشش سان پارلياماني ڪميٽين ۾ ئي بند ڪيا ويا.<ref>[http://www.tihv.org.tr/EN/data/Yayinlar/Human_Rights_Reports/Ra1998HumanRightsReport.pdf 1998 Report] from the Human Rights Foundation of Turkey, p. 11.</ref> [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع جي عام چونڊن]] دوران چيلر پاڻ کي غريب ۽ مذهبي طبقي جي نمائندي طور پيش ڪيو. هوءَ اذان دوران پنهنجون چونڊ تقريرون روڪي ڇڏيندي هئي ۽ مطالبو ڪندي هئي ته [[ترڪي ۾ حجاب بابت تڪرار|حجاب پاتل عورتن]] کي به يونيورسٽين ۾ تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني وڃي.<ref>{{Cite book|title=National Elections in Turkey: People, Politics, and the Party System|last=Wuthrich|first=F. Michael|date=2015-07-28|publisher=Syracuse University Press|isbn=9780815634126|pages=215|language=en}}</ref> تنهن هوندي به، سندس پارٽي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري سگهي.<ref>{{Cite book|title=Political Parties in Turkey|last1=Rubin|first1=Barry|last2=Heper|first2=Metin|date=2013-12-16|publisher=Routledge|isbn=9781135289386|pages=96|language=en}}</ref> ساڳئي سال هوءَ ٻيهر DYP جي چيئرپرسن چونڊي وئي، ۽ [[فضيلت پارٽي]] جي بندش ۽ [[ملي گوروش تحريڪ]] جي ورهاڱي کان پوءِ [[ترڪي ۾ قائدِ حزب اختلاف|قائدِ حزب اختلاف]] بڻجي وئي. چيلر جي سياسي زندگيءَ جو خاتمو [[2002ع ترڪي جي عام چونڊون|2002ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ ٿيو، جڏهن سندس پارٽي 10 سيڪڙو چونڊ حد (ٿريشولڊ) پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهي، جنهن سبب پارٽي پارليامينٽ ۾ ڪا به سيٽ حاصل نه ڪري سگهي، جيتوڻيڪ چيلر ٻن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين قائدِ حزب اختلاف رهي هئي. چونڊ نتيجن کان پوءِ هن هڪ پريس ڪانفرنس ۾ سياست تان رٽائرمينٽ جو اعلان ڪيو، ۽ سندس جاءِ تي [[مهمت آغار]] پارٽي جي قيادت سنڀالي.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|title=Tansu Ciller {{!}} Turkish prime minister and economist|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-12-06|language=en}}</ref> == بعد واريون سرگرميون == {{stack|[[فائل:Tansu Çiller & Oktay Vural in Süleyman Demirel Funeral.jpg|thumb|تانسو چيلر (عمر 69 سال) ۽ [[اوڪتائي وورال]] (عمر 59 سال) [[سليمان ديميريل]] جي جنازي ۾ (18 جون 2015ع)]]}} تانسو چيلر [[ڪائونسل آف وومين ورلڊ ليڊرز]] جي ميمبر آهي، جيڪا موجوده ۽ اڳوڻين خاتون صدرن ۽ وزيراعظمن جو هڪ بين الاقوامي نيٽ ورڪ آهي. هن تنظيم جو مقصد دنيا جي اعليٰ سطح جي عورت اڳواڻن کي عورتن سان لاڳاپيل اهم مسئلن ۽ [[برابريءَ تي ٻڌل ترقي]] لاءِ گڏيل عمل تي متحرڪ ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.unfoundation.org/features/cwwl-bios/council-of-women-world-leaders-members.html |title=Council of Women World Leaders: Members |website=United Nations Foundation |author=United Nations Foundation |access-date=2017-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910112829/http://www.unfoundation.org/features/cwwl-bios/council-of-women-world-leaders-members.html |archive-date=2015-09-10 |date=2015-09-10 |url-status=dead }}</ref> 2018ع ۾ چيلر [[انصاف ۽ ترقي پارٽي (ترڪي)|انصاف ۽ ترقي پارٽي]] (AKP) جي هڪ جلسي ۾ شرڪت ڪئي، جتي هن [[رجب طيب اردگان]] جي [[2018ع ترڪي جي صدارتي چونڊ|2018ع واري صدارتي چونڊ]] ۾ اميدواري جي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite web |date=2018-06-17 |author1=Euronews |author2=Anadolu Ajansı |title=Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Yenikapı mitingine Çiller desteği Access to the comments |url=https://tr.euronews.com/2018/06/17/cumhurbaskan-erdogan-n-yenikap-mitingine-ciller-destegi |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621144022/https://tr.euronews.com/2018/06/17/cumhurbaskan-erdogan-n-yenikap-mitingine-ciller-destegi |archive-date=2020-06-21 |website=Euronews}}</ref> فيبروري 2024ع ۾ هن [[مراد ڪوروم]] جي [[2024ع استنبول جي ميئر چونڊ]] ۾ اميدواري جي توثيق ڪئي.<ref>{{Cite web |date=2024-02-23 |title=Former PM Tansu Çiller endorses AKP's Kurum for Istanbul Mayorship |url=https://www.duvarenglish.com/former-pm-tansu-ciller-endorses-akps-kurum-for-istanbul-mayorship-news-63898 |access-date=2025-02-23 |website=Duvar |language=tr-TR}}</ref> == ذاتي زندگي == تانسو چيلر ترڪي ٻوليءَ کان علاوه [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ [[جرمن ٻولي|جرمن]] تي پڻ رواني سان عبور رکي ٿي. سندس پنهنجي مڙس [[اوزر اوچوران چيلر]] سان ٻه ٻار آهن. اوزر اوچوران چيلر 1 جون 2024ع تي [[يني ڪوي، ساري ير|يني ڪوي]]، [[استنبول]] ۾ پنهنجي گهر ۾ دل جي دوري سبب 86 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪري ويو.<ref>{{cite news| title=Tansu Çiller'in eşi Özer Uçuran Çiller hayatını kaybetti |work=TRT News| date=1 June 2024|trans-title=Tansu Çiller's husband Özer Uçuran Çiller passed away| url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/tansu-cillerin-esi-ozer-ucuran-ciller-hayatini-kaybetti-861217.html | language=tr | access-date=1 June 2024}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} * [http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تانسو%20چلر انسائيڪلو پيڊيا سنڌيانا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103123816/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%20%DA%86%D9%84%D8%B1 |date=2024-11-03 }} [[زمرو:تانسو چلر]] [[زمرو:ترڪي جي سياست]] [[زمرو:ترڪ سياستدان]] [[زمرو:ترڪ عورتون]] [[زمرو:جيوت عورتون]] [[زمرو:1946ع جون پيدائشون]] jm9y25jde7dm1g29pq1srz3xywj966e 400717 400716 2026-08-04T01:18:51Z Intisar Ali 8681 400717 wikitext text/x-wiki {{Short description|ترڪي جي وزيراعظم (1993ع–1996ع)}} {{Infobox officeholder | name =تانسو چيلر <br/> Tansu Çiller | image = Turkish prime minister Tansu Çiller in Brussels.jpg | caption = چيلر، 1994ع | office = ترڪي جي 22هين [[ترڪي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | deputy = [[مراد ڪارايالچن]]<br />[[حڪمت چيتن]]<br />[[دينيز بايڪال]] | president = [[سليمان ديميريل]] | term_start = 25 June 1993 | term_end = 6 March 1996 | predecessor = [[اردال اينونو]] (قائم مقام) | successor = [[مسعود يلماز]] | office1 = [[ترڪي جو نائب وزيراعظم]] | prime_minister1 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start1 = 28 June 1996 | term_end1 = 30 June 1997 | predecessor1 = [[ناهت منتشي]] | successor1 = [[عصمت سيزگن]] | office2 = [[ترڪي جو پرڏيهي وزير]] | prime_minister2 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start2 = 28 June 1996 | term_end2 = 30 June 1997 | predecessor2 = [[ايمري گونين سائي]] | successor2 = [[اسماعيل جيم]] | office3 = وزير مملڪت<br/><small>(معيشت جي ذميوار)</small> | term_start3 = 21 November 1991 | term_end3 = 25 June 1993 | prime_minister3 = [[سليمان ديميريل]] | office4 = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ | term_start4 = 13 June 1993 | term_end4 = 14 December 2002 | predecessor4 = [[سليمان ديميريل]] | successor4 = [[محمد آغار]] | office5 = {{GNAT MP}} | term_start5 = 20 October 1991 | term_end5 = 3 November 2002 | constituency5 = [[استنبول]] ([[1991ع ترڪي جي عام چونڊون|1991ع]]، [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع]]، [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع]]) | birth_name = Tansu Penbe Çiller | birth_date = {{birth date and age|1946|5|24|df=y}} | birth_place = [[استنبول]]، ترڪي | death_date = | death_place = | spouse = {{marriage|Özer Uçuran|1963|2024|end=d}} | children = 2 | alma_mater = [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج]] ([[بيچلر آف سائنس|بي ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ([[ماسٽر آف سائنس|ايم ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] ([[ڊاڪٽر آف فلاسافي|پي ايڇ ڊي]]) | party = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] | signature = Signature of Tansu Ciller.svg | education = [[رابرٽ ڪاليج|امريڪن ڪاليج فار گرلز]] }} '''تانسو چيلر''' ({{IPA|tr|ˈtɑnsu ˈtʃilːɛɾ|lang}}؛ پيدائش: 24 مئي 1946ع) هڪ [[ترڪي]] تعليمي ماهر، معاشيات دان ۽ سياستدان آهي، جيڪا 1993ع کان 1996ع تائين [[ترڪي جو وزيراعظم|ترڪي جي 22هين وزيراعظم]] رهي. هوءَ ترڪي جي تاريخ جي واحد عورت وزيراعظم آهي. [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ طور، هن 1996ع کان 1997ع تائين هڪ ئي وقت [[ترڪي جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] ۽ [[ترڪي جو پرڏيهي وزير|پرڏيهي وزير]] طور پڻ خدمتون انجام ڏنيون. معاشيات جي پروفيسر طور، چيلر کي 1991ع ۾ وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] طرفان [[وزير مملڪت]] (معيشت) مقرر ڪيو ويو. جڏهن ديميريل 1993ع ۾ [[ترڪي جو صدر|ترڪي جو صدر]] چونڊيو ويو، تڏهن چيلر سندس جاءِ تي [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ ۽ وزيراعظم بڻجي. سندس دورِ حڪومت ۾ [[ترڪي جي هٿياربند فوج]] ۽ [[ڪردستان ورڪرز پارٽي]] (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا. سندس حڪومت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي به قائل ڪيو. [[1994ع ترڪي جي مڪاني چونڊون|1994ع جي مڪاني چونڊن]] ۾ ڪاميابي کان ٿوري ئي پوءِ، سندس حڪومت جي بجيٽ خساري جي هدفن تي اعتماد نه هجڻ سبب وڏي پيماني تي سرمايو ملڪ مان نڪري ويو، جنهن ڪري [[ترڪي ليرا]] ۽ پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي حالت ۾ پهچي ويا. ان معاشي بحران ۽ سخت مالي قدمن جي دوران سندس حڪومت 1995ع ۾ [[يورپي يونين-ترڪي ڪسٽم يونين]] تي صحيحون ڪيون. سندس حڪومت تي [[1995ع آذربائيجان فوجي بغاوت جي ڪوشش]] جي حمايت ڪرڻ جا الزام پڻ لڳا، ۽ [[ايميا/ڪارداڪ ٻيٽ]] تي خودمختياري جي دعويٰ ڪرڻ کان پوءِ [[يونان]] سان ڇڪتاڻ وڌي وئي. جيتوڻيڪ [[ٽرو پاٿ پارٽي]] [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي رهي، پر چيلر 1996ع ۾ [[نجم الدين اربڪان]] سان اتحادي حڪومت قائم ڪرڻ تائين وزيراعظم رهي. ساڳئي سال [[سسورلڪ اسڪينڊل]] سندس حڪومت ۽ غيرقانوني تنظيمن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ظاهر ڪيو. [[ترڪي مافيا]] ۽ [[گري وولوز]] جهڙن گروهن سان لاڳاپيل ماڻهن، جهڙوڪ [[عبدالله چاتلي]]، کي سرڪاري طور استعمال ڪرڻ بابت انڪشافن کان پوءِ سندس عوامي مقبوليت گهٽجي وئي. اربڪان ۽ چيلر جي حڪومت فوج سان وڌندڙ تڪرار سبب ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته فوج جو خيال هو ته حڪومت سيڪيولرزم جي تحفظ لاءِ ڪافي پرعزم نه هئي. [[1997ع ترڪي جو فوجي يادداشت وارو تختو اونڌو]] جمهوريه ترڪي جي تاريخ جو چوٿون فوجي مداخلت وارو واقعو هو. ان کان پوءِ [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽرو پاٿ پارٽي وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي. [[2002ع ترڪي جي عام چونڊون|2002ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي اچڻ باوجود پارٽي کي 10 سيڪڙو کان گهٽ ووٽ مليا، جنهن سبب اها پارليامينٽ ۾ ڪا به سيٽ حاصل نه ڪري سگهي. ان کان پوءِ چيلر پارٽي جي اڳواڻ جي حيثيت سان استعيفيٰ ڏني ۽ سرگرم سياست تان رٽائر ٿي وئي. == پسمنظر ۽ علمي زندگي == تانسو چيلر [[استنبول]] ۾ ڄائي. هوءَ پنهنجي والد [[نجاتي چيلر]] جي اڪيلي ڌيءَ هئي، جيڪو صحافي هو ۽ 1950ع واري ڏهاڪي دوران [[بيلجڪ صوبو]] جو گورنر پڻ رهيو. سندس والده معززه چيلر [[سالونيڪي]] سان تعلق رکندڙ [[بلقان جا ترڪ|روميليائي ترڪ]] خاندان مان هئي. چيلر [[استنبول]] جي [[امريڪن ڪاليج فار گرلز]] مان اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج يوڪسيڪ قسم]] جي معاشيات شعبي مان گريجوئيشن ڪئي. رابرٽ ڪاليج مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، هوءَ وڌيڪ تعليم لاءِ [[آمريڪا]] وئي، جتي هن پنهنجي مڙس [[اوزر اوچوران]] سان گڏ، جنهن سان هن 1963ع ۾ شادي ڪئي هئي، [[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ۽ [[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] مان اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web|title=Tansu Çiller {{!}} Turkish prime minister and economist|url=https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|access-date=2020-06-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2019-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723042013/https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|url-status=live}}</ref> بعد ۾ هن [[ييل يونيورسٽي]] مان پوسٽ ڊاڪٽورل تحقيق پڻ مڪمل ڪئي. چيلر [[فرينڪلن اينڊ مارشل ڪاليج]]، [[لينڪاسٽر، پينسلوينيا]] ۾ معاشيات پڙهائيندي رهي. 1978ع ۾ هوءَ [[بوغازيچي يونيورسٽي]]، استنبول ۾ ليڪچرار مقرر ٿي، ۽ 1983ع ۾ ساڳئي اداري کيس پروفيسر مقرر ڪيو. هوءَ هاڻي ختم ٿي چڪي [[استنبول بئنڪ]] جي صدر پڻ رهي. == شروعاتي سياسي زندگي == [[بوغازيچي يونيورسٽي]] ۾ تدريسي ذميوارين سان گڏ، تانسو چيلر [[ترڪي صنعت ۽ واپار ايسوسيئيشن]] (TÜSİAD) ۾ پنهنجي تحقيق ۽ [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) جي معاشي پاليسين تي تنقيدي رپورٽن سبب پڻ مشهور ٿي. ڪجهه عرصي لاءِ هوءَ [[استنبول ميٽروپوليٽن ميونسپلٽي|استنبول]] جي ان وقت جي ميئر [[بدرالدين دالان]] جي صلاحڪار پڻ رهي. ساڳئي سال ڊسمبر ۾، هوءَ ٻي وڏي مرڪز-ساڄي ڌر واري سياسي جماعت [[سچي واٽ پارٽي]] (DYP) جي انتظامي بورڊ تي چونڊي وئي ۽ پارٽي ۾ معيشت بابت نائب صدر مقرر ٿي. [[1991ع جي ترڪي جي عام چونڊ]] ۾ هوءَ استنبول مان پارليامينٽ جي ميمبر چونڊي آئي. چيلر 1991ع جي چونڊ مهم دوران DYP جي ڪجهه مشهور چونڊ نعريبازي، جهڙوڪ "ٻه چاٻيون"، جي تخليق جو ڪريڊٽ حاصل ڪيو. بهرحال، هن جو پيش ڪيل معاشي پروگرام UDİDEM تڪرار جو سبب بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪومت ان تي عمل نه ڪيو. DYP چونڊون کٽي ورتيون ۽ [[سوشل ڊيموڪريٽڪ پاپولسٽ پارٽي (ترڪي)|سوشل ڊيموڪريٽڪ پاپولسٽ پارٽي]] (SHP) سان گڏجي [[ترڪي جي 49هين حڪومت]] قائم ڪئي. وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] چيلر کي معيشت بابت ذميوار [[وزير مملڪت]] مقرر ڪيو. ان دوران هوءَ DYP جي مرڪزي انتظامي بورڊ تي پڻ چونڊي وئي ۽ پارٽي جي نائب چيئرپرسن بڻجي وئي.<ref>Arat, Yeşim (1998) "A women prime minister in Turkey: did it matter?" ''Women & Politics'', 19(4): 1–22; Jensen, Jane (2008) ''Women political leaders: breaking the highest glass ceiling'' New York, NY: Palgrave Macmillan, pp. 41–42, 131; Skard, Torild (2014) "Tansu Çiller" in ''Women of Power – Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide'', Bristol: Policy Press, {{ISBN|978-1-44731-578-0}}, pp. 392–393.</ref> صدر [[ترگت اوزال]] جي عهدي دوران وفات کان پوءِ (جنهن کي ڪجهه ماڻهن [[1993ع جي مبينا ترڪي فوجي بغاوت]] سان ڳنڍين ٿا)، وزيراعظم سليمان ديميريل [[1993ع جي ترڪي جي صدارتي چونڊ]] ۾ صدر چونڊيو ويو. ان سان DYP جي قيادت ۽ وزيراعظم جو عهدو خالي ٿي ويو ۽ پارٽي اندر قيادت جو بحران پيدا ٿيو. شروعات ۾ چيلر کي مضبوط اميدوار نه سمجهيو پئي ويو، پر سندس ٽنهي مخالفن مان ڪو به ڪافي سياسي حمايت حاصل نه ڪري سگهيو. ميڊيا ۽ ڪاروباري حلقن سندس حمايت ڪئي، ۽ هڪ عورت هجڻ سبب سندس اميدواري کي ترڪي کي هڪ ترقي پسند مسلم ملڪ طور پيش ڪرڻ لاءِ پڻ اهم سمجهيو ويو. پارٽي اڳواڻ جي چونڊ جي پهرين مرحلي ۾ هوءَ اڪثريت کان صرف 11 ووٽ گهٽ رهي. ان کان پوءِ سندس مخالف مقابلي تان هٿ کڻي ويا، جنهن کان پوءِ چيلر DYP جي اڳواڻ چونڊي وئي ۽ 25 جون 1993ع تي ترڪي جي پهرين ۽ هيل تائين واحد عورت [[ترڪي جا وزيراعظم|وزيراعظم]] بڻجي وئي. هن محدود تبديلين سان DYP–SHP اتحاد کي برقرار رکندي [[ترڪي جي 50هين حڪومت]] قائم رکي.<ref>Arat, Yeşim (1998), pp. 6–8; Bennett, Clinton (2010) "Tansu Çiller" in ''Moslem Women of Power'', London: Continuum, pp. 110, 129; Cizre, Ümit (2002) "Tansu Çiller: Lusting for Power and Undermining Democracy" in M. Heper & S. Sayari (eds.), ''Political Leaders and Democracy in Turkey'', Lexington Books, pp. 201–202; Jensen (2008), p. 139; Skard (2014), pp. 393–394.</ref> == وزيراعظميٰ (1993ع–1996ع) == {{See also|ترڪي جي 50هين حڪومت|ترڪي جي 51هين حڪومت|ترڪي جي 52هين حڪومت}} [[فائل:Tansu Çiller in 1994 (cropped).jpg|thumb|تانسو چيلر، 1994ع]] وزيراعظم جي حيثيت سان سندس دورِ حڪومت (1993ع–1996ع) دوران، اسلام پسند هجوم [[علويت|علوي]] ثقافتي تقريب جي ميزباني ڪندڙ هڪ هوٽل کي باهه ڏئي ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ 35 ڄڻا مارجي ويا ۽ ڪيترائي زخمي ٿيا. [[سيواس قتل عام]] ۽ ان واقعي تي حڪومت جي سست ردعمل کي بعد ۾ انساني حقن بابت چيلر جي پاليسين جي شروعاتي علامت طور ڏٺو ويو. چيلر، [[سليمان ديميريل]] جي قائم ڪيل SHP سان گڏ اتحادي حڪومت کي برقرار رکيو، پر پنهنجي پارٽي جي اڪثر وزيرن کي تبديل ڪري ڇڏيو. 1995ع تائين هوءَ ڪابينا جي واحد عورت ميمبر هئي، جنهن کان پوءِ عورتن ۽ خانداني معاملن بابت هڪ عورت وزيرِ مملڪت مقرر ڪئي وئي. وزيراعظم جي حيثيت سان چيلر فوج نواز، قدامت پسند عواميت ۽ معاشي آزاديءَ واري پاليسي کي فروغ ڏنو. هن پنهنجي سياسي استاد ديميريل جي ڀيٽ ۾ DYP کي وڌيڪ ساڄي ڌر ڏانهن منتقل ڪيو.<ref name=":23">{{Cite news |last=Silverman |first=Reuben |date=21 June 2018 |title=Turkey's Back to the Future Opposition: Part One |work=Jadaliyya |url=https://www.jadaliyya.com/Details/37678}}</ref> هوءَ هڪ ئي وقت "سخت مزاج" اڳواڻ ۽ قوم جي "ماءُ ۽ ڀيڻ" طور پاڻ کي پيش ڪندي مرداڻن ۽ زناني سياسي اندازن کي گڏ کڻي هلندي رهي. هوءَ عورت سياستدانن لاءِ نئين مثال طور سامهون آئي، جيتوڻيڪ سندس مٿان آمرانه رويو اختيار ڪرڻ جا الزام پڻ لڳندا رهيا. ان سان گڏ کيس عورتن جي مسئلن ۾ گهڻي دلچسپي نه رکڻ تي به تنقيد جو نشانو بڻايو ويو.<ref>Arat (1998), pp. 3, 9–10, 12–14; Cizre (2002), pp. 206–207; Skard (2014), pp. 394–395.</ref> چيلر ترڪي جي معاشي ادارن ۾ سڌارن لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪي {{Interlanguage link|5 April Decisions|tr|Tansu Çiller#5 Nisan Kararları}} جي نالي سان مشهور ٿيا، ۽ انهن سڌارن جي نتيجي ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) کان مالي مدد پڻ حاصل ٿي. === PKK خلاف ڪارروايون === {{Expand section|date=February 2023}} {{See also|ڪرد-ترڪ تڪرار (1978ع–هاڻوڪو)}} چيلر جي وزيراعظميٰ دوران [[ترڪ هٿياربند فوج]] ۽ [[ڪردستان ورڪرز پارٽي]] (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا ۽ [[قلعي وارو منصوبو]] (Castle Plan) تي عملدرآمد ڪيو. هي منصوبو، جيڪو اڳ ۾ ئي [[ترڪي جي قومي سلامتي ڪائونسل]] پاران منظور ٿيل هو، PKK خلاف حڪمت عملي طور نافذ ڪيو ويو، جيتوڻيڪ ان جا ڪجهه عنصر اڳ ۾ به استعمال هيٺ هئا. چيلر ترڪ فوج کي پراڻي آمريڪي فوجي سامان تي ڀاڙيندڙ اداري مان جديد فوج ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا PKK جي گوريلا ۽ اچانڪ حملي واري حڪمت عملي جو مقابلو ڪري سگهي.{{Citation needed|date=November 2020}} وڌيڪ جديد فوجي تياريءَ جي نتيجي ۾ سندس حڪومت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي قائل ڪيو. ٻئي طرف، چيلر جي حڪومت دوران ترڪي جي فوج، سيڪيورٽي ادارن ۽ نيم فوجي قوتن تي [[ڪرد]] آباديءَ خلاف [[جنگي ڏوهن]] ۽ [[انسانيت خلاف ڏوهن]] جا الزام پڻ لڳا. ڪيترين ئي عالمي انساني حقن جي تنظيمن جي رپورٽن موجب، 1993ع کان 1996ع تائين ترڪي جي فوج پاران ڪيترائي [[ترڪي پاران خالي ڪرايل ڪرد ڳوٺ|ڪرد ڳوٺ ۽ شهر تباهه يا ساڙيا ويا]] ۽ ڪيترن ئي ڪرد شهرين کي عدالت کان سواءِ قتل ڪيو ويو.<ref name=":1">{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} The Situation of the Kurds |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6a8604.html |access-date=2020-10-02 |website=Refworld}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=5 January 1996 |title=Tansu Ciller |url=https://newint.org/features/1996/01/05/tansu |access-date=2 October 2020}}</ref> ڪردن بابت سندس مجموعي پاليسي ڪجهه حد تائين متضاد هئي. هڪ موقعي تي هن ڪردن لاءِ [[اسپين]] جي [[باسڪ]] علائقي جهڙي خودمختياريءَ جي حمايت ڪئي، پر [[ترڪي جي فوج]] جي دٻاءَ کان پوءِ پنهنجي بيان تان واپس هٽي وئي.<ref>{{Cite web |last=Kinzer |first=Stephen |date=21 February 1999 |title=Turks vs. Kurds: Turning Point? |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/europe/022199turkey-kurd.html |website=The New York Times}}</ref> === منظم ڏوهن سان لاڳاپا === [[فائل:KÜtahya local Election campaign with Tansu Çiller in 1994 221.jpg|thumb|1994ع ۾ [[ڪوتاهيا]] ۾ DYP جي چونڊ مهم]] آڪٽوبر 1993ع ۾ چيلر اعلان ڪيو ته: "اسان وٽ انهن واپارين ۽ فنڪارن جي فهرست موجود آهي، جن کان PKK ڀتو وصول ڪيو آهي، ۽ اسان انهن ذميوارن خلاف ڪارروائي ڪنداسين." ان اعلان کان پوءِ، 14 جنوري 1994ع کان لڳ ڀڳ هڪ سئو ماڻهن کي پوليس جهڙيون ورديون پاتل ۽ پوليس گاڏين ۾ سوار هٿياربند ماڻهن اغوا ڪيو، ۽ پوءِ انقره کان استنبول ويندڙ شاهراهه تي مختلف هنڌن تي قتل ڪيو ويو. انتها پسند قومپرست تنظيم [[گري وولوز]] جي اڳواڻ ۽ منظم ڏوهن سان لاڳاپيل شخصيت [[عبدالله چاتلي]] انهن ماڻهن کان پئسا وٺندو هو، جيڪي "چيلر جي فهرست" ۾ شامل هوندا هئا، ۽ کين يقين ڏياريندو هو ته سندن نالا فهرست مان ڪڍرايا ويندا. سندس شڪار بڻجندڙن ۾ [[بهچت جانترڪ]] پڻ شامل هو، جنهن کان ڏهه ملين آمريڪي ڊالر ورتا ويا، جڏهن ته "ڪيسينو ڪنگ" [[عمر لطفي توپال]] وڌيڪ سترهن ملين ڊالر ڏنا. بهرحال، رقم وٺڻ باوجود انهن کي اغوا ڪري قتل ڪيو ويو، ۽ ڪن حالتن ۾ قتل کان اڳ تشدد پڻ ڪيو ويو.<ref name="Diplo">{{cite news |title=Turkey's pivotal role in the international drug trade |first=Kendal |last=Nezan |work=Le Monde diplomatique |date=5 July 1998 |url=http://mondediplo.com/1998/07/05turkey}}</ref> === بدعنواني === چيلر جي حڪومت ختم ٿيڻ کان پوءِ سندس خلاف بدعنواني جا ڪيترائي الزام سامهون آيا. انهن ۾ اهو الزام به شامل هو ته هن سرڪاري ادارن [[توفاش]] ۽ [[تداش]] جي نجڪاري دوران مهر بند بوليون کولرائي پڙهيون، جن کي بعد ۾ ٻيهر نجڪاري بورڊ ڏانهن موٽايو ويو، جنهن مان اهو شڪ پيدا ٿيو ته کيس ذاتي مالي فائدو پهچايو ويو. ان کان علاوه، مٿس اهو الزام پڻ لڳايو ويو ته هن وزيراعظم لاءِ مخصوص صوابديدي فنڊ ذاتي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ۽ انهن جي استعمال بابت نه صدر سليمان ديميريل کي ۽ نه ئي پنهنجي جانشين [[مسعود يلماز]] کي آگاهه ڪيو، قومي سلامتيءَ جو جواز پيش ڪندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Meyer |first=James H. |date=September 1997 |title=Turkey's Leaders – Çiller's Scandals |url=https://www.meforum.org/359/turkeys-leaders-cillers-scandals |journal=Middle East Quarterly}}</ref> سندس مقبوليت ان وقت وڌيڪ گهٽجي وئي، جڏهن اخبار ''[[مليت]]'' آمريڪا ۾ سندس غير ظاهر ڪيل ملڪيتن بابت رپورٽ شايع ڪئي. پارليامينٽ ۾ سندس اثاثن جي جاچ لاءِ پيش ڪيل ٺهراءُ رد ڪيو ويو. 1995ع جي عام چونڊن کان اڳ هن اعلان ڪيو ته هوءَ پنهنجي ملڪيت "شهيد زبيده حانم مدر فائونڊيشن" کي عطيو ڪندي، پر عملي طور اهو اعلان پورو نه ڪيو.<ref>{{Cite web |date=13 October 2002 |title=Çiller seçti: Amerika |url=http://www.radikal.com.tr/yazarlar/funda_ozkan/ciller_secti_amerika-647878 |website=Radikal}}</ref> === پرڏيهي پاليسي === [[فائل:Visit of Tansu Çiller, Turkish Prime Minister, to the EC 6.jpg|thumb|تانسو چيلر ۽ [[جاڪ ڊيلور]] جي اڳواڻيءَ ۾ ترڪي ۽ يورپي يونين جي وفدن جي ملاقات]] [[يورپي يونين–ترڪي ڪسٽمز يونين]] جو معاهدو 1995ع ۾ چيلر جي حڪومت دوران طئي ٿيو ۽ 1996ع ۾ نافذالعمل بڻيو. مارچ 1995ع ۾ [[1995ع آذربائيجان بغاوت جي ڪوشش]] ٿي. 1996ع جي [[سوسورلڪ اسڪينڊل]] کان پوءِ سامهون آيل سرڪاري رپورٽن موجب، چيلر ۽ سندس ڪابينا جي ڪجهه ٻين ميمبرن مبينا طور ان بغاوت جي حمايت ڪئي، جنهن جو مقصد [[ابوالفيض ايلچي بيگ]] کي ٻيهر صدر بڻائڻ هو.<ref>{{Cite news |last=Karabağlı |first=Hülya |date=9 October 2012 |title='Çiller özel örgütü' iddiaları MİT raporunda var mı? |work=T24 |url=https://t24.com.tr/haber/ciller-ozel-orgutu-iddialari-mit-raporunda-var-mi,217026}}</ref> چيلر جنوري 1996ع واري [[ايميا/ڪارداڪ بحران]] دوران پڻ وزيراعظم هئي، جيڪو پاڙيسري [[يونان]] سان پيدا ٿيو.{{Citation needed|date=December 2017}} بعد ۾، جڏهن هوءَ [[نجم الدين اربڪان]] جي حڪومت ۾ نائب وزيراعظم هئي، تڏهن هن چيو ته جيڪڏهن [[يونان]] [[البانيا]] کي ورهائڻ جي ڪوشش ڪندو ته 24 ڪلاڪن اندر ترڪي جي فوج [[اٿينس]] ۾ هوندي.<ref name="hri">{{cite web |title=Pangalos/Gr-Turk.Relations |url=http://www.hri.org/news/greek/ant1en/1997/97-06-04.ant1en.html}}</ref><ref name="hri2">{{cite web |title="Turkey Will Not Stay Spectator Towards Efforts to Divide Albania" – declares Tansu Çiller |url=http://www.hri.org/news/balkans/ata/1997/97-03-21.ata.html#11}}</ref> هوءَ ترڪي جي پهرين وزيراعظم هئي جنهن [[اسرائيل]] جو سرڪاري دورو ڪيو، ۽ گڏوگڏ [[ياسر عرفات]] سان به ملاقات ڪئي.<ref>{{Cite web |date=1994 |title=Tansu Çiller İsrail |url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?araKelime=Tansu%20%C3%87iller%20%C4%B0srail |website=Milliyet}}</ref><ref>{{Cite web |last=Makovsky |first=Alan |date=3 November 1993 |title=Tansu Ciller in Israel: Pursuing Turkish-Israeli Partnership |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/tansu-ciller-israel-pursuing-turkish-israeli-partnership}}</ref> == 1995ع جون چونڊون ۽ اينايول حڪومت == آڪٽوبر 1995ع ۾ [[جمهوري خلق پارٽي]] (CHP) جي اتحاد مان نڪرڻ کان پوءِ (SHP ان کان اڳ ورهائجي، پوءِ ضم ٿي CHP جي نالي سان ڪم ڪرڻ لڳي)، چيلر [[قومپرست تحريڪ پارٽي]] (MHP) جي پارلياماني حمايت سان اقليتي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها حڪومت هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾ ناڪام ٿي وئي ([[ترڪي جي 51هين حڪومت]]). ان کان پوءِ هن [[1995ع جي ترڪي جي عام چونڊ]] کان اڳ CHP سان گڏ ٻي اتحادي حڪومت ([[ترڪي جي 52هين حڪومت]]) قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو. پارٽي سربراهه بڻجڻ کان پوءِ پنهنجي پهرين عام چونڊ مهم دوران، چيلر قومپرستانه ۽ سيڪيولر سياسي بيانئي کي وڌيڪ اهميت ڏني. ان هوندي به DYP کي وڏي شڪست ملي، ۽ 1991ع جي ڀيٽ ۾ پارٽي پنهنجي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عوامي حمايت وڃائي ويٺي. چونڊن کان پوءِ اتحادي حڪومت بابت ڳالهيون ڊگهيون ٿي ويون، تنهن ڪري مارچ 1996ع تائين چيلر DYP–CHP اتحاد جي سربراهه طور وزيراعظم رهي. ان کان پوءِ DYP، [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) سان گڏ، [[ڊيموڪريٽڪ ليفٽ پارٽي (ترڪي)|ڊيموڪريٽڪ ليفٽ پارٽي]] (DSP) جي پارلياماني حمايت سان هڪ غير مستحڪم اتحادي حڪومت قائم ڪئي. هن حڪومت ۾ [[مسعود يلماز]] وزيراعظم ٿيو، جڏهن ته چيلر کي [[گردشي حڪومت|متبادل وزيراعظم]] جو عهدو ڏنو ويو. [[نجم الدين اربڪان]] [[ترڪي جي آئيني عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪومت اعتماد جو ووٽ مڪمل اڪثريت بدران صرف نسبتي اڪثريت سان حاصل ڪيو هو؛ آخرڪار [[بلنت اجويت]] جي DSP ووٽ ڏيڻ کان پاسو ڪيو هو. ان ئي عرصي دوران چيلر ٻنهي پاسن کان سياسي دٻاءَ جو شڪار ٿي وئي. هڪ طرف [[ترڪي جي وڏي قومي اسيمبلي]] سندس خلاف بدعنواني جي الزامن جي جاچ لاءِ ووٽ ڏنو، جنهن جي حمايت مخالف ڌر سان گڏ سندس اتحادي پارٽين پڻ ڪئي. ٻي طرف آئيني عدالت فيصلو ڏنو ته حڪومت اعتماد جو ووٽ غير آئيني طريقي سان حاصل ڪيو هو. نتيجي طور، وزيراعظم مسعود يلماز 6 جون 1996ع تي استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، جنهن سان [[ترڪي جي 53هين حڪومت|اينايول حڪومت]] ختم ٿي وئي. == رفاح–يول حڪومت ۽ قومي سلامتي ڪائونسل جو يادداشت نامو == {{See also|ترڪي جي 54هين حڪومت}} [[فائل:Rueda de prensa de Felipe González y la primera ministra de Turquía. Pool Moncloa. 16 de noviembre de 1995.jpeg|thumb|تانسو چيلر ۽ [[فيليپي گونزاليس]] [[مونڪلوا محل]] ۾]] جون 1996ع ۾ مادرلينڊ پارٽي ۽ DYP جو اتحاد ٽٽڻ کان پوءِ، DYP [[رفاهه پارٽي]] (RP) سان گڏجي [[ترڪي جي 54هين حڪومت|تاريخي اتحادي حڪومت]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي [[نجم الدين اربڪان]] ڪئي. هن حڪومت ۾ چيلر [[ترڪي جو پرڏيهي معاملن وارو وزير|پرڏيهي معاملن واري وزير]]، [[ترڪي جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] ۽ گردشي معاهدي تحت متبادل وزيراعظم رهي. هي اتحاد انتهائي تڪراري ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ترڪي جي جمهوريه جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو هڪ کليل اسلام پسند سياستدان وزيراعظم بڻيو، جڏهن ته چيلر پنهنجي چونڊ مهم دوران جن سياسي ڌرين تي سخت تنقيد ڪئي هئي، تن سان ئي اتحاد ڪرڻ سبب پنهنجي سياسي اعتبار کي نقصان پهچايو.<ref>Arat (1998), p. 18; Cizre (2002), p. 213; Skard (2014), pp. 395–396.</ref> ماضي ۾ چيلر ۽ اربڪان هڪ ٻئي بابت جيڪي به بيان ڏنا هئا، سي هاڻي غير اهم بڻجي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي کي سياسي بقا لاءِ هڪ ٻئي جي ضرورت هئي. چيلر کي اهڙي اتحادي ساٿي جي ضرورت هئي، جيڪو پارليامينٽ ۾ سندس ۽ سندس ساٿين جي استثنيٰ ختم ٿيڻ کان بچائي سگهي، جيئن سندس خلاف بدعنواني جي جاچ نه ٿي سگهي، جڏهن ته اربڪان کي به اهڙي ئي پارلياماني اڪثريت جي ضرورت هئي ته جيئن هو سيڪيولر فوج سان پنهنجي نظرياتي تڪرار کي جاري رکي سگهي.<ref name=":0" /> پارلياماني جاچ ڪميشن ۾ اٺن ووٽن جي مقابلي ۾ ست ووٽن سان فيصلو ڪيو ويو ته توفاش ۽ تداش جي نجڪاري بابت چيلر تي لڳايل سرڪاري فنڊن جي غلط استعمال واري معاملي کي آئيني عدالت ڏانهن موڪلڻ جي ضرورت ناهي. ڪيترن مبصرن رفاهه پارٽي سان اتحاد کي چيلر جي بريت جي بدلي ۾ سياسي سوديبازي (''quid pro quo'') قرار ڏنو. هوءَ پارٽي ڪانگريس ۾ ٻيهر DYP جي چيئرپرسن چونڊي وئي، پر [[حسام الدين چندروق]] ڪيترن ئي DYP اسيمبلي ميمبرن سان گڏ پارٽي ڇڏي [[ڊيموڪريٽ ترڪي پارٽي]] (DTP) قائم ڪئي.<ref>{{Cite web |last=Cop |first=Burak |date=28 February 2011 |title=28 Şubat'ta Ne Oldu? |url=https://bianet.org/bianet/bianet/128226-28-subat-ta-ne-oldu |website=Bianet}}</ref> === سوسورلڪ اسڪينڊل === نومبر 1996ع ۾ [[سوسورلڪ ڪار حادثو]] پيش آيو، جنهن کان پوءِ [[سوسورلڪ اسڪينڊل]] سامهون آيو. هن اسڪينڊل حڪومت، سيڪيورٽي ادارن، منظم ڏوهن جي نيٽ ورڪن ۽ انتهائي ساڄي ڌر جي گروهن وچ ۾ ويجهن لاڳاپن کي ظاهر ڪيو. حادثي ۾ مارجي ويل [[عبدالله چاتلي]] بابت چيلر چيو: {{Quote|جيڪي هن ملڪ، هن قوم ۽ هن رياست جي نالي ۾ گوليون هلائين ٿا يا انهن جون زخميون برداشت ڪن ٿا، انهن کي اسين هميشه عزت سان ياد ڪنداسين.}}<ref>Lucy Komisar, ''The Progressive'', April 1997.</ref><ref name="HRFT39">1998 Report, Human Rights Foundation of Turkey.</ref> ان کان پوءِ "[[:tr:Sürekli Aydınlık İçin Bir Dakika Karanlık|ابدي روشني لاءِ هڪ منٽ اونداهو]]" نالي شهري تحريڪ حڪومت جي منظم ڏوهن سان لاڳاپن خلاف احتجاجي مهم شروع ڪئي. [[ترڪي جو گهرو وزارت|گهرو وزير]] [[محمد آغار]] اسڪينڊل کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ۽ سندس جاءِ تي [[ميرال آقشنر]] مقرر ڪئي وئي. === 1997ع جي "پوسٽ ماڊرن" فوجي مداخلت === [[ترڪي جون هٿياربند فوجون]] رفاح–يول اتحاد کي وڏي شڪ جي نگاهه سان ڏسنديون هيون. چيلر کي اميد هئي ته سندس سيڪيولر ساک ۽ فوج سان ويجها لاڳاپا ڇڪتاڻ گهٽائي سگهندا. هن پاڻ کي سيڪيولر فوج ۽ اسلام پسند رفاهه پارٽي جي وچ ۾ وچولي ڪردار طور پيش ڪيو. بهرحال، 1997ع جي شروعات تائين حڪومت ۽ فوج جا لاڳاپا تيزي سان خراب ٿيڻ لڳا، خاص طور تي ان کان پوءِ جڏهن [[سنجان، انقره]] جي رفاهه پارٽي سان لاڳاپيل ميئر ايراني سفير کي دعوت ڏني، جنهن شريعت جي حمايت ۾ تقرير ڪئي (ڏسو: [[:tr:Kudüs Mitingi|يروشلم جلسو]]).<ref name=":23"/> ان واقعي کان ڪجهه ڏينهن پوءِ فوج سنجان جي گهٽين مان ٽئنڪن جو جلوس ڪڍي پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪيو. 28 فيبروري 1997ع تي [[ترڪي جي قومي سلامتي ڪائونسل]] جو نَوَ ڪلاڪن تي مشتمل اجلاس ٿيو، جنهن کان پوءِ حڪومت آڏو مطالبن جو هڪ مجموعو پيش ڪيو ويو ته جيئن فوج جي لفظن ۾ ''ارتجا'' (رجعت پسندي) کي روڪي سگهجي. ان مرحلي تي چيلر جا فوج سان لاڳاپا مڪمل طور تي خراب ٿي ويا. هن فوجي سربراهه ۽ ٻين اعليٰ ڪمانڊرن کي رٽائر ڪرڻ جي صلاح ڏني، پر وڌيڪ محتاط اربڪان ان جي مخالفت ڪئي. ان دوران چيلر ۽ ميرال آقشنر قومي پوليس جي سربراهه کي هٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون ۽ سندس جاءِ تي مقرر ٿيل شخص کي ترڪي جي اعليٰ فوجي آفيسرن جا ٽيليفون ڳجهي نموني ٻڌڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="hri2" /> جڏهن هڪ جنرل کي ان ڳالهه جي خبر پئي ته سندس فون ٽيپ ٿي رهي آهي، ته هن ڌمڪي ڏيندي چيو ته: "ان عورت (آقشنر) کي ٻڌايو، جيڪڏهن اسان اتي پهتاسين ته کيس ٿلهي لٺ تي ڪباب وانگر چاڙهي ڇڏينداسين."<ref>{{Cite web |date=2018-05-28 |title=Meral Akşener: 28 Şubat'ta orduyu eleştirdiği için tehdit edilen 'Asena' |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-44055886 |website=BBC News Türkçe}}</ref><ref name=":23"/> DYP جي ڪيترن وزيرن جي استعيفائن ۽ فوج جي وڌندڙ دٻاءَ کان پوءِ اربڪان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ۽ 30 جون 1997ع تي نام نهاد "[[1997ع ترڪي فوجي يادداشت نامو|پوسٽ ماڊرن فوجي بغاوت]]" پنهنجي انجام تي پهتي. DYP ۽ ٻين ڌرين کي اميد هئي ته گردشي معاهدي موجب چيلر نئين وزيراعظم بڻجندي، پر صدر [[سليمان ديميريل]] ان معاهدي کي نظرانداز ڪندي ANAP جي اڳواڻ [[مسعود يلماز]] کي حڪومت ٺاهڻ جي دعوت ڏني. جيتوڻيڪ اربڪان جي اقتدار مان نڪرڻ سان سندس سياسي ڪيريئر عملي طور ختم ٿي ويو، پر چيلر جي سياسي زوال جو به اهو ئي نقطو ثابت ٿيو. سندس سياسي حڪمت عمليون، عذر، ناڪام پاليسيون ۽ مسلسل اسڪينڊلن سبب عوام ۾ سندس مقبوليت تمام گهڻي گهٽجي وئي. سندس پارٽي جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين ميمبرن به يلماز جي نئين حڪومت خلاف بي اعتمادي واري ووٽ ۾ سندس ساٿ نه ڏنو.<ref name=":0" /> 35 عورتن جي تنظيمن سندس خلاف عدالت ۾ درخواست داخل ڪئي، اهو موقف اختيار ڪندي ته هوءَ نسواني اصولن تي عمل نه ڪندي هئي. ان کان علاوه، مٿس جمهوريت کي ڪمزور ڪرڻ ۽ صحافين کي ڌمڪائڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.<ref>Arat (1998), p. 18; Bennett (2010), pp. 113, 132, 135; Cizre (2002), p. 213; Skard (2014), pp. 395–396.</ref><ref name=":23"/> == سياست مان رخصتي == حڪومت مان نڪرڻ کان پوءِ تانسو چيلر خلاف ترڪي جي پارليامينٽ ۾ بدعنواني، اختيارن جي ناجائز استعمال ۽ ٻين سنگين الزامن بابت جاچ ڪئي وئي. بعد ۾ [[مسعود يلماز]] سان گڏ کيس سڀني الزامن مان بري ڪيو ويو، جنهن جو وڏو سبب قانوني فني پهلو، جهڙوڪ [[مدتِ محدودي]] (اسٽيچوٽ آف لميٽيشنز) ۽ [[ترڪي ۾ پارلياماني استثنيٰ]] هئا. 1998ع جي آخر ڌاري، يلماز ۽ چيلر سان لاڳاپيل بدعنواني جا ڪيس DYP، [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) ۽ [[ڊيموڪريٽڪ کاٻي ڌر پارٽي (ترڪي)|ڊيموڪريٽڪ کاٻي ڌر پارٽي]] (DSP) جي پارلياماني ميمبرن جي گڏيل ڪوشش سان پارلياماني ڪميٽين ۾ ئي بند ڪيا ويا.<ref>[http://www.tihv.org.tr/EN/data/Yayinlar/Human_Rights_Reports/Ra1998HumanRightsReport.pdf 1998 Report] from the Human Rights Foundation of Turkey, p. 11.</ref> [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع جي عام چونڊن]] دوران چيلر پاڻ کي غريب ۽ مذهبي طبقي جي نمائندي طور پيش ڪيو. هوءَ اذان دوران پنهنجون چونڊ تقريرون روڪي ڇڏيندي هئي ۽ مطالبو ڪندي هئي ته [[ترڪي ۾ حجاب بابت تڪرار|حجاب پاتل عورتن]] کي به يونيورسٽين ۾ تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني وڃي.<ref>{{Cite book|title=National Elections in Turkey: People, Politics, and the Party System|last=Wuthrich|first=F. Michael|date=2015-07-28|publisher=Syracuse University Press|isbn=9780815634126|pages=215|language=en}}</ref> تنهن هوندي به، سندس پارٽي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري سگهي.<ref>{{Cite book|title=Political Parties in Turkey|last1=Rubin|first1=Barry|last2=Heper|first2=Metin|date=2013-12-16|publisher=Routledge|isbn=9781135289386|pages=96|language=en}}</ref> ساڳئي سال هوءَ ٻيهر DYP جي چيئرپرسن چونڊي وئي، ۽ [[فضيلت پارٽي]] جي بندش ۽ [[ملي گوروش تحريڪ]] جي ورهاڱي کان پوءِ [[ترڪي ۾ قائدِ حزب اختلاف|قائدِ حزب اختلاف]] بڻجي وئي. چيلر جي سياسي زندگيءَ جو خاتمو [[2002ع ترڪي جي عام چونڊون|2002ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ ٿيو، جڏهن سندس پارٽي 10 سيڪڙو چونڊ حد (ٿريشولڊ) پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهي، جنهن سبب پارٽي پارليامينٽ ۾ ڪا به سيٽ حاصل نه ڪري سگهي، جيتوڻيڪ چيلر ٻن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين قائدِ حزب اختلاف رهي هئي. چونڊ نتيجن کان پوءِ هن هڪ پريس ڪانفرنس ۾ سياست تان رٽائرمينٽ جو اعلان ڪيو، ۽ سندس جاءِ تي [[مهمت آغار]] پارٽي جي قيادت سنڀالي.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|title=Tansu Ciller {{!}} Turkish prime minister and economist|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-12-06|language=en}}</ref> == بعد واريون سرگرميون == {{stack|[[فائل:Tansu Çiller & Oktay Vural in Süleyman Demirel Funeral.jpg|thumb|تانسو چيلر (عمر 69 سال) ۽ [[اوڪتائي وورال]] (عمر 59 سال) [[سليمان ديميريل]] جي جنازي ۾ (18 جون 2015ع)]]}} تانسو چيلر [[ڪائونسل آف وومين ورلڊ ليڊرز]] جي ميمبر آهي، جيڪا موجوده ۽ اڳوڻين خاتون صدرن ۽ وزيراعظمن جو هڪ بين الاقوامي نيٽ ورڪ آهي. هن تنظيم جو مقصد دنيا جي اعليٰ سطح جي عورت اڳواڻن کي عورتن سان لاڳاپيل اهم مسئلن ۽ [[برابريءَ تي ٻڌل ترقي]] لاءِ گڏيل عمل تي متحرڪ ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.unfoundation.org/features/cwwl-bios/council-of-women-world-leaders-members.html |title=Council of Women World Leaders: Members |website=United Nations Foundation |author=United Nations Foundation |access-date=2017-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910112829/http://www.unfoundation.org/features/cwwl-bios/council-of-women-world-leaders-members.html |archive-date=2015-09-10 |date=2015-09-10 |url-status=dead }}</ref> 2018ع ۾ چيلر [[انصاف ۽ ترقي پارٽي (ترڪي)|انصاف ۽ ترقي پارٽي]] (AKP) جي هڪ جلسي ۾ شرڪت ڪئي، جتي هن [[رجب طيب اردگان]] جي [[2018ع ترڪي جي صدارتي چونڊ|2018ع واري صدارتي چونڊ]] ۾ اميدواري جي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite web |date=2018-06-17 |author1=Euronews |author2=Anadolu Ajansı |title=Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Yenikapı mitingine Çiller desteği Access to the comments |url=https://tr.euronews.com/2018/06/17/cumhurbaskan-erdogan-n-yenikap-mitingine-ciller-destegi |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621144022/https://tr.euronews.com/2018/06/17/cumhurbaskan-erdogan-n-yenikap-mitingine-ciller-destegi |archive-date=2020-06-21 |website=Euronews}}</ref> فيبروري 2024ع ۾ هن [[مراد ڪوروم]] جي [[2024ع استنبول جي ميئر چونڊ]] ۾ اميدواري جي توثيق ڪئي.<ref>{{Cite web |date=2024-02-23 |title=Former PM Tansu Çiller endorses AKP's Kurum for Istanbul Mayorship |url=https://www.duvarenglish.com/former-pm-tansu-ciller-endorses-akps-kurum-for-istanbul-mayorship-news-63898 |access-date=2025-02-23 |website=Duvar |language=tr-TR}}</ref> == ذاتي زندگي == تانسو چيلر ترڪي ٻوليءَ کان علاوه [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ [[جرمن ٻولي|جرمن]] تي پڻ رواني سان عبور رکي ٿي. سندس پنهنجي مڙس [[اوزر اوچوران چيلر]] سان ٻه ٻار آهن. اوزر اوچوران چيلر 1 جون 2024ع تي [[يني ڪوي، ساري ير|يني ڪوي]]، [[استنبول]] ۾ پنهنجي گهر ۾ دل جي دوري سبب 86 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪري ويو.<ref>{{cite news| title=Tansu Çiller'in eşi Özer Uçuran Çiller hayatını kaybetti |work=TRT News| date=1 June 2024|trans-title=Tansu Çiller's husband Özer Uçuran Çiller passed away| url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/tansu-cillerin-esi-ozer-ucuran-ciller-hayatini-kaybetti-861217.html | language=tr | access-date=1 June 2024}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ترڪان آقيول]] * [[ترڪي ۾ عورتن جي سياست]] * [[اسلام ۽ مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ عورت سياسي اڳواڻ]] ==حوالا== {{حوالا}} * [http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تانسو%20چلر انسائيڪلو پيڊيا سنڌيانا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103123816/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%20%DA%86%D9%84%D8%B1 |date=2024-11-03 }} [[زمرو:تانسو چلر]] [[زمرو:ترڪي جي سياست]] [[زمرو:ترڪ سياستدان]] [[زمرو:ترڪ عورتون]] [[زمرو:جيوت عورتون]] [[زمرو:1946ع جون پيدائشون]] 10and6u8fyga093sil24fjowt0qvdyy 400718 400717 2026-08-04T01:20:07Z Intisar Ali 8681 400718 wikitext text/x-wiki {{Short description|ترڪي جي وزيراعظم (1993ع–1996ع)}} {{Infobox officeholder | name =تانسو چيلر <br/> Tansu Çiller | image = Turkish prime minister Tansu Çiller in Brussels.jpg | caption = چيلر، 1994ع | office = ترڪي جي 22هين [[ترڪي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | deputy = [[مراد ڪارايالچن]]<br />[[حڪمت چيتن]]<br />[[دينيز بايڪال]] | president = [[سليمان ديميريل]] | term_start = 25 June 1993 | term_end = 6 March 1996 | predecessor = [[اردال اينونو]] (قائم مقام) | successor = [[مسعود يلماز]] | office1 = [[ترڪي جو نائب وزيراعظم]] | prime_minister1 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start1 = 28 June 1996 | term_end1 = 30 June 1997 | predecessor1 = [[ناهت منتشي]] | successor1 = [[عصمت سيزگن]] | office2 = [[ترڪي جو پرڏيهي وزير]] | prime_minister2 = [[نجم الدين اربڪان]] | term_start2 = 28 June 1996 | term_end2 = 30 June 1997 | predecessor2 = [[ايمري گونين سائي]] | successor2 = [[اسماعيل جيم]] | office3 = وزير مملڪت<br/><small>(معيشت جي ذميوار)</small> | term_start3 = 21 November 1991 | term_end3 = 25 June 1993 | prime_minister3 = [[سليمان ديميريل]] | office4 = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ | term_start4 = 13 June 1993 | term_end4 = 14 December 2002 | predecessor4 = [[سليمان ديميريل]] | successor4 = [[محمد آغار]] | office5 = {{GNAT MP}} | term_start5 = 20 October 1991 | term_end5 = 3 November 2002 | constituency5 = [[استنبول]] ([[1991ع ترڪي جي عام چونڊون|1991ع]]، [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع]]، [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع]]) | birth_name = Tansu Penbe Çiller | birth_date = {{birth date and age|1946|5|24|df=y}} | birth_place = [[استنبول]]، ترڪي | death_date = | death_place = | spouse = {{marriage|Özer Uçuran|1963|2024|end=d}} | children = 2 | alma_mater = [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج]] ([[بيچلر آف سائنس|بي ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ([[ماسٽر آف سائنس|ايم ايس]])<br/>[[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] ([[ڊاڪٽر آف فلاسافي|پي ايڇ ڊي]]) | party = [[ٽرو پاٿ پارٽي]] | signature = Signature of Tansu Ciller.svg | education = [[رابرٽ ڪاليج|امريڪن ڪاليج فار گرلز]] }} '''تانسو چيلر''' ({{IPA|tr|ˈtɑnsu ˈtʃilːɛɾ|lang}}؛ پيدائش: 24 مئي 1946ع) هڪ [[ترڪي]] تعليمي ماهر، معاشيات دان ۽ سياستدان آهي، جيڪا 1993ع کان 1996ع تائين [[ترڪي جو وزيراعظم|ترڪي جي 22هين وزيراعظم]] رهي. هوءَ ترڪي جي تاريخ جي واحد عورت وزيراعظم آهي. [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ طور، هن 1996ع کان 1997ع تائين هڪ ئي وقت [[ترڪي جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] ۽ [[ترڪي جو پرڏيهي وزير|پرڏيهي وزير]] طور پڻ خدمتون انجام ڏنيون. معاشيات جي پروفيسر طور، چيلر کي 1991ع ۾ وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] طرفان [[وزير مملڪت]] (معيشت) مقرر ڪيو ويو. جڏهن ديميريل 1993ع ۾ [[ترڪي جو صدر|ترڪي جو صدر]] چونڊيو ويو، تڏهن چيلر سندس جاءِ تي [[ٽرو پاٿ پارٽي]] جي اڳواڻ ۽ وزيراعظم بڻجي. سندس دورِ حڪومت ۾ [[ترڪي جي هٿياربند فوج]] ۽ [[ڪردستان ورڪرز پارٽي]] (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا. سندس حڪومت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي به قائل ڪيو. [[1994ع ترڪي جي مڪاني چونڊون|1994ع جي مڪاني چونڊن]] ۾ ڪاميابي کان ٿوري ئي پوءِ، سندس حڪومت جي بجيٽ خساري جي هدفن تي اعتماد نه هجڻ سبب وڏي پيماني تي سرمايو ملڪ مان نڪري ويو، جنهن ڪري [[ترڪي ليرا]] ۽ پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي حالت ۾ پهچي ويا. ان معاشي بحران ۽ سخت مالي قدمن جي دوران سندس حڪومت 1995ع ۾ [[يورپي يونين-ترڪي ڪسٽم يونين]] تي صحيحون ڪيون. سندس حڪومت تي [[1995ع آذربائيجان فوجي بغاوت جي ڪوشش]] جي حمايت ڪرڻ جا الزام پڻ لڳا، ۽ [[ايميا/ڪارداڪ ٻيٽ]] تي خودمختياري جي دعويٰ ڪرڻ کان پوءِ [[يونان]] سان ڇڪتاڻ وڌي وئي. جيتوڻيڪ [[ٽرو پاٿ پارٽي]] [[1995ع ترڪي جي عام چونڊون|1995ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي رهي، پر چيلر 1996ع ۾ [[نجم الدين اربڪان]] سان اتحادي حڪومت قائم ڪرڻ تائين وزيراعظم رهي. ساڳئي سال [[سسورلڪ اسڪينڊل]] سندس حڪومت ۽ غيرقانوني تنظيمن جي وچ ۾ لاڳاپن کي ظاهر ڪيو. [[ترڪي مافيا]] ۽ [[گري وولوز]] جهڙن گروهن سان لاڳاپيل ماڻهن، جهڙوڪ [[عبدالله چاتلي]]، کي سرڪاري طور استعمال ڪرڻ بابت انڪشافن کان پوءِ سندس عوامي مقبوليت گهٽجي وئي. اربڪان ۽ چيلر جي حڪومت فوج سان وڌندڙ تڪرار سبب ختم ٿي وئي، ڇاڪاڻ ته فوج جو خيال هو ته حڪومت سيڪيولرزم جي تحفظ لاءِ ڪافي پرعزم نه هئي. [[1997ع ترڪي جو فوجي يادداشت وارو تختو اونڌو]] جمهوريه ترڪي جي تاريخ جو چوٿون فوجي مداخلت وارو واقعو هو. ان کان پوءِ [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽرو پاٿ پارٽي وڌيڪ ڪمزور ٿي وئي. [[2002ع ترڪي جي عام چونڊون|2002ع جي عام چونڊن]] ۾ ٽئين نمبر تي اچڻ باوجود پارٽي کي 10 سيڪڙو کان گهٽ ووٽ مليا، جنهن سبب اها پارليامينٽ ۾ ڪا به سيٽ حاصل نه ڪري سگهي. ان کان پوءِ چيلر پارٽي جي اڳواڻ جي حيثيت سان استعيفيٰ ڏني ۽ سرگرم سياست تان رٽائر ٿي وئي. == پسمنظر ۽ علمي زندگي == تانسو چيلر [[استنبول]] ۾ ڄائي. هوءَ پنهنجي والد [[نجاتي چيلر]] جي اڪيلي ڌيءَ هئي، جيڪو صحافي هو ۽ 1950ع واري ڏهاڪي دوران [[بيلجڪ صوبو]] جو گورنر پڻ رهيو. سندس والده معززه چيلر [[سالونيڪي]] سان تعلق رکندڙ [[بلقان جا ترڪ|روميليائي ترڪ]] خاندان مان هئي. چيلر [[استنبول]] جي [[امريڪن ڪاليج فار گرلز]] مان اسڪولي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ [[بوغازيچي يونيورسٽي|رابرٽ ڪاليج يوڪسيڪ قسم]] جي معاشيات شعبي مان گريجوئيشن ڪئي. رابرٽ ڪاليج مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ، هوءَ وڌيڪ تعليم لاءِ [[آمريڪا]] وئي، جتي هن پنهنجي مڙس [[اوزر اوچوران]] سان گڏ، جنهن سان هن 1963ع ۾ شادي ڪئي هئي، [[يونيورسٽي آف نيو هيمپشائر]] ۽ [[يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ]] مان اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.<ref>{{Cite web|title=Tansu Çiller {{!}} Turkish prime minister and economist|url=https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|access-date=2020-06-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2019-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723042013/https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|url-status=live}}</ref> بعد ۾ هن [[ييل يونيورسٽي]] مان پوسٽ ڊاڪٽورل تحقيق پڻ مڪمل ڪئي. چيلر [[فرينڪلن اينڊ مارشل ڪاليج]]، [[لينڪاسٽر، پينسلوينيا]] ۾ معاشيات پڙهائيندي رهي. 1978ع ۾ هوءَ [[بوغازيچي يونيورسٽي]]، استنبول ۾ ليڪچرار مقرر ٿي، ۽ 1983ع ۾ ساڳئي اداري کيس پروفيسر مقرر ڪيو. هوءَ هاڻي ختم ٿي چڪي [[استنبول بئنڪ]] جي صدر پڻ رهي. == شروعاتي سياسي زندگي == [[بوغازيچي يونيورسٽي]] ۾ تدريسي ذميوارين سان گڏ، تانسو چيلر [[ترڪي صنعت ۽ واپار ايسوسيئيشن]] (TÜSİAD) ۾ پنهنجي تحقيق ۽ [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) جي معاشي پاليسين تي تنقيدي رپورٽن سبب پڻ مشهور ٿي. ڪجهه عرصي لاءِ هوءَ [[استنبول ميٽروپوليٽن ميونسپلٽي|استنبول]] جي ان وقت جي ميئر [[بدرالدين دالان]] جي صلاحڪار پڻ رهي. ساڳئي سال ڊسمبر ۾، هوءَ ٻي وڏي مرڪز-ساڄي ڌر واري سياسي جماعت [[سچي واٽ پارٽي]] (DYP) جي انتظامي بورڊ تي چونڊي وئي ۽ پارٽي ۾ معيشت بابت نائب صدر مقرر ٿي. [[1991ع جي ترڪي جي عام چونڊ]] ۾ هوءَ استنبول مان پارليامينٽ جي ميمبر چونڊي آئي. چيلر 1991ع جي چونڊ مهم دوران DYP جي ڪجهه مشهور چونڊ نعريبازي، جهڙوڪ "ٻه چاٻيون"، جي تخليق جو ڪريڊٽ حاصل ڪيو. بهرحال، هن جو پيش ڪيل معاشي پروگرام UDİDEM تڪرار جو سبب بڻيو، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪومت ان تي عمل نه ڪيو. DYP چونڊون کٽي ورتيون ۽ [[سوشل ڊيموڪريٽڪ پاپولسٽ پارٽي (ترڪي)|سوشل ڊيموڪريٽڪ پاپولسٽ پارٽي]] (SHP) سان گڏجي [[ترڪي جي 49هين حڪومت]] قائم ڪئي. وزيراعظم [[سليمان ديميريل]] چيلر کي معيشت بابت ذميوار [[وزير مملڪت]] مقرر ڪيو. ان دوران هوءَ DYP جي مرڪزي انتظامي بورڊ تي پڻ چونڊي وئي ۽ پارٽي جي نائب چيئرپرسن بڻجي وئي.<ref>Arat, Yeşim (1998) "A women prime minister in Turkey: did it matter?" ''Women & Politics'', 19(4): 1–22; Jensen, Jane (2008) ''Women political leaders: breaking the highest glass ceiling'' New York, NY: Palgrave Macmillan, pp. 41–42, 131; Skard, Torild (2014) "Tansu Çiller" in ''Women of Power – Half a Century of Female Presidents and Prime Ministers Worldwide'', Bristol: Policy Press, {{ISBN|978-1-44731-578-0}}, pp. 392–393.</ref> صدر [[ترگت اوزال]] جي عهدي دوران وفات کان پوءِ (جنهن کي ڪجهه ماڻهن [[1993ع جي مبينا ترڪي فوجي بغاوت]] سان ڳنڍين ٿا)، وزيراعظم سليمان ديميريل [[1993ع جي ترڪي جي صدارتي چونڊ]] ۾ صدر چونڊيو ويو. ان سان DYP جي قيادت ۽ وزيراعظم جو عهدو خالي ٿي ويو ۽ پارٽي اندر قيادت جو بحران پيدا ٿيو. شروعات ۾ چيلر کي مضبوط اميدوار نه سمجهيو پئي ويو، پر سندس ٽنهي مخالفن مان ڪو به ڪافي سياسي حمايت حاصل نه ڪري سگهيو. ميڊيا ۽ ڪاروباري حلقن سندس حمايت ڪئي، ۽ هڪ عورت هجڻ سبب سندس اميدواري کي ترڪي کي هڪ ترقي پسند مسلم ملڪ طور پيش ڪرڻ لاءِ پڻ اهم سمجهيو ويو. پارٽي اڳواڻ جي چونڊ جي پهرين مرحلي ۾ هوءَ اڪثريت کان صرف 11 ووٽ گهٽ رهي. ان کان پوءِ سندس مخالف مقابلي تان هٿ کڻي ويا، جنهن کان پوءِ چيلر DYP جي اڳواڻ چونڊي وئي ۽ 25 جون 1993ع تي ترڪي جي پهرين ۽ هيل تائين واحد عورت [[ترڪي جا وزيراعظم|وزيراعظم]] بڻجي وئي. هن محدود تبديلين سان DYP–SHP اتحاد کي برقرار رکندي [[ترڪي جي 50هين حڪومت]] قائم رکي.<ref>Arat, Yeşim (1998), pp. 6–8; Bennett, Clinton (2010) "Tansu Çiller" in ''Moslem Women of Power'', London: Continuum, pp. 110, 129; Cizre, Ümit (2002) "Tansu Çiller: Lusting for Power and Undermining Democracy" in M. Heper & S. Sayari (eds.), ''Political Leaders and Democracy in Turkey'', Lexington Books, pp. 201–202; Jensen (2008), p. 139; Skard (2014), pp. 393–394.</ref> == وزيراعظميٰ (1993ع–1996ع) == {{See also|ترڪي جي 50هين حڪومت|ترڪي جي 51هين حڪومت|ترڪي جي 52هين حڪومت}} [[فائل:Tansu Çiller in 1994 (cropped).jpg|thumb|تانسو چيلر، 1994ع]] وزيراعظم جي حيثيت سان سندس دورِ حڪومت (1993ع–1996ع) دوران، اسلام پسند هجوم [[علويت|علوي]] ثقافتي تقريب جي ميزباني ڪندڙ هڪ هوٽل کي باهه ڏئي ڇڏي، جنهن جي نتيجي ۾ 35 ڄڻا مارجي ويا ۽ ڪيترائي زخمي ٿيا. [[سيواس قتل عام]] ۽ ان واقعي تي حڪومت جي سست ردعمل کي بعد ۾ انساني حقن بابت چيلر جي پاليسين جي شروعاتي علامت طور ڏٺو ويو. چيلر، [[سليمان ديميريل]] جي قائم ڪيل SHP سان گڏ اتحادي حڪومت کي برقرار رکيو، پر پنهنجي پارٽي جي اڪثر وزيرن کي تبديل ڪري ڇڏيو. 1995ع تائين هوءَ ڪابينا جي واحد عورت ميمبر هئي، جنهن کان پوءِ عورتن ۽ خانداني معاملن بابت هڪ عورت وزيرِ مملڪت مقرر ڪئي وئي. وزيراعظم جي حيثيت سان چيلر فوج نواز، قدامت پسند عواميت ۽ معاشي آزاديءَ واري پاليسي کي فروغ ڏنو. هن پنهنجي سياسي استاد ديميريل جي ڀيٽ ۾ DYP کي وڌيڪ ساڄي ڌر ڏانهن منتقل ڪيو.<ref name=":23">{{Cite news |last=Silverman |first=Reuben |date=21 June 2018 |title=Turkey's Back to the Future Opposition: Part One |work=Jadaliyya |url=https://www.jadaliyya.com/Details/37678}}</ref> هوءَ هڪ ئي وقت "سخت مزاج" اڳواڻ ۽ قوم جي "ماءُ ۽ ڀيڻ" طور پاڻ کي پيش ڪندي مرداڻن ۽ زناني سياسي اندازن کي گڏ کڻي هلندي رهي. هوءَ عورت سياستدانن لاءِ نئين مثال طور سامهون آئي، جيتوڻيڪ سندس مٿان آمرانه رويو اختيار ڪرڻ جا الزام پڻ لڳندا رهيا. ان سان گڏ کيس عورتن جي مسئلن ۾ گهڻي دلچسپي نه رکڻ تي به تنقيد جو نشانو بڻايو ويو.<ref>Arat (1998), pp. 3, 9–10, 12–14; Cizre (2002), pp. 206–207; Skard (2014), pp. 394–395.</ref> چيلر ترڪي جي معاشي ادارن ۾ سڌارن لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪي {{Interlanguage link|5 April Decisions|tr|Tansu Çiller#5 Nisan Kararları}} جي نالي سان مشهور ٿيا، ۽ انهن سڌارن جي نتيجي ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) کان مالي مدد پڻ حاصل ٿي. === PKK خلاف ڪارروايون === {{Expand section|date=February 2023}} {{See also|ڪرد-ترڪ تڪرار (1978ع–هاڻوڪو)}} چيلر جي وزيراعظميٰ دوران [[ترڪ هٿياربند فوج]] ۽ [[ڪردستان ورڪرز پارٽي]] (PKK) وچ ۾ هٿياربند تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هن قومي دفاع بابت ڪيترائي سڌارا متعارف ڪرايا ۽ [[قلعي وارو منصوبو]] (Castle Plan) تي عملدرآمد ڪيو. هي منصوبو، جيڪو اڳ ۾ ئي [[ترڪي جي قومي سلامتي ڪائونسل]] پاران منظور ٿيل هو، PKK خلاف حڪمت عملي طور نافذ ڪيو ويو، جيتوڻيڪ ان جا ڪجهه عنصر اڳ ۾ به استعمال هيٺ هئا. چيلر ترڪ فوج کي پراڻي آمريڪي فوجي سامان تي ڀاڙيندڙ اداري مان جديد فوج ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا PKK جي گوريلا ۽ اچانڪ حملي واري حڪمت عملي جو مقابلو ڪري سگهي.{{Citation needed|date=November 2020}} وڌيڪ جديد فوجي تياريءَ جي نتيجي ۾ سندس حڪومت [[آمريڪا]] ۽ [[يورپي يونين]] کي PKK کي دهشتگرد تنظيم طور درج ڪرڻ تي قائل ڪيو. ٻئي طرف، چيلر جي حڪومت دوران ترڪي جي فوج، سيڪيورٽي ادارن ۽ نيم فوجي قوتن تي [[ڪرد]] آباديءَ خلاف [[جنگي ڏوهن]] ۽ [[انسانيت خلاف ڏوهن]] جا الزام پڻ لڳا. ڪيترين ئي عالمي انساني حقن جي تنظيمن جي رپورٽن موجب، 1993ع کان 1996ع تائين ترڪي جي فوج پاران ڪيترائي [[ترڪي پاران خالي ڪرايل ڪرد ڳوٺ|ڪرد ڳوٺ ۽ شهر تباهه يا ساڙيا ويا]] ۽ ڪيترن ئي ڪرد شهرين کي عدالت کان سواءِ قتل ڪيو ويو.<ref name=":1">{{Cite web |last=Refugees |first=United Nations High Commissioner for |title=Refworld {{!}} The Situation of the Kurds |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6a8604.html |access-date=2020-10-02 |website=Refworld}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=5 January 1996 |title=Tansu Ciller |url=https://newint.org/features/1996/01/05/tansu |access-date=2 October 2020}}</ref> ڪردن بابت سندس مجموعي پاليسي ڪجهه حد تائين متضاد هئي. هڪ موقعي تي هن ڪردن لاءِ [[اسپين]] جي [[باسڪ]] علائقي جهڙي خودمختياريءَ جي حمايت ڪئي، پر [[ترڪي جي فوج]] جي دٻاءَ کان پوءِ پنهنجي بيان تان واپس هٽي وئي.<ref>{{Cite web |last=Kinzer |first=Stephen |date=21 February 1999 |title=Turks vs. Kurds: Turning Point? |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/world/europe/022199turkey-kurd.html |website=The New York Times}}</ref> === منظم ڏوهن سان لاڳاپا === [[فائل:KÜtahya local Election campaign with Tansu Çiller in 1994 221.jpg|thumb|1994ع ۾ [[ڪوتاهيا]] ۾ DYP جي چونڊ مهم]] آڪٽوبر 1993ع ۾ چيلر اعلان ڪيو ته: "اسان وٽ انهن واپارين ۽ فنڪارن جي فهرست موجود آهي، جن کان PKK ڀتو وصول ڪيو آهي، ۽ اسان انهن ذميوارن خلاف ڪارروائي ڪنداسين." ان اعلان کان پوءِ، 14 جنوري 1994ع کان لڳ ڀڳ هڪ سئو ماڻهن کي پوليس جهڙيون ورديون پاتل ۽ پوليس گاڏين ۾ سوار هٿياربند ماڻهن اغوا ڪيو، ۽ پوءِ انقره کان استنبول ويندڙ شاهراهه تي مختلف هنڌن تي قتل ڪيو ويو. انتها پسند قومپرست تنظيم [[گري وولوز]] جي اڳواڻ ۽ منظم ڏوهن سان لاڳاپيل شخصيت [[عبدالله چاتلي]] انهن ماڻهن کان پئسا وٺندو هو، جيڪي "چيلر جي فهرست" ۾ شامل هوندا هئا، ۽ کين يقين ڏياريندو هو ته سندن نالا فهرست مان ڪڍرايا ويندا. سندس شڪار بڻجندڙن ۾ [[بهچت جانترڪ]] پڻ شامل هو، جنهن کان ڏهه ملين آمريڪي ڊالر ورتا ويا، جڏهن ته "ڪيسينو ڪنگ" [[عمر لطفي توپال]] وڌيڪ سترهن ملين ڊالر ڏنا. بهرحال، رقم وٺڻ باوجود انهن کي اغوا ڪري قتل ڪيو ويو، ۽ ڪن حالتن ۾ قتل کان اڳ تشدد پڻ ڪيو ويو.<ref name="Diplo">{{cite news |title=Turkey's pivotal role in the international drug trade |first=Kendal |last=Nezan |work=Le Monde diplomatique |date=5 July 1998 |url=http://mondediplo.com/1998/07/05turkey}}</ref> === بدعنواني === چيلر جي حڪومت ختم ٿيڻ کان پوءِ سندس خلاف بدعنواني جا ڪيترائي الزام سامهون آيا. انهن ۾ اهو الزام به شامل هو ته هن سرڪاري ادارن [[توفاش]] ۽ [[تداش]] جي نجڪاري دوران مهر بند بوليون کولرائي پڙهيون، جن کي بعد ۾ ٻيهر نجڪاري بورڊ ڏانهن موٽايو ويو، جنهن مان اهو شڪ پيدا ٿيو ته کيس ذاتي مالي فائدو پهچايو ويو. ان کان علاوه، مٿس اهو الزام پڻ لڳايو ويو ته هن وزيراعظم لاءِ مخصوص صوابديدي فنڊ ذاتي مقصدن لاءِ استعمال ڪيا ۽ انهن جي استعمال بابت نه صدر سليمان ديميريل کي ۽ نه ئي پنهنجي جانشين [[مسعود يلماز]] کي آگاهه ڪيو، قومي سلامتيءَ جو جواز پيش ڪندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Meyer |first=James H. |date=September 1997 |title=Turkey's Leaders – Çiller's Scandals |url=https://www.meforum.org/359/turkeys-leaders-cillers-scandals |journal=Middle East Quarterly}}</ref> سندس مقبوليت ان وقت وڌيڪ گهٽجي وئي، جڏهن اخبار ''[[مليت]]'' آمريڪا ۾ سندس غير ظاهر ڪيل ملڪيتن بابت رپورٽ شايع ڪئي. پارليامينٽ ۾ سندس اثاثن جي جاچ لاءِ پيش ڪيل ٺهراءُ رد ڪيو ويو. 1995ع جي عام چونڊن کان اڳ هن اعلان ڪيو ته هوءَ پنهنجي ملڪيت "شهيد زبيده حانم مدر فائونڊيشن" کي عطيو ڪندي، پر عملي طور اهو اعلان پورو نه ڪيو.<ref>{{Cite web |date=13 October 2002 |title=Çiller seçti: Amerika |url=http://www.radikal.com.tr/yazarlar/funda_ozkan/ciller_secti_amerika-647878 |website=Radikal}}</ref> === پرڏيهي پاليسي === [[فائل:Visit of Tansu Çiller, Turkish Prime Minister, to the EC 6.jpg|thumb|تانسو چيلر ۽ [[جاڪ ڊيلور]] جي اڳواڻيءَ ۾ ترڪي ۽ يورپي يونين جي وفدن جي ملاقات]] [[يورپي يونين–ترڪي ڪسٽمز يونين]] جو معاهدو 1995ع ۾ چيلر جي حڪومت دوران طئي ٿيو ۽ 1996ع ۾ نافذالعمل بڻيو. مارچ 1995ع ۾ [[1995ع آذربائيجان بغاوت جي ڪوشش]] ٿي. 1996ع جي [[سوسورلڪ اسڪينڊل]] کان پوءِ سامهون آيل سرڪاري رپورٽن موجب، چيلر ۽ سندس ڪابينا جي ڪجهه ٻين ميمبرن مبينا طور ان بغاوت جي حمايت ڪئي، جنهن جو مقصد [[ابوالفيض ايلچي بيگ]] کي ٻيهر صدر بڻائڻ هو.<ref>{{Cite news |last=Karabağlı |first=Hülya |date=9 October 2012 |title='Çiller özel örgütü' iddiaları MİT raporunda var mı? |work=T24 |url=https://t24.com.tr/haber/ciller-ozel-orgutu-iddialari-mit-raporunda-var-mi,217026}}</ref> چيلر جنوري 1996ع واري [[ايميا/ڪارداڪ بحران]] دوران پڻ وزيراعظم هئي، جيڪو پاڙيسري [[يونان]] سان پيدا ٿيو.{{Citation needed|date=December 2017}} بعد ۾، جڏهن هوءَ [[نجم الدين اربڪان]] جي حڪومت ۾ نائب وزيراعظم هئي، تڏهن هن چيو ته جيڪڏهن [[يونان]] [[البانيا]] کي ورهائڻ جي ڪوشش ڪندو ته 24 ڪلاڪن اندر ترڪي جي فوج [[اٿينس]] ۾ هوندي.<ref name="hri">{{cite web |title=Pangalos/Gr-Turk.Relations |url=http://www.hri.org/news/greek/ant1en/1997/97-06-04.ant1en.html}}</ref><ref name="hri2">{{cite web |title="Turkey Will Not Stay Spectator Towards Efforts to Divide Albania" – declares Tansu Çiller |url=http://www.hri.org/news/balkans/ata/1997/97-03-21.ata.html#11}}</ref> هوءَ ترڪي جي پهرين وزيراعظم هئي جنهن [[اسرائيل]] جو سرڪاري دورو ڪيو، ۽ گڏوگڏ [[ياسر عرفات]] سان به ملاقات ڪئي.<ref>{{Cite web |date=1994 |title=Tansu Çiller İsrail |url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?araKelime=Tansu%20%C3%87iller%20%C4%B0srail |website=Milliyet}}</ref><ref>{{Cite web |last=Makovsky |first=Alan |date=3 November 1993 |title=Tansu Ciller in Israel: Pursuing Turkish-Israeli Partnership |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/tansu-ciller-israel-pursuing-turkish-israeli-partnership}}</ref> == 1995ع جون چونڊون ۽ اينايول حڪومت == آڪٽوبر 1995ع ۾ [[جمهوري خلق پارٽي]] (CHP) جي اتحاد مان نڪرڻ کان پوءِ (SHP ان کان اڳ ورهائجي، پوءِ ضم ٿي CHP جي نالي سان ڪم ڪرڻ لڳي)، چيلر [[قومپرست تحريڪ پارٽي]] (MHP) جي پارلياماني حمايت سان اقليتي حڪومت ٺاهڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اها حڪومت هڪ مهيني کان به گهٽ عرصي ۾ ناڪام ٿي وئي ([[ترڪي جي 51هين حڪومت]]). ان کان پوءِ هن [[1995ع جي ترڪي جي عام چونڊ]] کان اڳ CHP سان گڏ ٻي اتحادي حڪومت ([[ترڪي جي 52هين حڪومت]]) قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو. پارٽي سربراهه بڻجڻ کان پوءِ پنهنجي پهرين عام چونڊ مهم دوران، چيلر قومپرستانه ۽ سيڪيولر سياسي بيانئي کي وڌيڪ اهميت ڏني. ان هوندي به DYP کي وڏي شڪست ملي، ۽ 1991ع جي ڀيٽ ۾ پارٽي پنهنجي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو عوامي حمايت وڃائي ويٺي. چونڊن کان پوءِ اتحادي حڪومت بابت ڳالهيون ڊگهيون ٿي ويون، تنهن ڪري مارچ 1996ع تائين چيلر DYP–CHP اتحاد جي سربراهه طور وزيراعظم رهي. ان کان پوءِ DYP، [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) سان گڏ، [[ڊيموڪريٽڪ ليفٽ پارٽي (ترڪي)|ڊيموڪريٽڪ ليفٽ پارٽي]] (DSP) جي پارلياماني حمايت سان هڪ غير مستحڪم اتحادي حڪومت قائم ڪئي. هن حڪومت ۾ [[مسعود يلماز]] وزيراعظم ٿيو، جڏهن ته چيلر کي [[گردشي حڪومت|متبادل وزيراعظم]] جو عهدو ڏنو ويو. [[نجم الدين اربڪان]] [[ترڪي جي آئيني عدالت]] ۾ درخواست داخل ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ حڪومت اعتماد جو ووٽ مڪمل اڪثريت بدران صرف نسبتي اڪثريت سان حاصل ڪيو هو؛ آخرڪار [[بلنت اجويت]] جي DSP ووٽ ڏيڻ کان پاسو ڪيو هو. ان ئي عرصي دوران چيلر ٻنهي پاسن کان سياسي دٻاءَ جو شڪار ٿي وئي. هڪ طرف [[ترڪي جي وڏي قومي اسيمبلي]] سندس خلاف بدعنواني جي الزامن جي جاچ لاءِ ووٽ ڏنو، جنهن جي حمايت مخالف ڌر سان گڏ سندس اتحادي پارٽين پڻ ڪئي. ٻي طرف آئيني عدالت فيصلو ڏنو ته حڪومت اعتماد جو ووٽ غير آئيني طريقي سان حاصل ڪيو هو. نتيجي طور، وزيراعظم مسعود يلماز 6 جون 1996ع تي استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، جنهن سان [[ترڪي جي 53هين حڪومت|اينايول حڪومت]] ختم ٿي وئي. == رفاح–يول حڪومت ۽ قومي سلامتي ڪائونسل جو يادداشت نامو == {{See also|ترڪي جي 54هين حڪومت}} [[فائل:Rueda de prensa de Felipe González y la primera ministra de Turquía. Pool Moncloa. 16 de noviembre de 1995.jpeg|thumb|تانسو چيلر ۽ [[فيليپي گونزاليس]] [[مونڪلوا محل]] ۾]] جون 1996ع ۾ مادرلينڊ پارٽي ۽ DYP جو اتحاد ٽٽڻ کان پوءِ، DYP [[رفاهه پارٽي]] (RP) سان گڏجي [[ترڪي جي 54هين حڪومت|تاريخي اتحادي حڪومت]] قائم ڪئي، جنهن جي اڳواڻي [[نجم الدين اربڪان]] ڪئي. هن حڪومت ۾ چيلر [[ترڪي جو پرڏيهي معاملن وارو وزير|پرڏيهي معاملن واري وزير]]، [[ترڪي جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] ۽ گردشي معاهدي تحت متبادل وزيراعظم رهي. هي اتحاد انتهائي تڪراري ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ترڪي جي جمهوريه جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو هڪ کليل اسلام پسند سياستدان وزيراعظم بڻيو، جڏهن ته چيلر پنهنجي چونڊ مهم دوران جن سياسي ڌرين تي سخت تنقيد ڪئي هئي، تن سان ئي اتحاد ڪرڻ سبب پنهنجي سياسي اعتبار کي نقصان پهچايو.<ref>Arat (1998), p. 18; Cizre (2002), p. 213; Skard (2014), pp. 395–396.</ref> ماضي ۾ چيلر ۽ اربڪان هڪ ٻئي بابت جيڪي به بيان ڏنا هئا، سي هاڻي غير اهم بڻجي ويا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي کي سياسي بقا لاءِ هڪ ٻئي جي ضرورت هئي. چيلر کي اهڙي اتحادي ساٿي جي ضرورت هئي، جيڪو پارليامينٽ ۾ سندس ۽ سندس ساٿين جي استثنيٰ ختم ٿيڻ کان بچائي سگهي، جيئن سندس خلاف بدعنواني جي جاچ نه ٿي سگهي، جڏهن ته اربڪان کي به اهڙي ئي پارلياماني اڪثريت جي ضرورت هئي ته جيئن هو سيڪيولر فوج سان پنهنجي نظرياتي تڪرار کي جاري رکي سگهي.<ref name=":0" /> پارلياماني جاچ ڪميشن ۾ اٺن ووٽن جي مقابلي ۾ ست ووٽن سان فيصلو ڪيو ويو ته توفاش ۽ تداش جي نجڪاري بابت چيلر تي لڳايل سرڪاري فنڊن جي غلط استعمال واري معاملي کي آئيني عدالت ڏانهن موڪلڻ جي ضرورت ناهي. ڪيترن مبصرن رفاهه پارٽي سان اتحاد کي چيلر جي بريت جي بدلي ۾ سياسي سوديبازي (''quid pro quo'') قرار ڏنو. هوءَ پارٽي ڪانگريس ۾ ٻيهر DYP جي چيئرپرسن چونڊي وئي، پر [[حسام الدين چندروق]] ڪيترن ئي DYP اسيمبلي ميمبرن سان گڏ پارٽي ڇڏي [[ڊيموڪريٽ ترڪي پارٽي]] (DTP) قائم ڪئي.<ref>{{Cite web |last=Cop |first=Burak |date=28 February 2011 |title=28 Şubat'ta Ne Oldu? |url=https://bianet.org/bianet/bianet/128226-28-subat-ta-ne-oldu |website=Bianet}}</ref> === سوسورلڪ اسڪينڊل === نومبر 1996ع ۾ [[سوسورلڪ ڪار حادثو]] پيش آيو، جنهن کان پوءِ [[سوسورلڪ اسڪينڊل]] سامهون آيو. هن اسڪينڊل حڪومت، سيڪيورٽي ادارن، منظم ڏوهن جي نيٽ ورڪن ۽ انتهائي ساڄي ڌر جي گروهن وچ ۾ ويجهن لاڳاپن کي ظاهر ڪيو. حادثي ۾ مارجي ويل [[عبدالله چاتلي]] بابت چيلر چيو: {{Quote|جيڪي هن ملڪ، هن قوم ۽ هن رياست جي نالي ۾ گوليون هلائين ٿا يا انهن جون زخميون برداشت ڪن ٿا، انهن کي اسين هميشه عزت سان ياد ڪنداسين.}}<ref>Lucy Komisar, ''The Progressive'', April 1997.</ref><ref name="HRFT39">1998 Report, Human Rights Foundation of Turkey.</ref> ان کان پوءِ "[[:tr:Sürekli Aydınlık İçin Bir Dakika Karanlık|ابدي روشني لاءِ هڪ منٽ اونداهو]]" نالي شهري تحريڪ حڪومت جي منظم ڏوهن سان لاڳاپن خلاف احتجاجي مهم شروع ڪئي. [[ترڪي جو گهرو وزارت|گهرو وزير]] [[محمد آغار]] اسڪينڊل کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ۽ سندس جاءِ تي [[ميرال آقشنر]] مقرر ڪئي وئي. === 1997ع جي "پوسٽ ماڊرن" فوجي مداخلت === [[ترڪي جون هٿياربند فوجون]] رفاح–يول اتحاد کي وڏي شڪ جي نگاهه سان ڏسنديون هيون. چيلر کي اميد هئي ته سندس سيڪيولر ساک ۽ فوج سان ويجها لاڳاپا ڇڪتاڻ گهٽائي سگهندا. هن پاڻ کي سيڪيولر فوج ۽ اسلام پسند رفاهه پارٽي جي وچ ۾ وچولي ڪردار طور پيش ڪيو. بهرحال، 1997ع جي شروعات تائين حڪومت ۽ فوج جا لاڳاپا تيزي سان خراب ٿيڻ لڳا، خاص طور تي ان کان پوءِ جڏهن [[سنجان، انقره]] جي رفاهه پارٽي سان لاڳاپيل ميئر ايراني سفير کي دعوت ڏني، جنهن شريعت جي حمايت ۾ تقرير ڪئي (ڏسو: [[:tr:Kudüs Mitingi|يروشلم جلسو]]).<ref name=":23"/> ان واقعي کان ڪجهه ڏينهن پوءِ فوج سنجان جي گهٽين مان ٽئنڪن جو جلوس ڪڍي پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪيو. 28 فيبروري 1997ع تي [[ترڪي جي قومي سلامتي ڪائونسل]] جو نَوَ ڪلاڪن تي مشتمل اجلاس ٿيو، جنهن کان پوءِ حڪومت آڏو مطالبن جو هڪ مجموعو پيش ڪيو ويو ته جيئن فوج جي لفظن ۾ ''ارتجا'' (رجعت پسندي) کي روڪي سگهجي. ان مرحلي تي چيلر جا فوج سان لاڳاپا مڪمل طور تي خراب ٿي ويا. هن فوجي سربراهه ۽ ٻين اعليٰ ڪمانڊرن کي رٽائر ڪرڻ جي صلاح ڏني، پر وڌيڪ محتاط اربڪان ان جي مخالفت ڪئي. ان دوران چيلر ۽ ميرال آقشنر قومي پوليس جي سربراهه کي هٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويون ۽ سندس جاءِ تي مقرر ٿيل شخص کي ترڪي جي اعليٰ فوجي آفيسرن جا ٽيليفون ڳجهي نموني ٻڌڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="hri2" /> جڏهن هڪ جنرل کي ان ڳالهه جي خبر پئي ته سندس فون ٽيپ ٿي رهي آهي، ته هن ڌمڪي ڏيندي چيو ته: "ان عورت (آقشنر) کي ٻڌايو، جيڪڏهن اسان اتي پهتاسين ته کيس ٿلهي لٺ تي ڪباب وانگر چاڙهي ڇڏينداسين."<ref>{{Cite web |date=2018-05-28 |title=Meral Akşener: 28 Şubat'ta orduyu eleştirdiği için tehdit edilen 'Asena' |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-44055886 |website=BBC News Türkçe}}</ref><ref name=":23"/> DYP جي ڪيترن وزيرن جي استعيفائن ۽ فوج جي وڌندڙ دٻاءَ کان پوءِ اربڪان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي، ۽ 30 جون 1997ع تي نام نهاد "[[1997ع ترڪي فوجي يادداشت نامو|پوسٽ ماڊرن فوجي بغاوت]]" پنهنجي انجام تي پهتي. DYP ۽ ٻين ڌرين کي اميد هئي ته گردشي معاهدي موجب چيلر نئين وزيراعظم بڻجندي، پر صدر [[سليمان ديميريل]] ان معاهدي کي نظرانداز ڪندي ANAP جي اڳواڻ [[مسعود يلماز]] کي حڪومت ٺاهڻ جي دعوت ڏني. جيتوڻيڪ اربڪان جي اقتدار مان نڪرڻ سان سندس سياسي ڪيريئر عملي طور ختم ٿي ويو، پر چيلر جي سياسي زوال جو به اهو ئي نقطو ثابت ٿيو. سندس سياسي حڪمت عمليون، عذر، ناڪام پاليسيون ۽ مسلسل اسڪينڊلن سبب عوام ۾ سندس مقبوليت تمام گهڻي گهٽجي وئي. سندس پارٽي جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين ميمبرن به يلماز جي نئين حڪومت خلاف بي اعتمادي واري ووٽ ۾ سندس ساٿ نه ڏنو.<ref name=":0" /> 35 عورتن جي تنظيمن سندس خلاف عدالت ۾ درخواست داخل ڪئي، اهو موقف اختيار ڪندي ته هوءَ نسواني اصولن تي عمل نه ڪندي هئي. ان کان علاوه، مٿس جمهوريت کي ڪمزور ڪرڻ ۽ صحافين کي ڌمڪائڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.<ref>Arat (1998), p. 18; Bennett (2010), pp. 113, 132, 135; Cizre (2002), p. 213; Skard (2014), pp. 395–396.</ref><ref name=":23"/> == سياست مان رخصتي == حڪومت مان نڪرڻ کان پوءِ تانسو چيلر خلاف ترڪي جي پارليامينٽ ۾ بدعنواني، اختيارن جي ناجائز استعمال ۽ ٻين سنگين الزامن بابت جاچ ڪئي وئي. بعد ۾ [[مسعود يلماز]] سان گڏ کيس سڀني الزامن مان بري ڪيو ويو، جنهن جو وڏو سبب قانوني فني پهلو، جهڙوڪ [[مدتِ محدودي]] (اسٽيچوٽ آف لميٽيشنز) ۽ [[ترڪي ۾ پارلياماني استثنيٰ]] هئا. 1998ع جي آخر ڌاري، يلماز ۽ چيلر سان لاڳاپيل بدعنواني جا ڪيس DYP، [[مادرلينڊ پارٽي (ترڪي)|مادرلينڊ پارٽي]] (ANAP) ۽ [[ڊيموڪريٽڪ کاٻي ڌر پارٽي (ترڪي)|ڊيموڪريٽڪ کاٻي ڌر پارٽي]] (DSP) جي پارلياماني ميمبرن جي گڏيل ڪوشش سان پارلياماني ڪميٽين ۾ ئي بند ڪيا ويا.<ref>[http://www.tihv.org.tr/EN/data/Yayinlar/Human_Rights_Reports/Ra1998HumanRightsReport.pdf 1998 Report] from the Human Rights Foundation of Turkey, p. 11.</ref> [[1999ع ترڪي جي عام چونڊون|1999ع جي عام چونڊن]] دوران چيلر پاڻ کي غريب ۽ مذهبي طبقي جي نمائندي طور پيش ڪيو. هوءَ اذان دوران پنهنجون چونڊ تقريرون روڪي ڇڏيندي هئي ۽ مطالبو ڪندي هئي ته [[ترڪي ۾ حجاب بابت تڪرار|حجاب پاتل عورتن]] کي به يونيورسٽين ۾ تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني وڃي.<ref>{{Cite book|title=National Elections in Turkey: People, Politics, and the Party System|last=Wuthrich|first=F. Michael|date=2015-07-28|publisher=Syracuse University Press|isbn=9780815634126|pages=215|language=en}}</ref> تنهن هوندي به، سندس پارٽي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري سگهي.<ref>{{Cite book|title=Political Parties in Turkey|last1=Rubin|first1=Barry|last2=Heper|first2=Metin|date=2013-12-16|publisher=Routledge|isbn=9781135289386|pages=96|language=en}}</ref> ساڳئي سال هوءَ ٻيهر DYP جي چيئرپرسن چونڊي وئي، ۽ [[فضيلت پارٽي]] جي بندش ۽ [[ملي گوروش تحريڪ]] جي ورهاڱي کان پوءِ [[ترڪي ۾ قائدِ حزب اختلاف|قائدِ حزب اختلاف]] بڻجي وئي. چيلر جي سياسي زندگيءَ جو خاتمو [[2002ع ترڪي جي عام چونڊون|2002ع جي عام چونڊن]] کان پوءِ ٿيو، جڏهن سندس پارٽي 10 سيڪڙو چونڊ حد (ٿريشولڊ) پار ڪرڻ ۾ ناڪام رهي، جنهن سبب پارٽي پارليامينٽ ۾ ڪا به سيٽ حاصل نه ڪري سگهي، جيتوڻيڪ چيلر ٻن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين قائدِ حزب اختلاف رهي هئي. چونڊ نتيجن کان پوءِ هن هڪ پريس ڪانفرنس ۾ سياست تان رٽائرمينٽ جو اعلان ڪيو، ۽ سندس جاءِ تي [[مهمت آغار]] پارٽي جي قيادت سنڀالي.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Tansu-Ciller|title=Tansu Ciller {{!}} Turkish prime minister and economist|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-12-06|language=en}}</ref> == بعد واريون سرگرميون == {{stack|[[فائل:Tansu Çiller & Oktay Vural in Süleyman Demirel Funeral.jpg|thumb|تانسو چيلر (عمر 69 سال) ۽ [[اوڪتائي وورال]] (عمر 59 سال) [[سليمان ديميريل]] جي جنازي ۾ (18 جون 2015ع)]]}} تانسو چيلر [[ڪائونسل آف وومين ورلڊ ليڊرز]] جي ميمبر آهي، جيڪا موجوده ۽ اڳوڻين خاتون صدرن ۽ وزيراعظمن جو هڪ بين الاقوامي نيٽ ورڪ آهي. هن تنظيم جو مقصد دنيا جي اعليٰ سطح جي عورت اڳواڻن کي عورتن سان لاڳاپيل اهم مسئلن ۽ [[برابريءَ تي ٻڌل ترقي]] لاءِ گڏيل عمل تي متحرڪ ڪرڻ آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.unfoundation.org/features/cwwl-bios/council-of-women-world-leaders-members.html |title=Council of Women World Leaders: Members |website=United Nations Foundation |author=United Nations Foundation |access-date=2017-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910112829/http://www.unfoundation.org/features/cwwl-bios/council-of-women-world-leaders-members.html |archive-date=2015-09-10 |date=2015-09-10 |url-status=dead }}</ref> 2018ع ۾ چيلر [[انصاف ۽ ترقي پارٽي (ترڪي)|انصاف ۽ ترقي پارٽي]] (AKP) جي هڪ جلسي ۾ شرڪت ڪئي، جتي هن [[رجب طيب اردگان]] جي [[2018ع ترڪي جي صدارتي چونڊ|2018ع واري صدارتي چونڊ]] ۾ اميدواري جي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite web |date=2018-06-17 |author1=Euronews |author2=Anadolu Ajansı |title=Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Yenikapı mitingine Çiller desteği Access to the comments |url=https://tr.euronews.com/2018/06/17/cumhurbaskan-erdogan-n-yenikap-mitingine-ciller-destegi |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621144022/https://tr.euronews.com/2018/06/17/cumhurbaskan-erdogan-n-yenikap-mitingine-ciller-destegi |archive-date=2020-06-21 |website=Euronews}}</ref> فيبروري 2024ع ۾ هن [[مراد ڪوروم]] جي [[2024ع استنبول جي ميئر چونڊ]] ۾ اميدواري جي توثيق ڪئي.<ref>{{Cite web |date=2024-02-23 |title=Former PM Tansu Çiller endorses AKP's Kurum for Istanbul Mayorship |url=https://www.duvarenglish.com/former-pm-tansu-ciller-endorses-akps-kurum-for-istanbul-mayorship-news-63898 |access-date=2025-02-23 |website=Duvar |language=tr-TR}}</ref> == ذاتي زندگي == تانسو چيلر ترڪي ٻوليءَ کان علاوه [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ [[جرمن ٻولي|جرمن]] تي پڻ رواني سان عبور رکي ٿي. سندس پنهنجي مڙس [[اوزر اوچوران چيلر]] سان ٻه ٻار آهن. اوزر اوچوران چيلر 1 جون 2024ع تي [[يني ڪوي، ساري ير|يني ڪوي]]، [[استنبول]] ۾ پنهنجي گهر ۾ دل جي دوري سبب 86 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪري ويو.<ref>{{cite news| title=Tansu Çiller'in eşi Özer Uçuran Çiller hayatını kaybetti |work=TRT News| date=1 June 2024|trans-title=Tansu Çiller's husband Özer Uçuran Çiller passed away| url=https://www.trthaber.com/haber/gundem/tansu-cillerin-esi-ozer-ucuran-ciller-hayatini-kaybetti-861217.html | language=tr | access-date=1 June 2024}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ترڪان آقيول]] * [[ترڪي ۾ عورتن جي سياست]] * [[اسلام ۽ مسلم اڪثريتي ملڪن ۾ عورت سياسي اڳواڻ]] ==حوالا== {{حوالا}} * [http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تانسو%20چلر انسائيڪلو پيڊيا سنڌيانا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241103123816/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%20%DA%86%D9%84%D8%B1 |date=2024-11-03 }} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * Biyografi.net – [http://www.biyografi.net/kisiayrinti.asp?kisiid=278 ''تانسو چيلر جي سوانح عمري''] * Who is Who – ''سوانح عمريون'': [http://www.kimkimdir.gen.tr/kimkimdir.php?id=353 ''پروفيسر ڊاڪٽر تانسو چيلر''] {{s-start}} {{s-ppo}} {{s-bef|before=[[سليمان ديميريل]]}} {{s-ttl|title=[[سچي واٽ پارٽي]] جي اڳواڻ|years=1993–2002}} {{s-aft|after=[[مهمت آغار]]}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[سليمان ديميريل]]}} {{s-ttl|title=[[ترڪي جو وزيراعظم]]|years=1993–1996}} {{s-aft|after=[[مسعود يلماز]]}} |- {{s-bef|before=[[ناحت منتشه]]}} {{s-ttl|title=[[ترڪي جو نائب وزيراعظم]]|years=1996–1997}} {{s-aft|after=[[عصمت سزگين]]}} |- {{s-bef|before=[[امره گونين سائي]]}} {{s-ttl|title=[[ترڪي جو پرڏيهي وزير]]|years=1996–1997}} {{s-aft|after=[[اسماعيل جيم]]}} {{s-end}} {{Prime Ministers of Turkey}} {{Ministers of Foreign Affairs of Turkey}} {{DYP Leaders}} {{Party Leaders in Turkey}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Ciller, Tansu}} [[زمرو:1946ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:ترڪي جا 20هين صديءَ جا وزيراعظم]] [[زمرو:20هين صديءَ جون عورت وزيراعظم]] [[زمرو:21هين صديءَ جون ترڪ عورت سياستدان]] [[زمرو:20هين صديءَ جون ترڪ عورت سائنسدان]] [[زمرو:20هين صديءَ جا ترڪ معاشياتدان]] [[زمرو:ترڪي جا مملڪتي وزير]] [[زمرو:ترڪي جا پرڏيهي وزير]] [[زمرو:ترڪي جا نائب وزيراعظم]] [[زمرو:ترڪي ۾ قائد حزب اختلاف]] [[زمرو:ڊيموڪريٽ پارٽي (ترڪي) جا سياستدان]] [[زمرو:ترڪي جي 21هين پارليامينٽ جا ميمبر]] [[زمرو:ترڪي جي 20هين پارليامينٽ جا ميمبر]] [[زمرو:ترڪي جي 49هين حڪومت جا ميمبر]] [[زمرو:ترڪي جي 50هين حڪومت جا ميمبر]] [[زمرو:ترڪي جي 51هين حڪومت جا ميمبر]] [[زمرو:ترڪي جي 52هين حڪومت جا ميمبر]] [[زمرو:ترڪي جي 54هين حڪومت جا ميمبر]] [[زمرو:استنبول جا نمائندا]] [[زمرو:استنبول جا سياستدان]] [[زمرو:سوسورلڪ اسڪينڊل]] [[زمرو:ترڪ عورت معاشياتدان]] [[زمرو:ترڪ عورت غير افسانوي ليکڪ]] [[زمرو:بوغازيچي يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:بوغازيچي يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:فرينڪلن اينڊ مارشل ڪاليج جا استاد]] [[زمرو:ارناؤوت ڪوي آمريڪي گرلز هاءِ اسڪول جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:يونيورسٽي آف ڪنيڪٽيڪٽ جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:يورپ جون عورت وزيراعظم]] [[زمرو:عورت پرڏيهي وزير]] [[زمرو:ترڪي جون عورت حڪومتي وزير]] [[زمرو:ترڪي جون عورت پارٽي اڳواڻ]] [[زمرو:ترڪ عورت اڪيڊمڪ]] [[زمرو:ترڪي ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي سياست]] [[زمرو:ترڪي ۾ ساڄي ڌر جي عواميت]] [[زمرو:رابرٽ ڪاليج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:ترڪ عورت پارليامينٽ ميمبر]] [[زمرو:پهريون ڀيرو عورت وزيراعظم]] [[زمرو:تانسو چلر]] [[زمرو:ترڪي جي سياست]] [[زمرو:ترڪ سياستدان]] [[زمرو:ترڪ عورتون]] [[زمرو:جيوت عورتون]] [[زمرو:1946ع جون پيدائشون]] a1a6tp4stc400z39bj4yn884og09o26 0 33188 400483 400482 2026-08-03T12:00:36Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 400483 wikitext text/x-wiki {{Infobox United Nations | name = '''گڏيل قومن جي انساني ماحولياتي ڪانفرنس''' | image =Riksdag.ipred b9dn510 4451.jpg|thumb | image size = 300px | caption =سويڊن جي پارليامينٽ ۾ ڪانفرنس جو اجلاس | acronyms= UNCHE | headquarters = | established = 16 جون 1972 | website = | parent = گڏيل قومن جو ادارو | commons = [[گڏيل قومن جو ادارو]] | footnotes = }} '''گڏيل قومن جي انساني ماحولياتي ڪانفرنس''' يا ('''يونائيٽيڊ نيشنس ڪانفرنس آن دي هيومن انوائرونمينٽ''': UNCHE) پنج جون کان 16 جون 1972ع تي سويڊن جي گاديءَ جي هنڌ '''اسٽاڪ هوم''' ۾ پهرين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي انساني ماحولياتي ڪانفرنس ڪوٺائي وئي. ان ڪانفرنس ۾ 113 ملڪن جي نمائندن، بين الاقوامي غير سرڪاري تنطيمن ۽ بين الحڪومتي تنظيمن جي عيوضين پڻ وڏي انگ ۾ شرڪت ڪئي، ڪانفرنس ۾ بين الاقوامي سطح تي ماحولياتي سرگرمين بابت ويچار ڪندي ڪي اهم اصول طئي ڪيا ويا. ان کان سواءِ انساني سرگرمين جي ڪري ماحول تي پوندڙ ناڪاري اثرن جو جائزو وٺندي، عالمي سطح تي سهڪار جو اقرار ڪندي، ماحولياتي بهتريءَ لاءِ اڳڀرائيءَ تي زور ڏنو ويو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%DA%AF%DA%8F%D9%8A%D9%84%20%D9%82%D9%88%D9%85%D9%86%20%D8%AC%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%8A%20%D9%85%D8%A7%D8%AD%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA%D9%8A%20%DA%AA%D8%A7%D9%86%D9%81%D8%B1%D9%86%D8%B3.php گڏيل قومن جي انساني ماحولياتي ڪانفرنس | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ڪانفرنس ۾ اٿاريل مسئلا== [[سوويت يونين]] ۽ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] سان لاڳاپيل ٻين ملڪن هن ڪانفرنس جو بائيڪاٽ ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[اوڀر جرمني]] کي ان ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني وئي هئي. ان وقت نه اوڀر جرمني ۽ نه ئي اولهه جرمني گڏيل قومن جا ميمبر هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي اڃا هڪ ٻئي کي خودمختيار رياست طور تسليم نه ڪيو هو. اهو معاملو بعد ۾ ڊسمبر 1972ع ۾ [[بنيادي معاهدو (1972)|بنيادي معاهدي]] تي صحيون ڪرڻ سان حل ٿيو.<ref name=":1">{{Cite news|title=Chinese Rip U.S. At Parley|last=Sterling|first=Claire|date=June 10, 1972|work=The Washington Post and Times-Herald|page=A1}}</ref> برطانيا، آمريڪا، اٽلي، بيلجيم، نيدرلينڊ ۽ فرانس جهڙن ملڪن پڻ ڪانفرنس جي آجيان نه ڪئي. انهن ملڪن گڏجي نام نهاد ''برسلز گروپ'' قائم ڪيو، جنهن ڪانفرنس جي اثر کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Hamer 2019">{{cite web | last=Hamer | first=Mick | title=Plot to undermine global pollution controls revealed | website=New Scientist | date=Feb 26, 2019 | url=https://www.newscientist.com/article/dn1734-plot-to-undermine-global-pollution-controls-revealed/ | access-date=Sep 28, 2021}}</ref> ڪانفرنس دوران ترقي يافته ۽ ترقي پذير ملڪن جي وچ ۾ اختلاف نمايان ٿيڻ لڳا. چيني وفد 17 نڪتن تي ٻڌل هڪ يادداشت پيش ڪئي، جنهن ۾ [[ويتنام جنگ]] دوران [[آمريڪا]] جي انڊوچائنا ۽ دنيا جي ٻين علائقن بابت پاليسين جي مذمت ڪئي وئي. ان موقف ترقي پذير ملڪن کي وڌيڪ همٿايو، جيڪي شرڪت ڪندڙ 122 ملڪن مان 70 هئا. [[پاڪستان]]، [[پيرو]] ۽ [[چلي]] سميت ڪيترن ئي ملڪن نوآبادياتي نظام خلاف بيان جاري ڪيا، جنهن سبب آمريڪي وفد وڌيڪ پريشان ٿيو. تنقيد ايتري سخت هئي جو ان وقت آمريڪا جي گهرو معاملن واري سيڪريٽري [[راجرز مورٽن]] چيو: ''"ڪاش روسي هتي موجود هجن."'' سندس مقصد چيني تنقيد کان ڌيان هٽائڻ هو.<ref name=":1" /> چين، جيڪو تازو گڏيل قومن جو ميمبر بڻيو هو، تياريءَ وارن مذاڪرات ۾ شامل نه ٿيو هو. پنهنجي موقف کي شامل ڪرائڻ لاءِ هن ڪانفرنس دوران اڳ ۾ تيار ٿيل پڌرنامي کي ٻيهر کولڻ تي زور ڏنو ۽ اهڙو متن شامل ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو [[انساني آبادي جي واڌ]] کي ماحول لاءِ خطري ۽ ماحولياتي تباهيءَ جو سبب قرار ڏيڻ واري ٻوليءَ جو توازن قائم ڪري سگهي.<ref name="China Dialogue 2021">{{cite web | title=Stockholm 1972: The start of China's environmental journey | website=China Dialogue | date=Sep 23, 2021 | url=https://chinadialogue.net/en/nature/stockholm-1972-chinas-environmental-journey/ | access-date=Sep 28, 2021}}</ref> 1972ع ۾ [[ماحولياتي حڪمراني]] کي عالمي سطح تي اهم ترجيح نه سمجهيو ويندو هو، خاص طور تي عالمي ڏکڻ جي ملڪن ۾. ترقي پذير ملڪن [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) قائم ڪرڻ جي حمايت ان ڪري ڪئي، جو ان جو هيڊڪوارٽر [[نيروبي]]، [[ڪينيا]] ۾ قائم ٿيڻ وارو هو. اهڙي طرح UNEP گڏيل قومن جو پهريون ادارو بڻيو، جنهن جو مرڪز ڪنهن ترقي پذير ملڪ ۾ قائم ٿيو. ==اسٽاڪ هوم پڌرنامو== ڪانفرنس ۾ هڪ اهڙو پڌرنامو منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ ماحول ۽ ترقي بابت 26 بنيادي اصول شامل هئا. ان سان گڏ 109 سفارشن تي ٻڌل هڪ عملي منصوبو (Action Plan) ۽ هڪ قرارداد پڻ منظور ڪئي وئي.<ref name="Baylis3">John Baylis, Steve Smith. 2005. The Globalization of World Politics (3rd ed). Oxford. Oxford University Press. pp. 454–455</ref> اسٽاڪ هوم پڌرنامي جا بنيادي اصول هيٺيان هئا:<ref>Source: Clarke and Timberlake 1982</ref> # [[قدرتي وسيلا]] محفوظ رکڻ گهرجن. # ڌرتيءَ جي [[ماحولياتي خدمتون|تجديد پذير وسيلن جي پيداوار]] واري صلاحيت برقرار رکڻ گهرجي. # [[جهنگلي جيوت]] جي حفاظت ڪرڻ گهرجي. # [[غير تجديد پذير وسيلا]] انصاف سان ورهايا وڃن ۽ انهن کي ختم ٿيڻ کان بچايو وڃي. # [[آلودگي]] ماحول جي پاڻ کي صاف ڪرڻ واري صلاحيت کان وڌيڪ نه هجڻ گهرجي. # نقصانڪار [[سامونڊي آلودگي]] کي روڪڻ گهرجي. # ماحول کي بهتر بڻائڻ لاءِ ترقي ضروري آهي. # [[ترقي پذير ملڪ]] ان مقصد لاءِ مدد جا حقدار آهن. # ترقي پذير ملڪن کي پنهنجين برآمدات لاءِ مناسب قيمتون ملڻ گهرجن، جيئن هو [[ماحولياتي انتظام]] تي عمل ڪري سگهن. # [[ماحولياتي پاليسي]] ترقيءَ ۾ رڪاوٽ نه بڻجڻ گهرجي. # ترقي پذير ملڪن کي ماحولياتي تحفظ لاءِ مالي وسيلا مهيا ڪرڻ گهرجن. # گڏيل ۽ مربوط ترقياتي رٿابندي ضروري آهي. # ماحول ۽ ترقي جي وچ ۾ تڪرارن کي دانشمندانه رٿابندي ذريعي حل ڪرڻ گهرجي. # [[انساني آباديون]] اهڙي نموني رٿيون وڃن، جو [[ماحولياتي مسئلا]] گهٽ ٿين. # حڪومتن کي پنهنجي حالتن مطابق [[انساني آبادي جي رٿابندي]] جون پاليسيون تيار ڪرڻ گهرجن. # قومي ادارن کي ملڪن جي قدرتي وسيلن جي ترقيءَ جي منصوبابندي ڪرڻ گهرجي. # [[سائنس]] ۽ [[ٽيڪنالاجي]] کي ماحول جي بهتري لاءِ استعمال ڪرڻ گهرجي. # [[ماحولياتي تعليم]] کي هٿي ڏيڻ ضروري آهي. # خاص طور تي ترقي پذير ملڪن ۾ ماحولياتي تحقيق کي فروغ ڏيڻ گهرجي. # هر رياست کي پنهنجن وسيلن جي استعمال جو حق حاصل آهي، پر ان سان ٻين ملڪن کي نقصان نه پهچڻ گهرجي. # اهڙي نقصان جي صورت ۾ متاثر ملڪن کي معاوضو ملڻ گهرجي. # هر ملڪ کي پنهنجا ماحولياتي معيار مقرر ڪرڻ گهرجن. # عالمي ماحولياتي معاملن ۾ بين الاقوامي سهڪار ضروري آهي. # [[بين الاقوامي تنظيم]]ن کي ماحول جي تحفظ لاءِ مدد فراهم ڪرڻ گهرجي. # [[وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيار]] ختم ڪرڻ گهرجن. ڪانفرنس مان اڀرندڙ اهم ۽ بنيادي خيالن مان هڪ اهو هو ته ماحول جي تحفظ لاءِ غربت جو خاتمو لازمي آهي. ڪانفرنس ۾ پنهنجي تاريخي تقرير دوران ڀارت جي وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] ماحولياتي انتظام ۽ [[غربت جي خاتمي]] جي وچ ۾ ويجهي لاڳاپي کي نمايان ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Indira Gandhi |url=http://archive.org/details/indira-gandhi-one-earth-one-environment-one-humanity-14-june-1972 |title=Indira Gandhi One Earth One Environment One Humanity 14 June 1972 |date=1972-06-14}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/indira-gandhi-the-environmentalist/article18514883.ece|title=Indira Gandhi, the environmentalist|last=Venkat|first=Vidya|work=The Hindu|access-date=2017-05-21|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507162647/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/indira-gandhi-the-environmentalist/article18514883.ece|archive-date=May 7, 2018|df=mdy-all}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gandhi |first=Indira |url=http://archive.org/details/dli.bengal.10689.20598 |title=The Years of Endeavour: Selected Speeches of Indira Gandhi (August 1969 - August 1972) |publisher=Publications Division, Government of India, New Delhi |year=1975 |location=New Delhi |pages=447–453 |language=EN}}</ref> اسٽاڪ هوم ڪانفرنس دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن کي ماحولياتي حالتن جي نگراني ڪرڻ، ۽ ان مقصد لاءِ ماحوليات سان لاڳاپيل وزارتون ۽ سرڪاري ادارا قائم ڪرڻ جي ترغيب ڏني.<ref>{{Citation |chapter=The Origins of the Global Environmental Regime |date=2014 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/greening-the-globe/origins-of-the-global-environmental-regime/DF6A0081CC7599D62FB0690875A162C2 |title=Greening the Globe: World Society and Environmental Change |pages=24–47 |editor-last=Hironaka |editor-first=Ann |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9781139381833.003 |isbn=978-1-107-03154-8|chapter-url-access=subscription }}</ref><ref>John W. Meyer, David John Frank, Ann Hironaka, Evan Schofer and Nancy Brandon Tuma 1997, The structuring of a world environmental regime. ''International Organization'' 51:623–651</ref><ref>Henrik Selin and [[بيورن-اولا لينر]] (2005) "The quest for global sustainability: international efforts on linking environment and development", WP 5, Science, Environment and Development Group, Center for International Development, Harvard University, Cambridge, MA.</ref> جيتوڻيڪ UNEP جي قيام جهڙيون اهم ادارياتي ڪاميابيون حاصل ٿيون، پر ڪانفرنس جي گهڻن عملي سفارشن تي مڪمل عمل نه ٿي سگهيو. ان سبب گڏيل قومن بعد ۾ وڌيڪ عالمي ماحولياتي ڪانفرنسون منعقد ڪيون.<ref>[[بيورن-اولا لينر]] and Henrik Selin (2013). The United Nations Conference on Sustainable Development: Forty Years in the Making. ''Environment & Planning. C: Government and Policy''. 31(6):971-987.</ref> انهن ۾ 1992ع ۾ [[ماحول ۽ ترقي بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس]] (ريو ڌرتي سمٽ)، 2002ع ۾ [[پائيدار ترقي بابت عالمي سربراهه اجلاس]] (جوهانسبرگ)، ۽ 2012ع ۾ [[پائيدار ترقي بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس]] (Rio+20) شامل آهن، جن سڀني جي بنياد اسٽاڪ هوم پڌرنامي تي رکيل اصولن تي هئي. ڪجهه محققن جو خيال آهي<ref>[[بيورن-اولا لينر]] and Henrik Selin, ''The Thirty Year Quest for Sustainability: The Legacy of the 1972 UN Conference on the Human Environment'', Paper presented at Annual Convention of International Studies Association, Portland, Oregon, USA, February 25 – March 1, 2003.</ref> ته هي ڪانفرنس، ۽ خاص طور تي ان کان اڳ ٿيل سائنسي ڪانفرنسون، [[يورپي برادري]] (جنهن بعد ۾ [[يورپي يونين]] بڻجي) جي ماحولياتي پاليسين تي نمايان اثرانداز ٿيون. مثال طور، 1973ع ۾ يورپي برادري ماحول ۽ صارفين جي تحفظ لاءِ هڪ ڊائريڪٽوريٽ قائم ڪيو ۽ پنهنجو پهريون ماحولياتي عملي پروگرام تيار ڪيو. ماحول بابت وڌندڙ دلچسپي ۽ تحقيقاتي سهڪار بعد ۾ عالمي حدت بابت بهتر سمجهه پيدا ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪيوٽو پروٽوڪول]] ۽ [[پيرس معاهدو]] جهڙا عالمي معاهدا وجود ۾ آيا ۽ جديد ماحولياتي تحريڪ جي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو. ==50 سال پوءِ== 2022ع ۾ سائنسدانن جي هڪ ٽيم ''اسٽاڪھوم+50: انلاڪنگ اي بيٽر فيوچر'' نالي رپورٽ شايع ڪئي، جنهن ۾ 1972ع واري گڏيل قومن جي انساني ماحول بابت ڪانفرنس کان پوءِ ٿيندڙ تبديلين جو جائزو ورتو ويو ۽ مستقبل لاءِ سفارشون پيش ڪيون ويون. رپورٽ جا بنيادي پيغام هي هئا: ''"انسان ۽ فطرت جي وچ ۾ لاڳاپي کي نئين سر ترتيب ڏيڻ، سڀني لاءِ پائيدار خوشحالي حاصل ڪرڻ، ۽ بهتر مستقبل ۾ سيڙپڪاري ڪرڻ."'' ساڳئي موقعي تي نوجوان محققن "منصفاڻي ۽ پائيدار مستقبل لاءِ نوجوانن جي ويزن جو خاڪو" <ref>''Charting a Youth Vision for a Just and Sustainable Future''</ref> جي عنوان سان رپورٽ جو نوجوانن لاءِ هڪ الڳ نسخو پڻ جاري ڪيو. ان جا اهم پيغام هئا: ''"صحت، ڀلائي ۽ سماجي يڪجهتي، فطرت سان هم آهنگي، عالمي يڪجهتي يعني هڪ عالمي خاندان طور گڏ رهڻ، ۽ اهڙي دنيا جتي سڀئي انسان برابر هجن."''<ref>{{cite web |title=Stockholm+50: Unlocking a Better Future |url=https://www.stockholm50.report/ |publisher=SEI, CEEW |access-date=1 June 2022}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[ڌرتي سمٽ 1992ع]] * [[ڌرتي سمٽ 2002ع]] * [[جوهانسبرگ پڌرنامو]] * [[هيبيٽيٽ انٽرنيشنل ڪوئليشن]] * [[2009ع گڏيل قومن جي موسمياتي تبديلي ڪانفرنس]] * [[پائيدار ترقي بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس]] * [[ميناماتا]] * [[ميناماتا بيماري]] * [[عالمي ماحوليات جو ڏينهن]] ==حوالا== {{Reflist}} ==وڌيڪ مطالعو== * David Larsson Heidenblad. 2021. ''The Environmental Turn in Postwar Sweden: A New History of Knowledge''. Lund University Press. * [[جان ميڪ ڪارمڪ]]، ''The Global Environmental Movement'' (London: John Wiley, 1995). * Thorsten Schulz-Walden (2013). ''Anfänge globaler Umweltpolitik. Umweltsicherheit in der internationalen Politik (1969–1975)''. Oldenbourg Verlag, München. {{ISBN|978-3-486-72362-5}} * [[فيلڪس ڊاڊز]]، [[موريس اسٽرانگ]] ۽ Michael Strauss. ''Only One Earth: The Long Road via Rio to Sustainable Development'' (London: Earthscan, 2012). ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{wikisource-inline|Declaration of the United Nations Conference on the Human Environment}} * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20150314024203/http%3A//www.unep.org/Documents.Multilingual/Default.asp?documentid%3D97%26articleid%3D1503 |title=انساني ماحول بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس جو پڌرنامو (مڪمل متن) |date=2015-03-14}} * [https://legal.un.org/avl/ha/dunche/dunche.html گڏيل قومن جي قانوني آڊيو-بصري لائبريري ۾ اسٽاڪ هوم پڌرنامي بابت تعارفي نوٽ، طريقيڪار جي تاريخ ۽ آڊيو-بصري مواد] * [https://digitallibrary.un.org/record/523249 اسٽاڪ هوم (1972ع) ۾ منعقد ٿيل انساني ماحول بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس جي رپورٽ] {{Portal|Politics}} {{Authority control}} [[زمرو:تقريبون]] گڏيل قومن جي انساني ماحولياتي ڪانفرنس [[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]] [[زمرو:گڏيل قومون]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:ماحولياتي گدلاڻ]] [[زمرو:گڏيل قومن جي تاريخ]] [[زمرو:سويڊن ۾ منظم ڪيل تقريبون]] [[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]] [[زمرو:ماحوليات بابت گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]] [[زمرو:1972ع ۾ سويڊن]] [[زمرو:1972ع ۾ ماحوليات]] [[زمرو:سويڊن ۽ گڏيل قومون]] [[زمرو:1972ع جون ڪانفرنسون]] [[زمرو:سويڊن جا پرڏيهي لاڳاپا]] [[زمرو:1972ع ۾ گڏيل قومون]] [[زمرو:سويڊن جي سياسي تاريخ]] [[زمرو:جون 1972ع يورپ ۾]] [[زمرو:اسٽاڪ هوم ۾ منظم ڪيل تقريبون]] [[زمرو:1970ع واري ڏهاڪي ۾ اسٽاڪ هوم]] [[زمرو:ويهين صدي جون سفارتي ڪانفرنسون]] [[زمرو:تقريبون]] [[زمرو:تقريبون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ملڪ وار لاڳاپا]] [[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]] [[زمرو:گڏيل قومن جا لاڳاپا]] snpv5o537n1wqy3lc0f9anezqgmtenh 400484 400483 2026-08-03T12:01:27Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 400484 wikitext text/x-wiki {{Infobox United Nations | name = '''گڏيل قومن جي انساني ماحولياتي ڪانفرنس''' | image =Riksdag.ipred b9dn510 4451.jpg|thumb | image size = 300px | caption =سويڊن جي پارليامينٽ ۾ ڪانفرنس جو اجلاس | acronyms= UNCHE | headquarters = | established = 16 جون 1972 | website = | parent = گڏيل قومن جو ادارو | commons = [[گڏيل قومن جو ادارو]] | footnotes = }} '''گڏيل قومن جي انساني ماحولياتي ڪانفرنس''' يا ('''يونائيٽيڊ نيشنس ڪانفرنس آن دي هيومن انوائرونمينٽ''': UNCHE) پنج جون کان 16 جون 1972ع تي سويڊن جي گاديءَ جي هنڌ '''اسٽاڪ هوم''' ۾ پهرين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي انساني ماحولياتي ڪانفرنس ڪوٺائي وئي. ان ڪانفرنس ۾ 113 ملڪن جي نمائندن، بين الاقوامي غير سرڪاري تنطيمن ۽ بين الحڪومتي تنظيمن جي عيوضين پڻ وڏي انگ ۾ شرڪت ڪئي، ڪانفرنس ۾ بين الاقوامي سطح تي ماحولياتي سرگرمين بابت ويچار ڪندي ڪي اهم اصول طئي ڪيا ويا. ان کان سواءِ انساني سرگرمين جي ڪري ماحول تي پوندڙ ناڪاري اثرن جو جائزو وٺندي، عالمي سطح تي سهڪار جو اقرار ڪندي، ماحولياتي بهتريءَ لاءِ اڳڀرائيءَ تي زور ڏنو ويو.<ref>[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%DA%AF%DA%8F%D9%8A%D9%84%20%D9%82%D9%88%D9%85%D9%86%20%D8%AC%D9%8A%20%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%8A%20%D9%85%D8%A7%D8%AD%D9%88%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA%D9%8A%20%DA%AA%D8%A7%D9%86%D9%81%D8%B1%D9%86%D8%B3.php گڏيل قومن جي انساني ماحولياتي ڪانفرنس | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ڪانفرنس ۾ اٿاريل مسئلا== [[سوويت يونين]] ۽ [[وارسا معاهدو|وارسا معاهدي]] سان لاڳاپيل ٻين ملڪن هن ڪانفرنس جو بائيڪاٽ ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[اوڀر جرمني]] کي ان ۾ شرڪت جي اجازت نه ڏني وئي هئي. ان وقت نه اوڀر جرمني ۽ نه ئي اولهه جرمني گڏيل قومن جا ميمبر هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي اڃا هڪ ٻئي کي خودمختيار رياست طور تسليم نه ڪيو هو. اهو معاملو بعد ۾ ڊسمبر 1972ع ۾ [[بنيادي معاهدو (1972)|بنيادي معاهدي]] تي صحيون ڪرڻ سان حل ٿيو.<ref name=":1">{{Cite news|title=Chinese Rip U.S. At Parley|last=Sterling|first=Claire|date=June 10, 1972|work=The Washington Post and Times-Herald|page=A1}}</ref> برطانيا، آمريڪا، اٽلي، بيلجيم، نيدرلينڊ ۽ فرانس جهڙن ملڪن پڻ ڪانفرنس جي آجيان نه ڪئي. انهن ملڪن گڏجي نام نهاد ''برسلز گروپ'' قائم ڪيو، جنهن ڪانفرنس جي اثر کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Hamer 2019">{{cite web | last=Hamer | first=Mick | title=Plot to undermine global pollution controls revealed | website=New Scientist | date=Feb 26, 2019 | url=https://www.newscientist.com/article/dn1734-plot-to-undermine-global-pollution-controls-revealed/ | access-date=Sep 28, 2021}}</ref> ڪانفرنس دوران ترقي يافته ۽ ترقي پذير ملڪن جي وچ ۾ اختلاف نمايان ٿيڻ لڳا. چيني وفد 17 نڪتن تي ٻڌل هڪ يادداشت پيش ڪئي، جنهن ۾ [[ويتنام جنگ]] دوران [[آمريڪا]] جي انڊوچائنا ۽ دنيا جي ٻين علائقن بابت پاليسين جي مذمت ڪئي وئي. ان موقف ترقي پذير ملڪن کي وڌيڪ همٿايو، جيڪي شرڪت ڪندڙ 122 ملڪن مان 70 هئا. [[پاڪستان]]، [[پيرو]] ۽ [[چلي]] سميت ڪيترن ئي ملڪن نوآبادياتي نظام خلاف بيان جاري ڪيا، جنهن سبب آمريڪي وفد وڌيڪ پريشان ٿيو. تنقيد ايتري سخت هئي جو ان وقت آمريڪا جي گهرو معاملن واري سيڪريٽري [[راجرز مورٽن]] چيو: ''"ڪاش روسي هتي موجود هجن."'' سندس مقصد چيني تنقيد کان ڌيان هٽائڻ هو.<ref name=":1" /> چين، جيڪو تازو گڏيل قومن جو ميمبر بڻيو هو، تياريءَ وارن مذاڪرات ۾ شامل نه ٿيو هو. پنهنجي موقف کي شامل ڪرائڻ لاءِ هن ڪانفرنس دوران اڳ ۾ تيار ٿيل پڌرنامي کي ٻيهر کولڻ تي زور ڏنو ۽ اهڙو متن شامل ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو [[انساني آبادي جي واڌ]] کي ماحول لاءِ خطري ۽ ماحولياتي تباهيءَ جو سبب قرار ڏيڻ واري ٻوليءَ جو توازن قائم ڪري سگهي.<ref name="China Dialogue 2021">{{cite web | title=Stockholm 1972: The start of China's environmental journey | website=China Dialogue | date=Sep 23, 2021 | url=https://chinadialogue.net/en/nature/stockholm-1972-chinas-environmental-journey/ | access-date=Sep 28, 2021}}</ref> 1972ع ۾ [[ماحولياتي حڪمراني]] کي عالمي سطح تي اهم ترجيح نه سمجهيو ويندو هو، خاص طور تي عالمي ڏکڻ جي ملڪن ۾. ترقي پذير ملڪن [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) قائم ڪرڻ جي حمايت ان ڪري ڪئي، جو ان جو هيڊڪوارٽر [[نيروبي]]، [[ڪينيا]] ۾ قائم ٿيڻ وارو هو. اهڙي طرح UNEP گڏيل قومن جو پهريون ادارو بڻيو، جنهن جو مرڪز ڪنهن ترقي پذير ملڪ ۾ قائم ٿيو. ==اسٽاڪ هوم پڌرنامو== ڪانفرنس ۾ هڪ اهڙو پڌرنامو منظور ڪيو ويو، جنهن ۾ ماحول ۽ ترقي بابت 26 بنيادي اصول شامل هئا. ان سان گڏ 109 سفارشن تي ٻڌل هڪ عملي منصوبو (Action Plan) ۽ هڪ قرارداد پڻ منظور ڪئي وئي.<ref name="Baylis3">John Baylis, Steve Smith. 2005. The Globalization of World Politics (3rd ed). Oxford. Oxford University Press. pp. 454–455</ref> اسٽاڪ هوم پڌرنامي جا بنيادي اصول هيٺيان هئا:<ref>Source: Clarke and Timberlake 1982</ref> # [[قدرتي وسيلا]] محفوظ رکڻ گهرجن. # ڌرتيءَ جي [[ماحولياتي خدمتون|تجديد پذير وسيلن جي پيداوار]] واري صلاحيت برقرار رکڻ گهرجي. # [[جهنگلي جيوت]] جي حفاظت ڪرڻ گهرجي. # [[غير تجديد پذير وسيلا]] انصاف سان ورهايا وڃن ۽ انهن کي ختم ٿيڻ کان بچايو وڃي. # [[آلودگي]] ماحول جي پاڻ کي صاف ڪرڻ واري صلاحيت کان وڌيڪ نه هجڻ گهرجي. # نقصانڪار [[سامونڊي آلودگي]] کي روڪڻ گهرجي. # ماحول کي بهتر بڻائڻ لاءِ ترقي ضروري آهي. # [[ترقي پذير ملڪ]] ان مقصد لاءِ مدد جا حقدار آهن. # ترقي پذير ملڪن کي پنهنجين برآمدات لاءِ مناسب قيمتون ملڻ گهرجن، جيئن هو [[ماحولياتي انتظام]] تي عمل ڪري سگهن. # [[ماحولياتي پاليسي]] ترقيءَ ۾ رڪاوٽ نه بڻجڻ گهرجي. # ترقي پذير ملڪن کي ماحولياتي تحفظ لاءِ مالي وسيلا مهيا ڪرڻ گهرجن. # گڏيل ۽ مربوط ترقياتي رٿابندي ضروري آهي. # ماحول ۽ ترقي جي وچ ۾ تڪرارن کي دانشمندانه رٿابندي ذريعي حل ڪرڻ گهرجي. # [[انساني آباديون]] اهڙي نموني رٿيون وڃن، جو [[ماحولياتي مسئلا]] گهٽ ٿين. # حڪومتن کي پنهنجي حالتن مطابق [[انساني آبادي جي رٿابندي]] جون پاليسيون تيار ڪرڻ گهرجن. # قومي ادارن کي ملڪن جي قدرتي وسيلن جي ترقيءَ جي منصوبابندي ڪرڻ گهرجي. # [[سائنس]] ۽ [[ٽيڪنالاجي]] کي ماحول جي بهتري لاءِ استعمال ڪرڻ گهرجي. # [[ماحولياتي تعليم]] کي هٿي ڏيڻ ضروري آهي. # خاص طور تي ترقي پذير ملڪن ۾ ماحولياتي تحقيق کي فروغ ڏيڻ گهرجي. # هر رياست کي پنهنجن وسيلن جي استعمال جو حق حاصل آهي، پر ان سان ٻين ملڪن کي نقصان نه پهچڻ گهرجي. # اهڙي نقصان جي صورت ۾ متاثر ملڪن کي معاوضو ملڻ گهرجي. # هر ملڪ کي پنهنجا ماحولياتي معيار مقرر ڪرڻ گهرجن. # عالمي ماحولياتي معاملن ۾ بين الاقوامي سهڪار ضروري آهي. # [[بين الاقوامي تنظيم]]ن کي ماحول جي تحفظ لاءِ مدد فراهم ڪرڻ گهرجي. # [[وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيار]] ختم ڪرڻ گهرجن. ڪانفرنس مان اڀرندڙ اهم ۽ بنيادي خيالن مان هڪ اهو هو ته ماحول جي تحفظ لاءِ غربت جو خاتمو لازمي آهي. ڪانفرنس ۾ پنهنجي تاريخي تقرير دوران ڀارت جي وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] ماحولياتي انتظام ۽ [[غربت جي خاتمي]] جي وچ ۾ ويجهي لاڳاپي کي نمايان ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Indira Gandhi |url=http://archive.org/details/indira-gandhi-one-earth-one-environment-one-humanity-14-june-1972 |title=Indira Gandhi One Earth One Environment One Humanity 14 June 1972 |date=1972-06-14}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/books/books-reviews/indira-gandhi-the-environmentalist/article18514883.ece|title=Indira Gandhi, the environmentalist|last=Venkat|first=Vidya|work=The Hindu|access-date=2017-05-21|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507162647/http://www.thehindu.com/books/books-reviews/indira-gandhi-the-environmentalist/article18514883.ece|archive-date=May 7, 2018|df=mdy-all}}</ref><ref>{{Cite book |last=Gandhi |first=Indira |url=http://archive.org/details/dli.bengal.10689.20598 |title=The Years of Endeavour: Selected Speeches of Indira Gandhi (August 1969 - August 1972) |publisher=Publications Division, Government of India, New Delhi |year=1975 |location=New Delhi |pages=447–453 |language=EN}}</ref> اسٽاڪ هوم ڪانفرنس دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن کي ماحولياتي حالتن جي نگراني ڪرڻ، ۽ ان مقصد لاءِ ماحوليات سان لاڳاپيل وزارتون ۽ سرڪاري ادارا قائم ڪرڻ جي ترغيب ڏني.<ref>{{Citation |chapter=The Origins of the Global Environmental Regime |date=2014 |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/greening-the-globe/origins-of-the-global-environmental-regime/DF6A0081CC7599D62FB0690875A162C2 |title=Greening the Globe: World Society and Environmental Change |pages=24–47 |editor-last=Hironaka |editor-first=Ann |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9781139381833.003 |isbn=978-1-107-03154-8|chapter-url-access=subscription }}</ref><ref>John W. Meyer, David John Frank, Ann Hironaka, Evan Schofer and Nancy Brandon Tuma 1997, The structuring of a world environmental regime. ''International Organization'' 51:623–651</ref><ref>Henrik Selin and [[بيورن-اولا لينر]] (2005) "The quest for global sustainability: international efforts on linking environment and development", WP 5, Science, Environment and Development Group, Center for International Development, Harvard University, Cambridge, MA.</ref> جيتوڻيڪ UNEP جي قيام جهڙيون اهم ادارياتي ڪاميابيون حاصل ٿيون، پر ڪانفرنس جي گهڻن عملي سفارشن تي مڪمل عمل نه ٿي سگهيو. ان سبب گڏيل قومن بعد ۾ وڌيڪ عالمي ماحولياتي ڪانفرنسون منعقد ڪيون.<ref>[[بيورن-اولا لينر]] and Henrik Selin (2013). The United Nations Conference on Sustainable Development: Forty Years in the Making. ''Environment & Planning. C: Government and Policy''. 31(6):971-987.</ref> انهن ۾ 1992ع ۾ [[ماحول ۽ ترقي بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس]] (ريو ڌرتي سمٽ)، 2002ع ۾ [[پائيدار ترقي بابت عالمي سربراهه اجلاس]] (جوهانسبرگ)، ۽ 2012ع ۾ [[پائيدار ترقي بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس]] (Rio+20) شامل آهن، جن سڀني جي بنياد اسٽاڪ هوم پڌرنامي تي رکيل اصولن تي هئي. ڪجهه محققن جو خيال آهي<ref>[[بيورن-اولا لينر]] and Henrik Selin, ''The Thirty Year Quest for Sustainability: The Legacy of the 1972 UN Conference on the Human Environment'', Paper presented at Annual Convention of International Studies Association, Portland, Oregon, USA, February 25 – March 1, 2003.</ref> ته هي ڪانفرنس، ۽ خاص طور تي ان کان اڳ ٿيل سائنسي ڪانفرنسون، [[يورپي برادري]] (جنهن بعد ۾ [[يورپي يونين]] بڻجي) جي ماحولياتي پاليسين تي نمايان اثرانداز ٿيون. مثال طور، 1973ع ۾ يورپي برادري ماحول ۽ صارفين جي تحفظ لاءِ هڪ ڊائريڪٽوريٽ قائم ڪيو ۽ پنهنجو پهريون ماحولياتي عملي پروگرام تيار ڪيو. ماحول بابت وڌندڙ دلچسپي ۽ تحقيقاتي سهڪار بعد ۾ عالمي حدت بابت بهتر سمجهه پيدا ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ڪيوٽو پروٽوڪول]] ۽ [[پيرس معاهدو]] جهڙا عالمي معاهدا وجود ۾ آيا ۽ جديد ماحولياتي تحريڪ جي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو. ==50 سال پوءِ== 2022ع ۾ سائنسدانن جي هڪ ٽيم ''اسٽاڪھوم+50: انلاڪنگ اي بيٽر فيوچر'' نالي رپورٽ شايع ڪئي، جنهن ۾ 1972ع واري گڏيل قومن جي انساني ماحول بابت ڪانفرنس کان پوءِ ٿيندڙ تبديلين جو جائزو ورتو ويو ۽ مستقبل لاءِ سفارشون پيش ڪيون ويون. رپورٽ جا بنيادي پيغام هي هئا: ''"انسان ۽ فطرت جي وچ ۾ لاڳاپي کي نئين سر ترتيب ڏيڻ، سڀني لاءِ پائيدار خوشحالي حاصل ڪرڻ، ۽ بهتر مستقبل ۾ سيڙپڪاري ڪرڻ."'' ساڳئي موقعي تي نوجوان محققن "منصفاڻي ۽ پائيدار مستقبل لاءِ نوجوانن جي ويزن جو خاڪو" <ref>''Charting a Youth Vision for a Just and Sustainable Future''</ref> جي عنوان سان رپورٽ جو نوجوانن لاءِ هڪ الڳ نسخو پڻ جاري ڪيو. ان جا اهم پيغام هئا: ''"صحت، ڀلائي ۽ سماجي يڪجهتي، فطرت سان هم آهنگي، عالمي يڪجهتي يعني هڪ عالمي خاندان طور گڏ رهڻ، ۽ اهڙي دنيا جتي سڀئي انسان برابر هجن."''<ref>{{cite web |title=Stockholm+50: Unlocking a Better Future |url=https://www.stockholm50.report/ |publisher=SEI, CEEW |access-date=1 June 2022}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[ڌرتي سمٽ 1992ع]] * [[ڌرتي سمٽ 2002ع]] * [[جوهانسبرگ پڌرنامو]] * [[هيبيٽيٽ انٽرنيشنل ڪوئليشن]] * [[2009ع گڏيل قومن جي موسمياتي تبديلي ڪانفرنس]] * [[پائيدار ترقي بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس]] * [[ميناماتا]] * [[ميناماتا بيماري]] * [[عالمي ماحوليات جو ڏينهن]] ==حوالا== {{Reflist}} ==وڌيڪ مطالعو== * David Larsson Heidenblad. 2021. ''The Environmental Turn in Postwar Sweden: A New History of Knowledge''. Lund University Press. * [[جان ميڪ ڪارمڪ]]، ''The Global Environmental Movement'' (London: John Wiley, 1995). * Thorsten Schulz-Walden (2013). ''Anfänge globaler Umweltpolitik. Umweltsicherheit in der internationalen Politik (1969–1975)''. Oldenbourg Verlag, München. {{ISBN|978-3-486-72362-5}} * [[فيلڪس ڊاڊز]]، [[موريس اسٽرانگ]] ۽ Michael Strauss. ''Only One Earth: The Long Road via Rio to Sustainable Development'' (London: Earthscan, 2012). ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{wikisource-inline|Declaration of the United Nations Conference on the Human Environment}} * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20150314024203/http%3A//www.unep.org/Documents.Multilingual/Default.asp?documentid%3D97%26articleid%3D1503 |title=انساني ماحول بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس جو پڌرنامو (مڪمل متن) |date=2015-03-14}} * [https://legal.un.org/avl/ha/dunche/dunche.html گڏيل قومن جي قانوني آڊيو-بصري لائبريري ۾ اسٽاڪ هوم پڌرنامي بابت تعارفي نوٽ، طريقيڪار جي تاريخ ۽ آڊيو-بصري مواد] * [https://digitallibrary.un.org/record/523249 اسٽاڪ هوم (1972ع) ۾ منعقد ٿيل انساني ماحول بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس جي رپورٽ] {{Portal|Politics}} {{Authority control}} [[زمرو:گڏيل قومن جي انساني ماحولياتي ڪانفرنس]] [[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]] [[زمرو:گڏيل قومون]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:ماحولياتي گدلاڻ]] [[زمرو:گڏيل قومن جي تاريخ]] [[زمرو:سويڊن ۾ منظم ڪيل تقريبون]] [[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]] [[زمرو:ماحوليات بابت گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]] [[زمرو:1972ع ۾ سويڊن]] [[زمرو:1972ع ۾ ماحوليات]] [[زمرو:سويڊن ۽ گڏيل قومون]] [[زمرو:1972ع جون ڪانفرنسون]] [[زمرو:سويڊن جا پرڏيهي لاڳاپا]] [[زمرو:1972ع ۾ گڏيل قومون]] [[زمرو:سويڊن جي سياسي تاريخ]] [[زمرو:جون 1972ع يورپ ۾]] [[زمرو:اسٽاڪ هوم ۾ منظم ڪيل تقريبون]] [[زمرو:1970ع واري ڏهاڪي ۾ اسٽاڪ هوم]] [[زمرو:ويهين صدي جون سفارتي ڪانفرنسون]] [[زمرو:تقريبون]] [[زمرو:تقريبون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ملڪ وار لاڳاپا]] [[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]] [[زمرو:گڏيل قومن جا لاڳاپا]] c3ifhc8y1ezb12bhp97tsilhqlj5woo 14 33225 400495 82868 2026-08-03T12:17:04Z Ibne maryam 17680 /* */ 400495 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آلودگي]] [[زمرو:ماحولياتي مسئلا]] gtpiotgoi3dnvijjjymzuixp1r1ofvg 0 38385 400780 392888 2026-08-04T09:55:57Z Redaktor GLAM 19451 Better quality version of image 400780 wikitext text/x-wiki {{Short description|لاڳو سائنس ۽ تحقيق}} [[File:Maquina vapor Watt ETSIIM.jpg|thumb|[[ٻاڦ انجڻ]]، جيڪا [[صنعتي انقلاب]] جي وڏي محرڪ هئي، جديد تاريخ ۾ انجنيئرنگ جي اهميت کي اجاگر ڪري ٿي. هيءَ [[بيم انجڻ]] [[ميڊرڊ جي ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]] ۾ نمائش لاءِ رکيل آهي.]] '''انجنيئرنگ''' ('''Engineering''')، [[فطري سائنس]] ۽ [[رياضي]] کي منظم طريقي سان لاڳو ڪري، [[نظام|نظامن]]، اوزارن يا عملن کي اهڙيءَ ريت جوڙڻ ۽ بهتر ڪرڻ جو عمل آهي، جو اهي مقرر حدن ۽ پابندين اندر [[مسئلو حل ڪرڻ#انجنيئرنگ|مسئلا حل ڪن]]. عام طور تي ان جو مقصد انساني ضرورتون پوريون ڪرڻ هوندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ [[پل]]، [[انجڻ]]، [[سمارٽ فون]]، [[پيس ميڪر]]، [[انٽرنيٽ]]، [[خلائي جهاز]] ۽ [[ڪپڙا ڌوئڻ واري مشين|ڪپڙا ڌوئڻ واريون مشينون]] جهڙيون ايجادون وجود ۾ اچن ٿيون. انجنيئرنگ ۾ سلامتي، ڪارڪردگي، جماليات، لاڳت، قانونن ۽ ضابطن، ۽ وقت جهڙين هڪٻئي سان مقابلو ڪندڙ گهرجن وچ ۾ توازن قائم ڪرڻو پوي ٿو، جڏهن ته ان سان گڏ طبعيات جي قانونن جهڙين بنيادي حدن اندر ڪم ڪرڻو پوي ٿو. انجنيئرنگ جا روايتي شعبا [[سول انجنيئرنگ|سول]]، [[مڪينيڪل انجنيئرنگ|مڪينيڪل]]، [[برقي انجنيئرنگ|برقي]] ۽ [[ڪيميائي انجنيئرنگ|ڪيميائي]] آهن. انجنيئرنگ جو [[تعليمي شعبو]] وڌيڪ [[تعليمي خصوصيت|خصوصي]] ذيلي شعبن جي وسيع سلسلي تي پکڙيل آهي، ۽ هر ذيلي شعبي ۾ [[لاڳو رياضي|رياضي]] ۽ [[لاڳو سائنس|سائنس]] جي استعمال تي وڌيڪ مخصوص ڌيان ڏئي سگهجي ٿو. جديد انجنيئرنگ جو عملي ڪم [[انجنيئرنگ جوڙجڪ جو عمل|انجنيئرنگ جوڙجڪ جي عمل]] جي پيروي ڪري ٿو<ref name=EngineeringMethod>{{cite web|url=https://issues.org/penumbra-engineering-perspective-hammack-anderson/|title=Working in the Penumbra of Understanding|last1=Hammack|first1=William|last2=Anderson|first2=John|date=February 16, 2022|website=[[Issues in Science and Technology]]|publisher=[[National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine]] and [[Arizona State University]]|access-date=August 3, 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230803142849/https://issues.org/penumbra-engineering-perspective-hammack-anderson/|archive-date=August 3, 2023|quote=The method used by engineers to create artifacts and systems—from cellular telephony, computers and smartphones, and GPS to remote controls, airplanes, and biomimetic materials and devices—isn’t the same method scientists use in their work. The scientific method has a prescribed process: state a question, observe, state a hypothesis, test, analyze, and interpret. It doesn’t know what will be discovered, what truth will be revealed. In contrast, the engineering method aims for a specific goal and cannot be reduced to a set of fixed steps that must be followed. }}</ref> ۽ ڪيترن ئي [[انجنيئرنگ جا شعبا|شعبن]] تي پکڙيل آهي، جن ۾ [[بنيادي ڍانچو]]، [[مشينري]]، [[گاڏي|گاڏين]]، [[اليڪٽرانڪس]]، [[مادي انجنيئرنگ|مادن]] ۽ [[توانائي نظام|توانائي نظامن]] جي [[جوڙجڪ]] ۽ بهتري شامل آهن.<ref>definition of "engineering" from: {{cite web | title=English Dictionary | url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20210216234801/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/ | access-date=2021-02-16 | archive-date=2021-02-16 | website=Cambridge Academic Content Dictionary | publisher=Cambridge University }}</ref> انساني ڪوشش طور انجنيئرنگ قديم زماني کان موجود رهي آهي، جنهن جي شروعات ڇهن روايتي [[سادو مشين|سادين مشينن]] سان ٿي. قديم زماني جي وڏي پيماني وارن انجنيئرنگ منصوبن ۾ [[اهرام|اهرامن]] جهڙيون شاندار اڏاوتون، [[پارٿينون]] جهڙا نفيس مندر، ۽ پاڻي پهچائڻ جا وسيلا جهڙوڪ [[ٻيڙي جو ڍانچو|ڍانچي واريون ٻيڙيون]]، [[واهه]] ۽ [[رومي آبي گذرگاهه|رومي آبي گذرگاهون]] شامل آهن. شروعاتي مشينون انسانن ۽ جانورن جي طاقت سان هلنديون هيون، ۽ پوءِ هوا جي طاقت استعمال ٿيڻ لڳي. [[محاصري جي فن|محاصري]] لاءِ جنگي مشينون ايجاد ڪيون ويون. يورپ ۾ [[سائنسي انقلاب|سائنسي]] ۽ [[صنعتي انقلاب|صنعتي انقلابن]] انجنيئرنگ کي هڪ سائنسي پيشي ۾ تبديل ڪيو ۽ ٽيڪنالاجي ۾ لڳاتار سڌارن کي جنم ڏنو. [[ٻاڦ انجڻ]] جانورن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻي طاقت مهيا ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ جهازن ۽ ريل گاڏين لاءِ مڪينيڪل حرڪت ممڪن ٿي. وڌيڪ سائنسي ترقيءَ جي نتيجي ۾ انجنيئرنگ کي برقي، ڪيميائي ۽ [[فضائي انجنيئرنگ|فضائي]] ضرورتن لاءِ لاڳو ڪيو ويو، ۽ وڌيڪ ڪارڪردگي حاصل ڪرڻ لاءِ نوان مادا پڻ استعمال ڪيا ويا. لفظ ''[[:wikt:engineering|انجنيئرنگ]]'' [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ {{lang|la|[[:wikt:ingenium|ingenium]]}} مان نڪتل آهي.<ref>{{cite web|title=About IAENG|url=http://www.iaeng.org/about_IAENG.html|website=iaeng.org|publisher=[[انجنيئرن جي بين الاقوامي انجمن]]|access-date=December 17, 2016|archive-date=January 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126145541/http://www.iaeng.org/about_IAENG.html|url-status=live}}</ref> انجنيئر عام طور تي اهڙي اخلاقي ضابطي جي پيروي ڪندا آهن، جيڪو ايمانداري ۽ ديانتداري کي اهميت ڏئي ٿو، جڏهن ته عوامي [[سلامتي]] ۽ [[ڀلائي]] لاءِ وقف رهڻ تي زور ڏئي ٿو. انجنيئرنگ جي ڪمن ۾ پابندين هيٺ مسئلن جا [[بهتريءَ جو مسئلو|بهترين حل]] ڳولڻ شامل آهي، ۽ پيداوار کان اڳ جاچ ۽ [[ڪمپيوٽر نقلڪاري|نقلڪاريون]] استعمال ڪيون وينديون آهن. جڏهن استعمال هيٺ آندل ڪا پيداوار ناڪام ٿئي ٿي ته [[فارنزڪ انجنيئرنگ]] ذريعي خرابيءَ جو ڪارڻ معلوم ڪيو ويندو آهي، جيئن ان جو حل ڳولي سگهجي. هن [[پيداوار جي حياتي چڪر جو انتظام|پيداوار جي حياتي چڪر جي انتظام]] جو گهڻو حصو هاڻي ڪمپيوٽر [[سافٽويئر]] جي مدد سان انجام ڏنو وڃي ٿو، جيڪو [[ڪمپيوٽر جي مدد سان جوڙجڪ|جوڙجڪ]] کان وٺي [[پيداوار جي جاچ|جاچ]] ۽ [[ڪمپيوٽر جي مدد سان پيداوار|پيداوار]] تائين استعمال ٿئي ٿو. وڏي پيماني تي اهو عمل عام طور ڪنهن ڪمپني، ڪيترن ئي سيڙپڪارن يا حڪومت طرفان مالي مدد سان هلندو آهي، تنهنڪري اقتصاديات ۽ ڪاروباري طريقن جي ڄاڻ پڻ گهربل هوندي آهي. ==وصف== [[پيشورانه ترقي لاءِ آمريڪي انجنيئرن جي ڪائونسل]] ([[انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي لاءِ تصديق بورڊ]]، يعني ABET، جي اڳوڻي اداري)<ref name="ABET History">{{Cite web|url=https://www.abet.org/about-abet/history/|title=About ABET - History|access-date=27 April 2024|archive-date=26 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240326113804/https://www.abet.org/about-abet/history/|url-status=live}}</ref> "انجنيئرنگ" جي وصف هن ريت ڪئي آهي: {{Blockquote|سائنسي اصولن جي تخليقي استعمال ذريعي اڏاوتن، مشينن، اوزارن يا [[پيداوار]] جي عملن، يا انهن کي اڪيلي يا گڏيل طور استعمال ڪندڙ ڪمن جي جوڙجڪ يا ترقي؛ يا انهن جي جوڙجڪ جي مڪمل ڄاڻ سان انهن کي تعمير ڪرڻ يا هلائڻ؛ يا مخصوص عملي حالتن هيٺ انهن جي رويي جي اڳڪٿي ڪرڻ؛ ۽ اهو سڀ ڪجهه گهربل [[عمل (انجنيئرنگ)|عمل]]، ڪم جي اقتصاديات، ۽ حياتيءَ توڙي ملڪيت جي [[سلامتي#قسم|سلامتي]] کي نظر ۾ رکندي.<ref name="ECPD Canons">{{Cite web |url=https://www.worldcatlibraries.org/oclc/26393909|title=Engineers' Council for Professional Development. (1947). Canons of ethics for engineers|access-date=August 10, 2021|archive-date=September 29, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929123703/http://www.worldcatlibraries.org/oclc/26393909%26referer%3Dbrief_results|url-status=live }}</ref><ref name="ECPD Definition on Britannica">{{cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|last=Smith|first=Ralph J.|title=engineering|url=https://www.britannica.com/technology/engineering|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425073917/https://www.britannica.com/technology/engineering|archive-date=25 April 2024|date=29 March 2024}}</ref>}} ==تاريخ== {{Main|انجنيئرنگ جي تاريخ}} [[File:Grondplan citadel Lille.JPG|thumb|[[اڀريل نقشو|اڀريل نقشو]] [[ليل جي قلعي]] جو، جنهن کي 1668ع ۾ پنهنجي دور جي سڀ کان نمايان فوجي انجنيئر [[ووبان]] جوڙيو هو]] انجنيئرنگ قديم زماني کان موجود آهي، جڏهن [[انسان|انسانن]] [[پچر]]، [[ليور]]، [[ڦيٿو]] ۽ [[چرخي]] وغيره جهڙيون ايجادون ڪيون.<ref>{{cite journal | title=Natural Philosophy and the Development of Mechanics and Engineering from the 5th century B.C. to Middle-Ages | first=Thomas G. | last=Chondros | journal=FME Transactions | year=2017 | volume=45 | issue=4 | pages=603–619 | doi=10.5937/fmet1704603C | doi-access=free }}</ref> اصطلاح ''انجنيئرنگ'' لفظ ''انجنيئر'' مان نڪتل آهي، جيڪو پاڻ 14هين صديءَ تائين وڃي ٿو، جڏهن ''انجنيئر'' (لفظي معنيٰ، اهڙو شخص جيڪو ''[[محاصري جي مشين]]'' ٺاهي يا هلائي) مان مراد "فوجي مشينن جو اڏيندڙ" هوندي هئي.<ref>{{Cite OED|engineer}}</ref> هن مفهوم ۾، جيڪو هاڻي متروڪ ٿي چڪو آهي، "انجڻ" مان مراد فوجي مشين، يعني جنگ ۾ استعمال ٿيندڙ مڪينيڪل اوزار (مثال طور، [[منجنيق]]) هوندو هو.<ref>{{OEtymD|engine|accessdate=2025-10-12}}</ref> هن متروڪ استعمال جا نمايان مثال، جيڪي اڄ تائين موجود آهن، فوجي انجنيئرنگ جا دستا آهن، مثال طور [[آمريڪي فوج جو انجنيئرن وارو دستو]]. لفظ "انجڻ" پاڻ اڃا وڌيڪ قديم اصل رکي ٿو، جيڪو نيٺ لاطيني لفظ {{lang|la|ingenium}} ({{Circa|1250}}) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "فطري خاصيت، خاص ڪري ذهني طاقت، ۽ ان ڪري ڪا ذهين ايجاد" آهي.<ref>Origin: 1250–1300; ME engin < AF, OF < L ingenium nature, innate quality, esp. mental power, hence a clever invention, equiv. to in- + -genium, equiv. to gen- begetting; Source: Random House Unabridged Dictionary, Random House, Inc. 2006.</ref> بعد ۾، جيئن پلن ۽ عمارتن جهڙين شهري اڏاوتن جي جوڙجڪ هڪ فني شعبي طور ترقي ڪئي، تيئن اصطلاح [[سول انجنيئرنگ]]<ref name="ECPD Definition on Britannica"/> رائج ٿيو، جيئن اهڙن غير فوجي منصوبن جي اڏاوت ۾ مهارت رکندڙ ماڻهن ۽ [[فوجي انجنيئرنگ]] جي شعبي سان لاڳاپيل ماڻهن وچ ۾ فرق ڪري سگهجي. ===قديم دور=== [[File:Pont du Gard BLS.jpg|thumb|قديم رومن [[آبي گذرگاهه|آبي گذرگاهون]] تعمير ڪيون، جيئن سلطنت جي شهرن ۽ وسندين تائين صاف ۽ تازو پاڻي جي لاڳيتي فراهمي پهچائي سگهجي.<ref name=De_Feo_et_al_2013>{{cite journal | title=Historical and Technical Notes on Aqueducts from Prehistoric to Medieval Times | display-authors=1 | first1=Giovanni | last1=De Feo | first2=Andreas N. | last2=Angelakis | first3=Georgios P. | last3=Antoniou | first4=Fatma | last4=El-Gohary | first5=Benoît | last5=Haut | first6=Cees W. | last6=Passchier | first7=Xiao Yun | last7=Zheng | journal=Water | year=2013 | volume=5 | issue=4 | pages=1996–2025 | doi=10.3390/w5041996 | bibcode=2013Water...5.1996D | doi-access=free | hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/168168 | hdl-access=free }}</ref>]] [[قديم مصر]] جا [[مصري اهرام|اهرام]]، [[ميسوپوٽيميا]] جا [[زگورات]]، [[قديم يونان|يونان]] جو [[ايٿنس جو ايڪروپولس|ايڪروپولس]] ۽ [[پارٿينون]]، [[رومي آبي گذرگاهه|رومي آبي گذرگاهون]]،<ref name=De_Feo_et_al_2013/> [[ويا اپيا]] ۽ [[ڪولوزيم]]، [[تيوتيهواڪان]]، ۽ [[تنجاوور]] جو [[برهاديشورا مندر]]، ٻين ڪيترين ئي اڏاوتن سميت، قديم سول ۽ فوجي انجنيئرن جي ذهانت ۽ مهارت جا شاهدي ڏيندڙ يادگار آهن. ٻيا يادگار، جيڪي هاڻي موجود نه آهن، جهڙوڪ [[بابل جا لڙڪندڙ باغ]] ۽ [[اليگزينڊريا جو فاروس]]، پنهنجي دور جون اهم انجنيئرنگ ڪاميابيون هيون ۽ انهن کي [[قديم دنيا جا ست عجوبا|قديم دنيا جي ستن عجوبن]] ۾ شمار ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web | title=Pyramids, Statues, and Temples: The Seven Wonders of the Ancient World | first=Joshua J. | last=Mark | date=November 29, 2023 | website=Brewminate: A Bold Blend of News and Ideas | url=https://brewminate.com/pyramids-statues-and-temples-the-seven-wonders-of-the-ancient-world/ | access-date=2025-10-10 }}</ref> ڇهه روايتي [[سادي مشين|ساديون مشينون]] [[قديم ويجهو اوڀر]] ۾ ڄاتل سڃاتل هيون. [[پچر]] ۽ [[مائل سطح]] (چاڙهائي) [[قبل تاريخ]] دور کان ڄاتل هئا.<ref>{{cite book|last1=Moorey|first1=Peter Roger Stuart|title=Ancient Mesopotamian Materials and Industries: The Archaeological Evidence|date=1999|publisher=[[Eisenbrauns]]|isbn=978-1-57506-042-2}}</ref> [[ڦيٿو]]، [[ڦيٿي ۽ محور]] واري نظام سميت، پنجين هزارين ق.م. دوران [[ميسوپوٽيميا]] (هاڻوڪو عراق) ۾ ايجاد ٿيو.<ref>{{cite book|title=A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East| first=D. T. | last=Potts|year=2012|page=285}}</ref> [[ليور]] جو نظام پهريون ڀيرو لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ [[ويجهو اوڀر]] ۾ ظاهر ٿيو، جتي اهو سادي [[ترازو|ساهميءَ واري ترازي]] ۾ استعمال ٿيندو هو،<ref name="Paipetis">{{cite book|last1=Paipetis|first1=S. A.|last2=Ceccarelli|first2=Marco|title=The Genius of Archimedes – 23 Centuries of Influence on Mathematics, Science and Engineering: Proceedings of an International Conference held at Syracuse, Italy, June 8–10, 2010|date=2010|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-90-481-9091-1|page=416}}</ref> ۽ [[مصري ٽيڪنالاجي]] ۾ ڳريون شيون چورڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book|last1=Clarke|first1=Somers|last2=Engelbach|first2=Reginald|title=Ancient Egyptian Construction and Architecture|date=1990|publisher=[[Courier Corporation]]|isbn=978-0-486-26485-1|pages=86–90}}</ref> ليور پاڻي مٿي کڻڻ واري [[شادوف]] اوزار ۾ پڻ استعمال ٿيندو هو، جيڪو پهرين [[ڪرين (مشين)|ڪرين]] مشين هئي ۽ {{circa|3000}} ق.م. ڌاري ميسوپوٽيميا ۾ ظاهر ٿي،<ref name="Paipetis"/> ۽ پوءِ {{Circa|2000 BC}} ڌاري [[مصري ٽيڪنالاجي]] ۾ استعمال ٿيڻ لڳي.<ref>{{cite book |last1=Faiella|first1=Graham|title=The Technology of Mesopotamia|date=2006|publisher=[[The Rosen Publishing Group]]|isbn=978-1-4042-0560-4|page=27|url=https://books.google.com/books?id=bGMyBTS0-v0C&pg=PA27|access-date=October 13, 2019|archive-date=January 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103045623/https://books.google.com/books?id=bGMyBTS0-v0C&pg=PA27|url-status=live }}</ref> [[چرخي|چرخيَن]] جا سڀ کان پراڻا ثبوت ٻئي هزارين ق.م. جي شروعاتي دور واري ميسوپوٽيميا،<ref name="Eisenbrauns">{{cite book|last1=Moorey|first1=Peter Roger Stuart|title=Ancient Mesopotamian Materials and Industries: The Archaeological Evidence |date=1999 |publisher=[[Eisenbrauns]]|isbn=978-1-57506-042-2|page=4}}</ref> ۽ [[قديم مصر]] جي [[ٻارهين گهراڻي]] (1991–1802 ق.م.) مان ملن ٿا.<ref>{{cite book|last1=Arnold |first1=Dieter|title=Building in Egypt: Pharaonic Stone Masonry|date=1991|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-511374-7|page=71}}</ref> [[پيچ (سادي مشين)|پيچ]]، جيڪو ايجاد ٿيندڙ سادي مشينن مان آخري هو،<ref name="Woods">{{cite book|last1=Woods|first1=Michael| first2=Mary B. | last2=Woods|title=Ancient Machines: From Wedges to Waterwheels|publisher=Twenty-First Century Books|year=2000|location=USA|pages=58|url=https://books.google.com/books?id=E1tzW_aDnxsC&pg=PA58|isbn=0-8225-2994-7|access-date=October 13, 2019|archive-date=January 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104003216/https://books.google.com/books?id=E1tzW_aDnxsC&pg=PA58|url-status=live}}</ref> پهريون ڀيرو ميسوپوٽيميا جي [[نئون آشوري سلطنت|نئون آشوري]] دور (911–609 ق.م.) ۾ ظاهر ٿيو.<ref name="Eisenbrauns"/> [[مصري اهرام]] ڇهن سادن مشينن مان ٽن، يعني مائل سطح، پچر ۽ ليور، جي مدد سان تعمير ڪيا ويا، جن سان [[گيزا جو عظيم اهرام]] جهڙيون اڏاوتون ٺاهيون ويون.<ref>{{cite book|title=Ancient Machines: From Grunts to Graffiti|last=Wood|first=Michael|publisher=Runestone Press|year=2000|isbn=0-8225-2996-3|location=Minneapolis, MN|pages=[https://archive.org/details/ancientcommunica00wood/page/35 35, 36]|url=https://archive.org/details/ancientcommunica00wood/page/35}}</ref> نالي سان سڃاتل سڀ کان قديم سول انجنيئر [[ايمهوٽيپ]] آهي.<ref name="ECPD Definition on Britannica"/> [[فرعون]] [[جوسر]] جي هڪ عملدار جي حيثيت ۾، هن غالباً مصر جي [[سقاره]] واري [[جوسر جو اهرام]] ([[ڏاڪن وارو اهرام]]) جي جوڙجڪ ڪئي ۽ لڳ ڀڳ 2630–2611 ق.م. دوران ان جي اڏاوت جي نگراني ڪئي.<ref name="Barry">{{cite book|last=Kemp|first=Barry J.|author-link=Barry J. Kemp |title=Ancient Egypt: Anatomy of a Civilisation|url=https://books.google.com/books?id=IT6CAgAAQBAJ&pg=PT159|publisher=[[Routledge]]|date= 2007|page=159|isbn=978-1-134-56388-3|access-date=August 20, 2019|archive-date=August 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801100712/https://books.google.com/books?id=IT6CAgAAQBAJ&pg=PT159|url-status=live}}</ref> عملي طور پاڻيءَ جي طاقت سان هلندڙ سڀ کان پراڻيون مشينون، [[پاڻيءَ جو ڦيٿو]] ۽ [[پاڻيءَ جي چڪي]]، چوٿين صدي ق.م. جي شروعات تائين [[فارسي سلطنت]]، يعني هاڻوڪي عراق ۽ ايران، ۾ ظاهر ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Selin |first1=Helaine |author-link=Helaine Selin |title=[[غير اولهندي ثقافتن ۾ سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ طب جي تاريخ جو انسائيڪلوپيڊيا]] |date=2013 |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |isbn=978-94-017-1416-7 |page=282}}</ref> [[ڪُش جي بادشاهي|ڪُش]] چوٿين صدي ق.م. دوران [[ساقيه]] تيار ڪئي، جيڪا انساني طاقت بدران جانورن جي طاقت تي ڀاڙيندي هئي.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gB6DcMU94GUC&q=ancient+irrigation+saqiya&pg=PA309|title=Ancient civilizations of Africa| first=G. | last=Mokhtar |publisher=Unesco. International Scientific Committee for the Drafting of a General History of Africa|page= 309|via=Books.google.com|access-date=2012-06-19|isbn=978-0-435-94805-4|date=1981|archive-date=May 2, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502161727/https://books.google.com/books?id=gB6DcMU94GUC&q=ancient+irrigation+saqiya&pg=PA309|url-status=live}}</ref> ڪُش ۾ پاڻي محفوظ ۽ گڏ ڪرڻ سان گڏ آبپاشي وڌائڻ لاءِ [[حفير]] قسم جا [[ذخيرو|پاڻيءَ جا ذخيرا]] پڻ ٺاهيا ويا.<ref>{{cite book | title=The Kingdom of Kush: Handbook of the Napatan-Meroitic Civilization | volume=31 | series=Handbook of Oriental Studies. Section 1 The Near and Middle East | first=László | last=Török | publisher=BRILL | year=2015 | isbn=978-90-04-29401-1 | url=https://books.google.com/books?id=Guh5DwAAQBAJ&pg=PA470 }}</ref> ڪُشي ابن ڏاڏن 3700 ۽ 3250 ق.م. جي وچ واري ڪانسي دور ۾ [[اسپيوس]] اڏيا.<ref>{{cite book| last = Bianchi|first=Robert Steven|title=Daily Life of the Nubians|year=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-32501-4|page=227}}</ref> ڪُش ۾ ستين صدي ق.م. دوران [[بلومري]] ۽ [[ڌماڪيدار بٺي|ڌماڪيدار بٺيون]] پڻ ٺاهيون ويون.<ref>{{Cite journal|last1=Humphris|first1=Jane|last2=Charlton|first2=Michael F.|last3=Keen|first3=Jake|last4=Sauder|first4=Lee|last5=Alshishani |first5=Fareed|date=2018|title=Iron Smelting in Sudan: Experimental Archaeology at The Royal City of Meroe|journal=Journal of Field Archaeology|volume=43|issue=5|pages=399|doi=10.1080/00934690.2018.1479085|issn=0093-4690|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA61|title=A History of Sub-Saharan Africa|first1=Robert O.|last1=Collins|first2=James M.|last2=Burns|date= 2007|publisher=Cambridge University Press|via=Google Books|isbn=978-0-521-86746-7|access-date=September 23, 2020|archive-date=July 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183058/https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA61|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6tsaBtp0WrMC&pg=PA173|title=The Nubian Past: An Archaeology of the Sudan|first=David N.|last=Edwards|date= 2004|publisher=Taylor & Francis|via=Google Books|isbn=978-0-203-48276-6|access-date=September 23, 2020|archive-date=July 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709181948/https://books.google.com/books?id=6tsaBtp0WrMC&pg=PA173|url-status=live}}</ref><ref name="Humphris">{{cite journal|last1=Humphris | first1=J. | last2=Charlton | first2=M.F. | last3=Keen | first3=J. | last4=Sauder | first4=L. | last5=Alshishani | first5=F. |title=Iron Smelting in Sudan: Experimental Archaeology at The Royal City of Meroe|journal=Journal of Field Archaeology|volume=43|issue=5|pages=399–416|date=June 2018|doi=10.1080/00934690.2018.1479085|doi-access=free}}</ref> ڪانسي دور ۾ ڪاٺ جي تختن سان ٺاهيل سامونڊي جهازن جي انجنيئرنگ ۽ تعمير پڻ ڪئي ويندي هئي، جنهن جو ثبوت لڳ ڀڳ 1300 ق.م. سان لاڳاپيل [[اولوبورون ٻيڙيءَ جو ملبو]] آهي.<ref>{{cite book | chapter=Seafaring and Riverine Navigation in the Bronze Age of Europe | first=Robert | last=van de Noort | title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age | series=Oxford Handbooks | editor1-first=Anthony | editor1-last=Harding | editor2-first=Harry | editor2-last=Fokkens | publisher=OUP Oxford | year=2013 | isbn=978-0-19-100732-3 | pages=382–386 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=XoxoAgAAQBAJ&pg=PA382 }}</ref> [[قديم يونان]] ۾ شهري ۽ فوجي ٻنهي شعبن لاءِ مشينون تيار ڪيون ويون، جنهن جو ثبوت [[بازنطيني فيلو]] ۽ ٻين جي لکڻين مان ملي ٿو.<ref>{{cite book | chapter=Philo of Byzantium | first=Philip | last=Rance | title=Conflict in Ancient Greece and Rome: The Definitive Political, Social, and Military Encyclopedia | display-editors=1 | date=June 27, 2016 | editor1-first=Sara Elise | editor1-last=Phang | editor2-first=Iain | editor2-last=Spence | editor3-first=Douglas | editor3-last=Kelly | editor4-first=Peter | editor4-last=Londey | publisher=Bloomsbury Publishing USA, 2016 | isbn=979-8-216-06469-5 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=hOTNEAAAQBAJ&pg=RA2-PT708 }}</ref> [[اينٽيڪائٿيرا نظام]]، جيڪو شروعاتي ڄاتل مڪينيڪل [[قياسي ڪمپيوٽر]] هو،<ref>{{cite web | url=http://www.antikythera-mechanism.gr/project/general/the-project.html | title=The Antikythera Mechanism Research Project | archive-url=https://web.archive.org/web/20080428070448/http://www.antikythera-mechanism.gr/project/general/the-project.html | archive-date=2008-04-28 | access-date=2007-07-01 | website=www.antikythera-mechanism.gr | quote=The Antikythera Mechanism is now understood to be dedicated to astronomical phenomena and operates as a complex mechanical "computer" which tracks the cycles of the Solar System }}</ref><ref>{{cite news|last=Wilford|first=John|date=July 31, 2008|url=https://www.nytimes.com/2008/07/31/science/31computer.html?hp|title=Discovering How Greeks Computed in 100 B.C. |work=[[نيو يارڪ ٽائمز]]|access-date=February 21, 2017|archive-date=December 4, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204053238/http://www.nytimes.com/2008/07/31/science/31computer.html?hp|url-status=live}}</ref> ۽ [[آرڪيميڊيز#دريافتون ۽ ايجادون|آرڪيميڊيز جون مڪينيڪل ايجادون]]، يوناني مڪينيڪل انجنيئرنگ جا مثال آهن. آرڪيميڊيز جي ڪجهه ايجادن، ۽ اينٽيڪائٿيرا نظام، لاءِ [[تفريقي گيئر]] يا [[ايپي سائيڪلڪ گيئر]] جي پيچيده ڄاڻ گهربل هئي؛ اهي ٻئي مشيني نظريي جا اهم اصول آهن، جن صنعتي انقلاب دوران [[گيئرن جو سلسلو|گيئر سلسلن]] جي جوڙجڪ ۾ مدد ڪئي ۽ اڄ [[روبوٽيات]] ۽ [[گاڏين جي انجنيئرنگ]] جهڙن شعبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite journal|author=Wright, M T.|year=2005|title=Epicyclic Gearing and the Antikythera Mechanism, part 2|journal = Antiquarian Horology|volume=29|issue=1 (September 2005)|pages=54–60}}</ref> قديم چيني، يوناني، رومي ۽ [[هون|هُني]] فوجن جنگي مشينون ۽ ايجادون استعمال ڪيون، جهڙوڪ [[توپخانو]]، جيڪو يونانين چوٿين صدي ق.م. ڌاري تيار ڪيو،<ref>{{cite encyclopedia | url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/244231/ancient-Greece/261062/Military-technology | encyclopedia=Britannica | title=Greek civilization in the 5th century – Military technology | access-date=2009-06-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090606072841/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/244231/ancient-Greece/261062/Military-technology | archive-date=June 6, 2009 }} Quote: "The 7th century, by contrast, had witnessed rapid innovations, such as the introduction of the hoplite and the trireme, which still were the basic instruments of war in the 5th.' and "But it was the development of artillery that opened an epoch, and this invention did not predate the 4th century. It was first heard of in the context of Sicilian warfare against Carthage in the time of Dionysius I of Syracuse."</ref> [[ٽرايريم]]، [[بالسٽا]]، [[منجنيق]]، ۽ چينين طرفان لڳ ڀڳ ڇهين–پنجين صدي ق.م. ۾ تيار ڪيل [[ٽرٻوچيٽ]].<ref>{{cite book|last1=Chevedden|first1=Paul E.|year=1988|chapter=The hybrid trebuchet: the halfway step to the counterweight trebuchet |chapter-url=https://books.google.com/books?id=OVX8j0zR6QYC&dq=trebuchet&pg=PA179|page=179 |editor-last1=Kagay|editor-first1=Donald J.|editor-last2=O'Callaghan |editor-first2=Joseph F.|editor-last3= Vann|editor-first3=Theresa M.|title=On the Social Origins of Medieval Institutions Essays in Honor of Joseph F. O'Callaghan |url=https://books.google.com/books?id=OVX8j0zR6QYC|series=The medieval Mediterranean peoples, economies, and cultures, 400-1453|language=English|volume=19 |publication-place=[[ليڊن]]، [[بوسٽن]]، [[ڪولون]]|publisher=[[برِل پبلشرز|برِل]]|publication-date=1988 |bibcode=|isbn=978-90-04-11096-0|issn=0928-5520|access-date=16 February 2025|via=[[گوگل بڪس]]}}</ref> ===وچيون دور=== هوا جي طاقت سان هلندڙ سڀ کان آڳاٽيون عملي مشينون، يعني [[پن چڪي]] ۽ [[هوا پمپ]]، نائين صدي عيسويءَ تائين [[اسلامي سونهري دور]] دوران [[اسلامي دنيا]] ۾، اڄوڪي ايران، افغانستان ۽ پاڪستان وارن علائقن ۾ ظاهر ٿيون.<ref>{{cite book | first1=Ahmad Y. | last1=Hassan | author1-link=Ahmad Y Hassan | first2=Donald Routledge | last2=Hill | author2-link=Donald Routledge Hill | year=1986 | title=Islamic Technology: An illustrated history | page=54 | publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] | isbn=0-521-42239-6}}.</ref><ref>{{cite book|first=Adam|last=Lucas|year=2006|title=Wind, Water, Work: Ancient and Medieval Milling Technology |publisher=Brill Publishers|isbn=90-04-14649-0|page=65}}</ref><ref>{{cite book|last1=Eldridge|first1=Frank|title=Wind Machines|date=1980|publisher=Litton Educational Publishing, Inc.|location=New York|isbn=0-442-26134-9|page=[https://archive.org/details/windmachines00fran/page/15 15]|edition=2nd|url=https://archive.org/details/windmachines00fran/page/15}}</ref><ref>{{cite book|last1=Shepherd|first1=William|title=Electricity Generation Using Wind Power|date=2011|publisher=World Scientific Publishing Co. Pte. Ltd.|location=Singapore|isbn=978-981-4304-13-9|page=4|edition=1}}</ref> ٻاڦ جي طاقت سان هلندڙ سڀ کان آڳاٽي عملي مشين [[ٻاڦ ٽربائن]] سان هلندڙ [[ٻاڦي ڦيرو]] هئي، جنهن جو بيان 1551ع ۾ [[عثماني مصر]] ۾ [[تقي الدين محمد ابن معروف]] ڪيو.<ref>{{cite web | url=http://www.history-science-technology.com/Notes/Notes%201.htm | title=Taqi al-Din and the First Steam Turbine, 1551 A.D. | archive-url=https://web.archive.org/web/20080218171045/http://www.history-science-technology.com/Notes/Notes%201.htm | archive-date=2008-02-18 | access-date=2008-02-18 }}</ref><ref>{{ cite book | first=Ahmad Y. | last=Hassan | year=1976 | title=Taqi al-Din and Arabic Mechanical Engineering | pages=34–35 | publisher=Institute for the History of Arabic Science, [[حلب يونيورسٽي]] }}</ref> [[ڪپهه ڌارڻ واري مشين]] ڇهين صدي عيسويءَ تائين هندستان ۾ ايجاد ٿي،<ref>{{cite book|ref=Lakwete|author=Lakwete, Angela|url=https://books.google.com/books?id=uOMaGVnPfBcC|title=Inventing the Cotton Gin: Machine and Myth in Antebellum America|place=Baltimore|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=2003|isbn=978-0-8018-7394-2|pages=1–6|access-date=October 13, 2019|archive-date=April 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420214459/https://books.google.com/books?id=uOMaGVnPfBcC|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[چرخو]] يارهين صديءَ جي شروعات تائين [[اسلامي دنيا]] ۾ ايجاد ٿيو.<ref name="Pacey">{{cite book | last = Pacey | first = Arnold | title = Technology in World Civilization: A Thousand-Year History | orig-year = 1990 | edition = First MIT Press paperback | year = 1991 | publisher = The MIT Press | location = Cambridge MA | pages = 23–24}}</ref> اهي ٻئي ايجادون [[ڪپهه جي صنعت]] جي واڌ ويجهه لاءِ بنيادي اهميت رکندڙ هيون. چرخو [[اسپننگ جيني]] جو اڳوڻو نمونو پڻ هو، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعاتي [[صنعتي انقلاب]] دوران هڪ اهم ترقي هئي.<ref>{{cite book |last1=Žmolek |first1=Michael Andrew |title=Rethinking the Industrial Revolution: Five Centuries of Transition from Agrarian to Industrial Capitalism in England |date=2013 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-25179-3 |page=328 |url=https://books.google.com/books?id=-RKaAAAAQBAJ&pg=PA328 |quote=The spinning jenny was basically an adaptation of its precursor the spinning wheel |access-date=October 13, 2019 |archive-date=December 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191229031336/https://books.google.com/books?id=-RKaAAAAQBAJ&pg=PA328 |url-status=live }}</ref> سڀ کان آڳاٽيون [[پروگرام لائق مشين]]ون اسلامي دنيا ۾ تيار ٿيون. [[موسيقي ترتيب ڏيندڙ]]، جيڪو پروگرام لائق [[ساز]] هو، پروگرام لائق مشين جو سڀ کان آڳاٽو قسم هو. پهريون موسيقي ترتيب ڏيندڙ هڪ پاڻمرادو [[بانسري]] وڄائيندڙ هو، جيڪو [[بنو موسى]] ڀائرن ايجاد ڪيو ۽ نائين صديءَ ۾ سندن ڪتاب ''[[حيلن جو ڪتاب]]'' ۾ بيان ڪيو ويو.<ref name=Koetsier>{{Cite journal |last1=Koetsier |first1=Teun |year=2001 |title=On the prehistory of programmable machines: musical automata, looms, calculators |journal=Mechanism and Machine Theory |volume=36 |issue=5 |pages=589–603 |publisher=Elsevier |doi=10.1016/S0094-114X(01)00005-2 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kapur |first1=Ajay |last2=Carnegie |first2=Dale |last3=Murphy |first3=Jim |last4=Long |first4=Jason |title=Loudspeakers Optional: A history of non-loudspeaker-based electroacoustic music |journal=[[آرگنائيزڊ سائونڊ]] |date=2017 |volume=22 |issue=2 |pages=195–205 |doi=10.1017/S1355771817000103 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |s2cid=143427257 |issn=1355-7718|doi-access=free }}</ref> 1206ع ۾ [[الجزري]] پروگرام لائق [[پاڻمرادو مشين]]ون ۽ [[روبوٽ]] ايجاد ڪيا. هن چار پاڻمرادو موسيقارن جو بيان ڪيو، جن ۾ پروگرام لائق [[ڍول مشين]] سان هلندڙ ڍول وڄائيندڙ به شامل هئا، جن کي مختلف تال ۽ ڍول جا مختلف نمونا وڄائڻ لاءِ ترتيب ڏئي سگهجي پيو.<ref name=Sharkey>Professor Noel Sharkey, [https://web.archive.org/web/20070629182810/http://www.shef.ac.uk/marcoms/eview/articles58/robot.html A 13th Century Programmable Robot (Archive)], [[شيفيلڊ يونيورسٽي]].</ref> [[File:De re metallica - water wheel (125711501).jpg|thumb|upright|معدنيات مٿي کڻڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ پاڻيءَ جي طاقت سان هلندڙ [[کاڻ کڻڻي]]، جرمني، {{circa|1556}}]] جديد انجنيئرنگ جي ترقيءَ کان اڳ رياضي ڪاريگرن ۽ هنرپيشه ماڻهن، جهڙوڪ [[چڪي ٺاهيندڙ]]ن، [[گهڙي ساز]]ن، اوزار ٺاهيندڙن ۽ سروي ڪندڙن طرفان استعمال ڪئي ويندي هئي. انهن پيشن کان سواءِ، يونيورسٽين کي ٽيڪنالاجيءَ جي حوالي سان گهڻي عملي اهميت رکندڙ نه سمجهيو ويندو هو.<ref name="Robinson-Musnon"/>{{rp|32}} نشاةِ ثانيه دوران مڪينيڪي هنرن جي حالت بابت هڪ معياري حوالو کاڻ انجنيئرنگ جي ڪتاب ''[[ڊي ري ميٽاليڪا]]'' (1556ع) ۾ ملي ٿو، جنهن ۾ ارضيات، کاڻ کوٽائي ۽ ڪيميا بابت ڀاڱا پڻ شامل آهن. ''ڊي ري ميٽاليڪا'' ايندڙ 180 سالن تائين ڪيميا جو معياري حوالو رهيو.<ref name="Robinson-Musnon"/> ===صنعتي انقلاب=== [[File:The world's first iron bridge.jpg|thumb|left|253px|[[ٻاڦ انجڻ]] جي استعمال سان [[لوهه]] ٺاهڻ ۾ ڪاٺ جي ڪوئلي بدران [[ڪوڪ]] استعمال ڪرڻ ممڪن ٿيو، جنهن سان لوهه جي قيمت گهٽجي وئي ۽ انجنيئرن کي پلن جي اڏاوت لاءِ نئون مواد مليو. هيءَ پل [[اڇل لوهه]] مان ٺاهي وئي هئي، جنهن کي جلد ئي اڏاوتي مواد طور گهٽ ڀرڀري [[پُڪل لوهه]] مٽائي ڇڏيو.]] [[ڪلاسيڪي مڪانيات]] جي سائنس، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن نيوٽني مڪانيات چيو ويندو آهي، جديد انجنيئرنگ جي وڏي حصي جو سائنسي بنياد وڌو.<ref name="Robinson-Musnon">{{cite book|title=Science and Technology in the Industrial Revolution |url=https://archive.org/details/sciencetechnolog00aemu |url-access=registration|last1=Musson|first1=A.E.|last2=Robinson|first2=Eric H.|year=1969|publisher =University of Toronto Press|isbn=978-0-8020-1637-9 }}</ref> ارڙهين صديءَ ۾ انجنيئرنگ جي هڪ [[پيشو|پيشي]] طور اُڀرڻ سان، هي اصطلاح وڌيڪ محدود نموني انهن شعبن لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جن ۾ رياضي ۽ سائنس کي اهڙن مقصدن لاءِ لاڳو ڪيو ويندو هو. اهڙيءَ طرح فوجي ۽ سول انجنيئرنگ کان سواءِ، ان وقت [[مڪينيڪي هنر]] جي نالي سان سڃاتا ويندڙ شعبا پڻ انجنيئرنگ ۾ شامل ٿي ويا. [[واهه]] ٺاهڻ شروعاتي [[صنعتي انقلاب]] جي مرحلن دوران انجنيئرنگ جو هڪ اهم ڪم هو.<ref>{{cite book|title=The Transportation Revolution, 1815–1860 |last=Taylor|first= George Rogers|year=1969 |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-87332-101-3}} </ref> [[جان سميٽن]] پهريون شخص هو، جنهن پاڻ کي سول انجنيئر سڏيو، ۽ کيس اڪثر سول انجنيئرنگ جو ”پيءُ“ سمجهيو ويندو آهي. هو هڪ انگريز سول انجنيئر هو، جنهن [[پل]]ن، واهن، [[بندرگاهه]]ن ۽ [[روشنيءَ جو منارو|روشنيءَ جي منارن]] جي جوڙجڪ ڪئي. هو هڪ قابل [[مڪينيڪي انجنيئر]] ۽ ناميارو [[طبعياتدان]] پڻ هو. پاڻيءَ جي ڦيٿي جو نمونو استعمال ڪندي، سميٽن ستن سالن تائين تجربا ڪيا ۽ ڪارڪردگي وڌائڻ جا طريقا طئي ڪيا.<ref name="University Of Chicago Press">{{cite book|title=The Most Powerful Idea in the World: A Story of Steam, Industry and Invention|last1=Rosen|first1= William|year= 2012 |publisher = University of Chicago Press|isbn= 978-0-226-72634-2 }}</ref>{{rp|127}} سميٽن پاڻيءَ جي ڦيٿن ۾ لوهه جا محور ۽ گيئر متعارف ڪرايا.<ref name="Robinson-Musnon"/>{{rp|69}} سميٽن [[نيوڪومن ٻاڦ انجڻ]] ۾ پڻ مڪينيڪي سڌارا ڪيا. هن ٽيون [[ايڊسٽون روشنيءَ جو منارو]] (1755–59ع) جوڙيو، جتي هن ”[[هائيڊرولڪ چونو]]“، يعني پاڻيءَ هيٺ ڄمندڙ [[گارو (معماري)|گاري]] جو هڪ قسم، استعمال ڪرڻ ۾ اڳواڻي ڪئي ۽ روشنيءَ جي مناري جي اڏاوت لاءِ ڪبوتر جي پڇ جهڙي ڳانڍاپي وارا گرينائيٽ بلاڪ استعمال ڪرڻ جي ٽيڪنڪ تيار ڪئي. جديد [[سيمينٽ]] جي تاريخ، ٻيهر دريافت ۽ ترقيءَ ۾ سندس اهميت ان ڪري آهي، جو هن چوني ۾ ”هائيڊرولڪ خاصيت“ پيدا ڪرڻ لاءِ گهربل ترڪيبي شرط سڃاتا؛ اهو ڪم نيٺ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي ايجاد جو سبب بڻيو. لاڳو سائنس ٻاڦ انجڻ جي ترقيءَ ڏانهن وٺي وئي. واقعن جو سلسلو 1643ع ۾ [[ايوانجيليستا ٽوريچيلي]] طرفان [[دٻاءُ ماپيندڙ]] جي ايجاد ۽ هوا جي دٻاءَ جي ماپ سان شروع ٿيو، 1656ع ۾ [[اوٽو فان گيريڪي]] [[ميگڊبرگ اڌ گولا]] استعمال ڪندي فضائي دٻاءَ جي قوت جو مظاهرو ڪيو، ۽ [[ڊينس پيپن]] تجربيگاهي آزمائشون ڪيون، جنهن ٻاڦ انجڻن جا آزمائشي نمونا ٺاهيا ۽ [[پسٽن]] جي استعمال جو مظاهرو ڪيو؛ هن اهو ڪم 1707ع ۾ شايع ڪيو. [[ايڊورڊ سومرسيٽ، وورسٽر جو ٻيون مارڪوس]] هڪ سئو ايجادن تي مشتمل ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ [[ڪافي ڇاڻيندڙ]] جهڙي طريقي سان پاڻي مٿي کڻڻ جو طريقو پڻ شامل هو. [[سيموئل مورلينڊ]]، جيڪو رياضيدان ۽ ايجادڪار هو ۽ [[پمپ]]ن تي ڪم ڪندو هو، ووڪس هال آرڊيننس آفيس ۾ ٻاڦ پمپ جي جوڙجڪ بابت نوٽس ڇڏيا، جيڪي [[ٿامس سيوري]] پڙهيا. 1698ع ۾ سيوري ”دي مائنرز فرينڊ“ نالي ٻاڦ پمپ ٺاهيو. اهو خال ۽ دٻاءُ ٻنهي کي استعمال ڪندو هو.<ref>{{cite book | last = Jenkins | first = Rhys | title = Links in the History of Engineering and Technology from Tudor Times| publisher = Ayer Publishing| year = 1936 | page = 66 | isbn = ((978-0-8369-2167-0))}}</ref> لوهه جي واپاري [[ٿامس نيوڪومن]]، جنهن 1712ع ۾ پهرين واپاري پسٽن ٻاڦ انجڻ ٺاهي، بابت ڪنهن به سائنسي تربيت حاصل ڪرڻ جو پتو نه ٿو ملي.<ref name="University Of Chicago Press"/>{{rp|32}} [[File:Pan_Am_Boeing_747-121_N732PA_Bidini.jpg|thumb|left|250px|[[جمبو جيٽ]]]] [[ڌماڪيدار بٺي|ڌماڪيدار بٺين]] لاءِ دٻاءُ واري هوا مهيا ڪرڻ واسطي ٻاڦ سان هلندڙ اڇل لوهه جي ڦوڪ سلينڊرن جي استعمال سان ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ لوهه جي پيداوار ۾ وڏو اضافو ٿيو. ٻاڦ سان هلندڙ ڦوڪ جي ڪري بٺين ۾ وڌيڪ گرمي پد حاصل ٿيڻ لڳو، جنهن [[ڌماڪيدار بٺي|ڌماڪيدار بٺين]] ۾ وڌيڪ چونو استعمال ڪرڻ ۽ ڪاٺ جي ڪوئلي کان [[ڪوڪ (ٻارڻ)|ڪوڪ]] ڏانهن منتقل ٿيڻ ممڪن بڻايو.<ref>{{cite book|title=A History of Metallurgy, Second Edition |last=Tylecote |first=R.F. |year= 1992|publisher =Maney Publishing, for the Institute of Materials |location= London|isbn=978-0-901462-88-6}}</ref> انهن جدتن لوهه جي قيمت گهٽائي، جنهن سان [[ويگن رستو|گهوڙي گاڏيءَ واريون ريلويون]] ۽ لوهه جون پليون عملي طور ممڪن ٿيون. [[پڊلنگ عمل]]، جنهن جو 1784ع ۾ [[هينري ڪارٽ]] امتيازي حق حاصل ڪيو، وڏي پيماني تي پُڪل لوهه پيدا ڪيو. [[گرم ڦوڪ]]، جنهن جو 1828ع ۾ [[جيمس بيومونٽ نيلسن]] امتيازي حق حاصل ڪيو، لوهه ڳارڻ لاءِ گهربل ٻارڻ جو مقدار تمام گهڻو گهٽايو. وڌيڪ دٻاءَ واري ٻاڦ انجڻ جي ترقيءَ سان ٻاڦ انجڻن جو طاقت ۽ وزن وارو تناسب اهڙو ٿيو، جو ٻاڦي ٻيڙيون ۽ ريل انجڻون عملي طور ممڪن بڻجي ويون.<ref name="HunterIndustrialPower">{{cite book |title=A History of Industrial Power in the United States, 1730–1930, Vol. 2: Steam Power |last1=Hunter |first1= Louis C.|year=1985 | publisher =University Press of Virginia|location= Charlottesville}}</ref> فولاد ٺاهڻ جي نون عملن، جهڙوڪ [[بيسيمر عمل]] ۽ کليل چلهه واري بٺي، اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ڳري انجنيئرنگ جي دور جي شروعات ڪئي. اڻويهين صديءَ جي وچ واري دور جي سڀ کان مشهور انجنيئرن مان هڪ [[ازمبارڊ ڪنگڊم برونيل]] هو، جنهن ريلويون، جهاز ٺاهڻ جا اڏا ۽ ٻاڦي جهاز تعمير ڪيا.<ref>{{cite web | title=Isambard Kingdom Brunel (1806 - 1859) | work=History | publisher=BBC | url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/brunel_kingdom_isambard.shtml | access-date=2025-10-11 }}</ref> هن دور جي ٻين نمايان انجنيئرن ۾ [[نيڪولا ٽيسلا]]، جيڪو برقي استعمالن جو گهڻ رخو ايجادڪار هو؛<ref>{{cite journal | title=Nikola Tesla | first=Kenneth M. | last=Swezey | journal=Science | date=May 16, 1958 | volume=127 | issue=3307 | pages=1147–1159 | doi=10.1126/science.127.3307.1147 | pmid=17771481 | bibcode=1958Sci...127.1147S }}</ref> [[اليگزينڊر گراهم بيل]]، جيڪو پهرين عملي [[ٽيليفون]] جو ايجادڪار هو؛<ref>{{cite journal | title=Alexander Graham Bell and the invention of the telephone | first=J. E. | last=Flood | journal=Electronics and Power | volume=22 | issue=3 | date=March 1976 | page=159 | doi=10.1049/ep.1976.0077 }}</ref> [[جارج اسٽيفنسن]]، جيڪو ريلوي ٽرانسپورٽ جو اڳواڻ هو؛<ref>{{cite journal | title=Early Steam Railways in Great Britain | first=John | last=Duncan | journal=The Railway and Locomotive Historical Society Bulletin | volume=12 | year=1926 | issue=12 | pages=15–24 | jstor=43516829 }}</ref> ۽ [[نيڪولائوس اوٽو]]، جيڪو پهرين جديد [[اندروني ساڙ انجڻ]] جو جوڙيندڙ هو، شامل آهن.<ref>{{cite journal | title=The Origin of the Automobile Engine | first=Lynwood | last=Bryant | journal=Scientific American | volume=216 | issue=3 | date=March 1967 | pages=102–113 | doi=10.1038/scientificamerican0367-102 | jstor=24931437 | bibcode=1967SciAm.216c.102B }}</ref> [[File:Gulf Offshore Platform.jpg|thumb|upright|سمنڊ کان ٻاهر پليٽفارم، [[ميڪسيڪو نار]]]] [[صنعتي انقلاب]] ڌاتوءَ جي حصن واري مشينري جي طلب پيدا ڪئي، جنهن ڪيترن ئي [[مشيني اوزار|مشيني اوزارن]] جي ترقيءَ کي جنم ڏنو. اڇل لوهه جي سلينڊرن ۾ درستگيءَ سان سوراخ ڪرڻ ان وقت تائين ممڪن نه هو، جيستائين [[جان ولڪنسن (صنعتڪار)|جان ولڪنسن]] پنهنجي [[جان ولڪنسن (صنعتڪار)#ٻاڦ انجڻن لاءِ سوراخ ڪرڻ واري مشين|سوراخ ڪرڻ واري مشين]] ايجاد نه ڪئي، جنهن کي پهريون [[مشيني اوزار]] سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | last = Roe | first = Joseph Wickham | title = English and American Tool Builders | publisher = Yale University Press | year = 1916 | location = New Haven, Connecticut | url = https://books.google.com/books?id=X-EJAAAAIAAJ | lccn = 16011753 | access-date = November 10, 2018 | archive-date = January 26, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210126171157/https://books.google.com/books?id=X-EJAAAAIAAJ | url-status = live }}</ref> ٻين مشيني اوزارن ۾ [[پيچ ڪٽڻ واري ليٿ]]، [[ملنگ مشين]]، [[برج ليٿ]] ۽ [[پلينر (ڌاتو ڪم)|ڌاتو پلينر]] شامل هئا. درست مشينڪاري جون ٽيڪنڪون اڻويهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ترقي ڪيون ويون. انهن ۾ ڪم تي مشيني اوزار کي رهنمائي ڪرڻ لاءِ جگن ۽ ڪم کي صحيح هنڌ تي جهلي رکڻ لاءِ فڪسچرن جو استعمال شامل هو. [[هڪجهڙا مٽاسٽا لائق حصا]] ٺاهڻ جي قابل مشيني اوزارن ۽ مشينڪاريءَ جي طريقن اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين [[وڏي پيماني تي پيداوار|وڏي پيماني واري ڪارخاني جي پيداوار]] کي ممڪن بڻايو.<ref>{{Hounshell1984}}</ref> ===نون شعبن جي ترقي=== 1850ع واري [[آمريڪا جي آدمشماري]] ۾ پهريون ڀيرو ”انجنيئر“ جي پيشي کي درج ڪيو ويو، جنهن سان لاڳاپيل ماڻهن جو انگ 2,000 ڄاڻايو ويو.<ref>{{Cite book |last=Cowan |first=Ruth Schwartz |author-link=Ruth Schwartz Cowan |title=A Social History of American Technology |publisher=Oxford University Press |place=New York |year=1997 |isbn=978-0-19-504605-2|page=138}}</ref> 1865ع کان اڳ آمريڪا ۾ انجنيئرنگ جا گريجوئيٽ 50 کان به گهٽ هئا. آمريڪا ۾ انجنيئرنگ جي پهرين [[پي ايڇ ڊي]]، جيڪا فني طور ''اطلاقي سائنس ۽ انجنيئرنگ'' ۾ هئي، 1863ع ۾ [[ييل يونيورسٽي]] پاران [[جوسايا ولارڊ گبس]] کي ڏني وئي؛ اها آمريڪا ۾ سائنس جي شعبي ۾ ڏنل ٻي پي ايڇ ڊي پڻ هئي.<ref> {{cite book | last = Wheeler | first = Lynde Phelps | title = Josiah Willard Gibbs&nbsp;– the History of a Great Mind | publisher = Ox Bow Press | year = 1951 | isbn = ((978-1-881987-11-6))}}</ref> 1870ع ۾ آمريڪا ۾ مڪينيڪي انجنيئرنگ جا رڳو ٻارهن گريجوئيٽ هئا، جڏهن ته 1875ع تائين اهو انگ وڌي هر سال 43 ٿي ويو. 1890ع ۾ شهري، [[کاڻ انجنيئرنگ|کاڻ]]، مڪينيڪي ۽ برقي شعبن ۾ 6,000 انجنيئر موجود هئا.<ref name="HunterIndustrialPower" /> [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] ۾ 1875ع تائين اطلاقي مڪينزم ۽ اطلاقي مڪينڪس جي ڪا به چيئر نه هئي، جڏهن ته [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]] ۾ انجنيئرنگ جي چيئر 1907ع تائين قائم نه ٿي. جرمنيءَ ان کان اڳ ئي فني يونيورسٽيون قائم ڪري ڇڏيون هيون.<ref> {{cite book |title=A Short History of Twentieth Century Technology |last=Williams |first= Trevor I. |year= 1982|publisher =Oxford University Press |location= US |isbn= 978-0-19-858159-8 |pages=3 }} </ref> اوڻيهين صديءَ ۾ [[برقي انجنيئرنگ]] جا بنياد [[اليساندرو وولٽا]]، [[مائيڪل فيراڊي]]، [[جارج اوهم]] ۽ ٻين جي تجربن، 1816ع ۾ [[برقي تار]] ۽ 1872ع ۾ [[برقي موٽر]] جي ايجاد تي ٻڌل هئا. اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[جيمس ڪلارڪ ميڪسويل|جيمس ميڪسويل]] جي نظرياتي ڪم (ڏسو: [[ميڪسويل جون مساواتون]]) ۽ [[هائنرش هرٽز]] جي تحقيق مان [[اليڪٽرانڪس]] جو شعبو وجود ۾ آيو. پوءِ [[خالي نلي]] ۽ [[ٽرانزسٽر]] جي ايجادن اليڪٽرانڪس جي ترقيءَ کي وڌيڪ تيز ڪري ڇڏيو، ايتري قدر جو اڄ برقي ۽ اليڪٽرانڪس انجنيئرن جو انگ انجنيئرنگ جي ٻين سمورن اختصاصي شعبن جي انجنيئرن کان وڌيڪ آهي.<ref name="ECPD Definition on Britannica" /> [[ڪيميائي انجنيئرنگ]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ ترقي ڪئي.<ref name="ECPD Definition on Britannica" /> صنعتي پيماني تي پيداوار لاءِ نون موادن ۽ نون عملن جي گهرج پيدا ٿي، ۽ 1880ع تائين ڪيميائي مادن جي وڏي پيماني تي پيداوار جي ضرورت ايتري وڌي وئي، جو نون صنعتي ڪارخانن ۾ ڪيميائي مادن جي ترقي ۽ وڏي پيماني تي پيداوار لاءِ هڪ نئين صنعت قائم ٿي وئي.<ref name="ECPD Definition on Britannica" /> ڪيميائي انجنيئر جو بنيادي ڪردار انهن ڪيميائي ڪارخانن ۽ پيداواري عملن جي جوڙجڪ ڪرڻ هو.<ref name="ECPD Definition on Britannica" /> [[ٺڪر سازي]] ۽ ان مان نڪتل ڄاڻايل [[ڌاتوڪاري]] مان شروعاتي طور وجود ۾ آيل [[مواد سائنس]]، انجنيئرنگ جي سڀ کان پراڻن شعبن مان هڪ آهي.<ref name=":1">{{Cite book |last=Defonseka |first=Chris |title=Polymer Fillers and Stiffening Agents: Applications and Non-traditional Alternatives |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |year=2020 |isbn=978-3-11-066999-2 |location=Berlin |pages=31 |language=en}}</ref> جديد مواد سائنس سڌيءَ ريت ڌاتوڪاريءَ مان ترقي ڪئي، جڏهن ته ڌاتوڪاري پاڻ باهه جي استعمال مان وجود ۾ آئي. جديد مواد سائنس جا ڪيترائي اهم عنصر [[خلائي ڊوڙ]] جي نتيجي ۾ پيدا ٿيا؛ انهن ۾ ڌاتي [[مصر (ڌاتوڪاري)|مصرن]]، [[سليڪا]] ۽ [[ڪاربان]] تي ٻڌل موادن جي سمجهه ۽ انجنيئرنگ شامل هئي، جيڪي خلائي گاڏين جي اڏاوت ۽ خلا جي ڳولا ممڪن بڻائڻ لاءِ استعمال ٿيا. مواد سائنس [[رٻڙ]]، [[پلاسٽڪ]]، [[نيم موصل]] ۽ [[حياتي مواد]] جهڙين انقلابي ٽيڪنالاجين جي ترقيءَ کي اڳتي وڌايو آهي ۽ پاڻ به انهن جي ترقيءَ کان متاثر ٿي آهي. [[File:Four solaire 001.jpg|thumb|upright=1.2|[[اوڊيئلو شمسي بٺي|فرانس جي پيريني-اوريئنٽال ۾ اوڊيئلو واري شمسي بٺي]] جو گرمي پد {{convert|3500|C|F}} تائين پهچي سگهي ٿو.]] [[هوابازي انجنيئرنگ]] [[هوائي جهاز جي جوڙجڪ جو عمل|هوائي جهازن جي جوڙجڪ]] سان واسطو رکي ٿي، جڏهن ته [[فضائي انجنيئرنگ]] هڪ نسبتاً جديد اصطلاح آهي، جيڪو [[خلائي گاڏي]]ن جي جوڙجڪ کي به شامل ڪري هن شعبي جو دائرو وڌائي ٿو. هن شعبي جا بنياد ويهين صديءَ جي شروعات وارن هوابازيءَ جي اڳواڻن تائين پهچن ٿا، جيتوڻيڪ [[سر جارج ڪيلي]] جو ڪم هاڻي ارڙهين صديءَ جي آخري ڏهاڪي سان منسوب ڪيو ويو آهي. هوابازي انجنيئرنگ بابت شروعاتي ڄاڻ گهڻو ڪري تجربي تي ٻڌل هئي، جڏهن ته ڪجهه تصور ۽ مهارتون انجنيئرنگ جي ٻين شعبن مان ورتيون ويون هيون.<ref name="americana">{{cite encyclopedia | author = Van Every, Kermit E. | encyclopedia = Encyclopedia Americana | title = Aeronautical engineering| year = 1986| publisher = Grolier Incorporated| volume =1| pages = 226 }}</ref> [[رائيٽ ڀائرن]] جي ڪامياب اڏامن کان رڳو هڪ ڏهاڪي پوءِ، [[پهرين مهاڀاري جنگ]] ۾ استعمال ٿيندڙ فوجي هوائي جهازن جي ترقيءَ سبب هوابازي انجنيئرنگ ۾ وڏي واڌ آئي. ساڳئي وقت، بنيادي سائنسي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ [[نظرياتي طبعيات]] کي تجربن سان گڏائي تحقيق جاري رکي وئي. ==انجنيئرنگ جون شاخون== [[File:Hoover dam from air.jpg|thumb|[[هوور ڊيم]] کي شهري انجنيئرنگ جي هڪ اهم ڪاميابي سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book | chapter=Building Hoover Dam (Men, Machines, and Methods) | first=Raymond Paul | last=Giroux | date=April 26, 2012 | title=Hoover Dam: 75th Anniversary History Symposium | pages=360–410 | doi=10.1061/41141(390)20 | isbn=978-0-7844-1141-4 }}</ref>]] انجنيئرنگ هڪ وسيع شعبو آهي، جنهن کي گهڻو ڪري ڪيترن ذيلي شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي. جيتوڻيڪ اڪثر انجنيئر عام طور ڪنهن مخصوص شعبي ۾ سکيا حاصل ڪندا آهن، پر ڪي انجنيئر تجربي وسيلي گهڻ-شعبي ماهر بڻجي ويندا آهن. انجنيئرنگ جا روايتي شعبا شهري، مڪينيڪي، برقي ۽ ڪيميائي انجنيئرنگ آهن.<ref name=Aslaksen_2012>{{cite book | title=The System Concept and Its Application to Engineering | first=Erik W. | last=Aslaksen | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-3-642-32169-6 | page=145 | url=https://books.google.com/books?id=7ALGpcsRe6QC&pg=PA145 }}</ref><ref name=Young_Muller_2014>{{cite book | title=Knowledge, Expertise and the Professions | editor1-first=Michael | editor1-last=Young | editor2-first=Johan | editor2-last=Muller | publisher=Routledge | year=2014 | isbn=978-1-134-68392-5 | url=https://books.google.com/books?id=kaxwAwAAQBAJ&pg=RA2-PA1953 }}</ref><ref>{{cite book | title=Directions in Engineering Research: An Assessment of Opportunities and Needs | author=Engineering Research Board, National Research Council | publisher=National Academies Press | year=1987 | isbn=978-0-309-03747-1 | page=1 | url=https://books.google.com/books?id=YG56NsKwqDEC&pg=PA1 }}</ref><ref>{{cite journal | url=https://books.google.com/books?id=Hy9WAAAAMAAJ&q=In+most+universities+it+should+be+possible+to+cover+the+main+branches+of+engineering,+ie+civil,+mechanical,+electrical+and+chemical+engineering+in+this+way | journal=Journal of the British Nuclear Energy Society | volume=1 | title=British Nuclear Energy Society | year=1962 | quote=In most universities it should be possible to cover the main branches of engineering, i.e. civil, mechanical, electrical and chemical engineering in this way. More specialized fields of engineering application, of which [[nuclear power]] is&nbsp;... }}</ref><ref name="UK Council">{{ cite web | url=http://www.engc.org.uk/documents/Hamilton.pdf | website=Internet Archive | title=The Engineering Profession | first=James | last=Hamilton | archive-url=https://web.archive.org/web/20070810194330/http://www.engc.org.uk/documents/Hamilton.pdf | archive-date=August 10, 2007 | quote=The Civilingenior degree encompasses the main branches of engineering civil, mechanical, electrical, chemical }}</ref><ref name="Ramchandani2000">{{cite book| first=Indu | last=Ramchandani | title=Student's Britannica India,7vol.Set | url=https://books.google.com/books?id=g37xOBJfersC&pg=PA146 | year=2000 | publisher=Popular Prakashan | isbn=978-0-85229-761-2 | page=146 | quote=Branches: There are traditionally four primary engineering disciplines: civil, mechanical, electrical and chemical.}}</ref><ref name=Fitzpatrick_Costantini_2022/> (ڪڏهن ڪڏهن بناوتي،<ref name=Aslaksen_2012/> صنعتي،<ref name=Young_Muller_2014/> يا کاڻ ۽ مواد انجنيئرنگ<ref name=Young_Muller_2014/> کي پڻ شامل ڪيو ويندو آهي.) هيٺ انجنيئرنگ جي مڃيل شاخن جي فهرست ڏنل آهي.<ref>{{cite book | title=Systems, Cybernetics, Control, and Automation | first=Spyros G. | last=Tzafestas | publisher=CRC Press | year=2022 | isbn=978-1-000-79706-0 | url=https://books.google.com/books?id=BGeNEQAAQBAJ&pg=PP56 }}</ref><ref name=Fitzpatrick_Costantini_2022>{{cite book | title=Counseling 21st Century Students for Optimal College and Career Readiness: A 9th–12th Grade Curriculum | first1=Corine | last1=Fitzpatrick | first2=Kathleen | last2=Costantini | edition=2nd | publisher=Routledge | year=2022 | isbn=978-1-000-54220-2 | url=https://books.google.com/books?id=selZEAAAQBAJ&pg=PT50 }}</ref> ياد رهي ته انهن کان سواءِ ٻيا به ڪيترائي ذيلي شعبا آهن. {{clear|right}} {| class="wikitable" |+ !انجنيئرنگ جو قسم !ڄاڻ |- |فضائي انجنيئرنگ |[[فضائي انجنيئرنگ]] ۾ هوائي جهازن، مصنوعي سيارن ۽ راڪيٽن جي جوڙجڪ، ترقي، پيداوار ۽ عملي ڪارڪردگيءَ جو اڀياس شامل آهي. |- |زرعي انجنيئرنگ |[[زرعي انجنيئرنگ]] ۾ زرعي طاقت ۽ مشينري، حياتياتي مواد جا عمل، حياتياتي توانائي، زرعي اڏاوتون ۽ زرعي قدرتي وسيلا استعمال ڪيا وڃن ٿا. |- |حياتياتي انجنيئرنگ |[[حياتياتي انجنيئرنگ]]، حياتيات جي اصولن ۽ انجنيئرنگ جي اوزارن کي استعمال ڪندي ڪارائتا، مادي ۽ اقتصادي طور قابلِ عمل پيداوارون ٺاهڻ جو اڀياس ڪري ٿي. |- |حياتيائي طب انجنيئرنگ |[[حياتي طب انجنيئرنگ]] صحت جي سارسنڀال لاءِ، جهڙوڪ تشخيصي يا علاجي مقصدن خاطر، انجنيئرنگ جي اصولن ۽ جوڙجڪي تصورن کي طب ۽ حياتيات تي لاڳو ڪرڻ آهي. |- |ڪيميائي انجنيئرنگ |[[ڪيميائي انجنيئرنگ]]، ڪيميائي، طبعي ۽ حياتياتي سائنسن کي خام مواد يا ڪيميائي مادن مان ٽيڪنيڪي حل تيار ڪرڻ لاءِ لاڳو ڪرڻ آهي. |- |شهري انجنيئرنگ |[[شهري انجنيئرنگ]] سرڪاري ۽ نجي اڏاوتي ڪمن، جهڙوڪ بنيادي ڍانچي (هوائي اڏا، رستا، ريلويون، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائي وغيره)، پُلن، سرنگهن، ڊيمن ۽ عمارتن جي جوڙجڪ ۽ تعمير سان واسطو رکي ٿي. |- |ڪمپيوٽر انجنيئرنگ |[[ڪمپيوٽر انجنيئرنگ]] ڪمپيوٽر هارڊويئر ۽ سافٽويئر جي ترقي لاءِ گهربل ڪمپيوٽر سائنس ۽ اليڪٽرانڪ انجنيئرنگ جي ڪيترن شعبن کي گڏ ڪري ٿي. |- |برقي انجنيئرنگ |[[برقي انجنيئرنگ]] انهن سرشتن ۽ اوزارن جي جوڙجڪ، ترقي ۽ استعمال تي ڌيان ڏئي ٿي، جيڪي بجلي ۽ برقناطيسيت استعمال ڪن ٿا. |- |ماحولياتي انجنيئرنگ |[[ماحولياتي انجنيئرنگ]] هڪ اختصاصي شعبو آهي، جيڪو انساني صحت ۽ ڀلائيءَ لاءِ ماحول جي حفاظت ۽ بهتريءَ خاطر سائنسي ۽ انجنيئرنگ اصول استعمال ڪري ٿو. |- |ارضياتي انجنيئرنگ |[[ارضياتي انجنيئرنگ]] زمين جي مٿاڇري تي يا ان جي اندر ٿيندڙ تعميراتي ڪمن سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ ارضياتي سائنسن ۽ انجنيئرنگ اصولن کي ٻين شعبن جي ڪم جي رهنمائي يا سهائتا لاءِ لاڳو ڪيو وڃي ٿو. |- |صنعتي انجنيئرنگ |[[صنعتي انجنيئرنگ]] ڪارڪردگي، پيداوار ۽ معيار بهتر بڻائڻ وسيلي پيچيده عملن، سرشتن ۽ ادارن کي بهترين بڻائڻ تي ڌيان ڏئي ٿي. |- |سامونڊي انجنيئرنگ |[[سامونڊي انجنيئرنگ]] آبي جهازن ۽ مستقل اڏاوتن، جهڙوڪ تيل پليٽفارمن ۽ بندرگاهن، جي جوڙجڪ، ترقي، پيداوار ۽ عملي ڪارڪردگيءَ سان واسطو رکي ٿي. |- |مواد واري انجنيئرنگ |[[مواد انجنيئرنگ]] مواد جي خاصيتن کي سمجهڻ لاءِ مواد سائنس ۽ انجنيئرنگ اصولن جو اطلاق آهي. |- |مڪينيڪي انجنيئرنگ |[[مڪينيڪي انجنيئرنگ]] مشينن ۽ مڪينيڪي سرشتن جي هلائڻ لاءِ گرمي ۽ مڪينيڪي طاقت جي جوڙجڪ ۽ تجزيي تي مشتمل آهي. |- |ائٽمي انجنيئرنگ |[[ائٽمي انجنيئرنگ]] هڪ گهڻ-شعبي ميدان آهي، جيڪو ائٽمي توانائي ۽ تابڪاري استعمال ڪندڙ سرشتن جي جوڙجڪ، تعمير، هلائڻ ۽ حفاظت سان واسطو رکي ٿو. |- |سافٽويئر انجنيئرنگ |[[سافٽويئر انجنيئرنگ]] ڳڻپيوڪر سائنس ۽ انجنيئرنگ ٻنهي جي هڪ شاخ آهي، جيڪا سافٽويئر ايپليڪيشنن جي جوڙجڪ، ترقي، جاچ ۽ سارسنڀال تي ڌيان ڏئي ٿي. اها [[ڳڻپيوڪر انجنيئرنگ]] کان الڳ آهي. |} ==گھڻ-شعبي انجنيئرنگ== {{Main|انجنيئرنگ جي شاخن جي فهرست}} گھڻ-شعبي انجنيئرنگ، انجنيئرنگ جي مکيه شاخن مان هڪ کان وڌيڪ شاخن مان ڄاڻ ۽ طريقا حاصل ڪري ٿي. تاريخي طور [[بحري انجنيئرنگ]] ۽ [[کاڻن واري انجنيئرنگ]] اهم شاخون رهيون آهن. انجنيئرنگ جي ٻين شعبن ۾ [[پيداواري انجنيئرنگ]]، [[صوتياتي انجنيئرنگ]]، [[زنگ واري انجنيئرنگ]]، [[اوزارسازي ۽ ضابطو]]، [[گاڏين جي انجنيئرنگ|گاڏين]]، [[معلوماتي انجنيئرنگ]]، [[پيٽروليم انجنيئرنگ|پيٽروليم]]، [[سرشتي انجنيئرنگ|سرشتي]]، [[آواز جي انجنيئرنگ|آواز]]، [[سافٽويئر انجنيئرنگ|سافٽويئر]]، [[اڏاوتي انجنيئرنگ|اڏاوتي]]، [[حياتي سرشتن جي انجنيئرنگ|حياتي سرشتن]] ۽ [[ڪپڙي جي پيداوار|ڪپڙي]] جي [[ائٽمي انجنيئرنگ|انجنيئرنگ]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.careercornerstone.org/pdf/nuclear/nuceng.pdf |title=Nuclear Engineering Overview |website=Career Cornerstone Center |access-date=August 2, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929162436/http://www.careercornerstone.org/pdf/nuclear/nuceng.pdf |archive-date=September 29, 2011 }}</ref> 2025ع مطابق، اهي ۽ انجنيئرنگ جون ٻيون شاخون برطانيا جي [[انجنيئرنگ ڪائونسل]] جي 40 لائسنس يافته رڪن ادارن ۾ نمائندگي رکن ٿيون.<ref>{{cite web | title=Licensing professional engineering institutions | year=2025 | publisher=UK Engineering Council | url=https://www.engc.org.uk/our-role-as-regulator/licensing-professional-engineering-institutions | access-date=2025-10-12 }}</ref> نوان اختصاصي شعبا ڪڏهن ڪڏهن روايتي شعبن سان گڏجي نيون شاخون ٺاهيندا آهن—مثال طور، [[زميني سرشتن جي انجنيئرنگ ۽ انتظام]] ۾ موضوعن جو هڪ وسيع سلسلو شامل آهي، جنهن ۾ [[انجنيئرنگ اڀياس]]، [[ماحولياتي سائنس]]، [[انجنيئرنگ جي اخلاقيات]] ۽ [[انجنيئرنگ جو فلسفو]] شامل آهن.{{citation needed|date=October 2025}} ==عملي استعمال== {{main|انجنيئرنگ جي ضابطيڪاري ۽ لائسنس ڏيڻ}} جيڪو شخص انجنيئرنگ جو عملي ڪم ڪري ٿو، تنهن کي [[انجنيئر]] چيو وڃي ٿو، ۽ جيڪي ان ڪم لاءِ لائسنس يافته هوندا آهن، تن جا وڌيڪ رسمي لقب ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ پروفيشنل انجنيئر، چارٽرڊ انجنيئر، [[انڪارپوريٽيڊ انجنيئر]]، [[انجينيئر]] ۽ [[يورپي انجنيئر]]. ان کان سواءِ، [[وفاقي هوابازي انتظاميا|ايف اي اي]] پاران مقرر ڪيل [[وفاقي هوابازي انتظاميا#مقرر ڪيل انجنيئرنگ نمائندو|مقرر ڪيل انجنيئرنگ نمائندو]] به ٿي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://www.faa.gov/other_visit/aviation_industry/designees_delegations/designee_types/der/ |title=faa.gov: "Engineering and Flight Test Designees - Designated Engineering Representative (DER)" |access-date=May 31, 2009 |archive-date=June 8, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090608212350/http://www.faa.gov/other%5Fvisit/aviation%5Findustry/designees%5Fdelegations/designee%5Ftypes/der/ |url-status=live}}</ref> ==طريقيڪار== [[File:Dampfturbine Montage01.jpg|thumb|upright|هڪ [[ٽربائين]] جي خاڪي لاءِ انجنيئرنگ جي ڪيترن ئي شعبن جي انجنيئرن وچ ۾ سهڪار گهربل هوندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن سرشتي ۾ مڪينيڪي، برقي-مقناطيسي ۽ ڪيميائي عمل شامل هوندا آهن. [[ٽربائين جو پَر|پَرَ]]، [[اسٽيٽر (برقي مشينون)|روٽر ۽ اسٽيٽر]] ۽ گڏوگڏ [[ٻاڦي چڪر]]، سڀئي نهايت ڌيان سان ترتيب ڏيڻ ۽ بهتر بڻائڻا پوندا آهن.]] [[انجنيئرنگ خاڪو|انجنيئرنگ خاڪي]] جي عمل ۾ انجنيئر رياضي ۽ طبعي سائنسن کي استعمال ڪري مسئلن جا نوان حل ڳوليندا يا موجود حلن کي بهتر بڻائيندا آهن. انجنيئرن لاءِ پنهنجن خاڪي منصوبن سان لاڳاپيل سائنسن جي پختي ڄاڻ ضروري هوندي آهي. انهيءَ ڪري ڪيترائي انجنيئر پنهنجي سڄي پيشور زندگيءَ دوران نئون علم سکندا رهندا آهن.<ref name=Bronzino_2000>{{cite book | title=Biomedical Engineering Handbook | volume=2 | series=Electrical engineering handbook series | first=Joseph D. | last=Bronzino | edition=2 | publisher=Springer Science & Business Media | year=2000 | isbn=978-3-540-66808-4 | pages=126–2 | url=https://books.google.com/books?id=T2UIoAxcFdIC&pg=SA126-PA2 }}</ref> جيڪڏهن هڪ کان وڌيڪ حل موجود هجن، تہ انجنيئر هر خاڪي چونڊ جي خوبيءَ ۽ موزونيت کي پرکيندا آهن ۽ اهو حل چونڊيندا آهن، جيڪو گهرجن سان سڀ کان وڌيڪ ٺهڪي اچي. انجنيئر جو ڪم خاڪي تي لاڳو حدبندين کي سڃاڻڻ، سمجهڻ ۽ انهن جي تشريح ڪرڻ آهي، جيئن ڪامياب نتيجو حاصل ڪري سگهجي. رڳو فني لحاظ کان ڪامياب پيداوار ٺاهڻ عام طور ڪافي نه هوندو آهي؛ ان کي ٻين لاڳاپيل گهرجن تي پڻ پورو لهڻو پوندو آهي.<ref name=Bronzino_2000/> حدبندين ۾ [[طبعيات]] ۽ [[ڪيميا]] جا بنيادي قانون، موجود وسيلا، طبعي، تخليقي يا فني حدون، مستقبل ۾ ترميمن ۽ واڌارن جي گنجائش، ۽ ٻيا عنصر شامل ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ خرچ، [[حفاظتي انجنيئرنگ|حفاظت]]، منڊيءَ ۾ وڪرو لائق هجڻ، پيداواريت ۽ [[خدمت لياقت (ڪمپيوٽر)|خدمت لياقت]]. انهن حدبندين کي سمجهي انجنيئر انهن حدن لاءِ [[فني وضاحتون]] تيار ڪندا آهن، جن جي اندر هڪ ڪارائتو شئي يا سرشتو پيدا ۽ هلائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite book | chapter=Design, Risk and Capabilities | first1=Colleen | last1=Murphy | first2=Paolo | last2=Gardoni | title=The Capability Approach, Technology and Design | volume=5 | series=Philosophy of Engineering and Technology | editor1-first=Ilse | editor1-last=Oosterlaken | editor2-first=Jeroen | editor2-last=van den Hoven | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-94-007-3878-2 | pages=174–175 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=X_lSb4NR95IC&pg=PA174 }}</ref> ===مسئلا حل ڪرڻ=== [[File:Booster-Layout.jpg|thumb|upright=1.3|left|هڪ [[ٻاڦي ريل انجڻ]] جو خاڪو. انجنيئرنگ ۾ [[خاڪو|خاڪي]] تي ڪم ڪندي ڪارڪردگي ۽ رياضي توڙي سائنس جي استعمال تي زور ڏنو ويندو آهي.]] انجنيئر ڪنهن خاص مسئلي جا مناسب حل ڳولڻ لاءِ [[سائنس]]، [[رياضي]]، [[منطق]]، [[اقتصاديات]]، [[تجرباتي ڄاڻ|لاڳاپيل تجربي]] يا [[ضمني ڄاڻ]] کي استعمال ڪندا آهن. ڪنهن مسئلي جو مناسب [[رياضياتي نمونو]] تيار ڪرڻ سان اڪثر ان جو تجزيو ڪرڻ ۽ ممڪن حلن کي پرکڻ ممڪن ٿيندو آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن حتمي نتيجو به حاصل ٿي ويندو آهي.<ref>{{Cite web | url=https://www.livescience.com/47499-what-is-engineering.html | title=What is engineering? | last=Lucas | first=Jim | website=Live Science | date=August 22, 2014 | language=en | access-date=September 15, 2019 | archive-date=July 2, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190702140957/https://www.livescience.com/47499-what-is-engineering.html | url-status=live }}</ref> خاڪي جي ڪنهن مسئلي جا عام طور هڪ کان وڌيڪ حل موجود هوندا آهن، تنهنڪري مختلف [[خاڪي چونڊ]]ن کي سندن خوبين جي بنياد تي پرکڻ کان پوءِ سڀ کان مناسب سمجهيل حل چونڊيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | title=Multicriteria Optimization and Engineering | first1=R. B. | last1=Statnikov | first2=J. B. | last2=Matusov | publisher=Springer Science & Business Media | year=2012 | isbn=978-1-4615-2089-4 | pages=ix–xii | url=https://books.google.com/books?id=QdPgBwAAQBAJ&pg=PR9 }}</ref> [[گينرخ آلٽشلر]]، وڏي انگ ۾ [[پيٽنٽ]]ن جا انگ اکر گڏ ڪرڻ کان پوءِ، تجويز ڏني تہ [[ايجاد جي سطح|هيٺين سطح]] جي انجنيئرنگ خاڪن جو بنياد اڪثر [[سمجهوتو|سمجهوتن]] تي هوندو آهي، جڏهن تہ وڌيڪ اوچي سطح تي بهترين خاڪو اهو هوندو آهي، جيڪو مسئلي جي بنيادي تضاد کي ئي ختم ڪري ڇڏي.<ref>{{Cite web | url=http://theoriesaboutengineering.org/genrich_altshuller.html | website=Theories About Engineering | title=Genrich Altshuller's Theory of Inventive Problem Solving | access-date=September 15, 2019 | archive-date=September 11, 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190911220432/http://theoriesaboutengineering.org/genrich_altshuller.html | url-status=live}}</ref> انجنيئر عام طور مڪمل پيماني تي پيداوار کان اڳ اڳڪٿي ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن تہ سندن خاڪا مقرر فني وضاحتن مطابق ڪيتريءَ حد تائين ڪم ڪندا. ان لاءِ هو، ٻين طريقن سان گڏ، [[پروٽوٽائپ]]، [[پيماني وارو نمونو|پيماني وارا نمونا]]، [[نقلي عمل|نقلي عمل]]، [[تباهه ڪندڙ آزمائش|تباهه ڪندڙ آزمائشون]]، [[غير تباهه ڪندڙ آزمائش|غير تباهه ڪندڙ آزمائشون]] ۽ [[دٻاءُ آزمائش|دٻاءُ آزمائشون]] استعمال ڪندا آهن. آزمائشون اها پڪ ڏين ٿيون تہ پيداوارون اميد مطابق ڪم ڪنديون، پر رڳو ان حد تائين، جيستائين آزمائش حقيقي استعمال جي صحيح نمائندگي ڪري. هوائي جهازن جهڙين پيداوارن کي مختلف استعمال ڪندڙ مختلف نموني هلائيندا آهن، تنهنڪري سندن عملي عمر دوران ناڪاميون، اڻڄاتل خاميون ۽ لازمي خاڪي تبديليون سامهون اچي سگهن ٿيون.<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencebuddies.org/science-fair-projects/engineering-design-process/engineering-design-compare-scientific-method|title=Comparing the Engineering Design Process and the Scientific Method|website=Science Buddies|language=en-US|access-date=September 15, 2019|archive-date=December 16, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216191107/https://www.sciencebuddies.org/science-fair-projects/engineering-design-process/engineering-design-compare-scientific-method|url-status=live}}</ref> انجنيئر اهڙا خاڪا تيار ڪرڻ جي ذميواري قبول ڪندا آهن، جيڪي اميد مطابق ڪم ڪن ۽، [[هٿيارن جي صنعت]] جي مخصوص شعبن ۾ ڪم ڪندڙن کان سواءِ، ماڻهن کي نقصان نه پهچائين. اڻڄاتل ناڪاميءَ جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ انجنيئر پنهنجن خاڪن ۾ عام طور [[حفاظتي عامل]] شامل ڪندا آهن. اهو اصول [[سسرو جو اصول]] ۾ سمايل آهي، جنهن کي هاڻي انجنيئرن جي اخلاقي ضابطي جو سڀ کان پراڻو روپ سمجهيو وڃي ٿو. سندس مقولو ''[[سالوس پوپولي سپريما ليڪس ايسٽو]]'' جو مطلب آهي تہ ”ماڻهن جي صحت، حفاظت يا ڀلائي سڀ کان مٿانهون قانون هئڻ گهرجي.“<ref>{{cite journal | title=Engineering ethics and post-normal science: A French perspective | first=Fanny | last=Verrax | journal=Futures | volume=91 | date=August 2017 | pages=76–79 | doi=10.1016/j.futures.2017.01.009 | doi-access=free }}</ref> ناڪام پيداوارن جي اڀياس کي [[عدالتي انجنيئرنگ]] چيو وڃي ٿو. ان جو مقصد ناڪاميءَ جو ڪارڻ سڃاڻڻ آهي، جيئن پيداوار جو نئون خاڪو تيار ڪري ساڳي ناڪامي ٻيهر ٿيڻ کان روڪي سگهجي. پيداوار جي ناڪاميءَ جو اصل سبب طئي ڪرڻ لاءِ نهايت ڌيان سان تجزيو ڪرڻ ضروري هوندو آهي. ناڪاميءَ جا نتيجا شدت ۾ تمام مختلف ٿي سگهن ٿا؛ مشين جي خراب ٿيڻ جي معمولي خرچ کان وٺي، هوائي جهازن يا وڏين بيٺل اڏاوتن، جهڙوڪ عمارتن ۽ بندن، سان لاڳاپيل حادثن ۾ وڏي جاني نقصان تائين.<ref>{{Cite web|url=https://www.asce.org/forensic-engineering/forensic-engineering/|title=Forensic Engineering {{!}} ASCE|website=www.asce.org|access-date=September 15, 2019|archive-date=April 8, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408165523/https://www.asce.org/forensic-engineering/forensic-engineering/|url-status=live}}</ref> اهڙيون وڏي پيماني واريون [[انجنيئرنگ آفت]]ون خاڪي جي عمل ۾ ڪيل ڪوتاهين يا غلطين، جهڙوڪ غلط حساب يا رابطي جي کوٽ، سبب پيدا ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal | title=Engineers Face Ethical Dilemmas | first=Steve | last=Starrett | journal=Leadership and Management in Engineering | volume=13 | issue=1 | date=December 16, 2012 | pages=49–50 | doi=10.1061/(ASCE)LM.1943-5630.0000213 }}</ref> اهي [[ٿڪاوٽ (مادو)|ٿڪاوٽ]] سبب ناڪاميءَ جي نتيجي ۾ پڻ ٿي سگهن ٿيون، جيڪا [[تناءُ (مڪينيڪس)|تناءُ]]، گرمي پد يا [[زنگ]] سان لاڳاپيل هجي.<ref>{{cite journal | title=Fatigue Analysis of Engineering Structures: State of Development and Achievement | display-authors=1 | first1=Aprianur | last1=Fajri | first2=Aditya Rio | last2=Prabowo | first3=Nurul | last3=Muhayat | first4=Dharu Feby | last4=Smaradhana | first5=Aldias | last5=Bahatmaka | journal=Procedia Structural Integrity | volume=33 | year=2021 | pages=19–26 | publisher=Elsevier | doi=10.1016/j.prostr.2021.10.004 | doi-access=free }}</ref> خراب ڪمپيوٽر سافٽويئر پڻ اهڙي ناڪاميءَ ۾ ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | title=Software disasters—understanding the past, to improve the future | first=Patricia A. | last=McQuaid | journal=Journal of Software: Evolution and Process | volume=24 | issue=5, ''Special Issue: Software, Systems and Services Process Improvement (EuroSPI 2009)'' | date=August 2012 | pages=459–470 | doi=10.1002/smr.500 }}</ref> ===ڪمپيوٽر جو استعمال=== {{See also|حسابي انجنيئرنگ}} [[File:CFD Shuttle.jpg|thumb|left|[[خلائي شٽل مدارگرد]] جي ٻيهر فضائي داخلا دوران ان جي چوڌاري تيز رفتار هوا جي وهڪري جي ڪمپيوٽري نقلي صورت. وهڪري جا حل حاصل ڪرڻ لاءِ [[محدود عنصر طريقو|نموني سازي]] ذريعي [[نيويئر–اسٽوڪس مساواتون|سيالي وهڪري]] ۽ [[گرمي مساوات]]ن جي گڏيل اثرن کي شامل ڪرڻ ضروري هوندو آهي.]] ٻين سڀني جديد سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي ڪوششن وانگر، انجنيئرنگ ۾ پڻ ڪمپيوٽر ۽ سافٽويئر جو ڪردار وڌندو پيو وڃي. عام ڪاروباري [[ايپليڪيشن سافٽويئر]] کان سواءِ، انجنيئرنگ لاءِ خاص طور تي تيار ڪيل ڪمپيوٽر مددگار ايپليڪيشنن، يعني [[ڪمپيوٽر مددگار ٽيڪنالاجيون]]، جو وڏو انگ موجود آهي.<ref>{{cite book | title=Training for Work in the Computer Age: How Workers who Use Computers Get Their Training | volume=85 | issue=9 | series=Research report series | first1=Harold | last1=Goldstein | first2=Bryna Shore | last2=Fraser | publisher=National Commission for Employment Policy | year=1986 | url=https://books.google.com/books?id=dO1_4GsnssIC&pg=PA47-IA2 }}</ref> ڪمپيوٽرن کي بنيادي طبعي عملن جا نمونا ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، جن جا حل [[عددي طريقو|عددي طريقن]] سان ڪڍيا ويندا آهن.<ref>{{cite book | title=Engineering Modelling and Analysis | display-authors=1 | first1=David | last1=Walker | first2=Michael | last2=Leonard | first3=Andrew | last3=Metcalfe | first4=Martin | last4=Lambert | publisher=CRC Press | year=2018 | isbn=978-1-4822-6640-5 | page=8 | url=https://books.google.com/books?id=20JZDwAAQBAJ&pg=PA8 }}</ref> هن پيشي ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[خاڪي اوزار]]ن مان هڪ [[ڪمپيوٽر مددگار خاڪو]] (CAD) سافٽويئر آهي. اهو انجنيئرن کي پنهنجن خاڪن جا ٽي-پاسائي نمونا، ٻه-پاسائي نقشا ۽ خاڪا تيار ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿو. سي اي ڊي، [[ڊجيٽل ماڪ اپ]] (DMU) ۽ [[ڪمپيوٽر مددگار انجنيئرنگ|سي اي اي]] سافٽويئر سان گڏ، جهڙوڪ [[محدود عنصر طريقو|محدود عنصر طريقي جو تجزيو]] يا [[تجزياتي عنصر طريقو]]، انجنيئرن کي اهڙا نمونا ٺاهڻ جي سهولت ڏئي ٿو، جن جو تجزيو مهانگا ۽ وقت وٺندڙ طبعي پروٽوٽائپ ٺاهڻ کان سواءِ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book | chapter=Digital product design and engineering analysis techniques | display-authors=1 | first1=Tianyu | last1=Zhou | first2=Weidan | last2=Xiong | first3=Yuki | last3=Obata | first4=Carlos | last4=Lange | first5=Yongsheng | last5=Ma | title=Digital Manufacturing: The Industrialization of Art to Part 3D Additive Printing | year=2022 | pages=57–96 | doi=10.1016/B978-0-323-95062-6.00003-6 | isbn=978-0-323-95062-6 }}</ref> انهن اوزارن وسيلي پيداوارن ۽ جزن ۾ خاميون ڳولي سگهجن ٿيون؛ فٽ ٿيڻ ۽ گڏجڻ جو جائزو وٺي سگهجي ٿو؛ [[جسماني موزونيت]] جو اڀياس ڪري سگهجي ٿو؛ ۽ سرشتن جي بيهڪ ۽ حرڪتي خاصيتن، جهڙوڪ تناءَ، گرمي پد، برقي-مقناطيسي اخراج، برقي وهڪرن ۽ وولٽيجن، ڊجيٽل منطقي سطحن، سيالي وهڪرن ۽ [[حرڪيات]] جو تجزيو ڪري سگهجي ٿو. هن سموري معلومات تائين رسائي ۽ ان جي ورڇ عام طور [[پيداوار ڊيٽا انتظام]] سافٽويئر وسيلي منظم ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web | last = Arbe | first = Katrina | title = PDM: Not Just for the Big Boys Anymore | publisher = ThomasNet | date = May 7, 2001 | url = http://news.thomasnet.com/IMT/archives/2001/05/pdm_not_just_fo.html | access-date = December 30, 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100806185926/http://news.thomasnet.com/IMT/archives/2001/05/pdm_not_just_fo.html | archive-date = August 6, 2010 | url-status=dead }}</ref> مخصوص انجنيئرنگ ڪمن ۾ مدد لاءِ به ڪيترائي اوزار موجود آهن، جهڙوڪ [[ڪمپيوٽر مددگار پيداوار]] (CAM) سافٽويئر، جيڪو [[ڪمپيوٽر عددي ضابطو|سي اين سي]] مشينڪاري جون هدايتون تيار ڪري ٿو؛<ref>{{cite book | title=Robotics, Automation and Computer Numerical Control | first=Ranjit | last=Barua | publisher=Cambridge Scholars Publishing | year=2024 | isbn=978-1-0364-1466-5 | page=108 | url=https://books.google.com/books?id=E54sEQAAQBAJ&pg=PA108 }}</ref> [[پيداوار جي عمل جو انتظام]] سافٽويئر، جيڪو [[پيداواري انجنيئرنگ]] ۾ استعمال ٿيندو آهي؛<ref>{{cite journal | title=Manufacturing Process Management: iterative synchronisation of engineering data with manufacturing realities | first1=Clement | last1=Fortin | first2=Gregory | last2=Huet | journal=International Journal of Product Development | volume=4 | issue=3–4 | pages=280–295 | date=February 20, 2007 | doi=10.1504/IJPD.2007.012496 }}</ref> [[برقي خاڪي خودڪاري|اي ڊي اي]]، جيڪا برقي انجنيئرن لاءِ [[ڇپيل سرڪٽ بورڊ]] (PCB)<ref>{{cite conference | title=Printed Circuit Board Design in Computer-Aided Design Tool | display-authors=1 | first1=Petra | last1=Hadrović | first2=Trpimir | last2=Alajbeg | first3=Krešimir | last3=Osman | first4=Mladen | last4=Sokele | date=September 2, 2025 | conference=2025 MIPRO 48th ICT and Electronics Convention | publisher=IEEE | doi=10.1109/MIPRO65660.2025.11132005 }}</ref> ۽ برقي [[خاڪو|خاڪن]] ۾ استعمال ٿيندي آهي؛ سار سنڀال جي انتظام لاءِ [[سار سنڀال، مرمت ۽ عملداري|ايم آر او]] ايپليڪيشنون؛ ۽ سول انجنيئرنگ لاءِ اڏاوت، انجنيئرنگ ۽ تعمير (AEC) سافٽويئر.<ref>{{cite book | chapter=Development of Tailored Engineering Software by Architecture, Engineering, and Construction Companies: Benefits versus Risks | display-authors=1 | first1=Yi | last1=Liu | first2=Ke | last2=Chen | first3=Ran | last3=Wei | first4=Hanbin | last4=Luo | title=Construction Research Congress 2020: Computer Applications | date=November 9, 2020 | series=ACSE Library | pages=725–732 | location=Reston, VA | publisher=American Society of Civil Engineers | doi=10.1061/9780784482865.077 | isbn=978-0-7844-8286-5 }}</ref> تازن ورهين ۾ شين جي ترقيءَ ۾ مدد لاءِ ڪمپيوٽر سافٽويئر جي گڏيل استعمال کي [[پيداوار حياتي چڪر انتظام]] (PLM) چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web | last = Arbe | first = Katrina | title = The Latest Chapter in CAD Software Evaluation | publisher = ThomasNet | date = May 22, 2003 | url = http://news.thomasnet.com/IMT/archives/2003/05/the_latest_chap.html | access-date = December 30, 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100806132726/http://news.thomasnet.com/IMT/archives/2003/05/the_latest_chap.html | archive-date = August 6, 2010 | url-status=dead }}</ref> ==سماجي پسمنظر== [[File:Kismet-IMG 6007-gradient.jpg|thumb|left|[[روبوٽيات|روبوٽي]] [[ڪسميت (روبوٽ)|ڪسميت]] چهري جا ڪيترائي تاثر ظاهر ڪري سگهي ٿو.]] انجنيئرنگ جو پيشو سماجي سطح تي گڏيل سهڪار کان وٺي ننڍن انفرادي منصوبن تائين ڪيترين ئي سرگرمين سان لاڳاپيل هوندو آهي. لڳ ڀڳ هر انجنيئرنگ منصوبي لاءِ ڪنهن مالي وسيلي—جهڙوڪ ڪمپني، سيڙپڪارن جي جماعت يا حڪومت—جي سهائتا ضروري هوندي آهي. انجنيئرنگ جا اهي قسم، جيڪي اهڙن مالي وسيلن جي پابندين کان نسبتاً آزاد هوندا آهن، تن ۾ ''[[مفت پيشور خدمت]]'' ۽ [[کليل خاڪو|کليل خاڪي واري انجنيئرنگ]] شامل آهن. انجنيئرنگ جا سماج، ثقافت ۽ انساني روين سان گهرا لاڳاپا آهن. جديد سماج ۾ استعمال ٿيندڙ اڪثر پيداوارون ۽ اڏاوتون انجنيئرنگ کان متاثر آهن. انجنيئرنگ سرگرميون ماحول،<ref>{{cite book | title=Fundamentals of Environmental Engineering | first=Danny | last=Reible | publisher=CRC Press | year=2017 | isbn=978-1-351-44659-4 | pages=1–4 | url=https://books.google.com/books?id=aQZDDwAAQBAJ&pg=PA1 }}</ref> سماج،<ref>{{cite book | chapter=Engineers and the Evolution of Society | last=Aslaksen | first=E. W. | year=2017 | title=Philosophy and Engineering | display-editors=1 | editor1-last=Michelfelder | editor1-first=D. | editor2-last=Newberry | editor2-first=B. | editor3-last=Zhu | editor3-first=Q. | series=Philosophy of Engineering and Technology | volume=26 | pages=113–124 | publisher=Springer, Cham. | doi=10.1007/978-3-319-45193-0_9 | isbn=978-3-319-45191-6 }}</ref> معيشتن<ref>{{cite web | title=New Research Shows Engineering Firms' Impact on Economy, Continued Optimism on Business Climate | date=October 23, 2024 | publisher=American Council of Engineering Companies | url=https://www.acec.org/news/last-word-blog/post/new-research-shows-engineering-firms-impact-on-economy-continued-optimism-on-business-climate/ | access-date=2025-10-12 }}</ref> ۽ عوامي حفاظت تي اثرانداز ٿينديون آهن.<ref>{{cite journal | title=Taking responsibility for public safety: How engineers seek to minimise disaster incubation in design of hazardous facilities | first=Jan | last=Hayes | journal=Safety Science | volume=77 | date=August 2015 | pages=48–56 | publisher=Elsevier | doi=10.1016/j.ssci.2015.03.016 }}</ref> انجنيئرنگ منصوبا تڪراري پڻ ٿي سگهن ٿا. انجنيئرنگ جي مختلف شعبن مان اهڙن مثالن ۾ [[ايٽمي هٿيار]]ن جي تياري، [[ٽي گهاٽين وارو بند]]،<ref>{{cite journal | title=Unravelling the effects of large-scale ecological programs on ecological rehabilitation of China's Three Gorges Dam | display-authors=1 | first1=Xibao | last1=Xu | first2=Guishan | last2=Yang | first3=Yan | last3=Tan | first4=Jingping | last4=Liu | first5=Shuanghu | last5=Zhang | first6=Brett | last6=Bryan | journal=Journal of Cleaner Production | volume=256 | date=May 20, 2020 | article-number=120446 | doi=10.1016/j.jclepro.2020.120446 | bibcode=2020JCPro.25620446X }}</ref> [[راندين جي استعمال واري گاڏي|راندين جي استعمال وارين گاڏين]] جو خاڪو ۽ استعمال،<ref>{{cite journal | title=The Unchecked Rise of Trucks and SUVs in America | journal=Cornell Journal of Law and Public Policy, the Issue Spotter | first=Petar | last=Djekic | date=November 25, 2024 | url=https://jlpp.org/the-unchecked-rise-of-trucks-and-suvs-in-america/ | access-date=2025-10-11 }}</ref> ۽ [[ٻارڻ وارو تيل|تيل]] ڪڍڻ شامل آهن. انهن مسئلن جي جواب ۾ ڪجهه انجنيئرنگ ڪمپنين سخت [[ڪارپوريٽ سماجي ذميواري|ڪارپوريٽ ۽ سماجي ذميواريءَ]] جون پاليسيون لاڳو ڪيون آهن.<ref>{{cite journal | title=Enhancing Engineering Ethics: Role Ethics and Corporate Social Responsibility | display-authors=1 | last1=Smith | first1=N. M. | last2=Zhu | first2=Q. | last3=Smith | first3=J. M. | last4=Mitcham | first4=C. | journal=Science and Engineering Ethics | volume=27 | article-number=28 | year=2021 | issue=3 | doi=10.1007/s11948-021-00289-7 | pmid=33864147 }}</ref> ڪيترن ئي [[هزاري ترقياتي مقصد|هزاري ترقياتي مقصدن]] جي حاصلات لاءِ بنيادي ڍانچي ۽ جٽادار ٽيڪنالاجي ترقيءَ واسطي ڪافي انجنيئرنگ صلاحيت پيدا ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="MDG">{{cite web|url =http://www.sistech.co.uk/media/ICEBrunelLecture2006.pdf?Docu_id=1420&faculty=14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061006054029/http://www.sistech.co.uk/media/ICEBrunelLecture2006.pdf?Docu_id=1420&faculty=14 |archive-date=October 6, 2006|url-status=dead|title = Engineering Civilisation from the Shadows|last = Jowitt|first = Paul W.|date = 2006 }}</ref> [[File:ElementBlack2.jpg|thumb|right|upright=1.15|مناسب رهنمائي ۽ [[رڪاوٽن کان بچاءُ]] مهيا ڪرڻ لاءِ ريڊار، [[عالمي هنڌ مقرر ڪندڙ سرشتو|جي پي ايس]]، [[لائڊار]] وغيره گڏيل نموني استعمال ڪيا ويندا آهن؛ هيءَ گاڏي 2007ع جي [[ڊارپا شهري مقابلو|ڊارپا شهري مقابلي]] لاءِ تيار ڪئي وئي هئي.]] پرڏيهي ترقياتي ۽ امدادي غير سرڪاري تنظيمون آفتن ۽ ترقياتي حالتن ۾ حل لاڳو ڪرڻ لاءِ انجنيئرن کان وڏي پيماني تي ڪم وٺنديون آهن. ڪجهه خيراتي تنظيمون ترقيءَ لاءِ انجنيئرنگ کي سڌي ريت استعمال ڪن ٿيون: * [[سرحدن کان سواءِ انجنيئر]] * [[غربت خلاف انجنيئر]] * آفتن ۾ امداد لاءِ رجسٽرڊ انجنيئر * [[جٽادار دنيا لاءِ انجنيئر]] * [[تبديليءَ لاءِ انجنيئرنگ]] * انجنيئرنگ منسٽريز انٽرنيشنل<ref name="EMI">[http://www.emiusa.org/index.html Home page for EMI] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414014038/http://emiusa.org/index.html |date=April 14, 2012 }}</ref> وڌيڪ ترقي يافته معيشتن ۾ انجنيئرنگ ڪمپنين کي تربيت حاصل ڪندڙ انجنيئرن جي انگ جي ڀيٽ ۾ رٽائر ٿيندڙ انجنيئرن جي انگ سبب ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. اهو مسئلو برطانيا ۾ نمايان آهي، جتي انجنيئرنگ جي سماجي تصوير ڪمزور ۽ حيثيت گهٽ سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.engineeringuk.com/About_us/|title=engineeringuk.com/About_us|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530210132/http://www.engineeringuk.com/About_us/|archive-date=May 30, 2014}}</ref> ان صورتحال سبب ناڪاري معاشي ۽ سياسي مسئلن سان گڏ اخلاقي مسئلا پڻ پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.georgededwards.co.uk/policy/why-does-it-matter-why-are-engineering-skills-important |title=Why Does It Matter? – why are engineering skills important? |author= George Edwards |access-date=June 19, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140619142335/http://www.georgededwards.co.uk/policy/why-does-it-matter-why-are-engineering-skills-important |archive-date=June 19, 2014 }}</ref> عام اتفاق آهي تہ انجنيئرنگ جو پيشو ”ساک جي بحران“ کي منهن ڏئي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.georgededwards.co.uk/the-era-foundation-report.html |title=The ERA Foundation Report |author= George Edwards |access-date=June 19, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103241/http://www.georgededwards.co.uk/the-era-foundation-report.html |archive-date=October 6, 2014 }}</ref> ٻين يورپي ملڪن جي ڀيٽ ۾ برطانيا ۾، آمريڪا سان گڏ، [[:زمرو:ملڪ موجب انجنيئرنگ ڪمپنيون|انجنيئرنگ ڪمپنين جو سڀ کان وڏو انگ]] موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Closing the engineering skills gap through apprenticeships |url=https://marshallgroup.com/en/news-stories/closing-the-engineering-skills-gap-through-apprenticeships |access-date=2025-08-30 |website=Marshall Group |language=en}}</ref> ===اخلاقي ضابطو=== {{Main|انجنيئرنگ اخلاقيات}} ڪيترين ئي [[انجنيئرنگ سوسائٽي|انجنيئرنگ سوسائٽين]] پنهنجن ميمبرن جي رهنمائي ڪرڻ ۽ عام ماڻهن کي آگاهه ڪرڻ لاءِ عملي ضابطا ۽ [[انجنيئرنگ اخلاقيات|اخلاقي ضابطا]] جوڙيا آهن. [[پروفيشنل انجنيئرن جي قومي سوسائٽي]] جي اخلاقي ضابطي ۾ ڄاڻايو ويو آهي: {{blockquote|انجنيئرنگ هڪ اهم ۽ علمي پيشو آهي. هن پيشي جي ميمبرن جي حيثيت سان انجنيئرن کان ايمانداري ۽ ديانتداريءَ جا بلند ترين معيار ظاهر ڪرڻ جي اميد ڪئي وڃي ٿي. انجنيئرنگ سڀني ماڻهن جي زندگيءَ جي معيار تي سڌو ۽ انتهائي اهم اثر وجهي ٿي. تنهنڪري انجنيئرن پاران مهيا ڪيل خدمتون ايمانداري، غيرجانبداري، انصاف ۽ برابريءَ تي ٻڌل هئڻ گهرجن ۽ عوام جي صحت، حفاظت ۽ ڀلائيءَ جي تحفظ لاءِ وقف هئڻ گهرجن. انجنيئرن کي اهڙي پيشور رويي جي معيار هيٺ ڪم ڪرڻ گهرجي، جيڪو اخلاقي عمل جي بلند ترين اصولن جي پابنديءَ جو تقاضو ڪري.<ref>{{cite web|url=https://www.nspe.org/resources/ethics/code-ethics|title=Code of Ethics|publisher=National Society of Professional Engineers|access-date=July 12, 2017|archive-date=February 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218064318/https://www.nspe.org/resources/ethics/code-ethics|url-status=live}}</ref>}} ڪئناڊا ۾ انجنيئر پنهنجي پيشي سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ اخلاقي فرضن جي علامت ۽ ياد ڏياريندڙ طور [[لوهي منڊي]] پائيندا آهن.<ref>{{Cite web |url=http://www.ironring.ca/ |title=Origin of the Iron Ring concept |access-date=August 13, 2021 |archive-date=April 30, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430202754/http://www.ironring.ca/ |url-status=live }}</ref> ==ٻين علمن سان لاڳاپا== ===سائنس=== {{blockquote|''سائنسدان دنيا کي جيئن اها آهي، تيئن پڙهن ٿا؛ انجنيئر اها دنيا ٺاهين ٿا، جيڪا اڳ ڪڏهن وجود ۾ نه هئي.''|[[ٿيئڊور فون ڪارمان]]<ref name=Caltech>{{cite web |title=Chair's Message, Caltech. |last=Rosakis |first=Ares |url=http://www.eas.caltech.edu/about/chair |access-date=15 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104130716/http://www.eas.caltech.edu/about/chair |archive-date=4 November 2011 }}</ref><ref name=Ryschkewitsch>{{cite web|title=Improving the capability to Engineer Complex Systems – Broadening the Conversation on the Art and Science of Systems Engineering|last=Ryschkewitsch|first=M.G. NASA Chief Engineer|page=8 of 21|url=http://sdm.mit.edu/conf09/presentations/ryschkewitsch.pdf|access-date=October 15, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130814075607/http://sdm.mit.edu/conf09/presentations/ryschkewitsch.pdf|archive-date=August 14, 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|last=American Society for Engineering Education|title=Engineering education|year=1970|publisher=American Society for Engineering Education|volume=60|quote=The great engineer Theodore von Karman once said, "Scientists study the world as it is, engineers create the world that never has been." Today, more than ever, the engineer must create a world that never has been&nbsp;...|url=https://books.google.com/books?id=frZVAAAAMAAJ&q=Scientists+study+the+world+as+it+is;+engineers+create+the+world+that+has+never+been|page=467|access-date=June 27, 2015|archive-date=April 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416122644/https://books.google.com/books?id=frZVAAAAMAAJ&q=Scientists+study+the+world+as+it+is;+engineers+create+the+world+that+has+never+been|url-status=live}}</ref>}} [[File:Worker inside the target chamber of the National Ignition Facility.jpg|thumb|upright=1.2|left|[[قومي اگنيشن سهولت]] جي هدف واري ڪوٺيءَ اندر هدف مقرر ڪندڙ اوزار تي ڪم ڪندڙ انجنيئر، سائنسدان ۽ فني ماهر]] سائنسن ۽ انجنيئرنگ جي عمل جي وچ ۾ هڪٻئي سان ڳانڍاپو ۽ جزوي هم‌پوشي موجود آهي؛ انجنيئرنگ ۾ سائنس کي عملي طرح لاڳو ڪيو ويندو آهي. ٻنهي شعبن جو دارومدار مادن ۽ مظاهرن جي درست مشاهدي تي هوندو آهي. ٻئي شعبا مشاهدن جي ڇنڊڇاڻ ۽ انهن بابت ڄاڻ پهچائڻ لاءِ رياضي ۽ درجابنديءَ جا معيار استعمال ڪن ٿا.{{citation needed|date=August 2013}} سائنسدانن کي ڪڏهن ڪڏهن انجنيئرنگ سان لاڳاپيل ڪم به ڪرڻا پوندا آهن، جهڙوڪ تجربي جا اوزار ٺاهڻ يا ابتدائي نمونا تيار ڪرڻ. ان جي ابتڙ، ٽيڪنالاجيءَ جي ترقيءَ دوران انجنيئر ڪڏهن ڪڏهن نون مظاهرن جي کوجنا ڪرڻ لڳندا آهن، جنهن ڪري اهي عارضي طور سائنسدان، يا وڌيڪ ٺيڪ لفظن ۾ ”انجنيئرنگ سائنسدان“ بڻجي ويندا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.esm.psu.edu/academics/undergraduate/what-is-engineering-science.aspx |title=What is Engineering Science? |website=esm.psu.edu |access-date=September 7, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516163509/https://www.esm.psu.edu/academics/undergraduate/what-is-engineering-science.aspx |archive-date=2022-05-16 |url-status=live}}</ref> [[File:The station pictured from the SpaceX Crew Dragon 5 (cropped).jpg|thumb|upright=1.2|[[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] کي خلا ۾ سائنسي تجربا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.]] ڪتاب ''[[انجنيئر ڇا ڄاڻن ٿا ۽ اهي ڪيئن ڄاڻن ٿا]]'' ۾،<ref name="vincenti">{{cite book|last=Vincenti|first=Walter G. |title=What Engineers Know and How They Know It: Analytical Studies from Aeronautical History|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1993|isbn=978-0-8018-3974-0}}</ref> [[والٽر ونسينٽي]] دليل ڏئي ٿو تہ انجنيئرنگ تحقيق جو ڪردار سائنسي تحقيق کان الڳ آهي. پهرين ڳالهه تہ انجنيئرنگ تحقيق اڪثر اهڙن شعبن سان واسطو رکي ٿي، جن ۾ بنيادي [[طبعيات]] يا [[ڪيميا]] چڱيءَ طرح سمجهيل هوندي آهي، پر مسئلا پاڻ ايترا پيچيدا هوندا آهن، جو انهن کي بلڪل صحيح طريقي سان حل ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. انجنيئرنگ ۽ طبعيات جي وچ ۾ هڪ ”حقيقي ۽ اهم“ فرق موجود آهي، جيئن ٽيڪنالاجيءَ سان لاڳاپي جي لحاظ کان انجنيئرنگ جو فرق ڪنهن به سائنسي شعبي کان هوندو آهي.<ref>Walter G Whitman; August Paul Peck. ''Whitman-Peck Physics''. American Book Company, 1946, [https://books.google.com/books?id=gPRLAQAAMAAJ&pg=PA06 p. 06] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801101650/https://books.google.com/books?id=gPRLAQAAMAAJ&pg=PA06 |date=August 1, 2020 }}. {{OCLC|3247002}}</ref><ref>Ateneo de Manila University Press. Philippine Studies, vol. 11, no. 4, 1963. [https://books.google.com/books?id=WKgSAAAAIAAJ&pg=PA600 p. 600]</ref> طبعيات هڪ کوجنا ڪندڙ سائنس آهي، جيڪا اصولن جي ڄاڻ حاصل ڪرڻ چاهي ٿي، جڏهن تہ انجنيئرنگ انهن اصولن جي ڄاڻ کي عملي مقصدن لاءِ استعمال ڪري ٿي. طبعيات ڪنهن فهم کي رياضياتي اصول جي صورت ڏئي ٿي، جڏهن تہ انجنيئرنگ لاڳاپيل متغيرن کي ماپي ۽ ٽيڪنالاجي تيار ڪري ٿي.<ref>{{Cite journal | doi=10.1109/JAIEE.1927.6534988|title = Relationship between physics and electrical engineering|journal = Journal of the A.I.E.E.| volume=46| issue=2| pages=107–108|year = 1927| bibcode=1927JAIEE..46..107. |s2cid = 51673339}}</ref><ref>Puttaswamaiah. [https://books.google.com/books?id=lkitoDyVWG0C&pg=PA208 ''Future Of Economic Science''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181026144027/https://books.google.com/books?id=lkitoDyVWG0C&pg=PA208 |date=October 26, 2018 }}. Oxford and IBH Publishing, 2008, p. 208.</ref><ref>Yoseph Bar-Cohen, Cynthia L. Breazeal. ''Biologically Inspired Intelligent Robots''. SPIE Press, 2003. {{ISBN|978-0-8194-4872-9}}. [https://books.google.com/books?id=5SZiAKpFwgC&pg=PA190 p. 190]</ref> ٽيڪنالاجيءَ لاءِ طبعيات هڪ مددگار علم آهي، ۽ هڪ لحاظ کان ٽيڪنالاجيءَ کي لاڳو ڪيل طبعيات سمجهيو ويندو آهي.<ref>C. Morón, E. Tremps, A. García, J.A. Somolinos (2011) The Physics and its Relation with the Engineering, INTED2011 Proceedings [https://library.iated.org/view/MORON2011THE pp. 5929–34] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220101632/https://library.iated.org/view/MORON2011THE |date=December 20, 2016 }}. {{ISBN|978-84-614-7423-3}}</ref> جيتوڻيڪ طبعيات ۽ انجنيئرنگ پاڻ ۾ لاڳاپيل آهن، پر ان جو مطلب اهو ناهي تہ طبعيات جو ماهر انجنيئر جو ڪم ڪرڻ لاءِ پاڻمرادو تربيت يافته هوندو. هڪ طبعياتدان کي عام طور لاڳاپيل اضافي تربيت جي ضرورت پوندي آهي.<ref>R Gazzinelli, R L Moreira, W N Rodrigues. [https://books.google.com/books?id=sJLsCgAAQBAJ&pg=PA110 ''Physics and Industrial Development: Bridging the Gap''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801102853/https://books.google.com/books?id=sJLsCgAAQBAJ&pg=PA110 |date=August 1, 2020 }}. World Scientific, 1997, p. 110.</ref> طبعياتدان ۽ انجنيئر الڳ الڳ قسم جا ڪم ڪندا آهن.<ref>Steve Fuller. Knowledge Management Foundations. Routledge, 2012. {{ISBN|978-1-136-38982-5}}. [https://books.google.com/books?id=ScgJBAAAQBAJ&pg=PA92 p. 92] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801095210/https://books.google.com/books?id=ScgJBAAAQBAJ&pg=PA92 |date=August 1, 2020 }}</ref> تنهن هوندي بہ [[انجنيئرنگ طبعيات]] ۽ [[لاڳو ڪيل طبعيات]] جي شعبن ۾ ماهريت رکندڙ پي ايڇ ڊي طبعياتدانن کي ٽيڪنالاجي آفيسر، تحقيق ۽ ترقيءَ جا انجنيئر ۽ سرشتي جا انجنيئر سڏيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.aip.org/sites/default/files/statistics/phd-plus-10/physprivsect-chap7.pdf|title=Industrial Physicists: Primarily specialising in Engineering|date=October 2016|publisher=American Institute for Physics|access-date=December 23, 2016|archive-date=September 6, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906191436/https://www.aip.org/sites/default/files/statistics/phd-plus-10/physprivsect-chap7.pdf|url-status=live}}</ref> ان جو هڪ مثال هوائي جهاز جي مٿان هوا جي وهڪري کي بيان ڪرڻ لاءِ [[نيويئر–اسٽوڪس مساواتون|نيويئر–اسٽوڪس مساواتن]] جا عددي ويجها قدر استعمال ڪرڻ، يا پيچيدا جزن ۾ دٻاءَ جو حساب ڪرڻ لاءِ [[محدود عنصر طريقو]] استعمال ڪرڻ آهي. ٻيو تہ انجنيئرنگ تحقيق ڪيترائي نيم [[تجرباتي طريقو|تجرباتي طريقا]] استعمال ڪري ٿي، جيڪي خالص سائنسي تحقيق ۾ عام نه آهن؛ اهڙي هڪ مثال پيراميٽرن ۾ تبديليءَ جو طريقو آهي.<ref>{{Cite book |last=Baofu |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=Pu8YBwAAQBAJ&dq=engineering+research+employs+many+semi-empirical+methods+that+are+foreign+to+pure+scientific+research,+one+example+being+the+method+of+parameter+variation&pg=PA141 |title=The Future of Post-Human Engineering: A Preface to a New Theory of Technology |date=2009-03-26 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-0813-2 |pages=141 |language=en}}</ref> جيئن فنگ ۽ سندس ساٿين انجنيئرنگ جي ڪلاسيڪي درسي ڪتاب ''فائونڊيشنز آف سالڊ ميڪينڪس'' جي نظرثانيءَ ۾ لکيو آهي: <blockquote>انجنيئرنگ سائنس کان گهڻي مختلف آهي. سائنسدان فطرت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. انجنيئر اهڙيون شيون ٺاهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، جيڪي فطرت ۾ موجود نه آهن. انجنيئر نواڻ ۽ ايجاد تي زور ڏين ٿا. ڪنهن ايجاد کي عملي صورت ڏيڻ لاءِ انجنيئر کي پنهنجي خيال کي چٽي ۽ ٺوس نموني بيان ڪرڻ ۽ اهڙي شيءِ جو خاڪو ٺاهڻو پوي ٿو، جيڪا ماڻهو استعمال ڪري سگهن. اها شيءِ ڪو پيچيدو سرشتو، اوزار، ننڍو اوزار، مادو، طريقو، ڪمپيوٽر پروگرام، ڪنهن مسئلي جو نئون حل يا اڳ ۾ موجود شيءِ ۾ بهتري ٿي سگهي ٿي. ڇاڪاڻ تہ خاڪو حقيقت پسند ۽ ڪارائتو هئڻ گهرجي، تنهنڪري ان جي جاميٽري، ماپون ۽ خاصيتن بابت انگ اکر مقرر هئڻ گهرجن. ماضيءَ ۾ نون خاڪن تي ڪم ڪندڙ انجنيئرن کي معلوم ٿيندو هو تہ خاڪي بابت فيصلا ڪرڻ لاءِ گهربل سموري ڄاڻ وٽن موجود نه هئي. گهڻو ڪري انهن کي ناڪافي سائنسي ڄاڻ محدود ڪندي هئي. تنهنڪري انهن [[رياضي]]، [[طبعيات]]، [[ڪيميا]]، [[حياتيات]] ۽ [[ميڪانيات]] جو اڀياس ڪيو. گهڻو ڪري کين پنهنجي پيشي سان لاڳاپيل سائنسن ۾ واڌارو پڻ ڪرڻو پيو. اهڙيءَ طرح انجنيئرنگ سائنسون وجود ۾ آيون.<ref name="Fung">{{cite book|title=Classical and Computational Solid Mechanics, YC Fung and P. Tong|publisher=World Scientific|year=2001}}</ref></blockquote> جيتوڻيڪ انجنيئرنگ جا حل سائنسي اصولن کي استعمال ڪن ٿا، پر انجنيئرن کي حفاظت، ڪارڪردگي، معيشت، ڀروسي جوڳائي، اڏاوت يا تياريءَ جي آساني، ماحول ۽ اخلاقي ۽ قانوني معاملن کي بہ نظر ۾ رکڻو پوي ٿو، جهڙوڪ پيٽنٽ جي ڀڃڪڙي يا حل جي ناڪاميءَ جي صورت ۾ ذميواري.<ref>{{Cite web|url=https://www.nspe.org/resources/ethics/code-ethics|title=Code of Ethics {{!}} National Society of Professional Engineers|website=www.nspe.org|access-date=September 10, 2019|archive-date=February 18, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218064318/https://www.nspe.org/resources/ethics/code-ethics|url-status=live}}</ref> ===طب ۽ حياتيات=== [[File:Modern_3T_MRI.JPG|thumb|left|250px|هڪ 3 ٽيسلا طبي [[مقناطيسي گونج تصويرڪاري اسڪينر]]]] انساني جسم جو اڀياس، جيتوڻيڪ مختلف رخن کان ۽ مختلف مقصدن لاءِ ڪيو ويندو آهي، پر طب ۽ انجنيئرنگ جي ڪجهه شعبن جي وچ ۾ هڪ اهم گڏيل ڳانڍاپو آهي. [[طب]] جو مقصد، ضرورت پوڻ تي، [[ٽيڪنالاجي]] وسيلي [[انساني جسم]] جي ڪمن کي برقرار رکڻ، درست ڪرڻ، بهتر ڪرڻ يا انهن جي جاءِ تي متبادل ڪم مهيا ڪرڻ آهي. [[File:GFP Mice 01.jpg|thumb|right|جينياتي انجنيئرنگ سان تيار ڪيل ڪوئا، جيڪي [[سائو چمڪندڙ پروٽين]] ظاهر ڪن ٿا ۽ نيري روشنيءَ هيٺ سائي رنگ ۾ چمڪن ٿا. وچ وارو ڪوئو [[قدرتي قسم]] جو آهي.]] جديد طب مصنوعي عضون وسيلي جسم جا ڪيترائي ڪم مٽائي سگهي ٿو ۽ [[دماغي امپلانٽ]]ن ۽ [[دل جي ڌڙڪن سنڀاليندڙ اوزار|پيس ميڪر]] جهڙن مصنوعي اوزارن وسيلي انساني جسم جي ڪارڪردگيءَ ۾ وڏي تبديلي آڻي سگهي ٿو.<ref name="Boston U">{{Cite web |url=http://www.bu.edu/wcp/Papers/Bioe/BioeMcGe.htm |title=Ethical Assessment of Implantable Brain Chips. Ellen M. McGee and G.Q. Maguire, Jr. from Boston University |access-date=March 30, 2007 |archive-date=April 7, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407064911/http://www.bu.edu/wcp/Papers/Bioe/BioeMcGe.htm |url-status=live }}</ref><ref name="IEEE foreign parts">{{Cite journal |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/1204814 |title=Foreign parts (electronic body implants) | quote=Feeling threatened by cyborgs? |journal=IEE Review |date=May 2003 |volume=49 |issue=5 |pages=30–33 |doi=10.1049/ir:20030503 |access-date=March 3, 2020 |last1=Evans-Pughe |first1=C. |doi-broken-date=July 12, 2025 |url-access=subscription }}</ref> [[بايونڪس]] ۽ طبي بايونڪس جا شعبا قدرتي سرشتن سان لاڳاپيل مصنوعي امپلانٽن جي اڀياس لاءِ مخصوص آهن. ان جي ابتڙ، انجنيئرنگ جا ڪجهه شعبا انساني جسم کي هڪ حياتياتي مشين طور ڏسن ٿا، جيڪا اڀياس جي لائق آهي، ۽ حياتيات جي جاءِ تي ٽيڪنالاجي استعمال ڪري ان جي ڪيترن ئي ڪمن جي نقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. ان مان [[مصنوعي ذهانت]]، [[مصنوعي تنتي ڄار|تنتي ڄار]]، [[ڌنڌلي منطق]] ۽ [[روبوٽيات]] جهڙا شعبا پيدا ٿيا آهن. انجنيئرنگ ۽ طب جي وچ ۾ پڻ اهم بين العلمي لاڳاپا موجود آهن.<ref name="IME">{{cite web | url=http://www.uphs.upenn.edu/ime/mission.html | publisher=Institute of Medicine and Engineering | title=Informational Outline | quote=The mission of the Institute for Medicine and Engineering (IME) is to stimulate fundamental research at the interface between biomedicine and engineering/physical/computational sciences leading to innovative applications in biomedical research and clinical practice. | archive-url=https://web.archive.org/web/20070317145554/http://www.uphs.upenn.edu/ime/mission.html | archive-date=2007-03-17 | access-date=2007-03-17 | url-status=dead }}</ref><ref name="IEEE">{{Cite journal |url=https://ieeexplore.ieee.org/xpl/RecentIssue.jsp?punumber=51 | title=Go to issue | publisher=IEEE | journal=IEEE Engineering in Medicine and Biology Magazine | year=2007 | volume=26 | issue=1 | quote=Both general and technical articles on current technologies and methods used in biomedical and clinical engineering ... |access-date=March 30, 2007 |archive-date=February 13, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070213074931/http://ieeexplore.ieee.org/xpl/RecentIssue.jsp?punumber=51 |url-status=live }}</ref> ٻئي شعبا حقيقي دنيا جي مسئلن جا حل مهيا ڪن ٿا. ان لاءِ گهڻو ڪري اهڙي وقت اڳتي وڌڻو پوندو آهي، جڏهن مظاهرن کي اڃا مڪمل ۽ سخت سائنسي معنيٰ ۾ سمجهيو نه ويو هجي؛ تنهنڪري تجربا ۽ تجرباتي ڄاڻ ٻنهي شعبن جو لازمي حصو آهن. طب، جزوي طور، انساني جسم جي ڪارڪردگيءَ جو اڀياس ڪري ٿو. انساني جسم، هڪ حياتياتي مشين طور، ڪيترائي اهڙا ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جن جا نمونا انجنيئرنگ طريقن سان ٺاهي سگهجن ٿا.<ref name="Royal Academy">{{cite web | url=http://www.acmedsci.ac.uk/images/pressRelease/1170256174.pdf | publisher=Royal Academy of Engineering and Academy of Medical Sciences | title=Systems Biology: a vision for engineering and medicine | archive-url=https://web.archive.org/web/20070410011033/http://www.acmedsci.ac.uk/images/pressRelease/1170256174.pdf | archive-date=April 10, 2007 | access-date=2007-04-10 }} quote1: Systems Biology is an emerging methodology that has yet to be defined quote2: It applies the concepts of systems engineering to the study of complex biological systems through iteration between computational or mathematical modelling and experimentation.</ref> مثال طور دل گهڻو ڪري پمپ وانگر ڪم ڪري ٿي،<ref name="Science Museum of Minnesota">{{Cite web |url=http://www.smm.org/heart/lessons/lesson5a.htm |title=Science Museum of Minnesota: Online Lesson 5a; The heart as a pump |access-date=September 27, 2006 |archive-date=September 27, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060927073422/http://www.smm.org/heart/lessons/lesson5a.htm |url-status=live }}</ref> هڏائون ڍانچو ليورن سان ڳنڍيل اڏاوت جهڙو هوندو آهي،<ref name="Minnesota State University emuseum">{{cite web |url=http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/humananatomy/skeletal/skeletalsystem.html | website=Minnesota State University emuseum | title=Bones act as levers | archive-url=https://web.archive.org/web/20081220001131/http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/humananatomy/skeletal/skeletalsystem.html | archive-date=December 20, 2008 | access-date=2008-12-20 }}</ref> جڏهن تہ دماغ [[برقي سگنل]] پيدا ڪري ٿو.<ref name="UC Berkeley News">{{Cite web |url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2005/02/23_brainwaves.shtml |title=UC Berkeley News: UC researchers create model of brain's electrical storm during a seizure |access-date=March 30, 2007 |archive-date=February 2, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070202183307/http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2005/02/23_brainwaves.shtml |url-status=live }}</ref> انهن هڪجهڙائين ۽ طب ۾ انجنيئرنگ اصولن جي وڌندڙ اهميت ۽ استعمال سبب [[حياتي طبي انجنيئرنگ]] جو شعبو پيدا ٿيو، جيڪو ٻنهي علمن ۾ ترقي ڪيل تصورن کي استعمال ڪري ٿو. سائنس جون نيون اڀرندڙ شاخون، جهڙوڪ [[سرشتي حياتيات]]، حياتياتي سرشتن کي بيان ڪرڻ لاءِ اهي تجزياتي اوزار اختيار ڪري رهيون آهن، جيڪي روايتي طور انجنيئرنگ ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن؛ انهن ۾ سرشتي جي نموناسازي ۽ ڪمپيوٽري تجزيو شامل آهن.<ref name="Royal Academy"/> ===فن=== [[File:Leonardo da Vinci - presumed self-portrait - WGA12798.jpg|thumb|upright|[[ليونارڊو دا ونچي]]، جنهن کي هتي سندس پاڻ ٺاهيل تصوير ۾ ڏيکاريو ويو آهي، فنڪار ۽ انجنيئر جي مثالي شڪل طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Bjerklie, David"/> هو [[انساني تشريح الاعضا]] ۽ [[فعليات]] بابت پنهنجي اڀياسن لاءِ پڻ مشهور آهي.]] انجنيئرنگ ۽ فن جي وچ ۾ ڪيترائي لاڳاپا آهن، مثال طور [[اڏاوتي فن]]، [[منظرنامي اڏاوتي فن]] ۽ [[صنعتي خاڪاسازي]]؛ ايتري قدر جو ڪڏهن ڪڏهن انهن شعبن کي ڪنهن يونيورسٽيءَ جي انجنيئرنگ واري [[فيڪلٽي (شعبو)|فيڪلٽي]] ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="National Science Foundation:The Art of Engineering">{{Cite web |url=https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=107990&org=NSF |title=National Science Foundation:The Art of Engineering: Professor uses the fine arts to broaden students' engineering perspectives |access-date=April 6, 2018 |archive-date=September 19, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211145/https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=107990&org=NSF |url-status=live }}</ref><ref name="MIT World:The Art of Engineering">{{cite web | url=http://mitworld.mit.edu/video/362/ | publisher=MIT World | work=The Art of Engineering | title=Inventor James Dyson on the Art of Engineering | quote=A member of the British Design Council, James Dyson has been designing products since graduating from the Royal College of Art in 1970. | archive-url=https://web.archive.org/web/20060705232213/http://mitworld.mit.edu/video/362/ | access-date=July 5, 2006 | archive-date=2006-07-05 | url-status=dead }}</ref><ref name="University of Texas at Dallas">{{Cite web |url=http://iiae.utdallas.edu/ |title=University of Texas at Dallas: The Institute for Interactive Arts and Engineering |access-date=March 30, 2007 |archive-date=April 3, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070403182106/http://iiae.utdallas.edu/ |url-status=live }}</ref> مثال طور، [[شڪاگو جو فن ادارو|شڪاگو جي فن اداري]] [[ناسا]] جي خلائي هوابازي خاڪاسازيءَ جي فن بابت هڪ نمائش منعقد ڪئي هئي.<ref name="NASA">{{Cite web |url=http://www.artic.edu/aic/exhibitions/nasa/overview.html | work=Aerospace Design | title=The Art of Engineering from NASA's Aeronautical Research | publisher=The Art Institute of Chicago |access-date=March 31, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030815085429/http://www.artic.edu/aic/exhibitions/nasa/overview.html |archive-date=August 15, 2003 |url-status=dead }}</ref> ڪجهه ماڻهن جي خيال ۾ [[رابرٽ ميلارٽ]] جي پلن جي خاڪاسازي ڄاڻي واڻي فني انداز ۾ ڪئي وئي هئي.<ref name="Princeton U">{{Cite book |url=http://press.princeton.edu/titles/137.html | title=Robert Maillart's Bridges: The Art of Engineering | quote=no doubt that Maillart was fully conscious of the aesthetic implications ... | year=1989 |isbn=978-0-691-02421-9 |access-date=March 31, 2007 |archive-date=April 20, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070420145552/http://press.princeton.edu/titles/137.html |url-status=live |last1=Billington |first1=David P. |publisher=Princeton University Press }}</ref> [[ڏکڻ فلوريڊا يونيورسٽي]]ءَ ۾ انجنيئرنگ جي هڪ پروفيسر، [[قومي سائنس فائونڊيشن]] جي مالي سهائتا سان، اهڙو نصاب تيار ڪيو آهي، جيڪو فن ۽ انجنيئرنگ کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو.<ref name="National Science Foundation:The Art of Engineering"/><ref name="Chief engineer">{{cite web | url=http://www.chiefengineer.org/content/content_display.cfm/seqnumber_content/2697.htm | title=The Art of Engineering | website=The Chief Engineers Association of Chicago | quote=...the tools of artists and the perspective of engineers... | archive-url=https://web.archive.org/web/20070927180822/http://www.chiefengineer.org/content/content_display.cfm/seqnumber_content/2697.htm | access-date=September 27, 2007 | archive-date=2007-09-27 }}</ref> مشهور تاريخي شخصيتن مان [[ليونارڊو دا ونچي]] [[نشاة ثانيه]] جو هڪ ناميارو فنڪار ۽ انجنيئر هو ۽ فن ۽ انجنيئرنگ جي گڏيل لاڳاپي جو نمايان مثال سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Bjerklie, David">{{cite journal | last=Bjerklie | first=David | title=The Art of Renaissance Engineering | journal=MIT Technology Review | date=January–February 1998 | pages=54–59 }} Article explores the concept of the "artist-engineer", an individual who used his artistic talent in engineering. Quote from article: Da Vinci reached the pinnacle of "artist-engineer"-dom, Quote2: "It was Leonardo da Vinci who initiated the most ambitious expansion in the role of artist-engineer, progressing from astute observer to inventor to theoretician." (Bjerklie 58)</ref><ref name="Drew U">{{cite web | url=http://www.users.drew.edu/~ejustin/leonardo.htm | title=Leonardo da Vinci as an Artist and a Scientist | archive-url=https://web.archive.org/web/20070419194433/http://www.users.drew.edu/~ejustin/leonardo.htm | access-date=April 19, 2007 | archive-date=2007-04-19 | url-status=dead }} Drew U: user website: cites Bjerklie paper</ref> ===ڪاروبار=== [[ڪاروباري انجنيئرنگ]] پيشاور انجنيئرنگ، معلوماتي ٽيڪنالاجيءَ جي سرشتن، ڪاروباري انتظام ۽ [[تبديلي انتظام]] جي وچ ۾ لاڳاپن سان واسطو رکي ٿي.<ref>{{cite book | title=Lean Six Sigma Techniques: Reference Book for Practical Work | first=Marlon A. | last=Jaun | publisher=BoD – Books on Demand | year=2021 | isbn=978-3-7543-0812-7 | page=18 | url=https://books.google.com/books?id=gb81EAAAQBAJ&pg=PA18 }}</ref> [[انجنيئرنگ انتظام]] يا ”انتظامي انجنيئرنگ“، [[انتظام]] جو هڪ مخصوص شعبو آهي، جيڪو انجنيئرنگ جي عمل يا انجنيئرنگ واري صنعتي شعبي سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal | title=Management Engineering: A New Perspective on the Integration of Engineering and Management Knowledge | display-authors=1 | first1=G. | last1=Elia | first2=A. | last2=Margherita | first3=G. | last3=Passiante | journal=IEEE Transactions on Engineering Management | volume=68 | issue=3 | pages=881–893 | date=June 2021 | doi=10.1109/TEM.2020.2992911 | bibcode=2021ITEM...68..881E }}</ref> انتظامي ڄاڻ رکندڙ انجنيئرن، يا ٻئي رخ کان ڏسجي تہ انجنيئرنگ جي سمجهه رکندڙ منتظمن، جي گهرج سبب انجنيئرنگ انتظام جون مخصوص ڊگريون وجود ۾ آيون آهن، جيڪي اهڙن ڪردارن لاءِ گهربل ڄاڻ ۽ صلاحيتون پيدا ڪن ٿيون. انجنيئرنگ انتظام جي ڪنهن نصاب دوران شاگرد ڪاروباري انتظام، انتظامي طريقن ۽ حڪمت عمليءَ واري سوچ جي ڄاڻ سان گڏ [[صنعتي انجنيئرنگ]] جون صلاحيتون، ڄاڻ ۽ مهارت حاصل ڪن ٿا. تبديلي انتظام ۾ ماهريت رکندڙ انجنيئرن کي [[صنعتي ۽ تنظيمي نفسيات]] جي اصولن ۽ طريقن جي استعمال بابت گهري ڄاڻ رکڻ گهرجي. پيشاور انجنيئر گهڻو ڪري انجنيئرنگ جي عمل يا انجنيئرنگ واري شعبي تي لاڳو ٿيندڙ [[انتظامي صلاحڪاري]] جي انتهائي مخصوص ميدان ۾ [[تصديق ٿيل انتظامي صلاحڪار]] طور تربيت حاصل ڪن ٿا. اهو ڪم اڪثر هوابازي ۽ دفاع، گاڏين، تيل ۽ گئس، مشينري، دوا سازي، کاڌي ۽ مشروبات، بجلي ۽ اليڪٽرانڪس، بجليءَ جي ورڇ ۽ پيداوار، عوامي سهولتن ۽ آمدرفت جي سرشتن ۾ وڏي پيماني واريون پيچيديون [[ڪاروباري تبديلي]] يا [[ڪاروباري عملن جو انتظام|ڪاروباري عملن جي انتظام]] جون رٿائون سنڀالڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي. فني انجنيئرنگ جي عملي ڄاڻ، انتظامي صلاحڪاريءَ جي مشق، صنعتي شعبي جي ڄاڻ ۽ تبديلي انتظام جي مهارت جو اهو ميلاپ، انهن پيشاور انجنيئرن کي وڏين ڪاروباري تبديليءَ وارين رٿائن جي اڳواڻي ڪرڻ جي قابل بڻائي ٿو، جيڪي انتظامي صلاحڪار طور پڻ اهل هوندا آهن. اهڙين رٿائن کي عام طور اعليٰ انتظامي عملدارن جي سطح تي سرپرستي حاصل هوندي آهي. ===ٻيا شعبا=== [[سياسي سائنس]] ۾ ''انجنيئرنگ'' جو اصطلاح [[سماجي انجنيئرنگ (سياسي سائنس)|سماجي انجنيئرنگ]] ۽ [[سياسي انجنيئرنگ]] جي موضوعن جي اڀياس لاءِ اختيار ڪيو ويو آهي، جيڪي سياسي سائنس جي اصولن سان گڏ انجنيئرنگ جي طريقيڪار کي استعمال ڪري [[سياسي ڍانچو|سياسي]] ۽ [[سماجي ڍانچو|سماجي ڍانچن]] جي جوڙجڪ سان واسطو رکن ٿا.<ref>{{cite journal | title='The Divine Science': Political Engineering in American Culture | first=Austin | last=Ranney | journal=American Political Science Review | volume=70 | issue=1 | publisher=Cambridge University Press | date=August 2014 }}</ref> [[مارڪيٽنگ انجنيئرنگ]] ۽ [[مالي انجنيئرنگ]] پڻ ساڳيءَ ريت اهو اصطلاح اختيار ڪيو آهي.<ref>{{cite journal | title=The Age of Marketing Engineering | display-authors=1 | last1=Lilien | first1=Gary L. | last2=Rangaswamy | first2=Arvind | last3=Matanovich | first3=Timothy | journal=Marketing Management | location=Chicago | volume=7 | issue=1 | date=Spring 1998 | pages=48–50 | url=https://www.proquest.com/openview/a3d3f3fd3ab7e2487c9ce40db371aa16/1?pq-origsite=gscholar&cbl=30990 | access-date=2025-10-11 }}</ref><ref>{{cite journal | title=Financial Engineering in Corporate Finance: An Overview | first=John D. | last=Finnerty | journal=Financial Management | volume=17 | issue=4 | date=Winter 1988 | pages=14–33 | publisher=Wiley | jstor=3665764 }}</ref> ==پڻ ڏسو== {{stack|{{Portal|انجنيئرنگ}}}} {{Main|انجنيئرنگ جو خاڪو}} ;فهرستون {{Div col|colwidth=25em}} * [[هوابازي انجنيئرنگ جي موضوعن جي فهرست]] * [[بنيادي ڪيميائي انجنيئرنگ جي موضوعن جي فهرست]] * [[برقي انجنيئرنگ جي موضوعن جي فهرست]] * [[انجنيئرنگ سوسائٽين جي فهرست]] * [[انجنيئرنگ جي موضوعن جي فهرست]] * [[انجنيئرن جي فهرست]] * [[جينياتي انجنيئرنگ جي موضوعن جي فهرست]] * [[مشيني انجنيئرنگ جي موضوعن جي فهرست]] * [[نانو انجنيئرنگ جي موضوعن جي فهرست]] * [[سافٽويئر انجنيئرنگ جي موضوعن جي فهرست]] {{Div col end}} ;لغتون {{Div col|colwidth=25em}} * [[رياضيءَ جي شعبن جي اصطلاحن جي لغت]] * [[حياتيات جي اصطلاحن جي لغت]] * [[ڪيميا جي اصطلاحن جي لغت]] * [[انجنيئرنگ جي اصطلاحن جي لغت]] * [[طبعيات جي اصطلاحن جي لغت]] {{Div col end}} ;لاڳاپيل موضوع {{Div col|colwidth=25em}} * [[انجنيئر اصطلاح بابت تڪرار]] * [[خاڪاسازي]] * [[زلزلي انجنيئرنگ]] * [[انجنيئر]] * [[انجنيئرنگ آفتون]] * [[انجنيئرنگ اقتصاديات]] * [[انجنيئرنگ تعليم]] * [[انجنيئرنگ تعليم جي تحقيق]] * [[ماحولياتي انجنيئرنگ سائنس]] * [[عالمي انجنيئرنگ تعليم]] * [[سائي انجنيئرنگ]] * [[ابتڙ انجنيئرنگ]] * [[اڏاوتي ناڪامي]] * [[پائيدار انجنيئرنگ]] * [[انجنيئرنگ ۾ عورتون]] {{Div col end}} ===انجنيئرنگ بابت وڪي ڪتاب=== هيٺيان [[وڪي ڪتاب]] انجنيئرنگ ۽ سافٽويئر جي ترقيءَ سان لاڳاپيل کليل تعليمي وسيلا مهيا ڪن ٿا: {{div col|colwidth=18em}} * [[:wikibooks:Artificial Intelligence|مصنوعي ذهانت]] * [[:wikibooks:Subject:Civil engineering|سول انجنيئرنگ]] * [[:wikibooks:Chemical Engineering|ڪيميائي انجنيئرنگ]] * [[:wikibooks:Subject:Computer aided design|ڪمپيوٽر جي سهائتا سان خاڪاسازي]] * [[:wikibooks:Control Systems|ضابطي جا سرشتا]] * [[:wikibooks:Embedded Systems|جڙيل سرشتا]] * [[:wikibooks:Engineering Acoustics|انجنيئرنگ صوتيات]] * [[:wikibooks:Engineering Tables|انجنيئرنگ جدولون]] * [[:wikibooks:Engineering Thermodynamics|انجنيئرنگ حر حرڪيات]] * [[:wikibooks:Subject:Electrical engineering|برقي انجنيئرنگ]] * [[:wikibooks:Fluid Mechanics|سيالي ميڪانيات]] * [[:wikibooks:Subject:Mechanical engineering|مشيني انجنيئرنگ]] * [[:wikibooks:Project Management|رٿا انتظام]] * [[:wikibooks:Robotics|روبوٽيات]] * [[:wikibooks:Software Engineering|سافٽويئر انجنيئرنگ]] {{div col end}} ==حوالا== {{Reflist}} ==وڌيڪ پڙهڻ== {{Refbegin}} * {{cite book |last=Billington |first=David P. |title=The Innovators: The Engineering Pioneers Who Made America Modern |date=1996 |publisher=Wiley |edition=New |isbn=978-0-471-14026-9 }} * {{cite book|last=Blockley|first=David|title=Engineering: a very short introduction|year=2012|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-957869-6}} * {{cite book |editor=[[رچرڊ سي ڊورف|Dorf, Richard]] |title=The Engineering Handbook |edition=2 |year=2005 |publisher=CRC |location=Boca Raton |isbn=978-0-8493-1586-2 }} * {{cite book |last=Lord |first=Charles R. |title=Guide to Information Sources in Engineering |date=2000 |publisher=Libraries Unlimited |isbn=978-1-56308-699-1 |url=https://archive.org/details/guidetoinformati00lord |url-access=registration }} * {{cite book |last=Madhavan |first=Guru |title=Applied Minds: How Engineers Think |date=2015 |publisher=W.W. Norton }} * {{cite book |last=Petroski |first=Henry |author-link=هينري پيٽروسڪي |title=To Engineer is Human: The Role of Failure in Successful Design |date=1992 |publisher=Vintage |isbn=978-0-679-73416-1 |url=https://archive.org/details/toengineerishuma00petr |url-access=registration }} * {{cite book |last=Vincenti |first=Walter G. |title=What Engineers Know and How They Know It: Analytical Studies from Aeronautical History |date=1993 |publisher=The Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-4588-8 |title-link=انجنيئر ڇا ڄاڻن ٿا ۽ اهي ڪيئن ڄاڻن ٿا }} {{Refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Wiktionary-inline|engineering}} * {{Wikiversity inline|Engineering}} * {{Wikiquote-inline|Engineering}} * {{wikisource-inline|Category:Engineering|Engineering}} {{انجنيئرنگ جا شعبا}} {{سائنس جو فلسفو}} {{سائنس ۽ انجنيئرنگ جون اصطلاحي لغتون}} {{صنعتون}} {{Authority control}} [[Category:انجنيئرنگ| ]] [[Category:انجنيئرنگ جا پيشا]] [[Category:سائنس جو فلسفو]] [[Category:مکيه موضوعن وارا مضمون]] i55sll6ey6rjopeoqz6fy203ung8uq7 0 39346 400737 105801 2026-08-04T08:43:25Z Intisar Ali 8681 /* */ 400737 wikitext text/x-wiki '''چائنٺ''' (Sill) فريم جي ھيٺئينءَ سڌي پٽيءَ کي ”چائنٺ“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==کٽ جو فريم== کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ ۽ ويڪر وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي چائنٺ سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون چانئٺون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون چائنٺون سيراندي ۽ پيراندي ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون چائنٺون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين چائنٺن تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ===فريم پاسي وارين چائنٺن جي اهميت=== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري چائنٺن جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين چائنٺن وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندو آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ چائنٺ ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين چائنٺن لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺ پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. == حوالا == {{حوالا}} p7crz0whb4vdkuzvt2hhwzai1vmckqo 400738 400737 2026-08-04T08:43:54Z Intisar Ali 8681 400738 wikitext text/x-wiki '''چائنٺ''' (Sill) فريم جي ھيٺئينءَ سڌي پٽيءَ کي ”چائنٺ“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==کٽ جو فريم== کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ ۽ ويڪر وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي چائنٺ سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون چانئٺون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون چائنٺون سيراندي ۽ پيراندي ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون چائنٺون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين چائنٺن تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ===فريم ۾ پاسي وارين چائنٺن جي اهميت=== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري چائنٺن جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين چائنٺن وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندو آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ چائنٺ ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين چائنٺن لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺ پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. == حوالا == {{حوالا}} djlxq1ynw6itigjri6ilze066wihnqo 400740 400738 2026-08-04T08:50:30Z Intisar Ali 8681 /* */ 400740 wikitext text/x-wiki '''چائنٺ''' (Sill) فريم جي ھيٺئينءَ سڌي پٽيءَ کي ”چائنٺ“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> عمارتن جي درن يا درين جي فريم جو هيٺيون افقي (سڌو) حصو هوندو آهي، جيڪو فريم کي سهارو ڏيڻ سان گڏ وزن کي هيٺئين ڀت يا اڏاوت ڏانهن منتقل ڪري ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ان کي سِل (Sill) چيو وڃي ٿو. چائنٺ ڪاٺ، پٿر، ڪنڪريٽ، سرن، ڌاتو يا ٻين مضبوط مواد مان ٺاهي سگهجي ٿي. دريءَ جي هيٺئين چائنٺ کي عام طور ٿورو ٻاهرين طرف لاھو (slope) ڏنو ويندو آهي ته جيئن برسات جو پاڻي آسانيءَ سان وهي وڃي ۽ ڀت يا فريم ۾ نه بيهي، جنهن سان نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان بچاءُ ٿئي. روايتي سنڌي اڏاوتن ۾ چائنٺ گهڻو ڪري ڪاٺ يا تراشيل پٿر مان ٺهندي هئي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ آر.سي.سي. (ريئنفورسڊ سيمينٽ ڪنڪريٽ)، ڪنڪريٽ يا قدرتي پٿر جون چائنٺون عام آهن. ===ڪم=== *در يا دري جي فريم کي مضبوط بنياد فراهم ڪرڻ. *وزن کي ڀت ڏانهن منتقل ڪرڻ. *برسات جي پاڻي کي عمارت کان پري وهائڻ. *نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان تحفظ فراهم ڪرڻ. *دريءَ جي هيٺئين حصي کي خوبصورتي ۽ مڪمل شڪل ڏيڻ. ===قسم=== *ڪاٺ جي چائنٺ *پٿر جي چائنٺ *ڪنڪريٽ يا آر.سي.سي. چائنٺ *ڌاتو (اسٽيل يا ايلومينيم) جي چائنٺ ==کٽ جو فريم== کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ ۽ ويڪر وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي چائنٺ سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون چانئٺون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون چائنٺون سيراندي ۽ پيراندي ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون چائنٺون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين چائنٺن تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ===فريم ۾ پاسي وارين چائنٺن جي اهميت=== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري چائنٺن جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين چائنٺن وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندو آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ چائنٺ ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين چائنٺن لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺ پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. == حوالا == {{حوالا}} gqxbta6h01j63bcavv4ybez0et4zwol 400741 400740 2026-08-04T08:51:50Z Intisar Ali 8681 400741 wikitext text/x-wiki '''چائنٺ''' (Sill) فريم جي ھيٺئينءَ سڌي پٽيءَ کي ”چائنٺ“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> عمارتن جي درن يا درين جي فريم جو هيٺيون افقي (سڌو) حصو هوندو آهي، جيڪو فريم کي سهارو ڏيڻ سان گڏ وزن کي هيٺئين ڀت يا اڏاوت ڏانهن منتقل ڪري ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ان کي سِل (Sill) چيو وڃي ٿو. چائنٺ ڪاٺ، پٿر، ڪنڪريٽ، سرن، ڌاتو يا ٻين مضبوط مواد مان ٺاهي سگهجي ٿي. دريءَ جي هيٺئين چائنٺ کي عام طور ٿورو ٻاهرين طرف لاھو (slope) ڏنو ويندو آهي ته جيئن برسات جو پاڻي آسانيءَ سان وهي وڃي ۽ ڀت يا فريم ۾ نه بيهي، جنهن سان نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان بچاءُ ٿئي. روايتي سنڌي اڏاوتن ۾ چائنٺ گهڻو ڪري ڪاٺ يا تراشيل پٿر مان ٺهندي هئي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ آر.سي.سي. (ريئنفورسڊ سيمينٽ ڪنڪريٽ)، ڪنڪريٽ يا قدرتي پٿر جون چائنٺون عام آهن. ===ڪم=== *در يا دري جي فريم کي مضبوط بنياد فراهم ڪرڻ. *وزن کي ڀت ڏانهن منتقل ڪرڻ. *برسات جي پاڻي کي عمارت کان پري وهائڻ. *نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان تحفظ فراهم ڪرڻ. *دريءَ جي هيٺئين حصي کي خوبصورتي ۽ مڪمل شڪل ڏيڻ. ===قسم=== *ڪاٺ جي چائنٺ *پٿر جي چائنٺ *ڪنڪريٽ يا آر.سي.سي. چائنٺ *ڌاتو (اسٽيل يا ايلومينيم) جي چائنٺ ==کٽ جو فريم== کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ ۽ ويڪر وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي چائنٺ سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون چانئٺون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون چائنٺون سيراندي ۽ پيراندي ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون چائنٺون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين چائنٺن تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ===فريم ۾ پاسي وارين چائنٺن جي اهميت=== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري چائنٺن جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين چائنٺن وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندو آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ چائنٺ ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين چائنٺن لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺ پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. ==پڻ ڏسو== [[در]] [[دري]] [[فريم]] [[عمارت سازي]] == حوالا == {{حوالا}} 3t8c3397btveite9qx45vcpb35ojm6c 400742 400741 2026-08-04T08:56:10Z Intisar Ali 8681 /* */ 400742 wikitext text/x-wiki '''چائنٺ''' (Sill) فريم جي ھيٺئينءَ سڌي پٽيءَ کي ”چائنٺ“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> عمارتن جي درن يا درين جي فريم جو هيٺيون افقي (سڌو) حصو هوندو آهي، جيڪو فريم کي سهارو ڏيڻ سان گڏ وزن کي هيٺئين ڀت يا اڏاوت ڏانهن منتقل ڪري ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ان کي سِل (Sill) چيو وڃي ٿو. چائنٺ ڪاٺ، پٿر، ڪنڪريٽ، سرن، ڌاتو يا ٻين مضبوط مواد مان ٺاهي سگهجي ٿي. دريءَ جي هيٺئين چائنٺ کي عام طور ٿورو ٻاهرين طرف لاھو (slope) ڏنو ويندو آهي ته جيئن برسات جو پاڻي آسانيءَ سان وهي وڃي ۽ ڀت يا فريم ۾ نه بيهي، جنهن سان نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان بچاءُ ٿئي. روايتي سنڌي اڏاوتن ۾ چائنٺ گهڻو ڪري ڪاٺ يا تراشيل پٿر مان ٺهندي هئي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ آر.سي.سي. (ريئنفورسڊ سيمينٽ ڪنڪريٽ)، ڪنڪريٽ يا قدرتي پٿر جون چائنٺون عام آهن. ==چائنٺ پٽي== '''چائنٺ پٽي''' (انگريزي ۾ '''سل پليٽ''') عمارت سازي ۽ تعمير ۾ ڀت يا عمارت جي سڀ کان هيٺئين افقي شهتير يا ڪاٺي کي چيو ويندو آهي، جنهن تي ڀت جا عمودي ٿنڀا يا فريم جا ٻيا عمودي حصا نصب ڪيا ويندا آهن. هي پٽي ڀت جي فريم ۽ بنياد جي وچ ۾ ڳنڍيندڙ جزو هوندي آهي ۽ عمارت جو بار بنياد ڏانهن منتقل ڪرڻ، ڀت کي سڌو رکڻ ۽ سڄي ڍانچي کي مضبوطي فراهم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي آهي. آمريڪا ۾ هن جزو لاءِ عام طور ''پليٽ'' (Plate) جو لفظ ڇڏڻ بعد صرف سِل (Sill) چيو ويندو آهي، جڏهن ته مختلف علائقن ۽ تعميراتي روايتن ۾ ان لاءِ سول پليٽ (Sole plate)، هيٺين پليٽ (Bottom plate)، گرائونڊ پليٽ (Ground plate)، گرائونڊ سِل (Ground sill)، گرائونڊسل (Groundsel)، ريٽ سِل (Rat sill)، نائيٽ پليٽ (Night plate) ۽ مڊنائيٽ سِل (Midnight sill) جهڙا نالا پڻ استعمال ٿين ٿا. چائنٺ پٽي گهڻو ڪري مضبوط ڪاٺ مان تيار ڪئي ويندي آهي، پر تعمير جي نوعيت موجب فولاد، ڪنڪريٽ، انجنيئرڊ ڪاٺ يا ٻين تعميراتي مواد مان پڻ ٺاهي سگهجي ٿي. روايتي ڪاٺيءَ جي اڏاوتن ۾ اها پوري ڀت جي فريم جو بنيادي حصو هوندي آهي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ ان کي بنياد سان بولٽن يا ٻين مضبوط ڳانڍاپن وسيلي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويندو آهي ته جيئن هوا، زلزلي يا ٻين بارن جي اثر هيٺ به ڀت پنهنجي جاءِ تي قائم رهي. ڪاٺيءَ جي فريم واري عمارت ۾ ڀت جي مٿئين حصي ۾ لڳل افقي شهتير کي عام طور مٿين پليٽ (Top plate)، وال پليٽ (Wall plate) يا صرف پليٽ (Plate) چيو ويندو آهي، جيڪو عمودي ٿنڀن جي مٿين ڇيڙن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ڇت يا مٿئين ڍانچي جو بار کڻڻ ۾ مدد ڪندو آهي. ===ڪم=== *در يا دري جي فريم کي مضبوط بنياد فراهم ڪرڻ. *وزن کي ڀت ڏانهن منتقل ڪرڻ. *برسات جي پاڻي کي عمارت کان پري وهائڻ. *نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان تحفظ فراهم ڪرڻ. *دريءَ جي هيٺئين حصي کي خوبصورتي ۽ مڪمل شڪل ڏيڻ. ===قسم=== *ڪاٺ جي چائنٺ *پٿر جي چائنٺ *ڪنڪريٽ يا آر.سي.سي. چائنٺ *ڌاتو (اسٽيل يا ايلومينيم) جي چائنٺ ==کٽ جو فريم== کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ ۽ ويڪر وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي چائنٺ سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون چانئٺون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون چائنٺون سيراندي ۽ پيراندي ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون چائنٺون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين چائنٺن تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ===فريم ۾ پاسي وارين چائنٺن جي اهميت=== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري چائنٺن جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين چائنٺن وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندو آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ چائنٺ ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين چائنٺن لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺ پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. ==پڻ ڏسو== [[در]] [[دري]] [[فريم]] [[عمارت سازي]] == حوالا == {{حوالا}} rhjkwbu6v6zlgipgyguh0ofssazam72 400744 400742 2026-08-04T08:59:20Z Intisar Ali 8681 /* چائنٺ پٽي */ 400744 wikitext text/x-wiki '''چائنٺ''' (Sill) فريم جي ھيٺئينءَ سڌي پٽيءَ کي ”چائنٺ“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> عمارتن جي درن يا درين جي فريم جو هيٺيون افقي (سڌو) حصو هوندو آهي، جيڪو فريم کي سهارو ڏيڻ سان گڏ وزن کي هيٺئين ڀت يا اڏاوت ڏانهن منتقل ڪري ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ان کي سِل (Sill) چيو وڃي ٿو. چائنٺ ڪاٺ، پٿر، ڪنڪريٽ، سرن، ڌاتو يا ٻين مضبوط مواد مان ٺاهي سگهجي ٿي. دريءَ جي هيٺئين چائنٺ کي عام طور ٿورو ٻاهرين طرف لاھو (slope) ڏنو ويندو آهي ته جيئن برسات جو پاڻي آسانيءَ سان وهي وڃي ۽ ڀت يا فريم ۾ نه بيهي، جنهن سان نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان بچاءُ ٿئي. روايتي سنڌي اڏاوتن ۾ چائنٺ گهڻو ڪري ڪاٺ يا تراشيل پٿر مان ٺهندي هئي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ آر.سي.سي. (ريئنفورسڊ سيمينٽ ڪنڪريٽ)، ڪنڪريٽ يا قدرتي پٿر جون چائنٺون عام آهن. ==چائنٺ پٽي== '''چائنٺ پٽي''' (انگريزي ۾ '''سل پليٽ''') عمارت سازي ۽ تعمير ۾ ڀت يا عمارت جي سڀ کان هيٺئين افقي شهتير يا ڪاٺي کي چيو ويندو آهي، جنهن تي ڀت جا عمودي ٿنڀا يا فريم جا ٻيا عمودي حصا نصب ڪيا ويندا آهن. هي پٽي ڀت جي فريم ۽ بنياد جي وچ ۾ ڳنڍيندڙ جزو هوندي آهي ۽ عمارت جو بار بنياد ڏانهن منتقل ڪرڻ، ڀت کي سڌو رکڻ ۽ سڄي ڍانچي کي مضبوطي فراهم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي آهي. [[File:Chalot tenons mortaises.jpg|thumb|ڪاٺيءَ جي اڌ ڍانچي (Half-timber) واري اناج جي گودام ۾ چائنٺ پٽي (Sill plate) جي غير معمولي جوڙجڪ. ڊگها ٽينن (Tenons) چائنٺ پٽي مان ٻاهر نڪتل ڏسجن ٿا. ڪاٺ جون چائنٺون بنياد ۾ موجود وٿين يا خالن کي به ڍڪي سگهن ٿيون.]] آمريڪا ۾ هن جزو لاءِ عام طور ''پليٽ'' (Plate) جو لفظ ڇڏڻ بعد صرف سِل (Sill) چيو ويندو آهي، جڏهن ته مختلف علائقن ۽ تعميراتي روايتن ۾ ان لاءِ سول پليٽ (Sole plate)، هيٺين پليٽ (Bottom plate)، گرائونڊ پليٽ (Ground plate)، گرائونڊ سِل (Ground sill)، گرائونڊسل (Groundsel)، ريٽ سِل (Rat sill)، نائيٽ پليٽ (Night plate) ۽ مڊنائيٽ سِل (Midnight sill) جهڙا نالا پڻ استعمال ٿين ٿا. چائنٺ پٽي گهڻو ڪري مضبوط ڪاٺ مان تيار ڪئي ويندي آهي، پر تعمير جي نوعيت موجب فولاد، ڪنڪريٽ، انجنيئرڊ ڪاٺ يا ٻين تعميراتي مواد مان پڻ ٺاهي سگهجي ٿي. روايتي ڪاٺيءَ جي اڏاوتن ۾ اها پوري ڀت جي فريم جو بنيادي حصو هوندي آهي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ ان کي بنياد سان بولٽن يا ٻين مضبوط ڳانڍاپن وسيلي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويندو آهي ته جيئن هوا، زلزلي يا ٻين بارن جي اثر هيٺ به ڀت پنهنجي جاءِ تي قائم رهي. ڪاٺيءَ جي فريم واري عمارت ۾ ڀت جي مٿئين حصي ۾ لڳل افقي شهتير کي عام طور مٿين پليٽ (Top plate)، وال پليٽ (Wall plate) يا صرف پليٽ (Plate) چيو ويندو آهي، جيڪو عمودي ٿنڀن جي مٿين ڇيڙن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ڇت يا مٿئين ڍانچي جو بار کڻڻ ۾ مدد ڪندو آهي. ===ڪم=== *در يا دري جي فريم کي مضبوط بنياد فراهم ڪرڻ. *وزن کي ڀت ڏانهن منتقل ڪرڻ. *برسات جي پاڻي کي عمارت کان پري وهائڻ. *نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان تحفظ فراهم ڪرڻ. *دريءَ جي هيٺئين حصي کي خوبصورتي ۽ مڪمل شڪل ڏيڻ. ===قسم=== *ڪاٺ جي چائنٺ *پٿر جي چائنٺ *ڪنڪريٽ يا آر.سي.سي. چائنٺ *ڌاتو (اسٽيل يا ايلومينيم) جي چائنٺ ==کٽ جو فريم== کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ ۽ ويڪر وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي چائنٺ سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون چانئٺون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون چائنٺون سيراندي ۽ پيراندي ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون چائنٺون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين چائنٺن تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ===فريم ۾ پاسي وارين چائنٺن جي اهميت=== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري چائنٺن جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين چائنٺن وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندو آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ چائنٺ ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين چائنٺن لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺ پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. ==پڻ ڏسو== [[در]] [[دري]] [[فريم]] [[عمارت سازي]] == حوالا == {{حوالا}} kc1qvrfsf70rnlqf68wzasswrydt76y 400745 400744 2026-08-04T09:03:18Z Intisar Ali 8681 400745 wikitext text/x-wiki '''چائنٺ''' (Sill) فريم جي ھيٺئينءَ سڌي پٽيءَ کي ”چائنٺ“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> عمارتن جي درن يا درين جي فريم جو هيٺيون افقي (سڌو) حصو هوندو آهي، جيڪو فريم کي سهارو ڏيڻ سان گڏ وزن کي هيٺئين ڀت يا اڏاوت ڏانهن منتقل ڪري ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ان کي سِل (Sill) چيو وڃي ٿو. چائنٺ ڪاٺ، پٿر، ڪنڪريٽ، سرن، ڌاتو يا ٻين مضبوط مواد مان ٺاهي سگهجي ٿي. دريءَ جي هيٺئين چائنٺ کي عام طور ٿورو ٻاهرين طرف لاھو (slope) ڏنو ويندو آهي ته جيئن برسات جو پاڻي آسانيءَ سان وهي وڃي ۽ ڀت يا فريم ۾ نه بيهي، جنهن سان نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان بچاءُ ٿئي. روايتي سنڌي اڏاوتن ۾ چائنٺ گهڻو ڪري ڪاٺ يا تراشيل پٿر مان ٺهندي هئي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ آر.سي.سي. (ريئنفورسڊ سيمينٽ ڪنڪريٽ)، ڪنڪريٽ يا قدرتي پٿر جون چائنٺون عام آهن. ==چائنٺ پٽي== '''چائنٺ پٽي''' (انگريزي ۾ '''سل پليٽ''') عمارت سازي ۽ تعمير ۾ ڀت يا عمارت جي سڀ کان هيٺئين افقي شهتير يا ڪاٺي کي چيو ويندو آهي، جنهن تي ڀت جا عمودي ٿنڀا يا فريم جا ٻيا عمودي حصا نصب ڪيا ويندا آهن. هي پٽي ڀت جي فريم ۽ بنياد جي وچ ۾ ڳنڍيندڙ جزو هوندي آهي ۽ عمارت جو بار بنياد ڏانهن منتقل ڪرڻ، ڀت کي سڌو رکڻ ۽ سڄي ڍانچي کي مضبوطي فراهم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي آهي. [[File:Chalot tenons mortaises.jpg|thumb|ڪاٺيءَ جي اڌ ڍانچي (Half-timber) واري اناج جي گودام ۾ چائنٺ پٽي (Sill plate) جي غير معمولي جوڙجڪ. ڊگها ٽينن (Tenons) چائنٺ پٽي مان ٻاهر نڪتل ڏسجن ٿا. ڪاٺ جون چائنٺون بنياد ۾ موجود وٿين يا خالن کي به ڍڪي سگهن ٿيون.]] آمريڪا ۾ هن جزو لاءِ عام طور ''پليٽ'' (Plate) جو لفظ ڇڏڻ بعد صرف سِل (Sill) چيو ويندو آهي، جڏهن ته مختلف علائقن ۽ تعميراتي روايتن ۾ ان لاءِ سول پليٽ (Sole plate)، هيٺين پليٽ (Bottom plate)، گرائونڊ پليٽ (Ground plate)، گرائونڊ سِل (Ground sill)، گرائونڊسل (Groundsel)، ريٽ سِل (Rat sill)، نائيٽ پليٽ (Night plate) ۽ مڊنائيٽ سِل (Midnight sill) جهڙا نالا پڻ استعمال ٿين ٿا. چائنٺ پٽي گهڻو ڪري مضبوط ڪاٺ مان تيار ڪئي ويندي آهي، پر تعمير جي نوعيت موجب فولاد، ڪنڪريٽ، انجنيئرڊ ڪاٺ يا ٻين تعميراتي مواد مان پڻ ٺاهي سگهجي ٿي. روايتي ڪاٺيءَ جي اڏاوتن ۾ اها پوري ڀت جي فريم جو بنيادي حصو هوندي آهي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ ان کي بنياد سان بولٽن يا ٻين مضبوط ڳانڍاپن وسيلي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويندو آهي ته جيئن هوا، زلزلي يا ٻين بارن جي اثر هيٺ به ڀت پنهنجي جاءِ تي قائم رهي. ڪاٺيءَ جي فريم واري عمارت ۾ ڀت جي مٿئين حصي ۾ لڳل افقي شهتير کي عام طور مٿين پليٽ (Top plate)، وال پليٽ (Wall plate) يا صرف پليٽ (Plate) چيو ويندو آهي، جيڪو عمودي ٿنڀن جي مٿين ڇيڙن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ڇت يا مٿئين ڍانچي جو بار کڻڻ ۾ مدد ڪندو آهي. ===ڪم=== *در يا دري جي فريم کي مضبوط بنياد فراهم ڪرڻ. *وزن کي ڀت ڏانهن منتقل ڪرڻ. *برسات جي پاڻي کي عمارت کان پري وهائڻ. *نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان تحفظ فراهم ڪرڻ. *دريءَ جي هيٺئين حصي کي خوبصورتي ۽ مڪمل شڪل ڏيڻ. ==قسم== == ڪاٺ جون چائنٺون == [[File:Zicht op doorgang van de schuur - Schoonebeek - 20411613 - RCE.jpg|thumb|هالينڊ جي [[شونيبيڪ]] علائقي ۾ هڪ غير معمولي گودام، جنهن ۾ ٽٽل يا وقفي وارين چائنٺن (Interrupted sills) جو نمونو ڏسجي ٿو؛ ان ۾ عمودي ٿنڀا سڌو سنئون پٿريلي بنياد تي بيٺل آهن.]] [[File:Kravik Mellom, detalj av fundamentet.jpg|thumb|ناروي ۾ روايتي ڪاٺيءَ جي فريم جو بنيادي ڍانچو، جتي ڪاٺ جون چائنٺون ۽ بنياد جو ڳانڍاپو نمايان آهي.]] تاريخي عمارتن ۾ چائنٺون تقريباً هميشه وڏن ۽ مضبوط ڪاٺين مان تيار ڪيون وينديون هيون، جيڪي ڪنڊن وٽ خاص ڪاٺيءَ جي ڳانڍاپن (Timber joints) ذريعي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍيل هونديون هيون. اهي چائنٺون عمارت جي مکيه فريم کي سهارو ڏينديون هيون ۽ پٿر يا سرن جي بنيادن، پٿريلي ٿنڀن (Piers) يا زمين ۾ کوڙيل ڪاٺيءَ جي ٿنڀن (Piles) تي رکبيون هيون. عام طور چائنٺ ڀت جي عمودي فريم، جهڙوڪ ٿنڀن (Posts)، اسٽڊن (Studs) ۽ فرش جي شهتيرن (Floor joists) جو بار کڻندي هئي ۽ ان کي بنياد ڏانهن منتقل ڪندي هئي. آمريڪا جي ڪجهه تاريخي عمارتن ۾ اهڙا ناياب مثال پڻ ملن ٿا، جتي فرش جا شهتير سڌو بنياد تي رکيل هوندا هئا، جڏهن ته انهن جي مٿان تختي يا ڪاٺ جي چائنٺ نصب ڪئي ويندي هئي. هڪ ٻي غيرمعمولي روايتي تعميراتي طريقي ۾ ڪاٺيءَ جي فريم جا عمودي ٿنڀا سڌو بنياد يا زمين تي بيهاريا ويندا هئا، جڏهن ته چائنٺون انهن ٿنڀن جي وچ ۾ لڳايون وينديون هيون. اهڙي ترتيب کي تعميراتي اصطلاح ۾ وقفي واريون چائنٺون (Interrupted sills) چيو ويندو آهي. ==کٽ جو فريم== کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ ۽ ويڪر وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي چائنٺ سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون چانئٺون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون چائنٺون سيراندي ۽ پيراندي ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون چائنٺون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين چائنٺن تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ===فريم ۾ پاسي وارين چائنٺن جي اهميت=== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري چائنٺن جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين چائنٺن وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندو آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ چائنٺ ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين چائنٺن لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺ پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. ==پڻ ڏسو== [[در]] [[دري]] [[فريم]] [[عمارت سازي]] == حوالا == {{حوالا}} mc96psxuf8uwy218w76r07rmu0tgb3c 400746 400745 2026-08-04T09:03:43Z Intisar Ali 8681 400746 wikitext text/x-wiki '''چائنٺ''' (Sill) فريم جي ھيٺئينءَ سڌي پٽيءَ کي ”چائنٺ“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> عمارتن جي درن يا درين جي فريم جو هيٺيون افقي (سڌو) حصو هوندو آهي، جيڪو فريم کي سهارو ڏيڻ سان گڏ وزن کي هيٺئين ڀت يا اڏاوت ڏانهن منتقل ڪري ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ان کي سِل (Sill) چيو وڃي ٿو. چائنٺ ڪاٺ، پٿر، ڪنڪريٽ، سرن، ڌاتو يا ٻين مضبوط مواد مان ٺاهي سگهجي ٿي. دريءَ جي هيٺئين چائنٺ کي عام طور ٿورو ٻاهرين طرف لاھو (slope) ڏنو ويندو آهي ته جيئن برسات جو پاڻي آسانيءَ سان وهي وڃي ۽ ڀت يا فريم ۾ نه بيهي، جنهن سان نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان بچاءُ ٿئي. روايتي سنڌي اڏاوتن ۾ چائنٺ گهڻو ڪري ڪاٺ يا تراشيل پٿر مان ٺهندي هئي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ آر.سي.سي. (ريئنفورسڊ سيمينٽ ڪنڪريٽ)، ڪنڪريٽ يا قدرتي پٿر جون چائنٺون عام آهن. ==چائنٺ پٽي== '''چائنٺ پٽي''' (انگريزي ۾ '''سل پليٽ''') عمارت سازي ۽ تعمير ۾ ڀت يا عمارت جي سڀ کان هيٺئين افقي شهتير يا ڪاٺي کي چيو ويندو آهي، جنهن تي ڀت جا عمودي ٿنڀا يا فريم جا ٻيا عمودي حصا نصب ڪيا ويندا آهن. هي پٽي ڀت جي فريم ۽ بنياد جي وچ ۾ ڳنڍيندڙ جزو هوندي آهي ۽ عمارت جو بار بنياد ڏانهن منتقل ڪرڻ، ڀت کي سڌو رکڻ ۽ سڄي ڍانچي کي مضبوطي فراهم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي آهي. [[File:Chalot tenons mortaises.jpg|thumb|ڪاٺيءَ جي اڌ ڍانچي (Half-timber) واري اناج جي گودام ۾ چائنٺ پٽي (Sill plate) جي غير معمولي جوڙجڪ. ڊگها ٽينن (Tenons) چائنٺ پٽي مان ٻاهر نڪتل ڏسجن ٿا. ڪاٺ جون چائنٺون بنياد ۾ موجود وٿين يا خالن کي به ڍڪي سگهن ٿيون.]] آمريڪا ۾ هن جزو لاءِ عام طور ''پليٽ'' (Plate) جو لفظ ڇڏڻ بعد صرف سِل (Sill) چيو ويندو آهي، جڏهن ته مختلف علائقن ۽ تعميراتي روايتن ۾ ان لاءِ سول پليٽ (Sole plate)، هيٺين پليٽ (Bottom plate)، گرائونڊ پليٽ (Ground plate)، گرائونڊ سِل (Ground sill)، گرائونڊسل (Groundsel)، ريٽ سِل (Rat sill)، نائيٽ پليٽ (Night plate) ۽ مڊنائيٽ سِل (Midnight sill) جهڙا نالا پڻ استعمال ٿين ٿا. چائنٺ پٽي گهڻو ڪري مضبوط ڪاٺ مان تيار ڪئي ويندي آهي، پر تعمير جي نوعيت موجب فولاد، ڪنڪريٽ، انجنيئرڊ ڪاٺ يا ٻين تعميراتي مواد مان پڻ ٺاهي سگهجي ٿي. روايتي ڪاٺيءَ جي اڏاوتن ۾ اها پوري ڀت جي فريم جو بنيادي حصو هوندي آهي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ ان کي بنياد سان بولٽن يا ٻين مضبوط ڳانڍاپن وسيلي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويندو آهي ته جيئن هوا، زلزلي يا ٻين بارن جي اثر هيٺ به ڀت پنهنجي جاءِ تي قائم رهي. ڪاٺيءَ جي فريم واري عمارت ۾ ڀت جي مٿئين حصي ۾ لڳل افقي شهتير کي عام طور مٿين پليٽ (Top plate)، وال پليٽ (Wall plate) يا صرف پليٽ (Plate) چيو ويندو آهي، جيڪو عمودي ٿنڀن جي مٿين ڇيڙن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ڇت يا مٿئين ڍانچي جو بار کڻڻ ۾ مدد ڪندو آهي. ===ڪم=== *در يا دري جي فريم کي مضبوط بنياد فراهم ڪرڻ. *وزن کي ڀت ڏانهن منتقل ڪرڻ. *برسات جي پاڻي کي عمارت کان پري وهائڻ. *نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان تحفظ فراهم ڪرڻ. *دريءَ جي هيٺئين حصي کي خوبصورتي ۽ مڪمل شڪل ڏيڻ. ==قسم== === ڪاٺ جون چائنٺون === [[File:Zicht op doorgang van de schuur - Schoonebeek - 20411613 - RCE.jpg|thumb|هالينڊ جي [[شونيبيڪ]] علائقي ۾ هڪ غير معمولي گودام، جنهن ۾ ٽٽل يا وقفي وارين چائنٺن (Interrupted sills) جو نمونو ڏسجي ٿو؛ ان ۾ عمودي ٿنڀا سڌو سنئون پٿريلي بنياد تي بيٺل آهن.]] [[File:Kravik Mellom, detalj av fundamentet.jpg|thumb|ناروي ۾ روايتي ڪاٺيءَ جي فريم جو بنيادي ڍانچو، جتي ڪاٺ جون چائنٺون ۽ بنياد جو ڳانڍاپو نمايان آهي.]] تاريخي عمارتن ۾ چائنٺون تقريباً هميشه وڏن ۽ مضبوط ڪاٺين مان تيار ڪيون وينديون هيون، جيڪي ڪنڊن وٽ خاص ڪاٺيءَ جي ڳانڍاپن (Timber joints) ذريعي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍيل هونديون هيون. اهي چائنٺون عمارت جي مکيه فريم کي سهارو ڏينديون هيون ۽ پٿر يا سرن جي بنيادن، پٿريلي ٿنڀن (Piers) يا زمين ۾ کوڙيل ڪاٺيءَ جي ٿنڀن (Piles) تي رکبيون هيون. عام طور چائنٺ ڀت جي عمودي فريم، جهڙوڪ ٿنڀن (Posts)، اسٽڊن (Studs) ۽ فرش جي شهتيرن (Floor joists) جو بار کڻندي هئي ۽ ان کي بنياد ڏانهن منتقل ڪندي هئي. آمريڪا جي ڪجهه تاريخي عمارتن ۾ اهڙا ناياب مثال پڻ ملن ٿا، جتي فرش جا شهتير سڌو بنياد تي رکيل هوندا هئا، جڏهن ته انهن جي مٿان تختي يا ڪاٺ جي چائنٺ نصب ڪئي ويندي هئي. هڪ ٻي غيرمعمولي روايتي تعميراتي طريقي ۾ ڪاٺيءَ جي فريم جا عمودي ٿنڀا سڌو بنياد يا زمين تي بيهاريا ويندا هئا، جڏهن ته چائنٺون انهن ٿنڀن جي وچ ۾ لڳايون وينديون هيون. اهڙي ترتيب کي تعميراتي اصطلاح ۾ وقفي واريون چائنٺون (Interrupted sills) چيو ويندو آهي. ==کٽ جو فريم== کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ ۽ ويڪر وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي چائنٺ سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون چانئٺون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون چائنٺون سيراندي ۽ پيراندي ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون چائنٺون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين چائنٺن تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ===فريم ۾ پاسي وارين چائنٺن جي اهميت=== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري چائنٺن جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين چائنٺن وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندو آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ چائنٺ ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين چائنٺن لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺ پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. ==پڻ ڏسو== [[در]] [[دري]] [[فريم]] [[عمارت سازي]] == حوالا == {{حوالا}} 4q2t5aiwq9tpsapvavekdno4z1ty95i 400747 400746 2026-08-04T09:06:56Z Intisar Ali 8681 400747 wikitext text/x-wiki '''چائنٺ''' (Sill) فريم جي ھيٺئينءَ سڌي پٽيءَ کي ”چائنٺ“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> عمارتن جي درن يا درين جي فريم جو هيٺيون افقي (سڌو) حصو هوندو آهي، جيڪو فريم کي سهارو ڏيڻ سان گڏ وزن کي هيٺئين ڀت يا اڏاوت ڏانهن منتقل ڪري ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ان کي سِل (Sill) چيو وڃي ٿو. چائنٺ ڪاٺ، پٿر، ڪنڪريٽ، سرن، ڌاتو يا ٻين مضبوط مواد مان ٺاهي سگهجي ٿي. دريءَ جي هيٺئين چائنٺ کي عام طور ٿورو ٻاهرين طرف لاھو (slope) ڏنو ويندو آهي ته جيئن برسات جو پاڻي آسانيءَ سان وهي وڃي ۽ ڀت يا فريم ۾ نه بيهي، جنهن سان نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان بچاءُ ٿئي. روايتي سنڌي اڏاوتن ۾ چائنٺ گهڻو ڪري ڪاٺ يا تراشيل پٿر مان ٺهندي هئي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ آر.سي.سي. (ريئنفورسڊ سيمينٽ ڪنڪريٽ)، ڪنڪريٽ يا قدرتي پٿر جون چائنٺون عام آهن. ==چائنٺ پٽي== '''چائنٺ پٽي''' (انگريزي ۾ '''سل پليٽ''') عمارت سازي ۽ تعمير ۾ ڀت يا عمارت جي سڀ کان هيٺئين افقي شهتير يا ڪاٺي کي چيو ويندو آهي، جنهن تي ڀت جا عمودي ٿنڀا يا فريم جا ٻيا عمودي حصا نصب ڪيا ويندا آهن. هي پٽي ڀت جي فريم ۽ بنياد جي وچ ۾ ڳنڍيندڙ جزو هوندي آهي ۽ عمارت جو بار بنياد ڏانهن منتقل ڪرڻ، ڀت کي سڌو رکڻ ۽ سڄي ڍانچي کي مضبوطي فراهم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي آهي. [[File:Chalot tenons mortaises.jpg|thumb|ڪاٺيءَ جي اڌ ڍانچي (Half-timber) واري اناج جي گودام ۾ چائنٺ پٽي (Sill plate) جي غير معمولي جوڙجڪ. ڊگها ٽينن (Tenons) چائنٺ پٽي مان ٻاهر نڪتل ڏسجن ٿا. ڪاٺ جون چائنٺون بنياد ۾ موجود وٿين يا خالن کي به ڍڪي سگهن ٿيون.]] آمريڪا ۾ هن جزو لاءِ عام طور ''پليٽ'' (Plate) جو لفظ ڇڏڻ بعد صرف سِل (Sill) چيو ويندو آهي، جڏهن ته مختلف علائقن ۽ تعميراتي روايتن ۾ ان لاءِ سول پليٽ (Sole plate)، هيٺين پليٽ (Bottom plate)، گرائونڊ پليٽ (Ground plate)، گرائونڊ سِل (Ground sill)، گرائونڊسل (Groundsel)، ريٽ سِل (Rat sill)، نائيٽ پليٽ (Night plate) ۽ مڊنائيٽ سِل (Midnight sill) جهڙا نالا پڻ استعمال ٿين ٿا. چائنٺ پٽي گهڻو ڪري مضبوط ڪاٺ مان تيار ڪئي ويندي آهي، پر تعمير جي نوعيت موجب فولاد، ڪنڪريٽ، انجنيئرڊ ڪاٺ يا ٻين تعميراتي مواد مان پڻ ٺاهي سگهجي ٿي. روايتي ڪاٺيءَ جي اڏاوتن ۾ اها پوري ڀت جي فريم جو بنيادي حصو هوندي آهي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ ان کي بنياد سان بولٽن يا ٻين مضبوط ڳانڍاپن وسيلي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويندو آهي ته جيئن هوا، زلزلي يا ٻين بارن جي اثر هيٺ به ڀت پنهنجي جاءِ تي قائم رهي. ڪاٺيءَ جي فريم واري عمارت ۾ ڀت جي مٿئين حصي ۾ لڳل افقي شهتير کي عام طور مٿين پليٽ (Top plate)، وال پليٽ (Wall plate) يا صرف پليٽ (Plate) چيو ويندو آهي، جيڪو عمودي ٿنڀن جي مٿين ڇيڙن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ڇت يا مٿئين ڍانچي جو بار کڻڻ ۾ مدد ڪندو آهي. ===ڪم=== *در يا دري جي فريم کي مضبوط بنياد فراهم ڪرڻ. *وزن کي ڀت ڏانهن منتقل ڪرڻ. *برسات جي پاڻي کي عمارت کان پري وهائڻ. *نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان تحفظ فراهم ڪرڻ. *دريءَ جي هيٺئين حصي کي خوبصورتي ۽ مڪمل شڪل ڏيڻ. == جديد ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير == جديد ڪاٺيءَ جي تعمير، جنهن کي اسٽڪ فريمنگ چيو وڃي ٿو، ۾ چائنٺ پٽي (سل پليٽ) عام طور تي 2×4، 2×6، 2×8 ۽ 2×10 انچن جي معياري ڪاٺ مان تيار ڪئي ويندي آهي. هي ڪاٺ اڪثر محفوظ ڪيل ڪاٺ (ٽريٽيڊ لمبر) هوندي آهي، جنهن کي سري، فنگس ۽ نمي کان بچائڻ لاءِ خاص ڪيميائي عمل مان گذاريو ويندو آهي. اسٽڪ فريمنگ ۾ چائنٺ پٽي کي عمارت جي ڪنڪريٽ يا سرن جي بنياد سان مضبوط نموني ڳنڍيو ويندو آهي. ان لاءِ عام طور جي-بولٽ (J-bolts) استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي بنياد ۾ اڳواٽ لڳايا ويندا آهن. انهن جو مقصد عمارت کي تيز هوائن، طوفانن يا زلزلي جي وقت بنياد کان ڌار ٿيڻ يا سرڪڻ کان بچائڻ هوندو آهي. جديد تعميراتي ضابطن موجب چائنٺ پٽي جو هيٺيون حصو تيار ٿيل زميني سطح (فنشڊ گريڊ) کان عام طور 6 کان 8 انچ (تقريباً 150 کان 200 ملي ميٽر) مٿي رکڻ ضروري هوندو آهي. ان جو مقصد ديمڪ جي حملن جي خطري کي گهٽائڻ، زميني نمي کان بچاءُ ڪرڻ ۽ ڪاٺ کي سڙڻ يا خراب ٿيڻ کان محفوظ رکڻ آهي. ==قسم== === ڪاٺ جون چائنٺون === [[File:Zicht op doorgang van de schuur - Schoonebeek - 20411613 - RCE.jpg|thumb|هالينڊ جي [[شونيبيڪ]] علائقي ۾ هڪ غير معمولي گودام، جنهن ۾ ٽٽل يا وقفي وارين چائنٺن (Interrupted sills) جو نمونو ڏسجي ٿو؛ ان ۾ عمودي ٿنڀا سڌو سنئون پٿريلي بنياد تي بيٺل آهن.]] [[File:Kravik Mellom, detalj av fundamentet.jpg|thumb|ناروي ۾ روايتي ڪاٺيءَ جي فريم جو بنيادي ڍانچو، جتي ڪاٺ جون چائنٺون ۽ بنياد جو ڳانڍاپو نمايان آهي.]] تاريخي عمارتن ۾ چائنٺون تقريباً هميشه وڏن ۽ مضبوط ڪاٺين مان تيار ڪيون وينديون هيون، جيڪي ڪنڊن وٽ خاص ڪاٺيءَ جي ڳانڍاپن (Timber joints) ذريعي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍيل هونديون هيون. اهي چائنٺون عمارت جي مکيه فريم کي سهارو ڏينديون هيون ۽ پٿر يا سرن جي بنيادن، پٿريلي ٿنڀن (Piers) يا زمين ۾ کوڙيل ڪاٺيءَ جي ٿنڀن (Piles) تي رکبيون هيون. عام طور چائنٺ ڀت جي عمودي فريم، جهڙوڪ ٿنڀن (Posts)، اسٽڊن (Studs) ۽ فرش جي شهتيرن (Floor joists) جو بار کڻندي هئي ۽ ان کي بنياد ڏانهن منتقل ڪندي هئي. آمريڪا جي ڪجهه تاريخي عمارتن ۾ اهڙا ناياب مثال پڻ ملن ٿا، جتي فرش جا شهتير سڌو بنياد تي رکيل هوندا هئا، جڏهن ته انهن جي مٿان تختي يا ڪاٺ جي چائنٺ نصب ڪئي ويندي هئي. هڪ ٻي غيرمعمولي روايتي تعميراتي طريقي ۾ ڪاٺيءَ جي فريم جا عمودي ٿنڀا سڌو بنياد يا زمين تي بيهاريا ويندا هئا، جڏهن ته چائنٺون انهن ٿنڀن جي وچ ۾ لڳايون وينديون هيون. اهڙي ترتيب کي تعميراتي اصطلاح ۾ وقفي واريون چائنٺون (Interrupted sills) چيو ويندو آهي. ==کٽ جو فريم== کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ ۽ ويڪر وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي چائنٺ سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون چانئٺون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون چائنٺون سيراندي ۽ پيراندي ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون چائنٺون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين چائنٺن تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ===فريم ۾ پاسي وارين چائنٺن جي اهميت=== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري چائنٺن جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين چائنٺن وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندو آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ چائنٺ ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين چائنٺن لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺ پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. ==پڻ ڏسو== [[در]] [[دري]] [[فريم]] [[عمارت سازي]] == حوالا == {{حوالا}} obmre284u1uzimmskta7jtvjog28fqh 400751 400747 2026-08-04T09:18:28Z Intisar Ali 8681 /* کٽ جو فريم */ 400751 wikitext text/x-wiki '''چائنٺ''' (Sill) فريم جي ھيٺئينءَ سڌي پٽيءَ کي ”چائنٺ“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> عمارتن جي درن يا درين جي فريم جو هيٺيون افقي (سڌو) حصو هوندو آهي، جيڪو فريم کي سهارو ڏيڻ سان گڏ وزن کي هيٺئين ڀت يا اڏاوت ڏانهن منتقل ڪري ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ان کي سِل (Sill) چيو وڃي ٿو. چائنٺ ڪاٺ، پٿر، ڪنڪريٽ، سرن، ڌاتو يا ٻين مضبوط مواد مان ٺاهي سگهجي ٿي. دريءَ جي هيٺئين چائنٺ کي عام طور ٿورو ٻاهرين طرف لاھو (slope) ڏنو ويندو آهي ته جيئن برسات جو پاڻي آسانيءَ سان وهي وڃي ۽ ڀت يا فريم ۾ نه بيهي، جنهن سان نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان بچاءُ ٿئي. روايتي سنڌي اڏاوتن ۾ چائنٺ گهڻو ڪري ڪاٺ يا تراشيل پٿر مان ٺهندي هئي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ آر.سي.سي. (ريئنفورسڊ سيمينٽ ڪنڪريٽ)، ڪنڪريٽ يا قدرتي پٿر جون چائنٺون عام آهن. ==چائنٺ پٽي== '''چائنٺ پٽي''' (انگريزي ۾ '''سل پليٽ''') عمارت سازي ۽ تعمير ۾ ڀت يا عمارت جي سڀ کان هيٺئين افقي شهتير يا ڪاٺي کي چيو ويندو آهي، جنهن تي ڀت جا عمودي ٿنڀا يا فريم جا ٻيا عمودي حصا نصب ڪيا ويندا آهن. هي پٽي ڀت جي فريم ۽ بنياد جي وچ ۾ ڳنڍيندڙ جزو هوندي آهي ۽ عمارت جو بار بنياد ڏانهن منتقل ڪرڻ، ڀت کي سڌو رکڻ ۽ سڄي ڍانچي کي مضبوطي فراهم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي آهي. [[File:Chalot tenons mortaises.jpg|thumb|ڪاٺيءَ جي اڌ ڍانچي (Half-timber) واري اناج جي گودام ۾ چائنٺ پٽي (Sill plate) جي غير معمولي جوڙجڪ. ڊگها ٽينن (Tenons) چائنٺ پٽي مان ٻاهر نڪتل ڏسجن ٿا. ڪاٺ جون چائنٺون بنياد ۾ موجود وٿين يا خالن کي به ڍڪي سگهن ٿيون.]] آمريڪا ۾ هن جزو لاءِ عام طور ''پليٽ'' (Plate) جو لفظ ڇڏڻ بعد صرف سِل (Sill) چيو ويندو آهي، جڏهن ته مختلف علائقن ۽ تعميراتي روايتن ۾ ان لاءِ سول پليٽ (Sole plate)، هيٺين پليٽ (Bottom plate)، گرائونڊ پليٽ (Ground plate)، گرائونڊ سِل (Ground sill)، گرائونڊسل (Groundsel)، ريٽ سِل (Rat sill)، نائيٽ پليٽ (Night plate) ۽ مڊنائيٽ سِل (Midnight sill) جهڙا نالا پڻ استعمال ٿين ٿا. چائنٺ پٽي گهڻو ڪري مضبوط ڪاٺ مان تيار ڪئي ويندي آهي، پر تعمير جي نوعيت موجب فولاد، ڪنڪريٽ، انجنيئرڊ ڪاٺ يا ٻين تعميراتي مواد مان پڻ ٺاهي سگهجي ٿي. روايتي ڪاٺيءَ جي اڏاوتن ۾ اها پوري ڀت جي فريم جو بنيادي حصو هوندي آهي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ ان کي بنياد سان بولٽن يا ٻين مضبوط ڳانڍاپن وسيلي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويندو آهي ته جيئن هوا، زلزلي يا ٻين بارن جي اثر هيٺ به ڀت پنهنجي جاءِ تي قائم رهي. ڪاٺيءَ جي فريم واري عمارت ۾ ڀت جي مٿئين حصي ۾ لڳل افقي شهتير کي عام طور مٿين پليٽ (Top plate)، وال پليٽ (Wall plate) يا صرف پليٽ (Plate) چيو ويندو آهي، جيڪو عمودي ٿنڀن جي مٿين ڇيڙن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ڇت يا مٿئين ڍانچي جو بار کڻڻ ۾ مدد ڪندو آهي. ===ڪم=== *در يا دري جي فريم کي مضبوط بنياد فراهم ڪرڻ. *وزن کي ڀت ڏانهن منتقل ڪرڻ. *برسات جي پاڻي کي عمارت کان پري وهائڻ. *نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان تحفظ فراهم ڪرڻ. *دريءَ جي هيٺئين حصي کي خوبصورتي ۽ مڪمل شڪل ڏيڻ. == جديد ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير == جديد ڪاٺيءَ جي تعمير، جنهن کي اسٽڪ فريمنگ چيو وڃي ٿو، ۾ چائنٺ پٽي (سل پليٽ) عام طور تي 2×4، 2×6، 2×8 ۽ 2×10 انچن جي معياري ڪاٺ مان تيار ڪئي ويندي آهي. هي ڪاٺ اڪثر محفوظ ڪيل ڪاٺ (ٽريٽيڊ لمبر) هوندي آهي، جنهن کي سري، فنگس ۽ نمي کان بچائڻ لاءِ خاص ڪيميائي عمل مان گذاريو ويندو آهي. اسٽڪ فريمنگ ۾ چائنٺ پٽي کي عمارت جي ڪنڪريٽ يا سرن جي بنياد سان مضبوط نموني ڳنڍيو ويندو آهي. ان لاءِ عام طور جي-بولٽ (J-bolts) استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي بنياد ۾ اڳواٽ لڳايا ويندا آهن. انهن جو مقصد عمارت کي تيز هوائن، طوفانن يا زلزلي جي وقت بنياد کان ڌار ٿيڻ يا سرڪڻ کان بچائڻ هوندو آهي. جديد تعميراتي ضابطن موجب چائنٺ پٽي جو هيٺيون حصو تيار ٿيل زميني سطح (فنشڊ گريڊ) کان عام طور 6 کان 8 انچ (تقريباً 150 کان 200 ملي ميٽر) مٿي رکڻ ضروري هوندو آهي. ان جو مقصد ديمڪ جي حملن جي خطري کي گهٽائڻ، زميني نمي کان بچاءُ ڪرڻ ۽ ڪاٺ کي سڙڻ يا خراب ٿيڻ کان محفوظ رکڻ آهي. ==قسم== === ڪاٺ جون چائنٺون === [[File:Zicht op doorgang van de schuur - Schoonebeek - 20411613 - RCE.jpg|thumb|هالينڊ جي [[شونيبيڪ]] علائقي ۾ هڪ غير معمولي گودام، جنهن ۾ ٽٽل يا وقفي وارين چائنٺن (Interrupted sills) جو نمونو ڏسجي ٿو؛ ان ۾ عمودي ٿنڀا سڌو سنئون پٿريلي بنياد تي بيٺل آهن.]] [[File:Kravik Mellom, detalj av fundamentet.jpg|thumb|ناروي ۾ روايتي ڪاٺيءَ جي فريم جو بنيادي ڍانچو، جتي ڪاٺ جون چائنٺون ۽ بنياد جو ڳانڍاپو نمايان آهي.]] تاريخي عمارتن ۾ چائنٺون تقريباً هميشه وڏن ۽ مضبوط ڪاٺين مان تيار ڪيون وينديون هيون، جيڪي ڪنڊن وٽ خاص ڪاٺيءَ جي ڳانڍاپن (Timber joints) ذريعي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍيل هونديون هيون. اهي چائنٺون عمارت جي مکيه فريم کي سهارو ڏينديون هيون ۽ پٿر يا سرن جي بنيادن، پٿريلي ٿنڀن (Piers) يا زمين ۾ کوڙيل ڪاٺيءَ جي ٿنڀن (Piles) تي رکبيون هيون. عام طور چائنٺ ڀت جي عمودي فريم، جهڙوڪ ٿنڀن (Posts)، اسٽڊن (Studs) ۽ فرش جي شهتيرن (Floor joists) جو بار کڻندي هئي ۽ ان کي بنياد ڏانهن منتقل ڪندي هئي. آمريڪا جي ڪجهه تاريخي عمارتن ۾ اهڙا ناياب مثال پڻ ملن ٿا، جتي فرش جا شهتير سڌو بنياد تي رکيل هوندا هئا، جڏهن ته انهن جي مٿان تختي يا ڪاٺ جي چائنٺ نصب ڪئي ويندي هئي. هڪ ٻي غيرمعمولي روايتي تعميراتي طريقي ۾ ڪاٺيءَ جي فريم جا عمودي ٿنڀا سڌو بنياد يا زمين تي بيهاريا ويندا هئا، جڏهن ته چائنٺون انهن ٿنڀن جي وچ ۾ لڳايون وينديون هيون. اهڙي ترتيب کي تعميراتي اصطلاح ۾ وقفي واريون چائنٺون (Interrupted sills) چيو ويندو آهي. ==کٽ جو فريم== کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ويڪر وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي چائنٺ سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون [[ٻانھي|ٻانھيون]] کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. سيراندي ۽ پيراندي واريون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. ==پڻ ڏسو== [[در]] [[دري]] [[فريم]] [[عمارت سازي]] == حوالا == {{حوالا}} ptmvdd3v09eqwx2ixibxb1w6pjtpoe1 400752 400751 2026-08-04T09:20:00Z Intisar Ali 8681 400752 wikitext text/x-wiki '''چائنٺ''' (Sill) فريم جي ھيٺئينءَ سڌي پٽيءَ کي ”چائنٺ“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> عمارتن جي درن يا درين جي فريم جو هيٺيون افقي (سڌو) حصو هوندو آهي، جيڪو فريم کي سهارو ڏيڻ سان گڏ وزن کي هيٺئين ڀت يا اڏاوت ڏانهن منتقل ڪري ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ان کي سِل (Sill) چيو وڃي ٿو. چائنٺ ڪاٺ، پٿر، ڪنڪريٽ، سرن، ڌاتو يا ٻين مضبوط مواد مان ٺاهي سگهجي ٿي. دريءَ جي هيٺئين چائنٺ کي عام طور ٿورو ٻاهرين طرف لاھو (slope) ڏنو ويندو آهي ته جيئن برسات جو پاڻي آسانيءَ سان وهي وڃي ۽ ڀت يا فريم ۾ نه بيهي، جنهن سان نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان بچاءُ ٿئي. روايتي سنڌي اڏاوتن ۾ چائنٺ گهڻو ڪري ڪاٺ يا تراشيل پٿر مان ٺهندي هئي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ آر.سي.سي. (ريئنفورسڊ سيمينٽ ڪنڪريٽ)، ڪنڪريٽ يا قدرتي پٿر جون چائنٺون عام آهن. ==چائنٺ پٽي== '''چائنٺ پٽي''' (انگريزي ۾ '''سل پليٽ''') عمارت سازي ۽ تعمير ۾ ڀت يا عمارت جي سڀ کان هيٺئين افقي شهتير يا ڪاٺي کي چيو ويندو آهي، جنهن تي ڀت جا عمودي ٿنڀا يا فريم جا ٻيا عمودي حصا نصب ڪيا ويندا آهن. هي پٽي ڀت جي فريم ۽ بنياد جي وچ ۾ ڳنڍيندڙ جزو هوندي آهي ۽ عمارت جو بار بنياد ڏانهن منتقل ڪرڻ، ڀت کي سڌو رکڻ ۽ سڄي ڍانچي کي مضبوطي فراهم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي آهي. [[File:Chalot tenons mortaises.jpg|thumb|ڪاٺيءَ جي اڌ ڍانچي (Half-timber) واري اناج جي گودام ۾ چائنٺ پٽي (Sill plate) جي غير معمولي جوڙجڪ. ڊگها ٽينن (Tenons) چائنٺ پٽي مان ٻاهر نڪتل ڏسجن ٿا. ڪاٺ جون چائنٺون بنياد ۾ موجود وٿين يا خالن کي به ڍڪي سگهن ٿيون.]] آمريڪا ۾ هن جزو لاءِ عام طور ''پليٽ'' (Plate) جو لفظ ڇڏڻ بعد صرف سِل (Sill) چيو ويندو آهي، جڏهن ته مختلف علائقن ۽ تعميراتي روايتن ۾ ان لاءِ سول پليٽ (Sole plate)، هيٺين پليٽ (Bottom plate)، گرائونڊ پليٽ (Ground plate)، گرائونڊ سِل (Ground sill)، گرائونڊسل (Groundsel)، ريٽ سِل (Rat sill)، نائيٽ پليٽ (Night plate) ۽ مڊنائيٽ سِل (Midnight sill) جهڙا نالا پڻ استعمال ٿين ٿا. چائنٺ پٽي گهڻو ڪري مضبوط ڪاٺ مان تيار ڪئي ويندي آهي، پر تعمير جي نوعيت موجب فولاد، ڪنڪريٽ، انجنيئرڊ ڪاٺ يا ٻين تعميراتي مواد مان پڻ ٺاهي سگهجي ٿي. روايتي ڪاٺيءَ جي اڏاوتن ۾ اها پوري ڀت جي فريم جو بنيادي حصو هوندي آهي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ ان کي بنياد سان بولٽن يا ٻين مضبوط ڳانڍاپن وسيلي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويندو آهي ته جيئن هوا، زلزلي يا ٻين بارن جي اثر هيٺ به ڀت پنهنجي جاءِ تي قائم رهي. ڪاٺيءَ جي فريم واري عمارت ۾ ڀت جي مٿئين حصي ۾ لڳل افقي شهتير کي عام طور مٿين پليٽ (Top plate)، وال پليٽ (Wall plate) يا صرف پليٽ (Plate) چيو ويندو آهي، جيڪو عمودي ٿنڀن جي مٿين ڇيڙن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ڇت يا مٿئين ڍانچي جو بار کڻڻ ۾ مدد ڪندو آهي. ===ڪم=== *در يا دري جي فريم کي مضبوط بنياد فراهم ڪرڻ. *وزن کي ڀت ڏانهن منتقل ڪرڻ. *برسات جي پاڻي کي عمارت کان پري وهائڻ. *نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان تحفظ فراهم ڪرڻ. *دريءَ جي هيٺئين حصي کي خوبصورتي ۽ مڪمل شڪل ڏيڻ. == جديد ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير == جديد ڪاٺيءَ جي تعمير، جنهن کي اسٽڪ فريمنگ چيو وڃي ٿو، ۾ چائنٺ پٽي (سل پليٽ) عام طور تي 2×4، 2×6، 2×8 ۽ 2×10 انچن جي معياري ڪاٺ مان تيار ڪئي ويندي آهي. هي ڪاٺ اڪثر محفوظ ڪيل ڪاٺ (ٽريٽيڊ لمبر) هوندي آهي، جنهن کي سري، فنگس ۽ نمي کان بچائڻ لاءِ خاص ڪيميائي عمل مان گذاريو ويندو آهي. اسٽڪ فريمنگ ۾ چائنٺ پٽي کي عمارت جي ڪنڪريٽ يا سرن جي بنياد سان مضبوط نموني ڳنڍيو ويندو آهي. ان لاءِ عام طور جي-بولٽ (J-bolts) استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي بنياد ۾ اڳواٽ لڳايا ويندا آهن. انهن جو مقصد عمارت کي تيز هوائن، طوفانن يا زلزلي جي وقت بنياد کان ڌار ٿيڻ يا سرڪڻ کان بچائڻ هوندو آهي. جديد تعميراتي ضابطن موجب چائنٺ پٽي جو هيٺيون حصو تيار ٿيل زميني سطح (فنشڊ گريڊ) کان عام طور 6 کان 8 انچ (تقريباً 150 کان 200 ملي ميٽر) مٿي رکڻ ضروري هوندو آهي. ان جو مقصد ديمڪ جي حملن جي خطري کي گهٽائڻ، زميني نمي کان بچاءُ ڪرڻ ۽ ڪاٺ کي سڙڻ يا خراب ٿيڻ کان محفوظ رکڻ آهي. ==قسم== === ڪاٺ جون چائنٺون === [[File:Zicht op doorgang van de schuur - Schoonebeek - 20411613 - RCE.jpg|thumb|هالينڊ جي [[شونيبيڪ]] علائقي ۾ هڪ غير معمولي گودام، جنهن ۾ ٽٽل يا وقفي وارين چائنٺن (Interrupted sills) جو نمونو ڏسجي ٿو؛ ان ۾ عمودي ٿنڀا سڌو سنئون پٿريلي بنياد تي بيٺل آهن.]] [[File:Kravik Mellom, detalj av fundamentet.jpg|thumb|ناروي ۾ روايتي ڪاٺيءَ جي فريم جو بنيادي ڍانچو، جتي ڪاٺ جون چائنٺون ۽ بنياد جو ڳانڍاپو نمايان آهي.]] تاريخي عمارتن ۾ چائنٺون تقريباً هميشه وڏن ۽ مضبوط ڪاٺين مان تيار ڪيون وينديون هيون، جيڪي ڪنڊن وٽ خاص ڪاٺيءَ جي ڳانڍاپن (Timber joints) ذريعي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍيل هونديون هيون. اهي چائنٺون عمارت جي مکيه فريم کي سهارو ڏينديون هيون ۽ پٿر يا سرن جي بنيادن، پٿريلي ٿنڀن (Piers) يا زمين ۾ کوڙيل ڪاٺيءَ جي ٿنڀن (Piles) تي رکبيون هيون. عام طور چائنٺ ڀت جي عمودي فريم، جهڙوڪ ٿنڀن (Posts)، اسٽڊن (Studs) ۽ فرش جي شهتيرن (Floor joists) جو بار کڻندي هئي ۽ ان کي بنياد ڏانهن منتقل ڪندي هئي. آمريڪا جي ڪجهه تاريخي عمارتن ۾ اهڙا ناياب مثال پڻ ملن ٿا، جتي فرش جا شهتير سڌو بنياد تي رکيل هوندا هئا، جڏهن ته انهن جي مٿان تختي يا ڪاٺ جي چائنٺ نصب ڪئي ويندي هئي. هڪ ٻي غيرمعمولي روايتي تعميراتي طريقي ۾ ڪاٺيءَ جي فريم جا عمودي ٿنڀا سڌو بنياد يا زمين تي بيهاريا ويندا هئا، جڏهن ته چائنٺون انهن ٿنڀن جي وچ ۾ لڳايون وينديون هيون. اهڙي ترتيب کي تعميراتي اصطلاح ۾ وقفي واريون چائنٺون (Interrupted sills) چيو ويندو آهي. ==کٽ جو فريم== کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ويڪر وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي چائنٺ سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون [[ٻانھي|ٻانھيون]] کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. سيراندي ۽ پيراندي واريون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. ==پڻ ڏسو== *[[در]] *[[دري]] *[[فريم]] *[[عمارت سازي]] *[[کٽ]] *[[ٻانھي]] == حوالا == {{حوالا}} 6avtajxy61zwfi92x5pdv9hykv87dtj 400754 400752 2026-08-04T09:22:45Z Intisar Ali 8681 400754 wikitext text/x-wiki '''چائنٺ''' (Sill) فريم جي ھيٺئينءَ سڌي پٽيءَ کي ”چائنٺ“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> عمارتن جي درن يا درين جي فريم جو هيٺيون افقي (سڌو) حصو هوندو آهي، جيڪو فريم کي سهارو ڏيڻ سان گڏ وزن کي هيٺئين ڀت يا اڏاوت ڏانهن منتقل ڪري ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ان کي سِل (Sill) چيو وڃي ٿو. چائنٺ ڪاٺ، پٿر، ڪنڪريٽ، سرن، ڌاتو يا ٻين مضبوط مواد مان ٺاهي سگهجي ٿي. دريءَ جي هيٺئين چائنٺ کي عام طور ٿورو ٻاهرين طرف لاھو (slope) ڏنو ويندو آهي ته جيئن برسات جو پاڻي آسانيءَ سان وهي وڃي ۽ ڀت يا فريم ۾ نه بيهي، جنهن سان نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان بچاءُ ٿئي. روايتي سنڌي اڏاوتن ۾ چائنٺ گهڻو ڪري ڪاٺ يا تراشيل پٿر مان ٺهندي هئي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ آر.سي.سي. (ريئنفورسڊ سيمينٽ ڪنڪريٽ)، ڪنڪريٽ يا قدرتي پٿر جون چائنٺون عام آهن. ==چائنٺ پٽي== '''چائنٺ پٽي''' (انگريزي ۾ '''سل پليٽ''') عمارت سازي ۽ تعمير ۾ ڀت يا عمارت جي سڀ کان هيٺئين افقي شهتير يا ڪاٺي کي چيو ويندو آهي، جنهن تي ڀت جا عمودي ٿنڀا يا فريم جا ٻيا عمودي حصا نصب ڪيا ويندا آهن. هي پٽي ڀت جي فريم ۽ بنياد جي وچ ۾ ڳنڍيندڙ جزو هوندي آهي ۽ عمارت جو بار بنياد ڏانهن منتقل ڪرڻ، ڀت کي سڌو رکڻ ۽ سڄي ڍانچي کي مضبوطي فراهم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي آهي. [[File:Chalot tenons mortaises.jpg|thumb|ڪاٺيءَ جي اڌ ڍانچي (Half-timber) واري اناج جي گودام ۾ چائنٺ پٽي (Sill plate) جي غير معمولي جوڙجڪ. ڊگها ٽينن (Tenons) چائنٺ پٽي مان ٻاهر نڪتل ڏسجن ٿا. ڪاٺ جون چائنٺون بنياد ۾ موجود وٿين يا خالن کي به ڍڪي سگهن ٿيون.]] آمريڪا ۾ هن جزو لاءِ عام طور ''پليٽ'' (Plate) جو لفظ ڇڏڻ بعد صرف سِل (Sill) چيو ويندو آهي، جڏهن ته مختلف علائقن ۽ تعميراتي روايتن ۾ ان لاءِ سول پليٽ (Sole plate)، هيٺين پليٽ (Bottom plate)، گرائونڊ پليٽ (Ground plate)، گرائونڊ سِل (Ground sill)، گرائونڊسل (Groundsel)، ريٽ سِل (Rat sill)، نائيٽ پليٽ (Night plate) ۽ مڊنائيٽ سِل (Midnight sill) جهڙا نالا پڻ استعمال ٿين ٿا. چائنٺ پٽي گهڻو ڪري مضبوط ڪاٺ مان تيار ڪئي ويندي آهي، پر تعمير جي نوعيت موجب فولاد، ڪنڪريٽ، انجنيئرڊ ڪاٺ يا ٻين تعميراتي مواد مان پڻ ٺاهي سگهجي ٿي. روايتي ڪاٺيءَ جي اڏاوتن ۾ اها پوري ڀت جي فريم جو بنيادي حصو هوندي آهي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ ان کي بنياد سان بولٽن يا ٻين مضبوط ڳانڍاپن وسيلي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويندو آهي ته جيئن هوا، زلزلي يا ٻين بارن جي اثر هيٺ به ڀت پنهنجي جاءِ تي قائم رهي. ڪاٺيءَ جي فريم واري عمارت ۾ ڀت جي مٿئين حصي ۾ لڳل افقي شهتير کي عام طور مٿين پليٽ (Top plate)، وال پليٽ (Wall plate) يا صرف پليٽ (Plate) چيو ويندو آهي، جيڪو عمودي ٿنڀن جي مٿين ڇيڙن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ڇت يا مٿئين ڍانچي جو بار کڻڻ ۾ مدد ڪندو آهي. ===ڪم=== *در يا دري جي فريم کي مضبوط بنياد فراهم ڪرڻ. *وزن کي ڀت ڏانهن منتقل ڪرڻ. *برسات جي پاڻي کي عمارت کان پري وهائڻ. *نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان تحفظ فراهم ڪرڻ. *دريءَ جي هيٺئين حصي کي خوبصورتي ۽ مڪمل شڪل ڏيڻ. == جديد ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير == جديد ڪاٺيءَ جي تعمير، جنهن کي اسٽڪ فريمنگ چيو وڃي ٿو، ۾ چائنٺ پٽي (سل پليٽ) عام طور تي 2×4، 2×6، 2×8 ۽ 2×10 انچن جي معياري ڪاٺ مان تيار ڪئي ويندي آهي. هي ڪاٺ اڪثر محفوظ ڪيل ڪاٺ (ٽريٽيڊ لمبر) هوندي آهي، جنهن کي سري، فنگس ۽ نمي کان بچائڻ لاءِ خاص ڪيميائي عمل مان گذاريو ويندو آهي. اسٽڪ فريمنگ ۾ چائنٺ پٽي کي عمارت جي ڪنڪريٽ يا سرن جي بنياد سان مضبوط نموني ڳنڍيو ويندو آهي. ان لاءِ عام طور جي-بولٽ (J-bolts) استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي بنياد ۾ اڳواٽ لڳايا ويندا آهن. انهن جو مقصد عمارت کي تيز هوائن، طوفانن يا زلزلي جي وقت بنياد کان ڌار ٿيڻ يا سرڪڻ کان بچائڻ هوندو آهي. جديد تعميراتي ضابطن موجب چائنٺ پٽي جو هيٺيون حصو تيار ٿيل زميني سطح (فنشڊ گريڊ) کان عام طور 6 کان 8 انچ (تقريباً 150 کان 200 ملي ميٽر) مٿي رکڻ ضروري هوندو آهي. ان جو مقصد ديمڪ جي حملن جي خطري کي گهٽائڻ، زميني نمي کان بچاءُ ڪرڻ ۽ ڪاٺ کي سڙڻ يا خراب ٿيڻ کان محفوظ رکڻ آهي. ==قسم== === ڪاٺ جون چائنٺون === [[File:Zicht op doorgang van de schuur - Schoonebeek - 20411613 - RCE.jpg|thumb|هالينڊ جي [[شونيبيڪ]] علائقي ۾ هڪ غير معمولي گودام، جنهن ۾ ٽٽل يا وقفي وارين چائنٺن (Interrupted sills) جو نمونو ڏسجي ٿو؛ ان ۾ عمودي ٿنڀا سڌو سنئون پٿريلي بنياد تي بيٺل آهن.]] [[File:Kravik Mellom, detalj av fundamentet.jpg|thumb|ناروي ۾ روايتي ڪاٺيءَ جي فريم جو بنيادي ڍانچو، جتي ڪاٺ جون چائنٺون ۽ بنياد جو ڳانڍاپو نمايان آهي.]] تاريخي عمارتن ۾ چائنٺون تقريباً هميشه وڏن ۽ مضبوط ڪاٺين مان تيار ڪيون وينديون هيون، جيڪي ڪنڊن وٽ خاص ڪاٺيءَ جي ڳانڍاپن (Timber joints) ذريعي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍيل هونديون هيون. اهي چائنٺون عمارت جي مکيه فريم کي سهارو ڏينديون هيون ۽ پٿر يا سرن جي بنيادن، پٿريلي ٿنڀن (Piers) يا زمين ۾ کوڙيل ڪاٺيءَ جي ٿنڀن (Piles) تي رکبيون هيون. عام طور چائنٺ ڀت جي عمودي فريم، جهڙوڪ ٿنڀن (Posts)، اسٽڊن (Studs) ۽ فرش جي شهتيرن (Floor joists) جو بار کڻندي هئي ۽ ان کي بنياد ڏانهن منتقل ڪندي هئي. آمريڪا جي ڪجهه تاريخي عمارتن ۾ اهڙا ناياب مثال پڻ ملن ٿا، جتي فرش جا شهتير سڌو بنياد تي رکيل هوندا هئا، جڏهن ته انهن جي مٿان تختي يا ڪاٺ جي چائنٺ نصب ڪئي ويندي هئي. هڪ ٻي غيرمعمولي روايتي تعميراتي طريقي ۾ ڪاٺيءَ جي فريم جا عمودي ٿنڀا سڌو بنياد يا زمين تي بيهاريا ويندا هئا، جڏهن ته چائنٺون انهن ٿنڀن جي وچ ۾ لڳايون وينديون هيون. اهڙي ترتيب کي تعميراتي اصطلاح ۾ وقفي واريون چائنٺون (Interrupted sills) چيو ويندو آهي. ==کٽ جو فريم== کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ويڪر وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي چائنٺ سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون [[ٻانھي|ٻانھيون]] کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. سيراندي ۽ پيراندي واريون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. == گاڏيون == موٽر گاڏين ۾ سِل پليٽ (Sill plate) دروازي جي هيٺئين ڪناري، يعني در جي داخلي حد (ڊور سل) تي لڳل پٽي يا تختي هوندي آهي. هي حصو گاڏي جي جسماني ڍانچي (باڊي اسٽرڪچر) جو حصو هوندو آهي ۽ دروازي جي کليل جاءِ کي مضبوطي فراهم ڪرڻ سان گڏ اندر اچڻ ۽ ٻاهر نڪرڻ دوران هيٺئين ڪناري کي گهسجڻ ۽ نقصان کان بچائيندو آهي. ڪيترين ئي گاڏين ۾ هن پٽي تي ٺاهيندڙ ڪمپني يا گاڏي جي ماڊل جو نالو، لوگو يا سينگاريل لکت پڻ درج ٿيل هوندي آهي، جيڪا سڃاڻپ ۽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. ==پڻ ڏسو== *[[در]] *[[دري]] *[[فريم]] *[[عمارت سازي]] *[[کٽ]] *[[ٻانھي]] == حوالا == {{حوالا}} l991sfewy3yg10c8lzsemljjwxj200k 400756 400754 2026-08-04T09:24:13Z Intisar Ali 8681 400756 wikitext text/x-wiki '''چائنٺ''' (Sill) فريم جي ھيٺئينءَ سڌي پٽيءَ کي ”چائنٺ“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> عمارتن جي درن يا درين جي فريم جو هيٺيون افقي (سڌو) حصو هوندو آهي، جيڪو فريم کي سهارو ڏيڻ سان گڏ وزن کي هيٺئين ڀت يا اڏاوت ڏانهن منتقل ڪري ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ان کي سِل (Sill) چيو وڃي ٿو. چائنٺ ڪاٺ، پٿر، ڪنڪريٽ، سرن، ڌاتو يا ٻين مضبوط مواد مان ٺاهي سگهجي ٿي. دريءَ جي هيٺئين چائنٺ کي عام طور ٿورو ٻاهرين طرف لاھو (slope) ڏنو ويندو آهي ته جيئن برسات جو پاڻي آسانيءَ سان وهي وڃي ۽ ڀت يا فريم ۾ نه بيهي، جنهن سان نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان بچاءُ ٿئي. روايتي سنڌي اڏاوتن ۾ چائنٺ گهڻو ڪري ڪاٺ يا تراشيل پٿر مان ٺهندي هئي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ آر.سي.سي. (ريئنفورسڊ سيمينٽ ڪنڪريٽ)، ڪنڪريٽ يا قدرتي پٿر جون چائنٺون عام آهن. ==چائنٺ پٽي== '''چائنٺ پٽي''' (انگريزي ۾ '''سل پليٽ''') عمارت سازي ۽ تعمير ۾ ڀت يا عمارت جي سڀ کان هيٺئين افقي شهتير يا ڪاٺي کي چيو ويندو آهي، جنهن تي ڀت جا عمودي ٿنڀا يا فريم جا ٻيا عمودي حصا نصب ڪيا ويندا آهن. هي پٽي ڀت جي فريم ۽ بنياد جي وچ ۾ ڳنڍيندڙ جزو هوندي آهي ۽ عمارت جو بار بنياد ڏانهن منتقل ڪرڻ، ڀت کي سڌو رکڻ ۽ سڄي ڍانچي کي مضبوطي فراهم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي آهي. [[File:Chalot tenons mortaises.jpg|thumb|ڪاٺيءَ جي اڌ ڍانچي (Half-timber) واري اناج جي گودام ۾ چائنٺ پٽي (Sill plate) جي غير معمولي جوڙجڪ. ڊگها ٽينن (Tenons) چائنٺ پٽي مان ٻاهر نڪتل ڏسجن ٿا. ڪاٺ جون چائنٺون بنياد ۾ موجود وٿين يا خالن کي به ڍڪي سگهن ٿيون.]] آمريڪا ۾ هن جزو لاءِ عام طور ''پليٽ'' (Plate) جو لفظ ڇڏڻ بعد صرف سِل (Sill) چيو ويندو آهي، جڏهن ته مختلف علائقن ۽ تعميراتي روايتن ۾ ان لاءِ سول پليٽ (Sole plate)، هيٺين پليٽ (Bottom plate)، گرائونڊ پليٽ (Ground plate)، گرائونڊ سِل (Ground sill)، گرائونڊسل (Groundsel)، ريٽ سِل (Rat sill)، نائيٽ پليٽ (Night plate) ۽ مڊنائيٽ سِل (Midnight sill) جهڙا نالا پڻ استعمال ٿين ٿا. چائنٺ پٽي گهڻو ڪري مضبوط ڪاٺ مان تيار ڪئي ويندي آهي، پر تعمير جي نوعيت موجب فولاد، ڪنڪريٽ، انجنيئرڊ ڪاٺ يا ٻين تعميراتي مواد مان پڻ ٺاهي سگهجي ٿي. روايتي ڪاٺيءَ جي اڏاوتن ۾ اها پوري ڀت جي فريم جو بنيادي حصو هوندي آهي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ ان کي بنياد سان بولٽن يا ٻين مضبوط ڳانڍاپن وسيلي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويندو آهي ته جيئن هوا، زلزلي يا ٻين بارن جي اثر هيٺ به ڀت پنهنجي جاءِ تي قائم رهي. ڪاٺيءَ جي فريم واري عمارت ۾ ڀت جي مٿئين حصي ۾ لڳل افقي شهتير کي عام طور مٿين پليٽ (Top plate)، وال پليٽ (Wall plate) يا صرف پليٽ (Plate) چيو ويندو آهي، جيڪو عمودي ٿنڀن جي مٿين ڇيڙن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ڇت يا مٿئين ڍانچي جو بار کڻڻ ۾ مدد ڪندو آهي. ===ڪم=== *در يا دري جي فريم کي مضبوط بنياد فراهم ڪرڻ. *وزن کي ڀت ڏانهن منتقل ڪرڻ. *برسات جي پاڻي کي عمارت کان پري وهائڻ. *نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان تحفظ فراهم ڪرڻ. *دريءَ جي هيٺئين حصي کي خوبصورتي ۽ مڪمل شڪل ڏيڻ. == جديد ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير == جديد ڪاٺيءَ جي تعمير، جنهن کي اسٽڪ فريمنگ چيو وڃي ٿو، ۾ چائنٺ پٽي (سل پليٽ) عام طور تي 2×4، 2×6، 2×8 ۽ 2×10 انچن جي معياري ڪاٺ مان تيار ڪئي ويندي آهي. هي ڪاٺ اڪثر محفوظ ڪيل ڪاٺ (ٽريٽيڊ لمبر) هوندي آهي، جنهن کي سري، فنگس ۽ نمي کان بچائڻ لاءِ خاص ڪيميائي عمل مان گذاريو ويندو آهي. اسٽڪ فريمنگ ۾ چائنٺ پٽي کي عمارت جي ڪنڪريٽ يا سرن جي بنياد سان مضبوط نموني ڳنڍيو ويندو آهي. ان لاءِ عام طور جي-بولٽ (J-bolts) استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي بنياد ۾ اڳواٽ لڳايا ويندا آهن. انهن جو مقصد عمارت کي تيز هوائن، طوفانن يا زلزلي جي وقت بنياد کان ڌار ٿيڻ يا سرڪڻ کان بچائڻ هوندو آهي. جديد تعميراتي ضابطن موجب چائنٺ پٽي جو هيٺيون حصو تيار ٿيل زميني سطح (فنشڊ گريڊ) کان عام طور 6 کان 8 انچ (تقريباً 150 کان 200 ملي ميٽر) مٿي رکڻ ضروري هوندو آهي. ان جو مقصد ديمڪ جي حملن جي خطري کي گهٽائڻ، زميني نمي کان بچاءُ ڪرڻ ۽ ڪاٺ کي سڙڻ يا خراب ٿيڻ کان محفوظ رکڻ آهي. ==قسم== === ڪاٺ جون چائنٺون === [[File:Zicht op doorgang van de schuur - Schoonebeek - 20411613 - RCE.jpg|thumb|هالينڊ جي [[شونيبيڪ]] علائقي ۾ هڪ غير معمولي گودام، جنهن ۾ ٽٽل يا وقفي وارين چائنٺن (Interrupted sills) جو نمونو ڏسجي ٿو؛ ان ۾ عمودي ٿنڀا سڌو سنئون پٿريلي بنياد تي بيٺل آهن.]] [[File:Kravik Mellom, detalj av fundamentet.jpg|thumb|ناروي ۾ روايتي ڪاٺيءَ جي فريم جو بنيادي ڍانچو، جتي ڪاٺ جون چائنٺون ۽ بنياد جو ڳانڍاپو نمايان آهي.]] تاريخي عمارتن ۾ چائنٺون تقريباً هميشه وڏن ۽ مضبوط ڪاٺين مان تيار ڪيون وينديون هيون، جيڪي ڪنڊن وٽ خاص ڪاٺيءَ جي ڳانڍاپن (Timber joints) ذريعي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍيل هونديون هيون. اهي چائنٺون عمارت جي مکيه فريم کي سهارو ڏينديون هيون ۽ پٿر يا سرن جي بنيادن، پٿريلي ٿنڀن (Piers) يا زمين ۾ کوڙيل ڪاٺيءَ جي ٿنڀن (Piles) تي رکبيون هيون. عام طور چائنٺ ڀت جي عمودي فريم، جهڙوڪ ٿنڀن (Posts)، اسٽڊن (Studs) ۽ فرش جي شهتيرن (Floor joists) جو بار کڻندي هئي ۽ ان کي بنياد ڏانهن منتقل ڪندي هئي. آمريڪا جي ڪجهه تاريخي عمارتن ۾ اهڙا ناياب مثال پڻ ملن ٿا، جتي فرش جا شهتير سڌو بنياد تي رکيل هوندا هئا، جڏهن ته انهن جي مٿان تختي يا ڪاٺ جي چائنٺ نصب ڪئي ويندي هئي. هڪ ٻي غيرمعمولي روايتي تعميراتي طريقي ۾ ڪاٺيءَ جي فريم جا عمودي ٿنڀا سڌو بنياد يا زمين تي بيهاريا ويندا هئا، جڏهن ته چائنٺون انهن ٿنڀن جي وچ ۾ لڳايون وينديون هيون. اهڙي ترتيب کي تعميراتي اصطلاح ۾ وقفي واريون چائنٺون (Interrupted sills) چيو ويندو آهي. ==کٽ جو فريم== کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ويڪر وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي چائنٺ سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون [[ٻانھي|ٻانھيون]] کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. سيراندي ۽ پيراندي واريون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. == گاڏيون == موٽر گاڏين ۾ سِل پليٽ (Sill plate) دروازي جي هيٺئين ڪناري، يعني در جي داخلي حد (ڊور سل) تي لڳل پٽي يا تختي هوندي آهي. هي حصو گاڏي جي جسماني ڍانچي (باڊي اسٽرڪچر) جو حصو هوندو آهي ۽ دروازي جي کليل جاءِ کي مضبوطي فراهم ڪرڻ سان گڏ اندر اچڻ ۽ ٻاهر نڪرڻ دوران هيٺئين ڪناري کي گهسجڻ ۽ نقصان کان بچائيندو آهي. ڪيترين ئي گاڏين ۾ هن پٽي تي ٺاهيندڙ ڪمپني يا گاڏي جي ماڊل جو نالو، لوگو يا سينگاريل لکت پڻ درج ٿيل هوندي آهي، جيڪا سڃاڻپ ۽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. == بحري تعمير == بحري تعمير (نيول آرڪيٽيڪچر) ۾ سِل مان مراد دروازن، هيچن (Hatches) يا ٻين رسائي وارن کليل حصن جي هيٺئين افقي ڪناري يا فريم جو اهو حصو هوندو آهي، جنهن جي مٿان دروازو يا رسائي وارو کليل حصو نصب ڪيو ويندو آهي. هي سِل جهاز جي ڍانچي کي مضبوطي فراهم ڪرڻ سان گڏ پاڻي جي اندر داخل ٿيڻ جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي اوچائي سبب معمول جي حالتن ۾ پاڻي آسانيءَ سان اندر نٿو گهڙي. جهازن جي تعمير ۾ سِل جي اوچائي ۽ مضبوط جوڙجڪ حفاظتي معيارن ۽ جهاز جي استحڪام لاءِ اهم سمجهي ويندي آهي. ==پڻ ڏسو== *[[در]] *[[دري]] *[[فريم]] *[[عمارت سازي]] *[[کٽ]] *[[ٻانھي]] == حوالا == {{حوالا}} l9data28ty6w780gahj0a9uduv3urmj 400758 400756 2026-08-04T09:24:53Z Intisar Ali 8681 400758 wikitext text/x-wiki '''چائنٺ''' (Sill) فريم جي ھيٺئينءَ سڌي پٽيءَ کي ”چائنٺ“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> عمارتن جي درن يا درين جي فريم جو هيٺيون افقي (سڌو) حصو هوندو آهي، جيڪو فريم کي سهارو ڏيڻ سان گڏ وزن کي هيٺئين ڀت يا اڏاوت ڏانهن منتقل ڪري ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ان کي سِل (Sill) چيو وڃي ٿو. چائنٺ ڪاٺ، پٿر، ڪنڪريٽ، سرن، ڌاتو يا ٻين مضبوط مواد مان ٺاهي سگهجي ٿي. دريءَ جي هيٺئين چائنٺ کي عام طور ٿورو ٻاهرين طرف لاھو (slope) ڏنو ويندو آهي ته جيئن برسات جو پاڻي آسانيءَ سان وهي وڃي ۽ ڀت يا فريم ۾ نه بيهي، جنهن سان نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان بچاءُ ٿئي. روايتي سنڌي اڏاوتن ۾ چائنٺ گهڻو ڪري ڪاٺ يا تراشيل پٿر مان ٺهندي هئي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ آر.سي.سي. (ريئنفورسڊ سيمينٽ ڪنڪريٽ)، ڪنڪريٽ يا قدرتي پٿر جون چائنٺون عام آهن. ==چائنٺ پٽي== '''چائنٺ پٽي''' (انگريزي ۾ '''سل پليٽ''') عمارت سازي ۽ تعمير ۾ ڀت يا عمارت جي سڀ کان هيٺئين افقي شهتير يا ڪاٺي کي چيو ويندو آهي، جنهن تي ڀت جا عمودي ٿنڀا يا فريم جا ٻيا عمودي حصا نصب ڪيا ويندا آهن. هي پٽي ڀت جي فريم ۽ بنياد جي وچ ۾ ڳنڍيندڙ جزو هوندي آهي ۽ عمارت جو بار بنياد ڏانهن منتقل ڪرڻ، ڀت کي سڌو رکڻ ۽ سڄي ڍانچي کي مضبوطي فراهم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي آهي. [[File:Chalot tenons mortaises.jpg|thumb|ڪاٺيءَ جي اڌ ڍانچي (Half-timber) واري اناج جي گودام ۾ چائنٺ پٽي (Sill plate) جي غير معمولي جوڙجڪ. ڊگها ٽينن (Tenons) چائنٺ پٽي مان ٻاهر نڪتل ڏسجن ٿا. ڪاٺ جون چائنٺون بنياد ۾ موجود وٿين يا خالن کي به ڍڪي سگهن ٿيون.]] آمريڪا ۾ هن جزو لاءِ عام طور ''پليٽ'' (Plate) جو لفظ ڇڏڻ بعد صرف سِل (Sill) چيو ويندو آهي، جڏهن ته مختلف علائقن ۽ تعميراتي روايتن ۾ ان لاءِ سول پليٽ (Sole plate)، هيٺين پليٽ (Bottom plate)، گرائونڊ پليٽ (Ground plate)، گرائونڊ سِل (Ground sill)، گرائونڊسل (Groundsel)، ريٽ سِل (Rat sill)، نائيٽ پليٽ (Night plate) ۽ مڊنائيٽ سِل (Midnight sill) جهڙا نالا پڻ استعمال ٿين ٿا. چائنٺ پٽي گهڻو ڪري مضبوط ڪاٺ مان تيار ڪئي ويندي آهي، پر تعمير جي نوعيت موجب فولاد، ڪنڪريٽ، انجنيئرڊ ڪاٺ يا ٻين تعميراتي مواد مان پڻ ٺاهي سگهجي ٿي. روايتي ڪاٺيءَ جي اڏاوتن ۾ اها پوري ڀت جي فريم جو بنيادي حصو هوندي آهي، جڏهن ته جديد عمارتن ۾ ان کي بنياد سان بولٽن يا ٻين مضبوط ڳانڍاپن وسيلي مضبوطيءَ سان ٻڌو ويندو آهي ته جيئن هوا، زلزلي يا ٻين بارن جي اثر هيٺ به ڀت پنهنجي جاءِ تي قائم رهي. ڪاٺيءَ جي فريم واري عمارت ۾ ڀت جي مٿئين حصي ۾ لڳل افقي شهتير کي عام طور مٿين پليٽ (Top plate)، وال پليٽ (Wall plate) يا صرف پليٽ (Plate) چيو ويندو آهي، جيڪو عمودي ٿنڀن جي مٿين ڇيڙن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ڇت يا مٿئين ڍانچي جو بار کڻڻ ۾ مدد ڪندو آهي. ===ڪم=== *در يا دري جي فريم کي مضبوط بنياد فراهم ڪرڻ. *وزن کي ڀت ڏانهن منتقل ڪرڻ. *برسات جي پاڻي کي عمارت کان پري وهائڻ. *نمي ۽ پاڻي جي رسڻ کان تحفظ فراهم ڪرڻ. *دريءَ جي هيٺئين حصي کي خوبصورتي ۽ مڪمل شڪل ڏيڻ. == جديد ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير == جديد ڪاٺيءَ جي تعمير، جنهن کي اسٽڪ فريمنگ چيو وڃي ٿو، ۾ چائنٺ پٽي (سل پليٽ) عام طور تي 2×4، 2×6، 2×8 ۽ 2×10 انچن جي معياري ڪاٺ مان تيار ڪئي ويندي آهي. هي ڪاٺ اڪثر محفوظ ڪيل ڪاٺ (ٽريٽيڊ لمبر) هوندي آهي، جنهن کي سري، فنگس ۽ نمي کان بچائڻ لاءِ خاص ڪيميائي عمل مان گذاريو ويندو آهي. اسٽڪ فريمنگ ۾ چائنٺ پٽي کي عمارت جي ڪنڪريٽ يا سرن جي بنياد سان مضبوط نموني ڳنڍيو ويندو آهي. ان لاءِ عام طور جي-بولٽ (J-bolts) استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي بنياد ۾ اڳواٽ لڳايا ويندا آهن. انهن جو مقصد عمارت کي تيز هوائن، طوفانن يا زلزلي جي وقت بنياد کان ڌار ٿيڻ يا سرڪڻ کان بچائڻ هوندو آهي. جديد تعميراتي ضابطن موجب چائنٺ پٽي جو هيٺيون حصو تيار ٿيل زميني سطح (فنشڊ گريڊ) کان عام طور 6 کان 8 انچ (تقريباً 150 کان 200 ملي ميٽر) مٿي رکڻ ضروري هوندو آهي. ان جو مقصد ديمڪ جي حملن جي خطري کي گهٽائڻ، زميني نمي کان بچاءُ ڪرڻ ۽ ڪاٺ کي سڙڻ يا خراب ٿيڻ کان محفوظ رکڻ آهي. ==قسم== === ڪاٺ جون چائنٺون === [[File:Zicht op doorgang van de schuur - Schoonebeek - 20411613 - RCE.jpg|thumb|هالينڊ جي [[شونيبيڪ]] علائقي ۾ هڪ غير معمولي گودام، جنهن ۾ ٽٽل يا وقفي وارين چائنٺن (Interrupted sills) جو نمونو ڏسجي ٿو؛ ان ۾ عمودي ٿنڀا سڌو سنئون پٿريلي بنياد تي بيٺل آهن.]] [[File:Kravik Mellom, detalj av fundamentet.jpg|thumb|ناروي ۾ روايتي ڪاٺيءَ جي فريم جو بنيادي ڍانچو، جتي ڪاٺ جون چائنٺون ۽ بنياد جو ڳانڍاپو نمايان آهي.]] تاريخي عمارتن ۾ چائنٺون تقريباً هميشه وڏن ۽ مضبوط ڪاٺين مان تيار ڪيون وينديون هيون، جيڪي ڪنڊن وٽ خاص ڪاٺيءَ جي ڳانڍاپن (Timber joints) ذريعي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍيل هونديون هيون. اهي چائنٺون عمارت جي مکيه فريم کي سهارو ڏينديون هيون ۽ پٿر يا سرن جي بنيادن، پٿريلي ٿنڀن (Piers) يا زمين ۾ کوڙيل ڪاٺيءَ جي ٿنڀن (Piles) تي رکبيون هيون. عام طور چائنٺ ڀت جي عمودي فريم، جهڙوڪ ٿنڀن (Posts)، اسٽڊن (Studs) ۽ فرش جي شهتيرن (Floor joists) جو بار کڻندي هئي ۽ ان کي بنياد ڏانهن منتقل ڪندي هئي. آمريڪا جي ڪجهه تاريخي عمارتن ۾ اهڙا ناياب مثال پڻ ملن ٿا، جتي فرش جا شهتير سڌو بنياد تي رکيل هوندا هئا، جڏهن ته انهن جي مٿان تختي يا ڪاٺ جي چائنٺ نصب ڪئي ويندي هئي. هڪ ٻي غيرمعمولي روايتي تعميراتي طريقي ۾ ڪاٺيءَ جي فريم جا عمودي ٿنڀا سڌو بنياد يا زمين تي بيهاريا ويندا هئا، جڏهن ته چائنٺون انهن ٿنڀن جي وچ ۾ لڳايون وينديون هيون. اهڙي ترتيب کي تعميراتي اصطلاح ۾ وقفي واريون چائنٺون (Interrupted sills) چيو ويندو آهي. ==کٽ جو فريم== کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ويڪر وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي چائنٺ سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون [[ٻانھي|ٻانھيون]] کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. سيراندي ۽ پيراندي واريون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. == گاڏيون == موٽر گاڏين ۾ سِل پليٽ (Sill plate) دروازي جي هيٺئين ڪناري، يعني در جي داخلي حد (ڊور سل) تي لڳل پٽي يا تختي هوندي آهي. هي حصو گاڏي جي جسماني ڍانچي (باڊي اسٽرڪچر) جو حصو هوندو آهي ۽ دروازي جي کليل جاءِ کي مضبوطي فراهم ڪرڻ سان گڏ اندر اچڻ ۽ ٻاهر نڪرڻ دوران هيٺئين ڪناري کي گهسجڻ ۽ نقصان کان بچائيندو آهي. ڪيترين ئي گاڏين ۾ هن پٽي تي ٺاهيندڙ ڪمپني يا گاڏي جي ماڊل جو نالو، لوگو يا سينگاريل لکت پڻ درج ٿيل هوندي آهي، جيڪا سڃاڻپ ۽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. == بحري تعمير == بحري تعمير (نيول آرڪيٽيڪچر) ۾ سِل مان مراد دروازن، هيچن (Hatches) يا ٻين رسائي وارن کليل حصن جي هيٺئين افقي ڪناري يا فريم جو اهو حصو هوندو آهي، جنهن جي مٿان دروازو يا رسائي وارو کليل حصو نصب ڪيو ويندو آهي. هي سِل جهاز جي ڍانچي کي مضبوطي فراهم ڪرڻ سان گڏ پاڻي جي اندر داخل ٿيڻ جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي اوچائي سبب معمول جي حالتن ۾ پاڻي آسانيءَ سان اندر نٿو گهڙي. جهازن جي تعمير ۾ سِل جي اوچائي ۽ مضبوط جوڙجڪ حفاظتي معيارن ۽ جهاز جي استحڪام لاءِ اهم سمجهي ويندي آهي. ==پڻ ڏسو== *[[در]] *[[دري]] *[[فريم]] *[[عمارت سازي]] *[[کٽ]] *[[ٻانھي]] == حوالا == {{حوالا}} ==خارجي ڳنڍڻا== * [http://www.uscg.mil/hq/cg5/cg5212/docs/lltm-ch3.pdf آمريڪي ڪوسٽ گارڊ: لوڊ لائين ٽيڪنيڪل مينوئل] {{Woodworking}} {{Room}} [[زمرو:عمارتي انجنيئرنگ]] [[زمرو:ساختياتي نظام]] [[زمرو:ڪاٺ جو ڪم]] [[زمرو:تعميري عنصر]] [[زمرو:واڍڪو ڪم]] ruk9f1dxcv0sp2cb65v4ps3ymew3ckf 0 39347 400749 139428 2026-08-04T09:15:18Z Intisar Ali 8681 /* */ 400749 wikitext text/x-wiki '''ٻانھي'''---(ن جو آواز نڪ مان نڪري) ٻانھيون : (Posts) فريم جي پاسن وارين اڀين پٽين کي ”ٻانھيون“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref>. کٽ يا پلنگ جي فريم جون پاسن واريون ڪاٺيون. مٿن ۽ پيرن واري پاسي جي ڪاٺين کي چائنٺ چئبو آهي. ٻہ چائنٺ ۽ ٻہ ٻانھين جو فريم چئن پاون تي بيھاري کٽ ٺاھبي آھي. کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي ٻانھين سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون سيراندي ۽ پيراندي وارين ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين ٻانھين تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ===فريم ۾ پاسي وارين ٻانھين جي اهميت=== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري ٻانھين جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين ٻانھين وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندي آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ ٻانھي ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين ٻانھين لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺي پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي لغت]] 9d63ffl0rjhczciy1ux6cmzljoucv7b 400750 400749 2026-08-04T09:15:47Z Intisar Ali 8681 /* فريم ۾ پاسي وارين ٻانھين جي اهميت */ 400750 wikitext text/x-wiki '''ٻانھي'''---(ن جو آواز نڪ مان نڪري) ٻانھيون : (Posts) فريم جي پاسن وارين اڀين پٽين کي ”ٻانھيون“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref>. کٽ يا پلنگ جي فريم جون پاسن واريون ڪاٺيون. مٿن ۽ پيرن واري پاسي جي ڪاٺين کي چائنٺ چئبو آهي. ٻہ چائنٺ ۽ ٻہ ٻانھين جو فريم چئن پاون تي بيھاري کٽ ٺاھبي آھي. کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي ٻانھين سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون سيراندي ۽ پيراندي وارين ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين ٻانھين تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ==فريم ۾ پاسي وارين ٻانھين جي اهميت== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري ٻانھين جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين ٻانھين وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندي آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ ٻانھي ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين ٻانھين لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺي پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي لغت]] ts2qj7s1otr7e2bhgx4otky1lxwdnth 400753 400750 2026-08-04T09:20:22Z Intisar Ali 8681 400753 wikitext text/x-wiki '''ٻانھي'''---(ن جو آواز نڪ مان نڪري) ٻانھيون : (Posts) فريم جي پاسن وارين اڀين پٽين کي ”ٻانھيون“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref>. کٽ يا پلنگ جي فريم جون پاسن واريون ڪاٺيون. مٿن ۽ پيرن واري پاسي جي ڪاٺين کي چائنٺ چئبو آهي. ٻہ چائنٺ ۽ ٻہ ٻانھين جو فريم چئن پاون تي بيھاري کٽ ٺاھبي آھي. کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي ٻانھين سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون سيراندي ۽ پيراندي وارين ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين ٻانھين تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ==فريم ۾ پاسي وارين ٻانھين جي اهميت== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري ٻانھين جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين ٻانھين وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندي آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ ٻانھي ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين ٻانھين لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺي پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. ==پڻ ڏسو== *[[در]] *[[دري]] *[[فريم]] *[[عمارت سازي]] *[[کٽ]] *[[چائنٺ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي لغت]] o4kun94ck6nest4001e63hojvaaclw7 400764 400753 2026-08-04T09:37:14Z Intisar Ali 8681 400764 wikitext text/x-wiki '''ٻانھي'''---(ن جو آواز نڪ مان نڪري) ٻانھيون : (Posts) فريم جي پاسن وارين اڀين پٽين کي ”ٻانھيون“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref>. کٽ يا پلنگ جي فريم جون پاسن واريون ڪاٺيون. مٿن ۽ پيرن واري پاسي جي ڪاٺين کي چائنٺ چئبو آهي. ٻہ چائنٺ ۽ ٻہ ٻانھين جو فريم چئن پاون تي بيھاري کٽ ٺاھبي آھي. کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي ٻانھين سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون سيراندي ۽ پيراندي وارين ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين ٻانھين تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ==فريم ۾ پاسي وارين ٻانھين جي اهميت== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري ٻانھين جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين ٻانھين وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندي آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ ٻانھي ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين ٻانھين لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺي پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. ==تعميرات== '''ٻانھين''' يا پوسٽ ({{lang-en|'''Post'''}}) ڪنهن به اڏاوت ۾ بنيادي عمودي يا جهڪيل سهارو هوندو آهي، جيڪو [[ڪالم]] يا [[ٿنڀي]] سان مشابهت رکي ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ''پوسٽ'' (ٻانھين) عام طور ڪاٺ مان ٺهيل عمودي سهاري لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر اهو ڌاتو، پٿر يا ٻين مضبوط مواد مان پڻ تيار ٿي سگهي ٿو. ڪاٺ يا ڌاتوءَ جي فريم واري تعمير ۾ '''اسٽڊ''' (Stud) به ٻانھين جهڙو عمودي جزو هوندو آهي، پر اهو عام طور پوسٽ جي ڀيٽ ۾ هلڪو ۽ گهٽ بار کڻندڙ هوندو آهي. اهڙيءَ طرح '''اسٽرٽ''' (Strut) ڪڏهن اسٽڊ جهڙو ڪم ڪندو آهي ۽ ڪڏهن ڍانچي کي مضبوطي ڏيڻ لاءِ ٽيڪ يا بريسنگ (Bracing) طور استعمال ٿيندو آهي. برطانيا ۾ ''اسٽرٽ'' ڪڏهن پوسٽ سان گهڻي مشابهت رکندو آهي، پر اهو لازمي طور ڪنهن شهتير (بيم) جو بار نه کڻندو آهي. ڪاٺيءَ جي تعمير ۾ پوسٽون يا ٻانھيون عام طور [[چائنٺ|چائنٺ پٽي]] (سل پليٽ) تي بيهاريا ويندا آهن. بهرحال، ڪجهه ناياب تعميراتي طريقن ۾ ٿنڀا چائنٺ پٽي کي لتاڙي سڌو بنياد تائين پهچندا آهن، جنهن کي **وقفي واري چائنٺ** (انٽرپٽيڊ سل) واري جوڙجڪ چيو ويندو آهي. ڪجهه روايتي عمارتن ۾ ٿنڀا سڌو زمين ۾ کوڙيا ويندا آهن، جنهن کي **زمين ۾ کوڙيل پوسٽ واري تعمير** (Earthfast يا پوسٽ-ان-گرائونڊ ڪنسٽرڪشن) چيو ويندو آهي. پوسٽ يا ٻانھين لوڙھي (فينس) جي تعمير جو پڻ هڪ بنيادي جزو هوندو آهي، جيڪو باڙ جي افقي حصن کي سهارو ڏئي ان کي مضبوط ۽ قائم رکندو آهي. تعميراتي اصطلاحن ۾ '''جيڪ''' (Jack) ۽ '''ڪرپل''' (Cripple) جا لفظ عام طور ننڍن اسٽڊن ۽ رافٽرن (Rafters) لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر ٻانھين لاءِ اهي اصطلاح رڳو خاص حالتن، جهڙوڪ عارضي سهاري، ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن.. ==پڻ ڏسو== *[[در]] *[[دري]] *[[فريم]] *[[عمارت سازي]] *[[کٽ]] *[[چائنٺ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي لغت]] hf7g4vuuq9521l9l5e66weozagdmq13 400775 400764 2026-08-04T09:49:41Z Intisar Ali 8681 400775 wikitext text/x-wiki '''ٻانھي'''---(ن جو آواز نڪ مان نڪري) ٻانھيون : (Posts) فريم جي پاسن وارين اڀين پٽين کي ”ٻانھيون“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref>. کٽ يا پلنگ جي فريم جون پاسن واريون ڪاٺيون. مٿن ۽ پيرن واري پاسي جي ڪاٺين کي چائنٺ چئبو آهي. ٻہ چائنٺ ۽ ٻہ ٻانھين جو فريم چئن پاون تي بيھاري کٽ ٺاھبي آھي. کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي ٻانھين سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون سيراندي ۽ پيراندي وارين ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين ٻانھين تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ==فريم ۾ پاسي وارين ٻانھين جي اهميت== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري ٻانھين جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين ٻانھين وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندي آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ ٻانھي ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين ٻانھين لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺي پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. ==تعميرات== '''ٻانھين''' يا پوسٽ ({{lang-en|'''Post'''}}) ڪنهن به اڏاوت ۾ بنيادي عمودي يا جهڪيل سهارو هوندو آهي، جيڪو [[ڪالم]] يا [[ٿنڀي]] سان مشابهت رکي ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ''پوسٽ'' (ٻانھين) عام طور ڪاٺ مان ٺهيل عمودي سهاري لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر اهو ڌاتو، پٿر يا ٻين مضبوط مواد مان پڻ تيار ٿي سگهي ٿو. ڪاٺ يا ڌاتوءَ جي فريم واري تعمير ۾ '''اسٽڊ''' (Stud) به ٻانھين جهڙو عمودي جزو هوندو آهي، پر اهو عام طور پوسٽ جي ڀيٽ ۾ هلڪو ۽ گهٽ بار کڻندڙ هوندو آهي. اهڙيءَ طرح '''اسٽرٽ''' (Strut) ڪڏهن اسٽڊ جهڙو ڪم ڪندو آهي ۽ ڪڏهن ڍانچي کي مضبوطي ڏيڻ لاءِ ٽيڪ يا بريسنگ (Bracing) طور استعمال ٿيندو آهي. برطانيا ۾ ''اسٽرٽ'' ڪڏهن پوسٽ سان گهڻي مشابهت رکندو آهي، پر اهو لازمي طور ڪنهن شهتير (بيم) جو بار نه کڻندو آهي. ڪاٺيءَ جي تعمير ۾ پوسٽون يا ٻانھيون عام طور [[چائنٺ|چائنٺ پٽي]] (سل پليٽ) تي بيهاريا ويندا آهن. بهرحال، ڪجهه ناياب تعميراتي طريقن ۾ ٿنڀا چائنٺ پٽي کي لتاڙي سڌو بنياد تائين پهچندا آهن، جنهن کي **وقفي واري چائنٺ** (انٽرپٽيڊ سل) واري جوڙجڪ چيو ويندو آهي. ڪجهه روايتي عمارتن ۾ ٿنڀا سڌو زمين ۾ کوڙيا ويندا آهن، جنهن کي **زمين ۾ کوڙيل پوسٽ واري تعمير** (Earthfast يا پوسٽ-ان-گرائونڊ ڪنسٽرڪشن) چيو ويندو آهي. پوسٽ يا ٻانھين لوڙھي (فينس) جي تعمير جو پڻ هڪ بنيادي جزو هوندو آهي، جيڪو باڙ جي افقي حصن کي سهارو ڏئي ان کي مضبوط ۽ قائم رکندو آهي. تعميراتي اصطلاحن ۾ '''جيڪ''' (Jack) ۽ '''ڪرپل''' (Cripple) جا لفظ عام طور ننڍن اسٽڊن ۽ رافٽرن (Rafters) لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر ٻانھين لاءِ اهي اصطلاح رڳو خاص حالتن، جهڙوڪ عارضي سهاري، ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن. == ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير == [[ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير]] (ٽمبر فريمنگ) اهڙي تعميراتي طريقي لاءِ عام اصطلاح آهي، جنهن ۾ عمارت جو بنيادي ڍانچو ڪاٺ جي ٻانھين (پوسٽن) ۽ شهتيرن (Beams) تي ٻڌل هوندو آهي. هن طريقي ۾ عمودي ٿنڀا عمارت جو بنيادي بار کڻندا آهن، جڏهن ته افقي شهتير مختلف حصن کي پاڻ ۾ ڳنڍي بار کي مناسب نموني ورهائيندا آهن. تاريخي طور هي تعميراتي انداز يورپ، ايشيا ۽ اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ رهائشي گهرن، گودامن، عبادتگاهن ۽ ٻين عمارتن جي اڏاوت لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي. هن تعميراتي طريقي ۾ ''ٻانھي'' (Post) ايترو بنيادي جزو آهي، جو ڪاٺيءَ جي فريم جي ڪيترن ئي قسمن جا نالا به ان مان نڪتل آهن، جهڙوڪ **پوسٽ اينڊ بيم** (Post-and-beam)، **پوسٽ اينڊ گرٽ تعمير** (Post-and-girt construction)، **پوسٽ اينڊ لنٽل** (Post and lintel)، **پوسٽ فريم** (Post-frame)، **زمين ۾ کوڙيل ٻانھين واري تعمير** (Post-in-ground construction) ۽ **رِج ٻانھين واري تعمير** (Ridge-post construction). انهن سڀني طريقن ۾ ٿنڀا بنيادي بار کڻندڙ عنصر هوندا آهن، جڏهن ته شهتير، گرٽ ۽ ٻيا افقي جزا انهن کي پاڻ ۾ ڳنڍي سڄي ڍانچي کي مضبوطي ڏيندا آهن. ڇت جي ڪاٺيءَ جي فريم ۾ پڻ ٿنڀن جا مختلف قسم استعمال ٿيندا آهن، جن ۾ **ڪنگ پوسٽ** (King post)، **ڪوئين پوسٽ** (Queen post) ۽ **ڪرائون پوسٽ** (Crown post) نمايان آهن. انهن مان هر هڪ ڇت جي مخصوص جوڙجڪ ۾ بار کي ورهائڻ ۽ شهتيرن کي سهارو ڏيڻ جو ڪم سرانجام ڏيندو آهي، تنهنڪري انهن جون شڪليون ۽ ڪم هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن. جيڪڏهن ٻانھين گول ڪاٺ مان ٺهيل هجي ته ان کي عام طور **پول** (Pole) يا، جيڪڏهن ان جو قطر وڌيڪ هجي يا خاص جوڙجڪ ۾ استعمال ٿئي، ته **ماسٽ** (Mast) چيو ويندو آهي. اهڙي قسم جون ٻانھيون **پول فريم تعمير** (Pole building framing) ۽ ناروي جي روايتي **ماسٽ گرجا گھرن** (Mast churches) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا رهيا آهن. ==پڻ ڏسو== *[[در]] *[[دري]] *[[فريم]] *[[عمارت سازي]] *[[کٽ]] *[[چائنٺ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي لغت]] t2mffiod6td1lnijjm7pvia0jilwvxi 400782 400775 2026-08-04T09:57:22Z Intisar Ali 8681 400782 wikitext text/x-wiki '''ٻانھي'''---(ن جو آواز نڪ مان نڪري) ٻانھيون : (Posts) فريم جي پاسن وارين اڀين پٽين کي ”ٻانھيون“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref>. کٽ يا پلنگ جي فريم جون پاسن واريون ڪاٺيون. مٿن ۽ پيرن واري پاسي جي ڪاٺين کي چائنٺ چئبو آهي. ٻہ چائنٺ ۽ ٻہ ٻانھين جو فريم چئن پاون تي بيھاري کٽ ٺاھبي آھي. کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي ٻانھين سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون سيراندي ۽ پيراندي وارين ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين ٻانھين تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ==فريم ۾ پاسي وارين ٻانھين جي اهميت== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري ٻانھين جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين ٻانھين وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندي آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ ٻانھي ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين ٻانھين لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺي پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. ==تعميرات== '''ٻانھين''' يا پوسٽ ({{lang-en|'''Post'''}}) ڪنهن به اڏاوت ۾ بنيادي عمودي يا جهڪيل سهارو هوندو آهي، جيڪو [[ڪالم]] يا [[ٿنڀي]] سان مشابهت رکي ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ''پوسٽ'' (ٻانھين) عام طور ڪاٺ مان ٺهيل عمودي سهاري لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر اهو ڌاتو، پٿر يا ٻين مضبوط مواد مان پڻ تيار ٿي سگهي ٿو. ڪاٺ يا ڌاتوءَ جي فريم واري تعمير ۾ '''اسٽڊ''' (Stud) به ٻانھين جهڙو عمودي جزو هوندو آهي، پر اهو عام طور پوسٽ جي ڀيٽ ۾ هلڪو ۽ گهٽ بار کڻندڙ هوندو آهي. اهڙيءَ طرح '''اسٽرٽ''' (Strut) ڪڏهن اسٽڊ جهڙو ڪم ڪندو آهي ۽ ڪڏهن ڍانچي کي مضبوطي ڏيڻ لاءِ ٽيڪ يا بريسنگ (Bracing) طور استعمال ٿيندو آهي. برطانيا ۾ ''اسٽرٽ'' ڪڏهن پوسٽ سان گهڻي مشابهت رکندو آهي، پر اهو لازمي طور ڪنهن شهتير (بيم) جو بار نه کڻندو آهي. ڪاٺيءَ جي تعمير ۾ پوسٽون يا ٻانھيون عام طور [[چائنٺ|چائنٺ پٽي]] (سل پليٽ) تي بيهاريا ويندا آهن. بهرحال، ڪجهه ناياب تعميراتي طريقن ۾ ٿنڀا چائنٺ پٽي کي لتاڙي سڌو بنياد تائين پهچندا آهن، جنهن کي **وقفي واري چائنٺ** (انٽرپٽيڊ سل) واري جوڙجڪ چيو ويندو آهي. ڪجهه روايتي عمارتن ۾ ٿنڀا سڌو زمين ۾ کوڙيا ويندا آهن، جنهن کي **زمين ۾ کوڙيل پوسٽ واري تعمير** (Earthfast يا پوسٽ-ان-گرائونڊ ڪنسٽرڪشن) چيو ويندو آهي. پوسٽ يا ٻانھين لوڙھي (فينس) جي تعمير جو پڻ هڪ بنيادي جزو هوندو آهي، جيڪو باڙ جي افقي حصن کي سهارو ڏئي ان کي مضبوط ۽ قائم رکندو آهي. تعميراتي اصطلاحن ۾ '''جيڪ''' (Jack) ۽ '''ڪرپل''' (Cripple) جا لفظ عام طور ننڍن اسٽڊن ۽ رافٽرن (Rafters) لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر ٻانھين لاءِ اهي اصطلاح رڳو خاص حالتن، جهڙوڪ عارضي سهاري، ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن. == ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير == [[ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير]] (ٽمبر فريمنگ) اهڙي تعميراتي طريقي لاءِ عام اصطلاح آهي، جنهن ۾ عمارت جو بنيادي ڍانچو ڪاٺ جي ٻانھين (پوسٽن) ۽ شهتيرن (Beams) تي ٻڌل هوندو آهي. هن طريقي ۾ عمودي ٿنڀا عمارت جو بنيادي بار کڻندا آهن، جڏهن ته افقي شهتير مختلف حصن کي پاڻ ۾ ڳنڍي بار کي مناسب نموني ورهائيندا آهن. تاريخي طور هي تعميراتي انداز يورپ، ايشيا ۽ اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ رهائشي گهرن، گودامن، عبادتگاهن ۽ ٻين عمارتن جي اڏاوت لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي. هن تعميراتي طريقي ۾ ''ٻانھي'' (پوسٽ) ايترو بنيادي جزو آهي، جو ڪاٺيءَ جي فريم جي ڪيترن ئي قسمن جا نالا به ان مان نڪتل آهن، جهڙوڪ '''پوسٽ اينڊ بيم'''، ''پوسٽ اينڊ گرٽ تعمير'' (Post-and-girt)، ''پوسٽ اينڊ لنٽل'' (lintel)، ''پوسٽ فريم'' ، ''زمين ۾ کوڙيل ٻانھين واري تعمير'' (پوسٽ-ان-گرائونڊ ڪنسٽرڪشن) ۽ ''رِج ٻانھين واري تعمير'' (Ridge-post). انهن سڀني طريقن ۾ ٿنڀا بنيادي بار کڻندڙ عنصر هوندا آهن، جڏهن ته شهتير، گرٽ ۽ ٻيا افقي جزا انهن کي پاڻ ۾ ڳنڍي سڄي ڍانچي کي مضبوطي ڏيندا آهن. ڇت جي ڪاٺيءَ جي فريم ۾ پڻ ٿنڀن جا مختلف قسم استعمال ٿيندا آهن، جن ۾ ''ڪنگ پوسٽ''، ''ڪوئين پوسٽ'' ۽ ''ڪرائون پوسٽ'' نمايان آهن. انهن مان هر هڪ ڇت جي مخصوص جوڙجڪ ۾ بار کي ورهائڻ ۽ شهتيرن کي سهارو ڏيڻ جو ڪم سرانجام ڏيندو آهي، تنهنڪري انهن جون شڪليون ۽ ڪم هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن. جيڪڏهن ٻانھين گول ڪاٺ مان ٺهيل هجي ته ان کي عام طور ''پول'' (Pole) يا، جيڪڏهن ان جو قطر وڌيڪ هجي يا خاص جوڙجڪ ۾ استعمال ٿئي، ته ''ماسٽ'' (Mast) چيو ويندو آهي. اهڙي قسم جون ٻانھيون ''پول فريم تعمير'' (پول بلڊنگ فريمنگ) ۽ ناروي جي روايتي ''ماسٽ گرجا گھرن'' (Mast churches) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا رهيا آهن. ==پڻ ڏسو== *[[در]] *[[دري]] *[[فريم]] *[[عمارت سازي]] *[[کٽ]] *[[چائنٺ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي لغت]] pxrx7yj3xnb25ky77s78srl1x9b1oqx 400788 400782 2026-08-04T10:17:13Z Intisar Ali 8681 400788 wikitext text/x-wiki '''ٻانھي'''---(ن جو آواز نڪ مان نڪري) ٻانھيون : (Posts) فريم جي پاسن وارين اڀين پٽين کي ”ٻانھيون“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref>. کٽ يا پلنگ جي فريم جون پاسن واريون ڪاٺيون. مٿن ۽ پيرن واري پاسي جي ڪاٺين کي چائنٺ چئبو آهي. ٻہ چائنٺ ۽ ٻہ ٻانھين جو فريم چئن پاون تي بيھاري کٽ ٺاھبي آھي. کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي ٻانھين سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون سيراندي ۽ پيراندي وارين ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين ٻانھين تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ==فريم ۾ پاسي وارين ٻانھين جي اهميت== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري ٻانھين جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين ٻانھين وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندي آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ ٻانھي ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين ٻانھين لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺي پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. ==تعميرات== '''ٻانھين''' يا پوسٽ ({{lang-en|'''Post'''}}) ڪنهن به اڏاوت ۾ بنيادي عمودي يا جهڪيل سهارو هوندو آهي، جيڪو [[ڪالم]] يا [[ٿنڀي]] سان مشابهت رکي ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ''پوسٽ'' (ٻانھين) عام طور ڪاٺ مان ٺهيل عمودي سهاري لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر اهو ڌاتو، پٿر يا ٻين مضبوط مواد مان پڻ تيار ٿي سگهي ٿو. ڪاٺ يا ڌاتوءَ جي فريم واري تعمير ۾ '''اسٽڊ''' (Stud) به ٻانھين جهڙو عمودي جزو هوندو آهي، پر اهو عام طور پوسٽ جي ڀيٽ ۾ هلڪو ۽ گهٽ بار کڻندڙ هوندو آهي. اهڙيءَ طرح '''اسٽرٽ''' (Strut) ڪڏهن اسٽڊ جهڙو ڪم ڪندو آهي ۽ ڪڏهن ڍانچي کي مضبوطي ڏيڻ لاءِ ٽيڪ يا بريسنگ (Bracing) طور استعمال ٿيندو آهي. برطانيا ۾ ''اسٽرٽ'' ڪڏهن پوسٽ سان گهڻي مشابهت رکندو آهي، پر اهو لازمي طور ڪنهن شهتير (بيم) جو بار نه کڻندو آهي. ڪاٺيءَ جي تعمير ۾ پوسٽون يا ٻانھيون عام طور [[چائنٺ|چائنٺ پٽي]] (سل پليٽ) تي بيهاريا ويندا آهن. بهرحال، ڪجهه ناياب تعميراتي طريقن ۾ ٿنڀا چائنٺ پٽي کي لتاڙي سڌو بنياد تائين پهچندا آهن، جنهن کي **وقفي واري چائنٺ** (انٽرپٽيڊ سل) واري جوڙجڪ چيو ويندو آهي. ڪجهه روايتي عمارتن ۾ ٿنڀا سڌو زمين ۾ کوڙيا ويندا آهن، جنهن کي **زمين ۾ کوڙيل پوسٽ واري تعمير** (Earthfast يا پوسٽ-ان-گرائونڊ ڪنسٽرڪشن) چيو ويندو آهي. پوسٽ يا ٻانھين لوڙھي (فينس) جي تعمير جو پڻ هڪ بنيادي جزو هوندو آهي، جيڪو باڙ جي افقي حصن کي سهارو ڏئي ان کي مضبوط ۽ قائم رکندو آهي. تعميراتي اصطلاحن ۾ '''جيڪ''' (Jack) ۽ '''ڪرپل''' (Cripple) جا لفظ عام طور ننڍن اسٽڊن ۽ رافٽرن (Rafters) لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر ٻانھين لاءِ اهي اصطلاح رڳو خاص حالتن، جهڙوڪ عارضي سهاري، ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن. == ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير == [[ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير]] (ٽمبر فريمنگ) اهڙي تعميراتي طريقي لاءِ عام اصطلاح آهي، جنهن ۾ عمارت جو بنيادي ڍانچو ڪاٺ جي ٻانھين (پوسٽن) ۽ شهتيرن (Beams) تي ٻڌل هوندو آهي. هن طريقي ۾ عمودي ٿنڀا عمارت جو بنيادي بار کڻندا آهن، جڏهن ته افقي شهتير مختلف حصن کي پاڻ ۾ ڳنڍي بار کي مناسب نموني ورهائيندا آهن. تاريخي طور هي تعميراتي انداز يورپ، ايشيا ۽ اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ رهائشي گهرن، گودامن، عبادتگاهن ۽ ٻين عمارتن جي اڏاوت لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي. هن تعميراتي طريقي ۾ ''ٻانھي'' (پوسٽ) ايترو بنيادي جزو آهي، جو ڪاٺيءَ جي فريم جي ڪيترن ئي قسمن جا نالا به ان مان نڪتل آهن، جهڙوڪ '''پوسٽ اينڊ بيم'''، ''پوسٽ اينڊ گرٽ تعمير'' (Post-and-girt)، ''پوسٽ اينڊ لنٽل'' (lintel)، ''پوسٽ فريم'' ، ''زمين ۾ کوڙيل ٻانھين واري تعمير'' (پوسٽ-ان-گرائونڊ ڪنسٽرڪشن) ۽ ''رِج ٻانھين واري تعمير'' (Ridge-post). انهن سڀني طريقن ۾ ٿنڀا بنيادي بار کڻندڙ عنصر هوندا آهن، جڏهن ته شهتير، گرٽ ۽ ٻيا افقي جزا انهن کي پاڻ ۾ ڳنڍي سڄي ڍانچي کي مضبوطي ڏيندا آهن. ڇت جي ڪاٺيءَ جي فريم ۾ پڻ ٿنڀن جا مختلف قسم استعمال ٿيندا آهن، جن ۾ ''ڪنگ پوسٽ''، ''ڪوئين پوسٽ'' ۽ ''ڪرائون پوسٽ'' نمايان آهن. انهن مان هر هڪ ڇت جي مخصوص جوڙجڪ ۾ بار کي ورهائڻ ۽ شهتيرن کي سهارو ڏيڻ جو ڪم سرانجام ڏيندو آهي، تنهنڪري انهن جون شڪليون ۽ ڪم هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن. جيڪڏهن ٻانھين گول ڪاٺ مان ٺهيل هجي ته ان کي عام طور ''پول'' (Pole) يا، جيڪڏهن ان جو قطر وڌيڪ هجي يا خاص جوڙجڪ ۾ استعمال ٿئي، ته ''ماسٽ'' (Mast) چيو ويندو آهي. اهڙي قسم جون ٻانھيون ''پول فريم تعمير'' (پول بلڊنگ فريمنگ) ۽ ناروي جي روايتي ''ماسٽ گرجا گھرن'' (Mast churches) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا رهيا آهن. === روايتي ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير ۾ ٿنڀن ۽ سهارن جا نالا === روايتي [[ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير]] ۾ مختلف جڳهن، بناوتن ۽ ڪمن موجب ٻانھين (Posts) ۽ سهارن (Struts) لاءِ جدا جدا اصطلاح استعمال ٿيندا آهن. هيٺ انهن مان اهم نالن جي وضاحت ڏجي ٿي: * '''ڀت واري ٻانھي''' (وال پوسٽ) – ڀت ۾ لڳل ڪنهن به عمودي ٻانھي لاءِ عام اصطلاح. * '''مکيه ٻانھي''' (پرنسپل پوسٽ) – ڍانچي جو بنيادي بار کڻندڙ ٻانھي. ''پرنسپل'' مان مراد اهو اهم جزو آهي، جيڪو عام يا ثانوي حصن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ بار برداشت ڪري. * '''ڪنڊ واري ٻانھي''' (اينگل پوسٽ) – عمارت جي ڪنڊ تي لڳل ٻانھي. تاريخي تعمير ۾ هن اصطلاح جو گهڻو استعمال ٿيندو هو. * '''وچين ڀت واري ٻانھي''' (انٽرميڊئيٽ پوسٽ) – ٻاهرئين ڀت ۾ لڳل اهڙي ٻانھي، جيڪا ڪنڊ تي نه هجي. * '''چمنيءَ واري ٻانھي''' (چمني پوسٽ) – وچين ٻانھي، جيڪا چمنيءَ جي ويجهو هئڻ سبب ان نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. * '''اندروني ٻانھي''' (انٽيريئر پوسٽ) – عمارت جي اندر واقع اهڙو ٻانھي، جيڪا ٻاهرئين ڀت جو حصو نه هجي. * '''آرڪيڊ ٻانھي''' (آرڪيڊ پوسٽ) – گرجا گهر يا ساڳي طرز جي عمارت ۾ مرڪزي رستي (Nave) ۽ پاسي واري رستي (Aisle) جي وچ تي لڳل ٻانھي. * '''آئزل ٻانھي''' (Aisle post) – آرڪيڊ ٻانھي لاءِ ٻيو نالو. * '''ڪنڊ واري ٻانھي''' (ڪارنر پوسٽ) – عمارت جي ڪنهن به ڪنڊ تي لڳل ٻانھي. * '''هڪ ماڙ واري ٻانھي''' (اسٽوري پوسٽ) – اهڙي ٻانھي، جيڪا رڳو هڪ ماڙ جي اوچائي تائين هجي. هي قسم گهڻو ڪري پليٽفارم فريمنگ ۾ استعمال ٿيندو آهي. * '''پرڪ ٻانھي''' (Prick post) – هڪ ماڙ جي اوچائي وارو ننڍو ٿنڀو، جيڪو ڪنهن خاص هنڌ تي اضافي سهاري لاءِ لڳايو ويندو آهي. ڇت جي ٽرس ۾ هي پاسي واري ٿنڀي طور پڻ ڪم ڪري سگهي ٿو. * '''رِج ٻانھي''' (Ridge post) – اهڙو ٿنڀو، جيڪو بنياد يا زمين کان شروع ٿي ڇت جي رِج شهتير تائين پهچي. * '''سامسن ٻانھي''' (Samson post) – مضبوط ۽ ٿلهي ٻانھي، جيڪا پرڪ ٻانھي يا پنچئن سان ملندڙ جلندڙ ڪم سرانجام ڏئي. * '''پنچئن''' (Puncheon) – مختصر ۽ ٿلهي ٻانھي يا ٿنڀو، جيڪو اضافي سهاري لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ''پنچئن'' لفظ ڪڏهن اهڙي ڪاٺ جي اڌ چيري ٽڪري لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جيڪا فرش يا تعمير ۾ ڪم اچي. * '''ڊريگن ٻانھي''' (ڊريگن پوسٽ) – ناياب قسم جو ڪنڊي ٿنڀو، جيڪو جيٽي (Jetty) واري تعمير ۾ [[ڊريگن بيم]] کي سهارو ڏئي. * '''گنسٽاڪ يا ڦهليل ٿنڀو''' (Gunstock post) – اهڙو ٿنڀو، جيڪو هيٺان سنهو ۽ مٿان ويڪرو هوندو آهي. هي شڪل اضافي مضبوطي فراهم ڪرڻ لاءِ اختيار ڪئي ويندي هئي. * '''جيٽي ٻانھي''' (Jetty post) – ٻاهر نڪتل مٿئين ماڙ (Jetty) کي سهارو ڏيندڙ ٻانھي. * '''دروازي واري ٻانھي''' (ڊور پوسٽ) – دروازي جي فريم يا چوڪاٽي جو عمودي ٿنڀو. * '''بليڊ''' (Blade) – ڪرڪ (Cruck) قسم جي ڪاٺيءَ جي تعمير ۾ استعمال ٿيندڙ ٻانھي جهڙو مخصوص ڪاٺيءَ جو جزو. * '''ڪرڪ اسٽڊ''' (Cruck stud) – ڪرڪ بليڊ تي نصب ٿيل عمودي اسٽڊ يا ٿنڀو، جيڪو ڀت جي فريم جو حصو بڻجي ٿو. * '''پائل''' (Pile) – زمين ۾ کوڙيل ٻانھي، جيڪا ڪمزور زمين تي بنياد کي مضبوطي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي پائل فائونڊيشن يا زمين ۾ کوڙيل ٿنڀي واري تعمير چيو وڃي ٿو. * '''اسٽيو''' (Stave) – سنهي ڪاٺي، عمودي تختي يا اهڙو ٻانھي، جيڪا ڀت کي سهارو ڏيڻ لاءِ استعمال ٿئي. ==پڻ ڏسو== *[[در]] *[[دري]] *[[فريم]] *[[عمارت سازي]] *[[کٽ]] *[[چائنٺ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي لغت]] m57jz1qjwrmswz4foygg7r21dnkkppi 400789 400788 2026-08-04T10:19:45Z Intisar Ali 8681 400789 wikitext text/x-wiki '''ٻانھي'''---(ن جو آواز نڪ مان نڪري) ٻانھيون : (Posts) فريم جي پاسن وارين اڀين پٽين کي ”ٻانھيون“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref>. کٽ يا پلنگ جي فريم جون پاسن واريون ڪاٺيون. مٿن ۽ پيرن واري پاسي جي ڪاٺين کي چائنٺ چئبو آهي. ٻہ چائنٺ ۽ ٻہ ٻانھين جو فريم چئن پاون تي بيھاري کٽ ٺاھبي آھي. کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي ٻانھين سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون سيراندي ۽ پيراندي وارين ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين ٻانھين تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ==فريم ۾ پاسي وارين ٻانھين جي اهميت== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري ٻانھين جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين ٻانھين وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندي آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ ٻانھي ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين ٻانھين لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺي پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. ==تعميرات== '''ٻانھين''' يا پوسٽ ({{lang-en|'''Post'''}}) ڪنهن به اڏاوت ۾ بنيادي عمودي يا جهڪيل سهارو هوندو آهي، جيڪو [[ڪالم]] يا [[ٿنڀي]] سان مشابهت رکي ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ''پوسٽ'' (ٻانھين) عام طور ڪاٺ مان ٺهيل عمودي سهاري لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر اهو ڌاتو، پٿر يا ٻين مضبوط مواد مان پڻ تيار ٿي سگهي ٿو. ڪاٺ يا ڌاتوءَ جي فريم واري تعمير ۾ '''اسٽڊ''' (Stud) به ٻانھين جهڙو عمودي جزو هوندو آهي، پر اهو عام طور پوسٽ جي ڀيٽ ۾ هلڪو ۽ گهٽ بار کڻندڙ هوندو آهي. اهڙيءَ طرح '''اسٽرٽ''' (Strut) ڪڏهن اسٽڊ جهڙو ڪم ڪندو آهي ۽ ڪڏهن ڍانچي کي مضبوطي ڏيڻ لاءِ ٽيڪ يا بريسنگ (Bracing) طور استعمال ٿيندو آهي. برطانيا ۾ ''اسٽرٽ'' ڪڏهن پوسٽ سان گهڻي مشابهت رکندو آهي، پر اهو لازمي طور ڪنهن شهتير (بيم) جو بار نه کڻندو آهي. ڪاٺيءَ جي تعمير ۾ پوسٽون يا ٻانھيون عام طور [[چائنٺ|چائنٺ پٽي]] (سل پليٽ) تي بيهاريا ويندا آهن. بهرحال، ڪجهه ناياب تعميراتي طريقن ۾ ٿنڀا چائنٺ پٽي کي لتاڙي سڌو بنياد تائين پهچندا آهن، جنهن کي **وقفي واري چائنٺ** (انٽرپٽيڊ سل) واري جوڙجڪ چيو ويندو آهي. ڪجهه روايتي عمارتن ۾ ٿنڀا سڌو زمين ۾ کوڙيا ويندا آهن، جنهن کي **زمين ۾ کوڙيل پوسٽ واري تعمير** (Earthfast يا پوسٽ-ان-گرائونڊ ڪنسٽرڪشن) چيو ويندو آهي. پوسٽ يا ٻانھين لوڙھي (فينس) جي تعمير جو پڻ هڪ بنيادي جزو هوندو آهي، جيڪو باڙ جي افقي حصن کي سهارو ڏئي ان کي مضبوط ۽ قائم رکندو آهي. تعميراتي اصطلاحن ۾ '''جيڪ''' (Jack) ۽ '''ڪرپل''' (Cripple) جا لفظ عام طور ننڍن اسٽڊن ۽ رافٽرن (Rafters) لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر ٻانھين لاءِ اهي اصطلاح رڳو خاص حالتن، جهڙوڪ عارضي سهاري، ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن. == ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير == [[ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير]] (ٽمبر فريمنگ) اهڙي تعميراتي طريقي لاءِ عام اصطلاح آهي، جنهن ۾ عمارت جو بنيادي ڍانچو ڪاٺ جي ٻانھين (پوسٽن يا ٿنڀن) ۽ شهتيرن (Beams) تي ٻڌل هوندو آهي. هن طريقي ۾ عمودي ٿنڀا عمارت جو بنيادي بار کڻندا آهن، جڏهن ته افقي شهتير مختلف حصن کي پاڻ ۾ ڳنڍي بار کي مناسب نموني ورهائيندا آهن. تاريخي طور هي تعميراتي انداز يورپ، ايشيا ۽ اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ رهائشي گهرن، گودامن، عبادتگاهن ۽ ٻين عمارتن جي اڏاوت لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي. هن تعميراتي طريقي ۾ ''ٻانھي'' (پوسٽ) يا ٿنڀو ايترو بنيادي جزو آهي، جو ڪاٺيءَ جي فريم جي ڪيترن ئي قسمن جا نالا به ان مان نڪتل آهن، جهڙوڪ '''پوسٽ اينڊ بيم'''، ''پوسٽ اينڊ گرٽ تعمير'' (Post-and-girt)، ''پوسٽ اينڊ لنٽل'' (lintel)، ''پوسٽ فريم'' ، ''زمين ۾ کوڙيل ٻانھين واري تعمير'' (پوسٽ-ان-گرائونڊ ڪنسٽرڪشن) ۽ ''رِج ٻانھين واري تعمير'' (Ridge-post). انهن سڀني طريقن ۾ ٿنڀا بنيادي بار کڻندڙ عنصر هوندا آهن، جڏهن ته شهتير، گرٽ ۽ ٻيا افقي جزا انهن کي پاڻ ۾ ڳنڍي سڄي ڍانچي کي مضبوطي ڏيندا آهن. ڇت جي ڪاٺيءَ جي فريم ۾ پڻ ٻانھين يا ٿنڀن جا مختلف قسم استعمال ٿيندا آهن، جن ۾ ''ڪنگ پوسٽ''، ''ڪوئين پوسٽ'' ۽ ''ڪرائون پوسٽ'' نمايان آهن. انهن مان هر هڪ ڇت جي مخصوص جوڙجڪ ۾ بار کي ورهائڻ ۽ شهتيرن کي سهارو ڏيڻ جو ڪم سرانجام ڏيندو آهي، تنهنڪري انهن جون شڪليون ۽ ڪم هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن. جيڪڏهن ٻانھين گول ڪاٺ مان ٺهيل هجي ته ان کي عام طور ''پول'' (Pole) يا، جيڪڏهن ان جو قطر وڌيڪ هجي يا خاص جوڙجڪ ۾ استعمال ٿئي، ته ''ماسٽ'' (Mast) چيو ويندو آهي. اهڙي قسم جون ٻانھيون ''پول فريم تعمير'' (پول بلڊنگ فريمنگ) ۽ ناروي جي روايتي ''ماسٽ گرجا گھرن'' (Mast churches) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا رهيا آهن. === روايتي ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير ۾ ٿنڀن ۽ سهارن جا نالا === روايتي [[ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير]] ۾ مختلف جڳهن، بناوتن ۽ ڪمن موجب ٻانھيون يا ٿنڀا (Posts) ۽ سهارن (Struts) لاءِ جدا جدا اصطلاح استعمال ٿيندا آهن. هيٺ انهن مان اهم نالن جي وضاحت ڏجي ٿي: * '''ڀت واري ٻانھي''' (وال پوسٽ) – ڀت ۾ لڳل ڪنهن به عمودي ٻانھي لاءِ عام اصطلاح. * '''مکيه ٻانھي''' (پرنسپل پوسٽ) – ڍانچي جو بنيادي بار کڻندڙ ٻانھي. ''پرنسپل'' مان مراد اهو اهم جزو آهي، جيڪو عام يا ثانوي حصن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ بار برداشت ڪري. * '''ڪنڊ واري ٻانھي''' (اينگل پوسٽ) – عمارت جي ڪنڊ تي لڳل ٻانھي. تاريخي تعمير ۾ هن اصطلاح جو گهڻو استعمال ٿيندو هو. * '''وچين ڀت واري ٻانھي''' (انٽرميڊئيٽ پوسٽ) – ٻاهرئين ڀت ۾ لڳل اهڙي ٻانھي، جيڪا ڪنڊ تي نه هجي. * '''چمنيءَ واري ٻانھي''' (چمني پوسٽ) – وچين ٻانھي، جيڪا چمنيءَ جي ويجهو هئڻ سبب ان نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. * '''اندروني ٻانھي''' (انٽيريئر پوسٽ) – عمارت جي اندر واقع اهڙو ٻانھي، جيڪا ٻاهرئين ڀت جو حصو نه هجي. * '''آرڪيڊ ٻانھي''' (آرڪيڊ پوسٽ) – گرجا گهر يا ساڳي طرز جي عمارت ۾ مرڪزي رستي (Nave) ۽ پاسي واري رستي (Aisle) جي وچ تي لڳل ٻانھي. * '''آئزل ٻانھي''' (Aisle post) – آرڪيڊ ٻانھي لاءِ ٻيو نالو. * '''ڪنڊ واري ٻانھي''' (ڪارنر پوسٽ) – عمارت جي ڪنهن به ڪنڊ تي لڳل ٻانھي. * '''هڪ ماڙ واري ٻانھي''' (اسٽوري پوسٽ) – اهڙي ٻانھي، جيڪا رڳو هڪ ماڙ جي اوچائي تائين هجي. هي قسم گهڻو ڪري پليٽفارم فريمنگ ۾ استعمال ٿيندو آهي. * '''پرڪ ٻانھي''' (Prick post) – هڪ ماڙ جي اوچائي وارو ننڍو ٿنڀو، جيڪو ڪنهن خاص هنڌ تي اضافي سهاري لاءِ لڳايو ويندو آهي. ڇت جي ٽرس ۾ هي پاسي واري ٿنڀي طور پڻ ڪم ڪري سگهي ٿو. * '''رِج ٻانھي''' (Ridge post) – اهڙو ٿنڀو، جيڪو بنياد يا زمين کان شروع ٿي ڇت جي رِج شهتير تائين پهچي. * '''سامسن ٻانھي''' (Samson post) – مضبوط ۽ ٿلهي ٻانھي، جيڪا پرڪ ٻانھي يا پنچئن سان ملندڙ جلندڙ ڪم سرانجام ڏئي. * '''پنچئن''' (Puncheon) – مختصر ۽ ٿلهي ٻانھي يا ٿنڀو، جيڪو اضافي سهاري لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ''پنچئن'' لفظ ڪڏهن اهڙي ڪاٺ جي اڌ چيري ٽڪري لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جيڪا فرش يا تعمير ۾ ڪم اچي. * '''ڊريگن ٻانھي''' (ڊريگن پوسٽ) – ناياب قسم جو ڪنڊي ٿنڀو، جيڪو جيٽي (Jetty) واري تعمير ۾ [[ڊريگن بيم]] کي سهارو ڏئي. * '''گنسٽاڪ يا ڦهليل ٿنڀو''' (Gunstock post) – اهڙو ٿنڀو، جيڪو هيٺان سنهو ۽ مٿان ويڪرو هوندو آهي. هي شڪل اضافي مضبوطي فراهم ڪرڻ لاءِ اختيار ڪئي ويندي هئي. * '''جيٽي ٻانھي''' (Jetty post) – ٻاهر نڪتل مٿئين ماڙ (Jetty) کي سهارو ڏيندڙ ٻانھي. * '''دروازي واري ٻانھي''' (ڊور پوسٽ) – دروازي جي فريم يا چوڪاٽي جو عمودي ٿنڀو. * '''بليڊ''' (Blade) – ڪرڪ (Cruck) قسم جي ڪاٺيءَ جي تعمير ۾ استعمال ٿيندڙ ٻانھي جهڙو مخصوص ڪاٺيءَ جو جزو. * '''ڪرڪ اسٽڊ''' (Cruck stud) – ڪرڪ بليڊ تي نصب ٿيل عمودي اسٽڊ يا ٿنڀو، جيڪو ڀت جي فريم جو حصو بڻجي ٿو. * '''پائل''' (Pile) – زمين ۾ کوڙيل ٻانھي، جيڪا ڪمزور زمين تي بنياد کي مضبوطي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي پائل فائونڊيشن يا زمين ۾ کوڙيل ٿنڀي واري تعمير چيو وڃي ٿو. * '''اسٽيو''' (Stave) – سنهي ڪاٺي، عمودي تختي يا اهڙو ٻانھي، جيڪا ڀت کي سهارو ڏيڻ لاءِ استعمال ٿئي. ==پڻ ڏسو== *[[در]] *[[دري]] *[[فريم]] *[[عمارت سازي]] *[[کٽ]] *[[چائنٺ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي لغت]] ow2unq5h5q89hvvlodpr3bmkhx1uqw1 400790 400789 2026-08-04T10:28:41Z Intisar Ali 8681 400790 wikitext text/x-wiki '''ٻانھي'''---(ن جو آواز نڪ مان نڪري) ٻانھيون : (Posts) فريم جي پاسن وارين اڀين پٽين کي ”ٻانھيون“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref>. کٽ يا پلنگ جي فريم جون پاسن واريون ڪاٺيون. مٿن ۽ پيرن واري پاسي جي ڪاٺين کي چائنٺ چئبو آهي. ٻہ چائنٺ ۽ ٻہ ٻانھين جو فريم چئن پاون تي بيھاري کٽ ٺاھبي آھي. کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي ٻانھين سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون سيراندي ۽ پيراندي وارين ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين ٻانھين تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ==فريم ۾ پاسي وارين ٻانھين جي اهميت== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري ٻانھين جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين ٻانھين وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندي آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ ٻانھي ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين ٻانھين لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺي پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. ==تعميرات== '''ٻانھين''' يا پوسٽ ({{lang-en|'''Post'''}}) ڪنهن به اڏاوت ۾ بنيادي عمودي يا جهڪيل سهارو هوندو آهي، جيڪو [[ڪالم]] يا [[ٿنڀي]] سان مشابهت رکي ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ''پوسٽ'' (ٻانھين) عام طور ڪاٺ مان ٺهيل عمودي سهاري لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر اهو ڌاتو، پٿر يا ٻين مضبوط مواد مان پڻ تيار ٿي سگهي ٿو. ڪاٺ يا ڌاتوءَ جي فريم واري تعمير ۾ '''اسٽڊ''' (Stud) به ٻانھين جهڙو عمودي جزو هوندو آهي، پر اهو عام طور پوسٽ جي ڀيٽ ۾ هلڪو ۽ گهٽ بار کڻندڙ هوندو آهي. اهڙيءَ طرح '''اسٽرٽ''' (Strut) ڪڏهن اسٽڊ جهڙو ڪم ڪندو آهي ۽ ڪڏهن ڍانچي کي مضبوطي ڏيڻ لاءِ ٽيڪ يا بريسنگ (Bracing) طور استعمال ٿيندو آهي. برطانيا ۾ ''اسٽرٽ'' ڪڏهن پوسٽ سان گهڻي مشابهت رکندو آهي، پر اهو لازمي طور ڪنهن شهتير (بيم) جو بار نه کڻندو آهي. ڪاٺيءَ جي تعمير ۾ پوسٽون يا ٻانھيون عام طور [[چائنٺ|چائنٺ پٽي]] (سل پليٽ) تي بيهاريا ويندا آهن. بهرحال، ڪجهه ناياب تعميراتي طريقن ۾ ٿنڀا چائنٺ پٽي کي لتاڙي سڌو بنياد تائين پهچندا آهن، جنهن کي **وقفي واري چائنٺ** (انٽرپٽيڊ سل) واري جوڙجڪ چيو ويندو آهي. ڪجهه روايتي عمارتن ۾ ٿنڀا سڌو زمين ۾ کوڙيا ويندا آهن، جنهن کي **زمين ۾ کوڙيل پوسٽ واري تعمير** (Earthfast يا پوسٽ-ان-گرائونڊ ڪنسٽرڪشن) چيو ويندو آهي. پوسٽ يا ٻانھين لوڙھي (فينس) جي تعمير جو پڻ هڪ بنيادي جزو هوندو آهي، جيڪو باڙ جي افقي حصن کي سهارو ڏئي ان کي مضبوط ۽ قائم رکندو آهي. تعميراتي اصطلاحن ۾ '''جيڪ''' (Jack) ۽ '''ڪرپل''' (Cripple) جا لفظ عام طور ننڍن اسٽڊن ۽ رافٽرن (Rafters) لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر ٻانھين لاءِ اهي اصطلاح رڳو خاص حالتن، جهڙوڪ عارضي سهاري، ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن. == ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير == [[ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير]] (ٽمبر فريمنگ) اهڙي تعميراتي طريقي لاءِ عام اصطلاح آهي، جنهن ۾ عمارت جو بنيادي ڍانچو ڪاٺ جي ٻانھين (پوسٽن يا ٿنڀن) ۽ شهتيرن (Beams) تي ٻڌل هوندو آهي. هن طريقي ۾ عمودي ٿنڀا عمارت جو بنيادي بار کڻندا آهن، جڏهن ته افقي شهتير مختلف حصن کي پاڻ ۾ ڳنڍي بار کي مناسب نموني ورهائيندا آهن. تاريخي طور هي تعميراتي انداز يورپ، ايشيا ۽ اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ رهائشي گهرن، گودامن، عبادتگاهن ۽ ٻين عمارتن جي اڏاوت لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي. هن تعميراتي طريقي ۾ ''ٻانھي'' (پوسٽ) يا ٿنڀو ايترو بنيادي جزو آهي، جو ڪاٺيءَ جي فريم جي ڪيترن ئي قسمن جا نالا به ان مان نڪتل آهن، جهڙوڪ '''پوسٽ اينڊ بيم'''، ''پوسٽ اينڊ گرٽ تعمير'' (Post-and-girt)، ''پوسٽ اينڊ لنٽل'' (lintel)، ''پوسٽ فريم'' ، ''زمين ۾ کوڙيل ٻانھين واري تعمير'' (پوسٽ-ان-گرائونڊ ڪنسٽرڪشن) ۽ ''رِج ٻانھين واري تعمير'' (Ridge-post). انهن سڀني طريقن ۾ ٿنڀا بنيادي بار کڻندڙ عنصر هوندا آهن، جڏهن ته شهتير، گرٽ ۽ ٻيا افقي جزا انهن کي پاڻ ۾ ڳنڍي سڄي ڍانچي کي مضبوطي ڏيندا آهن. ڇت جي ڪاٺيءَ جي فريم ۾ پڻ ٻانھين يا ٿنڀن جا مختلف قسم استعمال ٿيندا آهن، جن ۾ ''ڪنگ پوسٽ''، ''ڪوئين پوسٽ'' ۽ ''ڪرائون پوسٽ'' نمايان آهن. انهن مان هر هڪ ڇت جي مخصوص جوڙجڪ ۾ بار کي ورهائڻ ۽ شهتيرن کي سهارو ڏيڻ جو ڪم سرانجام ڏيندو آهي، تنهنڪري انهن جون شڪليون ۽ ڪم هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن. جيڪڏهن ٻانھين گول ڪاٺ مان ٺهيل هجي ته ان کي عام طور ''پول'' (Pole) يا، جيڪڏهن ان جو قطر وڌيڪ هجي يا خاص جوڙجڪ ۾ استعمال ٿئي، ته ''ماسٽ'' (Mast) چيو ويندو آهي. اهڙي قسم جون ٻانھيون ''پول فريم تعمير'' (پول بلڊنگ فريمنگ) ۽ ناروي جي روايتي ''ماسٽ گرجا گھرن'' (Mast churches) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا رهيا آهن. === روايتي ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير ۾ ٿنڀن ۽ سهارن جا نالا === روايتي [[ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير]] ۾ مختلف جڳهن، بناوتن ۽ ڪمن موجب ٻانھيون يا ٿنڀا (Posts) ۽ سهارن (Struts) لاءِ جدا جدا اصطلاح استعمال ٿيندا آهن. هيٺ انهن مان اهم نالن جي وضاحت ڏجي ٿي: * '''ڀت واري ٻانھي''' (وال پوسٽ) – ڀت ۾ لڳل ڪنهن به عمودي ٻانھي لاءِ عام اصطلاح. * '''مکيه ٻانھي''' (پرنسپل پوسٽ) – ڍانچي جو بنيادي بار کڻندڙ ٻانھي. ''پرنسپل'' مان مراد اهو اهم جزو آهي، جيڪو عام يا ثانوي حصن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ بار برداشت ڪري. * '''ڪنڊ واري ٻانھي''' (اينگل پوسٽ) – عمارت جي ڪنڊ تي لڳل ٻانھي. تاريخي تعمير ۾ هن اصطلاح جو گهڻو استعمال ٿيندو هو. * '''وچين ڀت واري ٻانھي''' (انٽرميڊئيٽ پوسٽ) – ٻاهرئين ڀت ۾ لڳل اهڙي ٻانھي، جيڪا ڪنڊ تي نه هجي. * '''چمنيءَ واري ٻانھي''' (چمني پوسٽ) – وچين ٻانھي، جيڪا چمنيءَ جي ويجهو هئڻ سبب ان نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. * '''اندروني ٻانھي''' (انٽيريئر پوسٽ) – عمارت جي اندر واقع اهڙو ٻانھي، جيڪا ٻاهرئين ڀت جو حصو نه هجي. * '''آرڪيڊ ٻانھي''' (آرڪيڊ پوسٽ) – گرجا گهر يا ساڳي طرز جي عمارت ۾ مرڪزي رستي (Nave) ۽ پاسي واري رستي (Aisle) جي وچ تي لڳل ٻانھي. * '''آئزل ٻانھي''' (Aisle post) – آرڪيڊ ٻانھي لاءِ ٻيو نالو. * '''ڪنڊ واري ٻانھي''' (ڪارنر پوسٽ) – عمارت جي ڪنهن به ڪنڊ تي لڳل ٻانھي. * '''هڪ ماڙ واري ٻانھي''' (اسٽوري پوسٽ) – اهڙي ٻانھي، جيڪا رڳو هڪ ماڙ جي اوچائي تائين هجي. هي قسم گهڻو ڪري پليٽفارم فريمنگ ۾ استعمال ٿيندو آهي. * '''پرڪ ٻانھي''' (Prick post) – هڪ ماڙ جي اوچائي وارو ننڍو ٿنڀو، جيڪو ڪنهن خاص هنڌ تي اضافي سهاري لاءِ لڳايو ويندو آهي. ڇت جي ٽرس ۾ هي پاسي واري ٿنڀي طور پڻ ڪم ڪري سگهي ٿو. * '''رِج ٻانھي''' (Ridge post) – اهڙو ٿنڀو، جيڪو بنياد يا زمين کان شروع ٿي ڇت جي رِج شهتير تائين پهچي. * '''سامسن ٻانھي''' (Samson post) – مضبوط ۽ ٿلهي ٻانھي، جيڪا پرڪ ٻانھي يا پنچئن سان ملندڙ جلندڙ ڪم سرانجام ڏئي. * '''پنچئن''' (Puncheon) – مختصر ۽ ٿلهي ٻانھي يا ٿنڀو، جيڪو اضافي سهاري لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ''پنچئن'' لفظ ڪڏهن اهڙي ڪاٺ جي اڌ چيري ٽڪري لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جيڪا فرش يا تعمير ۾ ڪم اچي. * '''ڊريگن ٻانھي''' (ڊريگن پوسٽ) – ناياب قسم جو ڪنڊي ٿنڀو، جيڪو جيٽي (Jetty) واري تعمير ۾ [[ڊريگن بيم]] کي سهارو ڏئي. * '''گنسٽاڪ يا ڦهليل ٿنڀو''' (Gunstock post) – اهڙو ٿنڀو، جيڪو هيٺان سنهو ۽ مٿان ويڪرو هوندو آهي. هي شڪل اضافي مضبوطي فراهم ڪرڻ لاءِ اختيار ڪئي ويندي هئي. * '''جيٽي ٻانھي''' (Jetty post) – ٻاهر نڪتل مٿئين ماڙ (Jetty) کي سهارو ڏيندڙ ٻانھي. * '''دروازي واري ٻانھي''' (ڊور پوسٽ) – دروازي جي فريم يا چوڪاٽي جو عمودي ٿنڀو. * '''بليڊ''' (Blade) – ڪرڪ (Cruck) قسم جي ڪاٺيءَ جي تعمير ۾ استعمال ٿيندڙ ٻانھي جهڙو مخصوص ڪاٺيءَ جو جزو. * '''ڪرڪ اسٽڊ''' (Cruck stud) – ڪرڪ بليڊ تي نصب ٿيل عمودي اسٽڊ يا ٿنڀو، جيڪو ڀت جي فريم جو حصو بڻجي ٿو. * '''پائل''' (Pile) – زمين ۾ کوڙيل ٻانھي، جيڪا ڪمزور زمين تي بنياد کي مضبوطي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي پائل فائونڊيشن يا زمين ۾ کوڙيل ٿنڀي واري تعمير چيو وڃي ٿو. * '''اسٽيو''' (Stave) – سنهي ڪاٺي، عمودي تختي يا اهڙو ٻانھي، جيڪا ڀت کي سهارو ڏيڻ لاءِ استعمال ٿئي. === ڇت جي ڪاٺيءَ جي فريم ۾ ٿنڀن ۽ سهارن جا نالا === روايتي ڪاٺيءَ جي ڇت جي فريم (روف فريمنگ) ۾ مختلف قسمن جا عمودي ٿنڀا يا ٻانھيون (Posts) ۽ سهارا (Struts) استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي ڇت جي بار کي مناسب نموني ورهائڻ، شهتيرن کي سهارو ڏيڻ ۽ سڄي ڍانچي کي مضبوط رکڻ جو ڪم سرانجام ڏيندا آهن. انهن مان اهم هيٺيان آهن: * '''ڪنگ پوسٽ''' – ڇت جي ٽرس (Truss) جي وچ تي لڳل مرڪزي عمودي ٻانھي يا ٺلھ. هي عام طور رافٽرن (Rafters) ۽ ٽائي بيم (Tie beam) جي وچ ۾ واقع هوندو آهي ۽ ٽرس جي مضبوطي برقرار رکندو آهي. برطانيا جي ڪجهه روايتي تعميراتي اندازن ۾ ''ڪنگ پوسٽ'' اهو ٿنڀو هوندو آهي، جيڪو رِج بيم (Ridge beam) کي سڌو سنئون سهارو ڏئي. * '''ڪنگ پينڊنٽ''' ({{lang-en|King pendant}}) – ٽرس جي وچ ۾ لڳل عمودي ڪاٺ، جيڪا هيٺئين شهتير کان هيٺ لڙڪندي هوندي آهي. هي جزو خاص طور قينچي نما شهتيرن (Scissor beams) واري ڇت ۾ استعمال ٿيندو آهي. * '''ڪوئين پوسٽ''' – ٻن عمودي ٿنڀن جو هڪ جوڙو، جيڪو ٽرس جو حصو هوندو آهي. اهي ٻنهي پاسن تي لڳل هوندا آهن ۽ وچ ۾ اسٽريننگ بيم (Straining beam) ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل هوندا آهن، جنهن سان ڇت جو بار متوازن نموني ورهائجي ويندو آهي. * '''ڪوئين اسٽرٽ''' – ڪوئين پوسٽ جهڙو عمودي سهارو، پر ڪجهه جوڙجڪن ۾ اهو مڪمل ٽرس جو حصو نه هوندو آهي. ان جو ڪم ڇت جي اضافي مضبوطي ۽ بار جي ورهاست ۾ مدد ڪرڻ هوندو آهي. * '''ليٽرل ڪوئين''' – ٽائي بيم ۽ ڪالر بيم (Collar beam) جي وچ ۾ لڳل ٻن مضبوط سهارن جو جوڙو، جيڪو ڇت جي استحڪام کي وڌائيندو آهي. * '''پرنس اسٽرٽ''' – ڪنگ پوسٽ واري ٽرس سان لاڳاپيل ترچو سهارو، جيڪو رافٽرن ۽ مرڪزي ٿنڀي کي اضافي مضبوطي فراهم ڪندو آهي. * '''پرنسيس اسٽرٽ''' – ڪوئين اسٽرٽ سان لاڳاپيل نسبتاً ننڍو ترچو سهارو. * '''ڪرائون پوسٽ''' – ٽائي بيم يا ڪالر بيم تي بيٺل عمودي ٿنڀو، جيڪو ڪرائون پليٽ (Crown plate) کي سهارو ڏئي ٿو. هي وچئين دور جي ڪاٺيءَ جي ڇتن ۾ عام استعمال ٿيندو هو. * '''ڪرائون اسٽرٽ''' – ڪرائون پوسٽ سان ملندڙ جلندڙ سهارو، پر اهو ڪرائون پليٽ کي سڌو سنئون نه کڻندو آهي. * '''ايشلر پوسٽ''' (Ashler) – ننڍو عمودي ٿنڀو، جيڪو ٽائي بيم کان رافٽر تائين، خاص طور سرن يا پٿر جي ڀت جي ويجهو لڳايو ويندو آهي ته جيئن ڇت کي وڌيڪ سهارو ملي. * '''پرلن پوسٽ''' (Purlin post) – اهڙو ٿنڀو، جيڪو پرلن يا ان جي پليٽ کي سهارو ڏئي. هي سڌو يا ڪجهه جهڪيل به ٿي سگهي ٿو. * '''هيمر پوسٽ''' (Hammer post) – هيمر بيم ڇت ۾ هيٺئين هيمر بيم تي بيٺل عمودي ٿنڀو، جيڪو ڇت جي بار کي ورهائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي. * '''رِج پوسٽ''' (Ridge post) – عمودي ٿنڀو، جيڪو رِج بيم کي سهارو ڏئي ٿو. هي پوسٽ ۽ لنٽل قسم جي ڪجهه تاريخي تعميراتي اندازن ۾ استعمال ٿيندو هو. ==پڻ ڏسو== *[[در]] *[[دري]] *[[فريم]] *[[عمارت سازي]] *[[کٽ]] *[[چائنٺ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي لغت]] 6l2sy1fsm7i4qrikpa08x02efbhyqs2 400792 400790 2026-08-04T10:31:41Z Intisar Ali 8681 400792 wikitext text/x-wiki '''ٻانھي'''---(ن جو آواز نڪ مان نڪري) ٻانھيون : (Posts) فريم جي پاسن وارين اڀين پٽين کي ”ٻانھيون“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref>. کٽ يا پلنگ جي فريم جون پاسن واريون ڪاٺيون. مٿن ۽ پيرن واري پاسي جي ڪاٺين کي چائنٺ چئبو آهي. ٻہ چائنٺ ۽ ٻہ ٻانھين جو فريم چئن پاون تي بيھاري کٽ ٺاھبي آھي. کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي ٻانھين سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون سيراندي ۽ پيراندي وارين ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين ٻانھين تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ==فريم ۾ پاسي وارين ٻانھين جي اهميت== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري ٻانھين جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين ٻانھين وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندي آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ ٻانھي ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين ٻانھين لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺي پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. ==تعميرات== '''ٻانھين''' يا پوسٽ ({{lang-en|'''Post'''}}) ڪنهن به اڏاوت ۾ بنيادي عمودي يا جهڪيل سهارو هوندو آهي، جيڪو [[ڪالم]] يا [[ٿنڀي]] سان مشابهت رکي ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ''پوسٽ'' (ٻانھين) عام طور ڪاٺ مان ٺهيل عمودي سهاري لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر اهو ڌاتو، پٿر يا ٻين مضبوط مواد مان پڻ تيار ٿي سگهي ٿو. ڪاٺ يا ڌاتوءَ جي فريم واري تعمير ۾ '''اسٽڊ''' (Stud) به ٻانھين جهڙو عمودي جزو هوندو آهي، پر اهو عام طور پوسٽ جي ڀيٽ ۾ هلڪو ۽ گهٽ بار کڻندڙ هوندو آهي. اهڙيءَ طرح '''اسٽرٽ''' (Strut) ڪڏهن اسٽڊ جهڙو ڪم ڪندو آهي ۽ ڪڏهن ڍانچي کي مضبوطي ڏيڻ لاءِ ٽيڪ يا بريسنگ (Bracing) طور استعمال ٿيندو آهي. برطانيا ۾ ''اسٽرٽ'' ڪڏهن پوسٽ سان گهڻي مشابهت رکندو آهي، پر اهو لازمي طور ڪنهن شهتير (بيم) جو بار نه کڻندو آهي. ڪاٺيءَ جي تعمير ۾ پوسٽون يا ٻانھيون عام طور [[چائنٺ|چائنٺ پٽي]] (سل پليٽ) تي بيهاريا ويندا آهن. بهرحال، ڪجهه ناياب تعميراتي طريقن ۾ ٿنڀا چائنٺ پٽي کي لتاڙي سڌو بنياد تائين پهچندا آهن، جنهن کي **وقفي واري چائنٺ** (انٽرپٽيڊ سل) واري جوڙجڪ چيو ويندو آهي. ڪجهه روايتي عمارتن ۾ ٿنڀا سڌو زمين ۾ کوڙيا ويندا آهن، جنهن کي **زمين ۾ کوڙيل پوسٽ واري تعمير** (Earthfast يا پوسٽ-ان-گرائونڊ ڪنسٽرڪشن) چيو ويندو آهي. پوسٽ يا ٻانھين لوڙھي (فينس) جي تعمير جو پڻ هڪ بنيادي جزو هوندو آهي، جيڪو باڙ جي افقي حصن کي سهارو ڏئي ان کي مضبوط ۽ قائم رکندو آهي. تعميراتي اصطلاحن ۾ '''جيڪ''' (Jack) ۽ '''ڪرپل''' (Cripple) جا لفظ عام طور ننڍن اسٽڊن ۽ رافٽرن (Rafters) لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر ٻانھين لاءِ اهي اصطلاح رڳو خاص حالتن، جهڙوڪ عارضي سهاري، ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن. == ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير == [[ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير]] (ٽمبر فريمنگ) اهڙي تعميراتي طريقي لاءِ عام اصطلاح آهي، جنهن ۾ عمارت جو بنيادي ڍانچو ڪاٺ جي ٻانھين (پوسٽن يا ٿنڀن) ۽ شهتيرن (Beams) تي ٻڌل هوندو آهي. هن طريقي ۾ عمودي ٿنڀا عمارت جو بنيادي بار کڻندا آهن، جڏهن ته افقي شهتير مختلف حصن کي پاڻ ۾ ڳنڍي بار کي مناسب نموني ورهائيندا آهن. تاريخي طور هي تعميراتي انداز يورپ، ايشيا ۽ اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ رهائشي گهرن، گودامن، عبادتگاهن ۽ ٻين عمارتن جي اڏاوت لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي. هن تعميراتي طريقي ۾ ''ٻانھي'' (پوسٽ) يا ٿنڀو ايترو بنيادي جزو آهي، جو ڪاٺيءَ جي فريم جي ڪيترن ئي قسمن جا نالا به ان مان نڪتل آهن، جهڙوڪ '''پوسٽ اينڊ بيم'''، ''پوسٽ اينڊ گرٽ تعمير'' (Post-and-girt)، ''پوسٽ اينڊ لنٽل'' (lintel)، ''پوسٽ فريم'' ، ''زمين ۾ کوڙيل ٻانھين واري تعمير'' (پوسٽ-ان-گرائونڊ ڪنسٽرڪشن) ۽ ''رِج ٻانھين واري تعمير'' (Ridge-post). انهن سڀني طريقن ۾ ٿنڀا بنيادي بار کڻندڙ عنصر هوندا آهن، جڏهن ته شهتير، گرٽ ۽ ٻيا افقي جزا انهن کي پاڻ ۾ ڳنڍي سڄي ڍانچي کي مضبوطي ڏيندا آهن. ڇت جي ڪاٺيءَ جي فريم ۾ پڻ ٻانھين يا ٿنڀن جا مختلف قسم استعمال ٿيندا آهن، جن ۾ ''ڪنگ پوسٽ''، ''ڪوئين پوسٽ'' ۽ ''ڪرائون پوسٽ'' نمايان آهن. انهن مان هر هڪ ڇت جي مخصوص جوڙجڪ ۾ بار کي ورهائڻ ۽ شهتيرن کي سهارو ڏيڻ جو ڪم سرانجام ڏيندو آهي، تنهنڪري انهن جون شڪليون ۽ ڪم هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن. جيڪڏهن ٻانھين گول ڪاٺ مان ٺهيل هجي ته ان کي عام طور ''پول'' (Pole) يا، جيڪڏهن ان جو قطر وڌيڪ هجي يا خاص جوڙجڪ ۾ استعمال ٿئي، ته ''ماسٽ'' (Mast) چيو ويندو آهي. اهڙي قسم جون ٻانھيون ''پول فريم تعمير'' (پول بلڊنگ فريمنگ) ۽ ناروي جي روايتي ''ماسٽ گرجا گھرن'' (Mast churches) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا رهيا آهن. === روايتي ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير ۾ ٿنڀن ۽ سهارن جا نالا === روايتي [[ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير]] ۾ مختلف جڳهن، بناوتن ۽ ڪمن موجب ٻانھيون يا ٿنڀا (Posts) ۽ سهارن (Struts) لاءِ جدا جدا اصطلاح استعمال ٿيندا آهن. هيٺ انهن مان اهم نالن جي وضاحت ڏجي ٿي: * '''ڀت واري ٻانھي''' (وال پوسٽ) – ڀت ۾ لڳل ڪنهن به عمودي ٻانھي لاءِ عام اصطلاح. * '''مکيه ٻانھي''' (پرنسپل پوسٽ) – ڍانچي جو بنيادي بار کڻندڙ ٻانھي. ''پرنسپل'' مان مراد اهو اهم جزو آهي، جيڪو عام يا ثانوي حصن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ بار برداشت ڪري. * '''ڪنڊ واري ٻانھي''' (اينگل پوسٽ) – عمارت جي ڪنڊ تي لڳل ٻانھي. تاريخي تعمير ۾ هن اصطلاح جو گهڻو استعمال ٿيندو هو. * '''وچين ڀت واري ٻانھي''' (انٽرميڊئيٽ پوسٽ) – ٻاهرئين ڀت ۾ لڳل اهڙي ٻانھي، جيڪا ڪنڊ تي نه هجي. * '''چمنيءَ واري ٻانھي''' (چمني پوسٽ) – وچين ٻانھي، جيڪا چمنيءَ جي ويجهو هئڻ سبب ان نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. * '''اندروني ٻانھي''' (انٽيريئر پوسٽ) – عمارت جي اندر واقع اهڙو ٻانھي، جيڪا ٻاهرئين ڀت جو حصو نه هجي. * '''آرڪيڊ ٻانھي''' (آرڪيڊ پوسٽ) – گرجا گهر يا ساڳي طرز جي عمارت ۾ مرڪزي رستي (Nave) ۽ پاسي واري رستي (Aisle) جي وچ تي لڳل ٻانھي. * '''آئزل ٻانھي''' (Aisle post) – آرڪيڊ ٻانھي لاءِ ٻيو نالو. * '''ڪنڊ واري ٻانھي''' (ڪارنر پوسٽ) – عمارت جي ڪنهن به ڪنڊ تي لڳل ٻانھي. * '''هڪ ماڙ واري ٻانھي''' (اسٽوري پوسٽ) – اهڙي ٻانھي، جيڪا رڳو هڪ ماڙ جي اوچائي تائين هجي. هي قسم گهڻو ڪري پليٽفارم فريمنگ ۾ استعمال ٿيندو آهي. * '''پرڪ ٻانھي''' (Prick post) – هڪ ماڙ جي اوچائي وارو ننڍو ٿنڀو، جيڪو ڪنهن خاص هنڌ تي اضافي سهاري لاءِ لڳايو ويندو آهي. ڇت جي ٽرس ۾ هي پاسي واري ٿنڀي طور پڻ ڪم ڪري سگهي ٿو. * '''رِج ٻانھي''' (Ridge post) – اهڙو ٿنڀو، جيڪو بنياد يا زمين کان شروع ٿي ڇت جي رِج شهتير تائين پهچي. * '''سامسن ٻانھي''' (Samson post) – مضبوط ۽ ٿلهي ٻانھي، جيڪا پرڪ ٻانھي يا پنچئن سان ملندڙ جلندڙ ڪم سرانجام ڏئي. * '''پنچئن''' (Puncheon) – مختصر ۽ ٿلهي ٻانھي يا ٿنڀو، جيڪو اضافي سهاري لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ''پنچئن'' لفظ ڪڏهن اهڙي ڪاٺ جي اڌ چيري ٽڪري لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جيڪا فرش يا تعمير ۾ ڪم اچي. * '''ڊريگن ٻانھي''' (ڊريگن پوسٽ) – ناياب قسم جو ڪنڊي ٿنڀو، جيڪو جيٽي (Jetty) واري تعمير ۾ [[ڊريگن بيم]] کي سهارو ڏئي. * '''گنسٽاڪ يا ڦهليل ٿنڀو''' (Gunstock post) – اهڙو ٿنڀو، جيڪو هيٺان سنهو ۽ مٿان ويڪرو هوندو آهي. هي شڪل اضافي مضبوطي فراهم ڪرڻ لاءِ اختيار ڪئي ويندي هئي. * '''جيٽي ٻانھي''' (Jetty post) – ٻاهر نڪتل مٿئين ماڙ (Jetty) کي سهارو ڏيندڙ ٻانھي. * '''دروازي واري ٻانھي''' (ڊور پوسٽ) – دروازي جي فريم يا چوڪاٽي جو عمودي ٿنڀو. * '''بليڊ''' (Blade) – ڪرڪ (Cruck) قسم جي ڪاٺيءَ جي تعمير ۾ استعمال ٿيندڙ ٻانھي جهڙو مخصوص ڪاٺيءَ جو جزو. * '''ڪرڪ اسٽڊ''' (Cruck stud) – ڪرڪ بليڊ تي نصب ٿيل عمودي اسٽڊ يا ٿنڀو، جيڪو ڀت جي فريم جو حصو بڻجي ٿو. * '''پائل''' (Pile) – زمين ۾ کوڙيل ٻانھي، جيڪا ڪمزور زمين تي بنياد کي مضبوطي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي پائل فائونڊيشن يا زمين ۾ کوڙيل ٿنڀي واري تعمير چيو وڃي ٿو. * '''اسٽيو''' (Stave) – سنهي ڪاٺي، عمودي تختي يا اهڙو ٻانھي، جيڪا ڀت کي سهارو ڏيڻ لاءِ استعمال ٿئي. === ڇت جي ڪاٺيءَ جي فريم ۾ ٿنڀن ۽ سهارن جا نالا === روايتي ڪاٺيءَ جي ڇت جي فريم (روف فريمنگ) ۾ مختلف قسمن جا عمودي ٿنڀا يا ٻانھيون (Posts) ۽ سهارا (Struts) استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي ڇت جي بار کي مناسب نموني ورهائڻ، شهتيرن کي سهارو ڏيڻ ۽ سڄي ڍانچي کي مضبوط رکڻ جو ڪم سرانجام ڏيندا آهن. انهن مان اهم هيٺيان آهن: * '''ڪنگ پوسٽ''' – ڇت جي ٽرس (Truss) جي وچ تي لڳل مرڪزي عمودي ٻانھي يا ٺلھ. هي عام طور رافٽرن (Rafters) ۽ ٽائي بيم (Tie beam) جي وچ ۾ واقع هوندو آهي ۽ ٽرس جي مضبوطي برقرار رکندو آهي. برطانيا جي ڪجهه روايتي تعميراتي اندازن ۾ ''ڪنگ پوسٽ'' اهو ٿنڀو هوندو آهي، جيڪو رِج بيم (Ridge beam) کي سڌو سنئون سهارو ڏئي. * '''ڪنگ پينڊنٽ''' ({{lang-en|King pendant}}) – ٽرس جي وچ ۾ لڳل عمودي ڪاٺ، جيڪا هيٺئين شهتير کان هيٺ لڙڪندي هوندي آهي. هي جزو خاص طور قينچي نما شهتيرن (Scissor beams) واري ڇت ۾ استعمال ٿيندو آهي. * '''ڪوئين پوسٽ''' – ٻن عمودي ٿنڀن جو هڪ جوڙو، جيڪو ٽرس جو حصو هوندو آهي. اهي ٻنهي پاسن تي لڳل هوندا آهن ۽ وچ ۾ اسٽريننگ بيم (Straining beam) ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل هوندا آهن، جنهن سان ڇت جو بار متوازن نموني ورهائجي ويندو آهي. * '''ڪوئين اسٽرٽ''' – ڪوئين پوسٽ جهڙو عمودي سهارو، پر ڪجهه جوڙجڪن ۾ اهو مڪمل ٽرس جو حصو نه هوندو آهي. ان جو ڪم ڇت جي اضافي مضبوطي ۽ بار جي ورهاست ۾ مدد ڪرڻ هوندو آهي. * '''ليٽرل ڪوئين''' – ٽائي بيم ۽ ڪالر بيم (Collar beam) جي وچ ۾ لڳل ٻن مضبوط سهارن جو جوڙو، جيڪو ڇت جي استحڪام کي وڌائيندو آهي. * '''پرنس اسٽرٽ''' – ڪنگ پوسٽ واري ٽرس سان لاڳاپيل ترچو سهارو، جيڪو رافٽرن ۽ مرڪزي ٿنڀي کي اضافي مضبوطي فراهم ڪندو آهي. * '''پرنسيس اسٽرٽ''' – ڪوئين اسٽرٽ سان لاڳاپيل نسبتاً ننڍو ترچو سهارو. * '''ڪرائون پوسٽ''' – ٽائي بيم يا ڪالر بيم تي بيٺل عمودي ٿنڀو، جيڪو ڪرائون پليٽ (Crown plate) کي سهارو ڏئي ٿو. هي وچئين دور جي ڪاٺيءَ جي ڇتن ۾ عام استعمال ٿيندو هو. * '''ڪرائون اسٽرٽ''' – ڪرائون پوسٽ سان ملندڙ جلندڙ سهارو، پر اهو ڪرائون پليٽ کي سڌو سنئون نه کڻندو آهي. * '''ايشلر پوسٽ''' (Ashler) – ننڍو عمودي ٿنڀو، جيڪو ٽائي بيم کان رافٽر تائين، خاص طور سرن يا پٿر جي ڀت جي ويجهو لڳايو ويندو آهي ته جيئن ڇت کي وڌيڪ سهارو ملي. * '''پرلن پوسٽ''' (Purlin post) – اهڙو ٿنڀو، جيڪو پرلن يا ان جي پليٽ کي سهارو ڏئي. هي سڌو يا ڪجهه جهڪيل به ٿي سگهي ٿو. * '''هيمر پوسٽ''' (Hammer post) – هيمر بيم ڇت ۾ هيٺئين هيمر بيم تي بيٺل عمودي ٿنڀو، جيڪو ڇت جي بار کي ورهائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي. * '''رِج پوسٽ''' (Ridge post) – عمودي ٿنڀو، جيڪو رِج بيم کي سهارو ڏئي ٿو. هي پوسٽ ۽ لنٽل قسم جي ڪجهه تاريخي تعميراتي اندازن ۾ استعمال ٿيندو هو. ==تصويري نمائش== <gallery class="center"> File:Église Saint-André-d'Hébertot - charpente pieds de chevrons.jpg|'''ايشلر پوسٽ''' (Ashlar pieces) ننڍا عمودي ٿنڀا هوندا آهن. [[Saint-André-d'Hébertot]]، فرانس. File:Chesnois-Auboncourt (Ardennes) Halle (2).JPG|'''رِج پوسٽ''' (Ridge posts) رِج بيم تائين وڌيل هوندا آهن. رِج پوسٽ فريمنگ قديم زماني جي [[Post and lintel]] تعمير جو هڪ قسم آهي. [[Chesnois-Auboncourt]]، آرڊين، فرانس ۾ هڪ مارڪيٽ هال. File:Poteau scupté Soultz-les-Bains.JPG|ڪاٺيءَ جي اڌ ڍانچي (Half-timber) واري عمارت ۾ هي '''ڪنڊي ٿنڀو''' (Corner post) سينگاريل نقاشي سان ٺهيل آهي. [[Soultz-les-Bains]]، فرانس. File:Assemblages pans de bois.jpg|ڪاٺيءَ جي فريم واري ڀت ۾ '''B''' وچيون '''ٿنڀو''' (Intermediate post)، '''C''' دريءَ جو ٿنڀو (Window post)، '''G''' اسٽڊ (Studs) ۽ '''F''' ترڇو '''سهارو''' (Brace) ڏيکاري ٿو، جيڪو اسٽڊن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ڍانچي کي مضبوطي ڏئي ٿو. </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[در]] *[[دري]] *[[فريم]] *[[عمارت سازي]] *[[کٽ]] *[[چائنٺ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي لغت]] 91x7ewwz830jgchxk5tnvpy5qyhgdmq 400795 400792 2026-08-04T10:38:40Z Intisar Ali 8681 400795 wikitext text/x-wiki '''ٻانھي'''---(ن جو آواز نڪ مان نڪري) ٻانھيون : (Posts) فريم جي پاسن وارين اڀين پٽين کي ”ٻانھيون“ چئجي ٿو<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref>. کٽ يا پلنگ جي فريم جون پاسن واريون ڪاٺيون. مٿن ۽ پيرن واري پاسي جي ڪاٺين کي چائنٺ چئبو آهي. ٻہ چائنٺ ۽ ٻہ ٻانھين جو فريم چئن پاون تي بيھاري کٽ ٺاھبي آھي. کٽ (چارپائي) جي فريم ۾ ڊيگھ وارن رخن تي لڳل ڪاٺين کي ٻانھين سڏيو وڃي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي بنيادي ڍانچي جو سڀ کان اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ئي ويهڻ يا سمهڻ وقت پيدا ٿيندڙ وزن جو وڏو حصو پوي ٿو. پاسي واريون ٻانھيون سيراندي ۽ پيراندي وارين ننڍين چائنٺن کي پاڻ ۾ ڳنڍي هڪ مضبوط مستطيل فريم ٺاهين ٿيون، جنهن تي رسي، پٽو يا ڄاري اڻبي آهي. جيڪڏهن اهي چائنٺون مضبوط، سڌيون ۽ صحيح نموني سان ڳنڍيل هجن ته کٽ گهڻي عرصي تائين بغير لوڏ يا وڪڙ جي استعمال لائق رهندي آهي. سيراندي ۽ پيراندي واريون ننڍيون چائنٺون فريم جي ويڪر مقرر ڪن ٿيون ۽ ڪنڊن کي پاڻ ۾ جوڙڻ جو ڪم سرانجام ڏين ٿيون، جڏهن⁠تہ پاسي واريون ٻانھيون کٽ جي ڊيگهه، مضبوطي ۽ وزن کڻڻ جي صلاحيت جو بنيادي ذريعو هونديون آهن. رسي يا ڄاري ڇڪڻ وقت پيدا ٿيندڙ ڇڪ جو وڏو بار به انهن ڊگهين ٻانھين تي منتقل ٿيندو آهي، تنهنڪري انهن کي ننڍين چائنٺن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوط ۽ ٿلهو ٺاهيو ويندو آهي. ==فريم ۾ پاسي وارين ٻانھين جي اهميت== کٽ جي فريم ۾ پاسن واري ٻانھين جو هجڻ ساختي توازن لاءِ لازمي آهي. اهي چارئي ڪنڊن کي هڪجهڙي مضبوطي سان پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون، فريم کي وڪڙجڻ يا ٽيڙائپ کان بچائين ٿيون ۽ وزن کي چئن پاون ۾ برابر ورهائين ٿيون. جڏهن رسي يا پٽو ڇڪيو ويندو آهي ته ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪ پاسي وارين ٻانھين وسيلي سڄي فريم ۾ ورهائجي ويندي آهي، جنهن سان کٽ وڌيڪ محفوظ، مضبوط ۽ پائيدار بڻجي ٿي. جيڪڏهن انهن مان ڪنهن هڪ ٻانھي ۾ ڪمزوري يا ڏار پيدا ٿئي ته سڄي فريم جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي. پاسي وارين ٻانھين لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ سنڌ ۽ برصغير ۾ روايتي طور کٽن جي پاسي وارين چائنٺن لاءِ سخت ۽ پائيدار ڪاٺ کي ترجيح ڏني ويندي آهي. انهن ۾ شيشم (Dalbergia sissoo) سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها مضبوط، ڳري، گهڻي وقت تائين هلندڙ ۽ سري جي حملن جي مقابلي ۾ نسبتاً وڌيڪ مزاحمتي هوندي آهي. ان کان علاوه ڏيودار (Cedrus deodara)، ساگوان (Tectona grandis)، ڪيڪر يا ٻٻر (Vachellia nilotica) ۽ ڪجهه علائقن ۾ ٽوڻ (Toona ciliata) جي ڪاٺي پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. ڪاٺ جي چونڊ دوران ان جي مضبوطي، خشڪ هجڻ، سڌائي، وزن برداشت ڪرڻ جي صلاحيت ۽ موسم جي اثرن جي مزاحمت کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاصيتون کٽ جي عمر ۽ ڪارڪردگي تي سڌو اثر انداز ٿين ٿيون. ==تعميرات== '''ٻانھين''' يا پوسٽ ({{lang-en|'''Post'''}}) ڪنهن به اڏاوت ۾ بنيادي عمودي يا جهڪيل سهارو هوندو آهي، جيڪو [[ڪالم]] يا [[ٿنڀي]] سان مشابهت رکي ٿو. تعميراتي اصطلاح ۾ ''پوسٽ'' (ٻانھين) عام طور ڪاٺ مان ٺهيل عمودي سهاري لاءِ استعمال ٿيندو آهي، پر اهو ڌاتو، پٿر يا ٻين مضبوط مواد مان پڻ تيار ٿي سگهي ٿو. ڪاٺ يا ڌاتوءَ جي فريم واري تعمير ۾ '''اسٽڊ''' (Stud) به ٻانھين جهڙو عمودي جزو هوندو آهي، پر اهو عام طور پوسٽ جي ڀيٽ ۾ هلڪو ۽ گهٽ بار کڻندڙ هوندو آهي. اهڙيءَ طرح '''اسٽرٽ''' (Strut) ڪڏهن اسٽڊ جهڙو ڪم ڪندو آهي ۽ ڪڏهن ڍانچي کي مضبوطي ڏيڻ لاءِ ٽيڪ يا بريسنگ (Bracing) طور استعمال ٿيندو آهي. برطانيا ۾ ''اسٽرٽ'' ڪڏهن پوسٽ سان گهڻي مشابهت رکندو آهي، پر اهو لازمي طور ڪنهن شهتير (بيم) جو بار نه کڻندو آهي. ڪاٺيءَ جي تعمير ۾ پوسٽون يا ٻانھيون عام طور [[چائنٺ|چائنٺ پٽي]] (سل پليٽ) تي بيهاريا ويندا آهن. بهرحال، ڪجهه ناياب تعميراتي طريقن ۾ ٿنڀا چائنٺ پٽي کي لتاڙي سڌو بنياد تائين پهچندا آهن، جنهن کي **وقفي واري چائنٺ** (انٽرپٽيڊ سل) واري جوڙجڪ چيو ويندو آهي. ڪجهه روايتي عمارتن ۾ ٿنڀا سڌو زمين ۾ کوڙيا ويندا آهن، جنهن کي **زمين ۾ کوڙيل پوسٽ واري تعمير** (Earthfast يا پوسٽ-ان-گرائونڊ ڪنسٽرڪشن) چيو ويندو آهي. پوسٽ يا ٻانھين لوڙھي (فينس) جي تعمير جو پڻ هڪ بنيادي جزو هوندو آهي، جيڪو باڙ جي افقي حصن کي سهارو ڏئي ان کي مضبوط ۽ قائم رکندو آهي. تعميراتي اصطلاحن ۾ '''جيڪ''' (Jack) ۽ '''ڪرپل''' (Cripple) جا لفظ عام طور ننڍن اسٽڊن ۽ رافٽرن (Rafters) لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر ٻانھين لاءِ اهي اصطلاح رڳو خاص حالتن، جهڙوڪ عارضي سهاري، ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن. == ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير == [[ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير]] (ٽمبر فريمنگ) اهڙي تعميراتي طريقي لاءِ عام اصطلاح آهي، جنهن ۾ عمارت جو بنيادي ڍانچو ڪاٺ جي ٻانھين (پوسٽن يا ٿنڀن) ۽ شهتيرن (Beams) تي ٻڌل هوندو آهي. هن طريقي ۾ عمودي ٿنڀا عمارت جو بنيادي بار کڻندا آهن، جڏهن ته افقي شهتير مختلف حصن کي پاڻ ۾ ڳنڍي بار کي مناسب نموني ورهائيندا آهن. تاريخي طور هي تعميراتي انداز يورپ، ايشيا ۽ اتر آمريڪا سميت دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ رهائشي گهرن، گودامن، عبادتگاهن ۽ ٻين عمارتن جي اڏاوت لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو رهيو آهي. هن تعميراتي طريقي ۾ ''ٻانھي'' (پوسٽ) يا ٿنڀو ايترو بنيادي جزو آهي، جو ڪاٺيءَ جي فريم جي ڪيترن ئي قسمن جا نالا به ان مان نڪتل آهن، جهڙوڪ '''پوسٽ اينڊ بيم'''، ''پوسٽ اينڊ گرٽ تعمير'' (Post-and-girt)، ''پوسٽ اينڊ لنٽل'' (lintel)، ''پوسٽ فريم'' ، ''زمين ۾ کوڙيل ٻانھين واري تعمير'' (پوسٽ-ان-گرائونڊ ڪنسٽرڪشن) ۽ ''رِج ٻانھين واري تعمير'' (Ridge-post). انهن سڀني طريقن ۾ ٿنڀا بنيادي بار کڻندڙ عنصر هوندا آهن، جڏهن ته شهتير، گرٽ ۽ ٻيا افقي جزا انهن کي پاڻ ۾ ڳنڍي سڄي ڍانچي کي مضبوطي ڏيندا آهن. ڇت جي ڪاٺيءَ جي فريم ۾ پڻ ٻانھين يا ٿنڀن جا مختلف قسم استعمال ٿيندا آهن، جن ۾ ''ڪنگ پوسٽ''، ''ڪوئين پوسٽ'' ۽ ''ڪرائون پوسٽ'' نمايان آهن. انهن مان هر هڪ ڇت جي مخصوص جوڙجڪ ۾ بار کي ورهائڻ ۽ شهتيرن کي سهارو ڏيڻ جو ڪم سرانجام ڏيندو آهي، تنهنڪري انهن جون شڪليون ۽ ڪم هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن. جيڪڏهن ٻانھين گول ڪاٺ مان ٺهيل هجي ته ان کي عام طور ''پول'' (Pole) يا، جيڪڏهن ان جو قطر وڌيڪ هجي يا خاص جوڙجڪ ۾ استعمال ٿئي، ته ''ماسٽ'' (Mast) چيو ويندو آهي. اهڙي قسم جون ٻانھيون ''پول فريم تعمير'' (پول بلڊنگ فريمنگ) ۽ ناروي جي روايتي ''ماسٽ گرجا گھرن'' (Mast churches) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا رهيا آهن. === روايتي ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير ۾ ٿنڀن ۽ سهارن جا نالا === روايتي [[ڪاٺيءَ جي فريم واري تعمير]] ۾ مختلف جڳهن، بناوتن ۽ ڪمن موجب ٻانھيون يا ٿنڀا (Posts) ۽ سهارن (Struts) لاءِ جدا جدا اصطلاح استعمال ٿيندا آهن. هيٺ انهن مان اهم نالن جي وضاحت ڏجي ٿي: * '''ڀت واري ٻانھي''' (وال پوسٽ) – ڀت ۾ لڳل ڪنهن به عمودي ٻانھي لاءِ عام اصطلاح. * '''مکيه ٻانھي''' (پرنسپل پوسٽ) – ڍانچي جو بنيادي بار کڻندڙ ٻانھي. ''پرنسپل'' مان مراد اهو اهم جزو آهي، جيڪو عام يا ثانوي حصن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ بار برداشت ڪري. * '''ڪنڊ واري ٻانھي''' (اينگل پوسٽ) – عمارت جي ڪنڊ تي لڳل ٻانھي. تاريخي تعمير ۾ هن اصطلاح جو گهڻو استعمال ٿيندو هو. * '''وچين ڀت واري ٻانھي''' (انٽرميڊئيٽ پوسٽ) – ٻاهرئين ڀت ۾ لڳل اهڙي ٻانھي، جيڪا ڪنڊ تي نه هجي. * '''چمنيءَ واري ٻانھي''' (چمني پوسٽ) – وچين ٻانھي، جيڪا چمنيءَ جي ويجهو هئڻ سبب ان نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. * '''اندروني ٻانھي''' (انٽيريئر پوسٽ) – عمارت جي اندر واقع اهڙو ٻانھي، جيڪا ٻاهرئين ڀت جو حصو نه هجي. * '''آرڪيڊ ٻانھي''' (آرڪيڊ پوسٽ) – گرجا گهر يا ساڳي طرز جي عمارت ۾ مرڪزي رستي (Nave) ۽ پاسي واري رستي (Aisle) جي وچ تي لڳل ٻانھي. * '''آئزل ٻانھي''' (Aisle post) – آرڪيڊ ٻانھي لاءِ ٻيو نالو. * '''ڪنڊ واري ٻانھي''' (ڪارنر پوسٽ) – عمارت جي ڪنهن به ڪنڊ تي لڳل ٻانھي. * '''هڪ ماڙ واري ٻانھي''' (اسٽوري پوسٽ) – اهڙي ٻانھي، جيڪا رڳو هڪ ماڙ جي اوچائي تائين هجي. هي قسم گهڻو ڪري پليٽفارم فريمنگ ۾ استعمال ٿيندو آهي. * '''پرڪ ٻانھي''' (Prick post) – هڪ ماڙ جي اوچائي وارو ننڍو ٿنڀو، جيڪو ڪنهن خاص هنڌ تي اضافي سهاري لاءِ لڳايو ويندو آهي. ڇت جي ٽرس ۾ هي پاسي واري ٿنڀي طور پڻ ڪم ڪري سگهي ٿو. * '''رِج ٻانھي''' (Ridge post) – اهڙو ٿنڀو، جيڪو بنياد يا زمين کان شروع ٿي ڇت جي رِج شهتير تائين پهچي. * '''سامسن ٻانھي''' (Samson post) – مضبوط ۽ ٿلهي ٻانھي، جيڪا پرڪ ٻانھي يا پنچئن سان ملندڙ جلندڙ ڪم سرانجام ڏئي. * '''پنچئن''' (Puncheon) – مختصر ۽ ٿلهي ٻانھي يا ٿنڀو، جيڪو اضافي سهاري لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ''پنچئن'' لفظ ڪڏهن اهڙي ڪاٺ جي اڌ چيري ٽڪري لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جيڪا فرش يا تعمير ۾ ڪم اچي. * '''ڊريگن ٻانھي''' (ڊريگن پوسٽ) – ناياب قسم جو ڪنڊي ٿنڀو، جيڪو جيٽي (Jetty) واري تعمير ۾ [[ڊريگن بيم]] کي سهارو ڏئي. * '''گنسٽاڪ يا ڦهليل ٿنڀو''' (Gunstock post) – اهڙو ٿنڀو، جيڪو هيٺان سنهو ۽ مٿان ويڪرو هوندو آهي. هي شڪل اضافي مضبوطي فراهم ڪرڻ لاءِ اختيار ڪئي ويندي هئي. * '''جيٽي ٻانھي''' (Jetty post) – ٻاهر نڪتل مٿئين ماڙ (Jetty) کي سهارو ڏيندڙ ٻانھي. * '''دروازي واري ٻانھي''' (ڊور پوسٽ) – دروازي جي فريم يا چوڪاٽي جو عمودي ٿنڀو. * '''بليڊ''' (Blade) – ڪرڪ (Cruck) قسم جي ڪاٺيءَ جي تعمير ۾ استعمال ٿيندڙ ٻانھي جهڙو مخصوص ڪاٺيءَ جو جزو. * '''ڪرڪ اسٽڊ''' (Cruck stud) – ڪرڪ بليڊ تي نصب ٿيل عمودي اسٽڊ يا ٿنڀو، جيڪو ڀت جي فريم جو حصو بڻجي ٿو. * '''پائل''' (Pile) – زمين ۾ کوڙيل ٻانھي، جيڪا ڪمزور زمين تي بنياد کي مضبوطي ڏيڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. اهڙي طريقي کي پائل فائونڊيشن يا زمين ۾ کوڙيل ٿنڀي واري تعمير چيو وڃي ٿو. * '''اسٽيو''' (Stave) – سنهي ڪاٺي، عمودي تختي يا اهڙو ٻانھي، جيڪا ڀت کي سهارو ڏيڻ لاءِ استعمال ٿئي. === ڇت جي ڪاٺيءَ جي فريم ۾ ٿنڀن ۽ سهارن جا نالا === روايتي ڪاٺيءَ جي ڇت جي فريم (روف فريمنگ) ۾ مختلف قسمن جا عمودي ٿنڀا يا ٻانھيون (Posts) ۽ سهارا (Struts) استعمال ڪيا ويندا آهن، جيڪي ڇت جي بار کي مناسب نموني ورهائڻ، شهتيرن کي سهارو ڏيڻ ۽ سڄي ڍانچي کي مضبوط رکڻ جو ڪم سرانجام ڏيندا آهن. انهن مان اهم هيٺيان آهن: * '''ڪنگ پوسٽ''' – ڇت جي ٽرس (Truss) جي وچ تي لڳل مرڪزي عمودي ٻانھي يا ٺلھ. هي عام طور رافٽرن (Rafters) ۽ ٽائي بيم (Tie beam) جي وچ ۾ واقع هوندو آهي ۽ ٽرس جي مضبوطي برقرار رکندو آهي. برطانيا جي ڪجهه روايتي تعميراتي اندازن ۾ ''ڪنگ پوسٽ'' اهو ٿنڀو هوندو آهي، جيڪو رِج بيم (Ridge beam) کي سڌو سنئون سهارو ڏئي. * '''ڪنگ پينڊنٽ''' ({{lang-en|King pendant}}) – ٽرس جي وچ ۾ لڳل عمودي ڪاٺ، جيڪا هيٺئين شهتير کان هيٺ لڙڪندي هوندي آهي. هي جزو خاص طور قينچي نما شهتيرن (Scissor beams) واري ڇت ۾ استعمال ٿيندو آهي. * '''ڪوئين پوسٽ''' – ٻن عمودي ٿنڀن جو هڪ جوڙو، جيڪو ٽرس جو حصو هوندو آهي. اهي ٻنهي پاسن تي لڳل هوندا آهن ۽ وچ ۾ اسٽريننگ بيم (Straining beam) ذريعي پاڻ ۾ ڳنڍيل هوندا آهن، جنهن سان ڇت جو بار متوازن نموني ورهائجي ويندو آهي. * '''ڪوئين اسٽرٽ''' – ڪوئين پوسٽ جهڙو عمودي سهارو، پر ڪجهه جوڙجڪن ۾ اهو مڪمل ٽرس جو حصو نه هوندو آهي. ان جو ڪم ڇت جي اضافي مضبوطي ۽ بار جي ورهاست ۾ مدد ڪرڻ هوندو آهي. * '''ليٽرل ڪوئين''' – ٽائي بيم ۽ ڪالر بيم (Collar beam) جي وچ ۾ لڳل ٻن مضبوط سهارن جو جوڙو، جيڪو ڇت جي استحڪام کي وڌائيندو آهي. * '''پرنس اسٽرٽ''' – ڪنگ پوسٽ واري ٽرس سان لاڳاپيل ترچو سهارو، جيڪو رافٽرن ۽ مرڪزي ٿنڀي کي اضافي مضبوطي فراهم ڪندو آهي. * '''پرنسيس اسٽرٽ''' – ڪوئين اسٽرٽ سان لاڳاپيل نسبتاً ننڍو ترچو سهارو. * '''ڪرائون پوسٽ''' – ٽائي بيم يا ڪالر بيم تي بيٺل عمودي ٿنڀو، جيڪو ڪرائون پليٽ (Crown plate) کي سهارو ڏئي ٿو. هي وچئين دور جي ڪاٺيءَ جي ڇتن ۾ عام استعمال ٿيندو هو. * '''ڪرائون اسٽرٽ''' – ڪرائون پوسٽ سان ملندڙ جلندڙ سهارو، پر اهو ڪرائون پليٽ کي سڌو سنئون نه کڻندو آهي. * '''ايشلر پوسٽ''' (Ashler) – ننڍو عمودي ٿنڀو، جيڪو ٽائي بيم کان رافٽر تائين، خاص طور سرن يا پٿر جي ڀت جي ويجهو لڳايو ويندو آهي ته جيئن ڇت کي وڌيڪ سهارو ملي. * '''پرلن پوسٽ''' (Purlin post) – اهڙو ٿنڀو، جيڪو پرلن يا ان جي پليٽ کي سهارو ڏئي. هي سڌو يا ڪجهه جهڪيل به ٿي سگهي ٿو. * '''هيمر پوسٽ''' (Hammer post) – هيمر بيم ڇت ۾ هيٺئين هيمر بيم تي بيٺل عمودي ٿنڀو، جيڪو ڇت جي بار کي ورهائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي. * '''رِج پوسٽ''' (Ridge post) – عمودي ٿنڀو، جيڪو رِج بيم کي سهارو ڏئي ٿو. هي پوسٽ ۽ لنٽل قسم جي ڪجهه تاريخي تعميراتي اندازن ۾ استعمال ٿيندو هو. ==تصويري نمائش== <gallery class="center"> File:Église Saint-André-d'Hébertot - charpente pieds de chevrons.jpg|'''ايشلر پوسٽ''' (Ashlar pieces) ننڍيون عمودي ٻانھيون هونديون آهن. [[سينٽ-آنڊري-ڊي-هيبيرٽو]]، فرانس. File:Chesnois-Auboncourt (Ardennes) Halle (2).JPG|'''رِج پوسٽ''' (Ridge posts) رِج بيم تائين وڌيل هوندا آهن. رِج پوسٽ فريمنگ قديم زماني جي [[پوسٽ ۽ لنٽيل]] تعمير جو هڪ قسم آهي. [[شينوا-اوبونڪور]]، آرڊين، فرانس ۾ هڪ مارڪيٽ هال. File:Poteau scupté Soultz-les-Bains.JPG|ڪاٺيءَ جي اڌ ڍانچي واري عمارت ۾ هي '''ڪنڊ واري ٻانھي''' (ڪارنر پوسٽ) سينگاريل نقاشي سان ٺهيل آهي. [[سولٽز-لي-بين]]، فرانس. File:Assemblages pans de bois.jpg|ڪاٺيءَ جي فريم واري ڀت ۾ '''B''' وچيون '''ٿنڀو''' يا ٻانھي (انٽرميڊئيٽ پوسٽ)، '''C''' دريءَ جو ٿنڀو (ونڊو پوسٽ)، '''G''' اسٽڊ (Studs) ۽ '''F''' ترڇو '''سهارو''' (Brace) ڏيکاري ٿو، جيڪو اسٽڊن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ڍانچي کي مضبوطي ڏئي ٿو. </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[در]] *[[دري]] *[[فريم]] *[[عمارت سازي]] *[[کٽ]] *[[چائنٺ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي لغت]] 1nnzybuzclpzsgcxosdwu7wntgbgo4r 0 39349 400804 371809 2026-08-04T10:52:37Z Intisar Ali 8681 /* */ 400804 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن مضبوط شين کي ڳنڍيندڙ ميخانياتي ڳانڍاپو}} [[File:Carrollton New Orleans hinge brass inside.jpg|thumb|upright|پتل مان ٺهيل سينگاريل دروازي جو قبضو]] [[File:Hamburgerpaumelle.JPG|thumb|upright|بيرل قبضو (Barrel hinge)]] '''انجيس''' يا '''قبضو''' ({{lang-en|'''Hinge'''}}) هڪ [[ميڪانياتي بيئرنگ]] (Mechanical bearing) آهي، جيڪو ٻن مضبوط شين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو آهي ۽ عام طور انهن مان هڪ کي مقرر محور جي چوڌاري محدود زاويي تائين ڦرڻ جي اجازت ڏيندو آهي. مثالي قبضي (آئيڊيل ھنج) ۾ ڳنڍيل ٻئي حصا رڳو هڪ مقرر محور جي چوڌاري گردش ڪندا آهن، جڏهن ته ٻيون سموريون حرڪتون، جهڙوڪ اڳتي پٺتي سرڪڻ يا ٻين رخن ۾ گردش، روڪيل هونديون آهن. ان ڪري ميخانيات ۾ قبضي کي ''هڪ درجي واري آزادي'' (ون ڊگري آف فريڊم) وارو ڳانڍاپو سمجهيو ويندو آهي. قبضا يا انجيسون لچڪدار مواد (فليڪسيبل مٽيريل) مان به ٺاهي سگهجن ٿا يا وري ڌاتوءَ جي حرڪت ڪندڙ حصن تي مشتمل هوندا آهن. حياتيات (بائيولاجي) ۾ به ڪيترائي [[جوڙ]] (جوائنٽ) قبضي وانگر ڪم ڪندا آهن، جن مان [[ڪُلهي جي جوڙ]] جي بدران ''ٺوٺ جو جوڙ'' هڪ نمايان مثال آهي، جيڪو بنيادي طور هڪ ئي رخ ۾ وڪڙجڻ ۽ سڌو ٿيڻ جي حرڪت جي اجازت ڏئي ٿو. انجيسون يا قبضا سڀ کان وڌيڪ دروازن، دريائن ۽ المارين جي کُلڻ ۽ بند ٿيڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن کان علاوه فولڊ ٿيندڙ [[ڏاڪڻ]]، موٽر گاڏين جي بونٽ، صندوقن، ڍڪڻن ۽ وڏين متحرڪ [[پل|پلين]] جي جوڙجڪ ۾ پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن. [[Image:Hamburgerpaumelle.JPG|380px|thumb|A barrel hinge]] '''انجيس'''--- يا-- '''قبضو''' درين ۽ دروازن کي لڳائڻ ۽ انھن اندر مختلف جزن ذريعي ڳانڍاپو رکڻ واسطي ھيٺين قسمن جي قبضن يا انجيسن جي ضرورت پوندي آھي. انجيسون يا قبضا : (Hinges) دروازن ۽ درين جي نوعيت مطابق عام طرح سان ھيٺ ڄاڻايل قسم جون انجيسون استعمال ڪيون وينديون آھن.<br> (i) بُٽ ھنجِس يا ڪتابي انجيسون: (Butt Hingest ھن قسم جون انجيسون عام طرح سان استعمال ڪيون وينديون آھن. انھن جو ھڪ حصو تاڪ جي پاسي ۾ ۽ ٻيو حصو چوڪاٺي جي پاتام ۾ اسڪرن ذريعي لڳايو ويندو آھي. انجيسن لڳائڻ وقت اسڪرن يا پيچن کي ھٿوڙيءَ سان ٺوڪي نھ لڳائجي ڇاڪاڻ تھ ائين ڪرڻ سان ڪجھھ وقت کان پوءِ اھي ڍرا ٿي نڪري ايندا آھن. انھيءَ ڪري انھن کي اسڪرو ڊرائيور يعني پيچ ڪش سان لڳائڻ گھرجي.<br> (ii) ٽي – انجيسون يا پڇر انجيسون: (T- Hinges)<br> ھي ھڪ قسم جو گھاڙو لوھ (Wrought iron) جون فتيلون آھن، ھنن جي ڊگھي ٻانھن وارو حصو تاڪ جي افقيءَ پٽيءَ ۾ اسڪرن سان لڳايو ويندو آھي ۽ ٻيو ڌاتيءَ جي پٽيءَ وارو حصو چوڪاٺي ۾ جڙيو ويندو آھي. ھن قسم جون انجيسون معمولي قسم جي دروازن لاءِ ٺيڪ آھن ۽ کين ڳرن ۽ سٺي قسم جي دروازن ۾ استعمال نھ ڪرڻ گھرجي.<br> (iii) ٻن طرفن واريون انجيسون: (Back flap Hinges) ھن قسم جون ٻھ طرفيون انجيسون اھڙن ھنڌن تي استعمال ڪبيون آھن، جتي اھڙا تہ سنھا تاڪ لڳائبا آھن جو سادين انجيسن جو لڳائڻ ممڪن نہ ھوندو آھي. (iv) ڪوڪن واريون انجيسون: (Pin Hinges) جڏھن تاڪن جو وزن ايترو ڳرو ھوندو آھي جو ٻين قسمن جي انجيسن سان انھن کي نہ لڳائي سگھبو آھي تھ اھڙيءَ حالت ۾ ھن قسم جون ڪلين واريون انجيسون لڳائبيون آھن. <gallery> Image:HingesOldB.jpg|Ancient pivot hinges قديم [[پيوٽ انجيس]]. Image:Hinge2P2.jpg|گھاڙي لوھ wrought iron مان ٺھيل بيرل انجيس. Image:Hinge2P3.jpg| پتل جي ٺھيل پٽيءَ واري بيرل انجيس. Image:Hinge3P.jpg|ٻنھي پاسن کان فٽ ٿيندڙ بٽ انجيس جا منڍا. Image:Topfscharnier.jpg|فرنيچر جي در جو اسپرنگ تالو . Image:Hinge 01.jpg|ڪٽ لڳل يا ڪسيل انجيس. Image:Haar hung doors (99309543).jpg|ٽنگيل در جي انجيس جو هڪ قسم. Image:Mint box polypropylene lid.JPG|دٻي واري انجيس جو هڪ قسم. </gallery> ir87ux539a3ugqum9h8tdr1evmqth0j 400805 400804 2026-08-04T10:53:13Z Intisar Ali 8681 /* */ 400805 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن مضبوط شين کي ڳنڍيندڙ ميخانياتي ڳانڍاپو}} [[File:Carrollton New Orleans hinge brass inside.jpg|thumb|upright|پتل مان ٺهيل سينگاريل دروازي جي انجيس]] [[File:Hamburgerpaumelle.JPG|thumb|upright|بيرل انجيس (Barrel hinge)]] '''انجيس''' يا '''قبضو''' ({{lang-en|'''Hinge'''}}) هڪ [[ميڪانياتي بيئرنگ]] (Mechanical bearing) آهي، جيڪو ٻن مضبوط شين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو آهي ۽ عام طور انهن مان هڪ کي مقرر محور جي چوڌاري محدود زاويي تائين ڦرڻ جي اجازت ڏيندو آهي. مثالي قبضي (آئيڊيل ھنج) ۾ ڳنڍيل ٻئي حصا رڳو هڪ مقرر محور جي چوڌاري گردش ڪندا آهن، جڏهن ته ٻيون سموريون حرڪتون، جهڙوڪ اڳتي پٺتي سرڪڻ يا ٻين رخن ۾ گردش، روڪيل هونديون آهن. ان ڪري ميخانيات ۾ قبضي کي ''هڪ درجي واري آزادي'' (ون ڊگري آف فريڊم) وارو ڳانڍاپو سمجهيو ويندو آهي. قبضا يا انجيسون لچڪدار مواد (فليڪسيبل مٽيريل) مان به ٺاهي سگهجن ٿا يا وري ڌاتوءَ جي حرڪت ڪندڙ حصن تي مشتمل هوندا آهن. حياتيات (بائيولاجي) ۾ به ڪيترائي [[جوڙ]] (جوائنٽ) قبضي وانگر ڪم ڪندا آهن، جن مان [[ڪُلهي جي جوڙ]] جي بدران ''ٺوٺ جو جوڙ'' هڪ نمايان مثال آهي، جيڪو بنيادي طور هڪ ئي رخ ۾ وڪڙجڻ ۽ سڌو ٿيڻ جي حرڪت جي اجازت ڏئي ٿو. انجيسون يا قبضا سڀ کان وڌيڪ دروازن، دريائن ۽ المارين جي کُلڻ ۽ بند ٿيڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن کان علاوه فولڊ ٿيندڙ [[ڏاڪڻ]]، موٽر گاڏين جي بونٽ، صندوقن، ڍڪڻن ۽ وڏين متحرڪ [[پل|پلين]] جي جوڙجڪ ۾ پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن. [[Image:Hamburgerpaumelle.JPG|380px|thumb|A barrel hinge]] '''انجيس'''--- يا-- '''قبضو''' درين ۽ دروازن کي لڳائڻ ۽ انھن اندر مختلف جزن ذريعي ڳانڍاپو رکڻ واسطي ھيٺين قسمن جي قبضن يا انجيسن جي ضرورت پوندي آھي. انجيسون يا قبضا : (Hinges) دروازن ۽ درين جي نوعيت مطابق عام طرح سان ھيٺ ڄاڻايل قسم جون انجيسون استعمال ڪيون وينديون آھن.<br> (i) بُٽ ھنجِس يا ڪتابي انجيسون: (Butt Hingest ھن قسم جون انجيسون عام طرح سان استعمال ڪيون وينديون آھن. انھن جو ھڪ حصو تاڪ جي پاسي ۾ ۽ ٻيو حصو چوڪاٺي جي پاتام ۾ اسڪرن ذريعي لڳايو ويندو آھي. انجيسن لڳائڻ وقت اسڪرن يا پيچن کي ھٿوڙيءَ سان ٺوڪي نھ لڳائجي ڇاڪاڻ تھ ائين ڪرڻ سان ڪجھھ وقت کان پوءِ اھي ڍرا ٿي نڪري ايندا آھن. انھيءَ ڪري انھن کي اسڪرو ڊرائيور يعني پيچ ڪش سان لڳائڻ گھرجي.<br> (ii) ٽي – انجيسون يا پڇر انجيسون: (T- Hinges)<br> ھي ھڪ قسم جو گھاڙو لوھ (Wrought iron) جون فتيلون آھن، ھنن جي ڊگھي ٻانھن وارو حصو تاڪ جي افقيءَ پٽيءَ ۾ اسڪرن سان لڳايو ويندو آھي ۽ ٻيو ڌاتيءَ جي پٽيءَ وارو حصو چوڪاٺي ۾ جڙيو ويندو آھي. ھن قسم جون انجيسون معمولي قسم جي دروازن لاءِ ٺيڪ آھن ۽ کين ڳرن ۽ سٺي قسم جي دروازن ۾ استعمال نھ ڪرڻ گھرجي.<br> (iii) ٻن طرفن واريون انجيسون: (Back flap Hinges) ھن قسم جون ٻھ طرفيون انجيسون اھڙن ھنڌن تي استعمال ڪبيون آھن، جتي اھڙا تہ سنھا تاڪ لڳائبا آھن جو سادين انجيسن جو لڳائڻ ممڪن نہ ھوندو آھي. (iv) ڪوڪن واريون انجيسون: (Pin Hinges) جڏھن تاڪن جو وزن ايترو ڳرو ھوندو آھي جو ٻين قسمن جي انجيسن سان انھن کي نہ لڳائي سگھبو آھي تھ اھڙيءَ حالت ۾ ھن قسم جون ڪلين واريون انجيسون لڳائبيون آھن. <gallery> Image:HingesOldB.jpg|Ancient pivot hinges قديم [[پيوٽ انجيس]]. Image:Hinge2P2.jpg|گھاڙي لوھ wrought iron مان ٺھيل بيرل انجيس. Image:Hinge2P3.jpg| پتل جي ٺھيل پٽيءَ واري بيرل انجيس. Image:Hinge3P.jpg|ٻنھي پاسن کان فٽ ٿيندڙ بٽ انجيس جا منڍا. Image:Topfscharnier.jpg|فرنيچر جي در جو اسپرنگ تالو . Image:Hinge 01.jpg|ڪٽ لڳل يا ڪسيل انجيس. Image:Haar hung doors (99309543).jpg|ٽنگيل در جي انجيس جو هڪ قسم. Image:Mint box polypropylene lid.JPG|دٻي واري انجيس جو هڪ قسم. </gallery> ticbm30kiufxn3l9bec4m943mxauh1r 400806 400805 2026-08-04T10:55:33Z Intisar Ali 8681 /* */ 400806 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن مضبوط شين کي ڳنڍيندڙ ميخانياتي ڳانڍاپو}} [[File:Carrollton New Orleans hinge brass inside.jpg|thumb|upright|پتل مان ٺهيل سينگاريل دروازي جي انجيس]] [[File:Hamburgerpaumelle.JPG|thumb|upright|بيرل انجيس (Barrel hinge)]] '''انجيس''' يا '''قبضو''' ({{lang-en|'''Hinge'''}}) هڪ [[ميڪانياتي بيئرنگ]] (Mechanical bearing) آهي، جيڪو ٻن مضبوط شين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو آهي ۽ عام طور انهن مان هڪ کي مقرر محور جي چوڌاري محدود زاويي تائين ڦرڻ جي اجازت ڏيندو آهي. مثالي قبضي (آئيڊيل ھنج) ۾ ڳنڍيل ٻئي حصا رڳو هڪ مقرر محور جي چوڌاري گردش ڪندا آهن، جڏهن ته ٻيون سموريون حرڪتون، جهڙوڪ اڳتي پٺتي سرڪڻ يا ٻين رخن ۾ گردش، روڪيل هونديون آهن. ان ڪري ميخانيات ۾ قبضي کي ''هڪ درجي واري آزادي'' (ون ڊگري آف فريڊم) وارو ڳانڍاپو سمجهيو ويندو آهي. قبضا يا انجيسون لچڪدار مواد (فليڪسيبل مٽيريل) مان به ٺاهي سگهجن ٿا يا وري ڌاتوءَ جي حرڪت ڪندڙ حصن تي مشتمل هوندا آهن. حياتيات (بائيولاجي) ۾ به ڪيترائي [[جوڙ]] (جوائنٽ) قبضي وانگر ڪم ڪندا آهن، جن مان [[ڪُلهي جي جوڙ]] جي بدران ''ٺوٺ جو جوڙ'' هڪ نمايان مثال آهي، جيڪو بنيادي طور هڪ ئي رخ ۾ وڪڙجڻ ۽ سڌو ٿيڻ جي حرڪت جي اجازت ڏئي ٿو. انجيسون يا قبضا سڀ کان وڌيڪ دروازن، دريائن ۽ المارين جي کُلڻ ۽ بند ٿيڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن کان علاوه فولڊ ٿيندڙ [[ڏاڪڻ]]، موٽر گاڏين جي بونٽ، صندوقن، ڍڪڻن ۽ وڏين متحرڪ [[پل|پلين]] جي جوڙجڪ ۾ پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن. درين ۽ دروازن کي لڳائڻ ۽ انھن اندر مختلف جزن ذريعي ڳانڍاپو رکڻ واسطي ھيٺين قسمن جي قبضن يا انجيسن جي ضرورت پوندي آھي. ==قسم== دروازن ۽ درين جي نوعيت مطابق عام طرح سان ھيٺ ڄاڻايل قسم جون انجيسون استعمال ڪيون وينديون آھن.<br> (i) بُٽ انجيس يا ڪتابي انجيسون: (Butt Hingest ھن قسم جون انجيسون عام طرح سان استعمال ڪيون وينديون آھن. انھن جو ھڪ حصو تاڪ جي پاسي ۾ ۽ ٻيو حصو چوڪاٺي جي پاتام ۾ اسڪرن ذريعي لڳايو ويندو آھي. انجيسن لڳائڻ وقت اسڪرن يا پيچن کي ھٿوڙيءَ سان ٺوڪي نھ لڳائجي ڇاڪاڻ تھ ائين ڪرڻ سان ڪجھھ وقت کان پوءِ اھي ڍرا ٿي نڪري ايندا آھن. انھيءَ ڪري انھن کي اسڪرو ڊرائيور يعني پيچ ڪش سان لڳائڻ گھرجي.<br> (ii) ٽي – انجيسون يا پڇر انجيسون: (T- Hinges)<br> ھي ھڪ قسم جو گھاڙو لوھ (Wrought iron) جون فتيلون آھن، ھنن جي ڊگھي ٻانھن وارو حصو تاڪ جي افقيءَ پٽيءَ ۾ اسڪرن سان لڳايو ويندو آھي ۽ ٻيو ڌاتيءَ جي پٽيءَ وارو حصو چوڪاٺي ۾ جڙيو ويندو آھي. ھن قسم جون انجيسون معمولي قسم جي دروازن لاءِ ٺيڪ آھن ۽ کين ڳرن ۽ سٺي قسم جي دروازن ۾ استعمال نھ ڪرڻ گھرجي.<br> (iii) ٻن طرفن واريون انجيسون: (Back flap Hinges) ھن قسم جون ٻھ طرفيون انجيسون اھڙن ھنڌن تي استعمال ڪبيون آھن، جتي اھڙا تہ سنھا تاڪ لڳائبا آھن جو سادين انجيسن جو لڳائڻ ممڪن نہ ھوندو آھي. (iv) ڪوڪن واريون انجيسون: (Pin Hinges) جڏھن تاڪن جو وزن ايترو ڳرو ھوندو آھي جو ٻين قسمن جي انجيسن سان انھن کي نہ لڳائي سگھبو آھي تھ اھڙيءَ حالت ۾ ھن قسم جون ڪلين واريون انجيسون لڳائبيون آھن. <gallery> Image:HingesOldB.jpg|Ancient pivot hinges قديم [[پيوٽ انجيس]]. Image:Hinge2P2.jpg|گھاڙي لوھ wrought iron مان ٺھيل بيرل انجيس. Image:Hinge2P3.jpg| پتل جي ٺھيل پٽيءَ واري بيرل انجيس. Image:Hinge3P.jpg|ٻنھي پاسن کان فٽ ٿيندڙ بٽ انجيس جا منڍا. Image:Topfscharnier.jpg|فرنيچر جي در جو اسپرنگ تالو . Image:Hinge 01.jpg|ڪٽ لڳل يا ڪسيل انجيس. Image:Haar hung doors (99309543).jpg|ٽنگيل در جي انجيس جو هڪ قسم. Image:Mint box polypropylene lid.JPG|دٻي واري انجيس جو هڪ قسم. </gallery> ccb3zpohz2696q3khyjqxbhkkb2wcwl 400809 400806 2026-08-04T11:08:39Z Intisar Ali 8681 /* */ 400809 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن مضبوط شين کي ڳنڍيندڙ ميخانياتي ڳانڍاپو}} [[File:Carrollton New Orleans hinge brass inside.jpg|thumb|upright|پتل مان ٺهيل سينگاريل دروازي جي انجيس]] [[File:Hamburgerpaumelle.JPG|thumb|upright|بيرل انجيس (Barrel hinge)]] '''انجيس''' يا '''قبضو''' ({{lang-en|'''Hinge'''}}) هڪ [[ميڪانياتي بيئرنگ]] (Mechanical bearing) آهي، جيڪو ٻن مضبوط شين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو آهي ۽ عام طور انهن مان هڪ کي مقرر محور جي چوڌاري محدود زاويي تائين ڦرڻ جي اجازت ڏيندو آهي. مثالي قبضي (آئيڊيل ھنج) ۾ ڳنڍيل ٻئي حصا رڳو هڪ مقرر محور جي چوڌاري گردش ڪندا آهن، جڏهن ته ٻيون سموريون حرڪتون، جهڙوڪ اڳتي پٺتي سرڪڻ يا ٻين رخن ۾ گردش، روڪيل هونديون آهن. ان ڪري ميخانيات ۾ قبضي کي ''هڪ درجي واري آزادي'' (ون ڊگري آف فريڊم) وارو ڳانڍاپو سمجهيو ويندو آهي. قبضا يا انجيسون لچڪدار مواد (فليڪسيبل مٽيريل) مان به ٺاهي سگهجن ٿا يا وري ڌاتوءَ جي حرڪت ڪندڙ حصن تي مشتمل هوندا آهن. حياتيات (بائيولاجي) ۾ به ڪيترائي [[جوڙ]] (جوائنٽ) قبضي وانگر ڪم ڪندا آهن، جن مان [[ڪُلهي جي جوڙ]] جي بدران ''ٺوٺ جو جوڙ'' هڪ نمايان مثال آهي، جيڪو بنيادي طور هڪ ئي رخ ۾ وڪڙجڻ ۽ سڌو ٿيڻ جي حرڪت جي اجازت ڏئي ٿو. انجيسون يا قبضا سڀ کان وڌيڪ دروازن، دريائن ۽ المارين جي کُلڻ ۽ بند ٿيڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن کان علاوه فولڊ ٿيندڙ [[ڏاڪڻ]]، موٽر گاڏين جي بونٽ، صندوقن، ڍڪڻن ۽ وڏين متحرڪ [[پل|پلين]] جي جوڙجڪ ۾ پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن. درين ۽ دروازن کي لڳائڻ ۽ انھن اندر مختلف جزن ذريعي ڳانڍاپو رکڻ واسطي ھيٺين قسمن جي قبضن يا انجيسن جي ضرورت پوندي آھي. == تاريخ == قديم آثارن مان پٿر، سنگِ مرمر، ڪاٺ ۽ ڪانسي مان ٺهيل انجيسون يا قبضا مليا آهن، جن مان ڪجهه گهٽ ۾ گهٽ [[قديم مصر]] جي دور سان تعلق رکن ٿا. بهرحال، اهو يقيني طور طئي ڪرڻ ڏکيو آهي ته قبضي جو پهريون استعمال دنيا جي ڪهڙي هنڌ ۽ ڪهڙي زماني ۾ ٿيو.<ref name="auto"/> قديم مصر ۾ دروازن لاءِ هڪ خاص ''محوري قبضي'' (Pivot hinge) وارو نظام استعمال ٿيندو هو. هن طريقي ۾ دروازي جي مٿئين ۽ هيٺئين ڪنڍن تي ڪاٺ جا گول ڪنڊا (Dowels) لڳايا ويندا هئا يا اهي سڌو دروازي جي ڪاٺ مان تراشيا ويندا هئا. اهي ڪنڍا پٿر ۾ ٺهيل گول کڏن (Stone sockets) ۾ ويهندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ دروازو آسانيءَ سان پنهنجي محور تي ڦرندو هو.<ref>{{Cite web |title=Museum Bulletin – An Early Egyptian Door-Socket |url=https://www.penn.museum/sites/bulletin/1315/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Door – British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/Y_EA705}}</ref> [[قديم روم]] ۾ قبضي کي لاطيني ٻوليءَ ۾ ڪارڊو:''Cardō'' چيو ويندو هو. انهيءَ لفظ تان ئي رومي ديوي ''ڪارڊيا'' (Cardea)، جيڪا دروازن ۽ قبضي جي محافظ ديوي سمجهي ويندي هئي، جو نالو پيو، ۽ رومي شهرن جي مکيه اتر–ڏکڻ واري شاهراهه کي پڻ ''ڪارڊو'' سڏيو ويندو هو. لاطيني لفظ ''ڪارڊو'' جو مفهوم "اهو بنيادي جزو، جنهن تي ڪا شيءِ ڦري يا جنهن تي ڪنهن شيءِ جو دارومدار هجي" هو، ۽ انهيءَ مان جديد انگريزي لفظن، جهڙوڪ ''ڪارڊينل''، جي پڻ ابتدا ٿي آهي.<ref name="auto"/> '''آڪسفورڊ انگريزي لغت''' (آڪسفورڊ انگلش ڊڪشنري) موجب انگريزي لفظ ھنج''Hinge'' جو تعلق لفظ ''Hang'' (لڙڪڻ يا ٽنگجڻ) سان آهي، جيڪو ٻنهي لفظن جي تاريخي لساني ارتقا ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=hinge |url=https://www.oed.com/dictionary/hinge_n}}</ref> ==قسم== دروازن ۽ درين جي نوعيت مطابق عام طرح سان ھيٺ ڄاڻايل قسم جون انجيسون استعمال ڪيون وينديون آھن.<br> (i) بُٽ انجيس يا ڪتابي انجيسون: (Butt Hingest ھن قسم جون انجيسون عام طرح سان استعمال ڪيون وينديون آھن. انھن جو ھڪ حصو تاڪ جي پاسي ۾ ۽ ٻيو حصو چوڪاٺي جي پاتام ۾ اسڪرن ذريعي لڳايو ويندو آھي. انجيسن لڳائڻ وقت اسڪرن يا پيچن کي ھٿوڙيءَ سان ٺوڪي نھ لڳائجي ڇاڪاڻ تھ ائين ڪرڻ سان ڪجھھ وقت کان پوءِ اھي ڍرا ٿي نڪري ايندا آھن. انھيءَ ڪري انھن کي اسڪرو ڊرائيور يعني پيچ ڪش سان لڳائڻ گھرجي.<br> (ii) ٽي – انجيسون يا پڇر انجيسون: (T- Hinges)<br> ھي ھڪ قسم جو گھاڙو لوھ (Wrought iron) جون فتيلون آھن، ھنن جي ڊگھي ٻانھن وارو حصو تاڪ جي افقيءَ پٽيءَ ۾ اسڪرن سان لڳايو ويندو آھي ۽ ٻيو ڌاتيءَ جي پٽيءَ وارو حصو چوڪاٺي ۾ جڙيو ويندو آھي. ھن قسم جون انجيسون معمولي قسم جي دروازن لاءِ ٺيڪ آھن ۽ کين ڳرن ۽ سٺي قسم جي دروازن ۾ استعمال نھ ڪرڻ گھرجي.<br> (iii) ٻن طرفن واريون انجيسون: (Back flap Hinges) ھن قسم جون ٻھ طرفيون انجيسون اھڙن ھنڌن تي استعمال ڪبيون آھن، جتي اھڙا تہ سنھا تاڪ لڳائبا آھن جو سادين انجيسن جو لڳائڻ ممڪن نہ ھوندو آھي. (iv) ڪوڪن واريون انجيسون: (Pin Hinges) جڏھن تاڪن جو وزن ايترو ڳرو ھوندو آھي جو ٻين قسمن جي انجيسن سان انھن کي نہ لڳائي سگھبو آھي تھ اھڙيءَ حالت ۾ ھن قسم جون ڪلين واريون انجيسون لڳائبيون آھن. <gallery> Image:HingesOldB.jpg|Ancient pivot hinges قديم [[پيوٽ انجيس]]. Image:Hinge2P2.jpg|گھاڙي لوھ wrought iron مان ٺھيل بيرل انجيس. Image:Hinge2P3.jpg| پتل جي ٺھيل پٽيءَ واري بيرل انجيس. Image:Hinge3P.jpg|ٻنھي پاسن کان فٽ ٿيندڙ بٽ انجيس جا منڍا. Image:Topfscharnier.jpg|فرنيچر جي در جو اسپرنگ تالو . Image:Hinge 01.jpg|ڪٽ لڳل يا ڪسيل انجيس. Image:Haar hung doors (99309543).jpg|ٽنگيل در جي انجيس جو هڪ قسم. Image:Mint box polypropylene lid.JPG|دٻي واري انجيس جو هڪ قسم. </gallery> cih1ecssqwu6f9xidvumw2rb49b2y10 400810 400809 2026-08-04T11:13:25Z Intisar Ali 8681 400810 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن مضبوط شين کي ڳنڍيندڙ ميخانياتي ڳانڍاپو}} [[File:Carrollton New Orleans hinge brass inside.jpg|thumb|upright|پتل مان ٺهيل سينگاريل دروازي جي انجيس]] [[File:Hamburgerpaumelle.JPG|thumb|upright|بيرل انجيس (Barrel hinge)]] '''انجيس''' يا '''قبضو''' ({{lang-en|'''Hinge'''}}) هڪ [[ميڪانياتي بيئرنگ]] (Mechanical bearing) آهي، جيڪو ٻن مضبوط شين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو آهي ۽ عام طور انهن مان هڪ کي مقرر محور جي چوڌاري محدود زاويي تائين ڦرڻ جي اجازت ڏيندو آهي. مثالي قبضي (آئيڊيل ھنج) ۾ ڳنڍيل ٻئي حصا رڳو هڪ مقرر محور جي چوڌاري گردش ڪندا آهن، جڏهن ته ٻيون سموريون حرڪتون، جهڙوڪ اڳتي پٺتي سرڪڻ يا ٻين رخن ۾ گردش، روڪيل هونديون آهن. ان ڪري ميخانيات ۾ قبضي کي ''هڪ درجي واري آزادي'' (ون ڊگري آف فريڊم) وارو ڳانڍاپو سمجهيو ويندو آهي. قبضا يا انجيسون لچڪدار مواد (فليڪسيبل مٽيريل) مان به ٺاهي سگهجن ٿا يا وري ڌاتوءَ جي حرڪت ڪندڙ حصن تي مشتمل هوندا آهن. حياتيات (بائيولاجي) ۾ به ڪيترائي [[جوڙ]] (جوائنٽ) قبضي وانگر ڪم ڪندا آهن، جن مان [[ڪُلهي جي جوڙ]] جي بدران ''ٺوٺ جو جوڙ'' هڪ نمايان مثال آهي، جيڪو بنيادي طور هڪ ئي رخ ۾ وڪڙجڻ ۽ سڌو ٿيڻ جي حرڪت جي اجازت ڏئي ٿو. انجيسون يا قبضا سڀ کان وڌيڪ دروازن، دريائن ۽ المارين جي کُلڻ ۽ بند ٿيڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن کان علاوه فولڊ ٿيندڙ [[ڏاڪڻ]]، موٽر گاڏين جي بونٽ، صندوقن، ڍڪڻن ۽ وڏين متحرڪ [[پل|پلين]] جي جوڙجڪ ۾ پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن. درين ۽ دروازن کي لڳائڻ ۽ انھن اندر مختلف جزن ذريعي ڳانڍاپو رکڻ واسطي ھيٺين قسمن جي قبضن يا انجيسن جي ضرورت پوندي آھي. == تاريخ == قديم آثارن مان پٿر، سنگِ مرمر، ڪاٺ ۽ ڪانسي مان ٺهيل انجيسون يا قبضا مليا آهن، جن مان ڪجهه گهٽ ۾ گهٽ [[قديم مصر]] جي دور سان تعلق رکن ٿا. بهرحال، اهو يقيني طور طئي ڪرڻ ڏکيو آهي ته قبضي جو پهريون استعمال دنيا جي ڪهڙي هنڌ ۽ ڪهڙي زماني ۾ ٿيو.<ref name="auto"/> قديم مصر ۾ دروازن لاءِ هڪ خاص ''محوري قبضي'' (Pivot hinge) وارو نظام استعمال ٿيندو هو. هن طريقي ۾ دروازي جي مٿئين ۽ هيٺئين ڪنڍن تي ڪاٺ جا گول ڪنڊا (Dowels) لڳايا ويندا هئا يا اهي سڌو دروازي جي ڪاٺ مان تراشيا ويندا هئا. اهي ڪنڍا پٿر ۾ ٺهيل گول کڏن (Stone sockets) ۾ ويهندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ دروازو آسانيءَ سان پنهنجي محور تي ڦرندو هو.<ref>{{Cite web |title=Museum Bulletin – An Early Egyptian Door-Socket |url=https://www.penn.museum/sites/bulletin/1315/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Door – British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/Y_EA705}}</ref> [[قديم روم]] ۾ قبضي کي لاطيني ٻوليءَ ۾ ڪارڊو:''Cardō'' چيو ويندو هو. انهيءَ لفظ تان ئي رومي ديوي ''ڪارڊيا'' (Cardea)، جيڪا دروازن ۽ قبضي جي محافظ ديوي سمجهي ويندي هئي، جو نالو پيو، ۽ رومي شهرن جي مکيه اتر–ڏکڻ واري شاهراهه کي پڻ ''ڪارڊو'' سڏيو ويندو هو. لاطيني لفظ ''ڪارڊو'' جو مفهوم "اهو بنيادي جزو، جنهن تي ڪا شيءِ ڦري يا جنهن تي ڪنهن شيءِ جو دارومدار هجي" هو، ۽ انهيءَ مان جديد انگريزي لفظن، جهڙوڪ ''ڪارڊينل''، جي پڻ ابتدا ٿي آهي.<ref name="auto"/> '''آڪسفورڊ انگريزي لغت''' (آڪسفورڊ انگلش ڊڪشنري) موجب انگريزي لفظ ھنج''Hinge'' جو تعلق لفظ ''Hang'' (لڙڪڻ يا ٽنگجڻ) سان آهي، جيڪو ٻنهي لفظن جي تاريخي لساني ارتقا ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=hinge |url=https://www.oed.com/dictionary/hinge_n}}</ref> == عمارتن ۾ رسائي == گهٽ ۾ گهٽ [[وچئين دور]] (ميڊيول پيرئڊ) کان وٺي مضبوط قلعن ۽ دفاعي عمارتن ۾ [[ڇڪيل پل]] (Drawbridge) لاءِ قبضا استعمال ٿيندا رهيا آهن. اهڙن قبضي جي مدد سان پل کي ضرورت موجب مٿي کڻي يا هيٺ لاهي سگهجي ٿو، جنهن سان قلعي جي حفاظت ۽ داخلا تي ڪنٽرول رکڻ آسان ٿيندو هو. جديد [[تعمير]] (آرڪيٽيڪچر) ۾ به قبضا انهن عمارتن ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن، جتي وقت سان گڏ بنياد جي ويهڻ (بلڊنگ سيٽلمينٽ) جو امڪان هجي. اهڙين حالتن ۾ قبضا عمارت جي ڪجهه حصن کي محدود حرڪت جي اجازت ڏيندا آهن، جنهن سان ڍانچي تي غيرضروري دٻاءُ گهٽجي ويندو آهي. ان جو هڪ مشهور مثال آمريڪي رياست [[ڪيليفورنيا]] جي [[برزبين, ڪيليفورنيا|برزبين]] شهر ۾ واقع [[ڊيڪن بلڊنگ]] آهي. هن عمارت جي داخلي رئمپ (ramp) کي هڪ وڏي قبضي تي نصب ڪيو ويو هو ته جيئن [[کنبا| کُنبن]] (Piles) تي ٺهيل ۽ نرم خليجي مٽي (Bay mud) تي بيٺل عمارت جي ويهڻ دوران رئمپ محفوظ طريقي سان پنهنجي حالت بدلائي سگهي. هي انتظام ڪيترن ئي سالن تائين اثرائتو رهيو، پر آڪٽوبر 2006ع ۾ رئمپ کي نقصان پهچڻ ۽ ان جي ڍلان حد کان وڌيڪ وڌي وڃڻ سبب ان کي تبديل ڪيو ويو. ==قسم== دروازن ۽ درين جي نوعيت مطابق عام طرح سان ھيٺ ڄاڻايل قسم جون انجيسون استعمال ڪيون وينديون آھن.<br> (i) بُٽ انجيس يا ڪتابي انجيسون: (Butt Hingest ھن قسم جون انجيسون عام طرح سان استعمال ڪيون وينديون آھن. انھن جو ھڪ حصو تاڪ جي پاسي ۾ ۽ ٻيو حصو چوڪاٺي جي پاتام ۾ اسڪرن ذريعي لڳايو ويندو آھي. انجيسن لڳائڻ وقت اسڪرن يا پيچن کي ھٿوڙيءَ سان ٺوڪي نھ لڳائجي ڇاڪاڻ تھ ائين ڪرڻ سان ڪجھھ وقت کان پوءِ اھي ڍرا ٿي نڪري ايندا آھن. انھيءَ ڪري انھن کي اسڪرو ڊرائيور يعني پيچ ڪش سان لڳائڻ گھرجي.<br> (ii) ٽي – انجيسون يا پڇر انجيسون: (T- Hinges)<br> ھي ھڪ قسم جو گھاڙو لوھ (Wrought iron) جون فتيلون آھن، ھنن جي ڊگھي ٻانھن وارو حصو تاڪ جي افقيءَ پٽيءَ ۾ اسڪرن سان لڳايو ويندو آھي ۽ ٻيو ڌاتيءَ جي پٽيءَ وارو حصو چوڪاٺي ۾ جڙيو ويندو آھي. ھن قسم جون انجيسون معمولي قسم جي دروازن لاءِ ٺيڪ آھن ۽ کين ڳرن ۽ سٺي قسم جي دروازن ۾ استعمال نھ ڪرڻ گھرجي.<br> (iii) ٻن طرفن واريون انجيسون: (Back flap Hinges) ھن قسم جون ٻھ طرفيون انجيسون اھڙن ھنڌن تي استعمال ڪبيون آھن، جتي اھڙا تہ سنھا تاڪ لڳائبا آھن جو سادين انجيسن جو لڳائڻ ممڪن نہ ھوندو آھي. (iv) ڪوڪن واريون انجيسون: (Pin Hinges) جڏھن تاڪن جو وزن ايترو ڳرو ھوندو آھي جو ٻين قسمن جي انجيسن سان انھن کي نہ لڳائي سگھبو آھي تھ اھڙيءَ حالت ۾ ھن قسم جون ڪلين واريون انجيسون لڳائبيون آھن. <gallery> Image:HingesOldB.jpg|Ancient pivot hinges قديم [[پيوٽ انجيس]]. Image:Hinge2P2.jpg|گھاڙي لوھ wrought iron مان ٺھيل بيرل انجيس. Image:Hinge2P3.jpg| پتل جي ٺھيل پٽيءَ واري بيرل انجيس. Image:Hinge3P.jpg|ٻنھي پاسن کان فٽ ٿيندڙ بٽ انجيس جا منڍا. Image:Topfscharnier.jpg|فرنيچر جي در جو اسپرنگ تالو . Image:Hinge 01.jpg|ڪٽ لڳل يا ڪسيل انجيس. Image:Haar hung doors (99309543).jpg|ٽنگيل در جي انجيس جو هڪ قسم. Image:Mint box polypropylene lid.JPG|دٻي واري انجيس جو هڪ قسم. </gallery> r2g6goxmnpdw3sycte01otqf72qa1n0 400811 400810 2026-08-04T11:19:09Z Intisar Ali 8681 400811 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن مضبوط شين کي ڳنڍيندڙ ميخانياتي ڳانڍاپو}} [[File:Carrollton New Orleans hinge brass inside.jpg|thumb|upright|پتل مان ٺهيل سينگاريل دروازي جي انجيس]] [[File:Hamburgerpaumelle.JPG|thumb|upright|بيرل انجيس (Barrel hinge)]] '''انجيس''' يا '''قبضو''' ({{lang-en|'''Hinge'''}}) هڪ [[ميڪانياتي بيئرنگ]] (Mechanical bearing) آهي، جيڪو ٻن مضبوط شين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو آهي ۽ عام طور انهن مان هڪ کي مقرر محور جي چوڌاري محدود زاويي تائين ڦرڻ جي اجازت ڏيندو آهي. مثالي قبضي (آئيڊيل ھنج) ۾ ڳنڍيل ٻئي حصا رڳو هڪ مقرر محور جي چوڌاري گردش ڪندا آهن، جڏهن ته ٻيون سموريون حرڪتون، جهڙوڪ اڳتي پٺتي سرڪڻ يا ٻين رخن ۾ گردش، روڪيل هونديون آهن. ان ڪري ميخانيات ۾ قبضي کي ''هڪ درجي واري آزادي'' (ون ڊگري آف فريڊم) وارو ڳانڍاپو سمجهيو ويندو آهي. قبضا يا انجيسون لچڪدار مواد (فليڪسيبل مٽيريل) مان به ٺاهي سگهجن ٿا يا وري ڌاتوءَ جي حرڪت ڪندڙ حصن تي مشتمل هوندا آهن. حياتيات (بائيولاجي) ۾ به ڪيترائي [[جوڙ]] (جوائنٽ) قبضي وانگر ڪم ڪندا آهن، جن مان [[ڪُلهي جي جوڙ]] جي بدران ''ٺوٺ جو جوڙ'' هڪ نمايان مثال آهي، جيڪو بنيادي طور هڪ ئي رخ ۾ وڪڙجڻ ۽ سڌو ٿيڻ جي حرڪت جي اجازت ڏئي ٿو. انجيسون يا قبضا سڀ کان وڌيڪ دروازن، دريائن ۽ المارين جي کُلڻ ۽ بند ٿيڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن کان علاوه فولڊ ٿيندڙ [[ڏاڪڻ]]، موٽر گاڏين جي بونٽ، صندوقن، ڍڪڻن ۽ وڏين متحرڪ [[پل|پلين]] جي جوڙجڪ ۾ پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن. درين ۽ دروازن کي لڳائڻ ۽ انھن اندر مختلف جزن ذريعي ڳانڍاپو رکڻ واسطي ھيٺين قسمن جي قبضن يا انجيسن جي ضرورت پوندي آھي. == تاريخ == قديم آثارن مان پٿر، سنگِ مرمر، ڪاٺ ۽ ڪانسي مان ٺهيل انجيسون يا قبضا مليا آهن، جن مان ڪجهه گهٽ ۾ گهٽ [[قديم مصر]] جي دور سان تعلق رکن ٿا. بهرحال، اهو يقيني طور طئي ڪرڻ ڏکيو آهي ته قبضي جو پهريون استعمال دنيا جي ڪهڙي هنڌ ۽ ڪهڙي زماني ۾ ٿيو.<ref name="auto"/> قديم مصر ۾ دروازن لاءِ هڪ خاص ''محوري قبضي'' (Pivot hinge) وارو نظام استعمال ٿيندو هو. هن طريقي ۾ دروازي جي مٿئين ۽ هيٺئين ڪنڍن تي ڪاٺ جا گول ڪنڊا (Dowels) لڳايا ويندا هئا يا اهي سڌو دروازي جي ڪاٺ مان تراشيا ويندا هئا. اهي ڪنڍا پٿر ۾ ٺهيل گول کڏن (Stone sockets) ۾ ويهندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ دروازو آسانيءَ سان پنهنجي محور تي ڦرندو هو.<ref>{{Cite web |title=Museum Bulletin – An Early Egyptian Door-Socket |url=https://www.penn.museum/sites/bulletin/1315/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Door – British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/Y_EA705}}</ref> [[قديم روم]] ۾ قبضي کي لاطيني ٻوليءَ ۾ ڪارڊو:''Cardō'' چيو ويندو هو. انهيءَ لفظ تان ئي رومي ديوي ''ڪارڊيا'' (Cardea)، جيڪا دروازن ۽ قبضي جي محافظ ديوي سمجهي ويندي هئي، جو نالو پيو، ۽ رومي شهرن جي مکيه اتر–ڏکڻ واري شاهراهه کي پڻ ''ڪارڊو'' سڏيو ويندو هو. لاطيني لفظ ''ڪارڊو'' جو مفهوم "اهو بنيادي جزو، جنهن تي ڪا شيءِ ڦري يا جنهن تي ڪنهن شيءِ جو دارومدار هجي" هو، ۽ انهيءَ مان جديد انگريزي لفظن، جهڙوڪ ''ڪارڊينل''، جي پڻ ابتدا ٿي آهي.<ref name="auto"/> '''آڪسفورڊ انگريزي لغت''' (آڪسفورڊ انگلش ڊڪشنري) موجب انگريزي لفظ ھنج''Hinge'' جو تعلق لفظ ''Hang'' (لڙڪڻ يا ٽنگجڻ) سان آهي، جيڪو ٻنهي لفظن جي تاريخي لساني ارتقا ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=hinge |url=https://www.oed.com/dictionary/hinge_n}}</ref> == عمارتن ۾ رسائي == گهٽ ۾ گهٽ [[وچئين دور]] (ميڊيول پيرئڊ) کان وٺي مضبوط قلعن ۽ دفاعي عمارتن ۾ [[ڇڪيل پل]] (Drawbridge) لاءِ قبضا استعمال ٿيندا رهيا آهن. اهڙن قبضي جي مدد سان پل کي ضرورت موجب مٿي کڻي يا هيٺ لاهي سگهجي ٿو، جنهن سان قلعي جي حفاظت ۽ داخلا تي ڪنٽرول رکڻ آسان ٿيندو هو. جديد [[تعمير]] (آرڪيٽيڪچر) ۾ به قبضا انهن عمارتن ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن، جتي وقت سان گڏ بنياد جي ويهڻ (بلڊنگ سيٽلمينٽ) جو امڪان هجي. اهڙين حالتن ۾ قبضا عمارت جي ڪجهه حصن کي محدود حرڪت جي اجازت ڏيندا آهن، جنهن سان ڍانچي تي غيرضروري دٻاءُ گهٽجي ويندو آهي. ان جو هڪ مشهور مثال آمريڪي رياست [[ڪيليفورنيا]] جي [[برزبين, ڪيليفورنيا|برزبين]] شهر ۾ واقع [[ڊيڪن بلڊنگ]] آهي. هن عمارت جي داخلي رئمپ (ramp) کي هڪ وڏي قبضي تي نصب ڪيو ويو هو ته جيئن [[کنبا| کُنبن]] (Piles) تي ٺهيل ۽ نرم خليجي مٽي (Bay mud) تي بيٺل عمارت جي ويهڻ دوران رئمپ محفوظ طريقي سان پنهنجي حالت بدلائي سگهي. هي انتظام ڪيترن ئي سالن تائين اثرائتو رهيو، پر آڪٽوبر 2006ع ۾ رئمپ کي نقصان پهچڻ ۽ ان جي ڍلان حد کان وڌيڪ وڌي وڃڻ سبب ان کي تبديل ڪيو ويو. == وڏيون اڏاوتون == قبضا وڏين اڏاوتن، جهڙوڪ اوچين شاهراهن، ريلوي واءِڊڪٽن (viaducts)، پلن ۽ ٻين انجنيئرنگ ڍانچن ۾ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو مقصد اڏاوت جي مختلف حصن جي وچ ۾ ''وڪڙ واري دٻاءَ'' (بينڊنگ اسٽريسز) جي منتقلي کي گهٽائڻ يا مڪمل طور روڪڻ هوندو آهي، جنهن سان خاص طور زلزلي دوران ڍانچي جي نقصان جو خطرو گهٽجي ويندو آهي. سادن سلائيڊنگ ڳانڍاپن جي ڀيٽ ۾ قبضي کي ترجيح ڏيڻ جو اهم سبب اهو آهي ته اهو هڪ طرف محدود گردش جي اجازت ڏئي ٿو، جڏهن ته ٻئي طرف ڀرپاسي وارن اڏاوتي حصن کي هڪ ٻئي کان ڌار ٿيڻ کان بچائي ٿو. اهڙيءَ طرح ڍانچي جي استحڪام برقرار رهي ٿي ۽ زلزلي يا حرارتي تبديليءَ سبب پيدا ٿيندڙ حرڪتن کي محفوظ نموني جذب ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ڪنهن قبضي ذريعي ٻن اڏاوتي حصن جي وچ ۾ ''وڪڙ وارو لمحو'' (بينڊنگ مومينٽ) منتقل نه ٿئي، ته اهڙي قبضي کي تعميراتي انجنيئرنگ ۾ ''صفر لمحي وارو قبضو'' (زيرو مومينٽ ھنج) چيو ويندو آهي. اهڙي قسم جا قبضا تجزياتي ماڊلن ۽ عملي انجنيئرنگ ٻنهي ۾ وڏي اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڏاوت ۾ پيدا ٿيندڙ دٻائن جي ورهاست کي بهتر نموني ڪنٽرول ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. ==قسم== دروازن ۽ درين جي نوعيت مطابق عام طرح سان ھيٺ ڄاڻايل قسم جون انجيسون استعمال ڪيون وينديون آھن.<br> (i) بُٽ انجيس يا ڪتابي انجيسون: (Butt Hingest ھن قسم جون انجيسون عام طرح سان استعمال ڪيون وينديون آھن. انھن جو ھڪ حصو تاڪ جي پاسي ۾ ۽ ٻيو حصو چوڪاٺي جي پاتام ۾ اسڪرن ذريعي لڳايو ويندو آھي. انجيسن لڳائڻ وقت اسڪرن يا پيچن کي ھٿوڙيءَ سان ٺوڪي نھ لڳائجي ڇاڪاڻ تھ ائين ڪرڻ سان ڪجھھ وقت کان پوءِ اھي ڍرا ٿي نڪري ايندا آھن. انھيءَ ڪري انھن کي اسڪرو ڊرائيور يعني پيچ ڪش سان لڳائڻ گھرجي.<br> (ii) ٽي – انجيسون يا پڇر انجيسون: (T- Hinges)<br> ھي ھڪ قسم جو گھاڙو لوھ (Wrought iron) جون فتيلون آھن، ھنن جي ڊگھي ٻانھن وارو حصو تاڪ جي افقيءَ پٽيءَ ۾ اسڪرن سان لڳايو ويندو آھي ۽ ٻيو ڌاتيءَ جي پٽيءَ وارو حصو چوڪاٺي ۾ جڙيو ويندو آھي. ھن قسم جون انجيسون معمولي قسم جي دروازن لاءِ ٺيڪ آھن ۽ کين ڳرن ۽ سٺي قسم جي دروازن ۾ استعمال نھ ڪرڻ گھرجي.<br> (iii) ٻن طرفن واريون انجيسون: (Back flap Hinges) ھن قسم جون ٻھ طرفيون انجيسون اھڙن ھنڌن تي استعمال ڪبيون آھن، جتي اھڙا تہ سنھا تاڪ لڳائبا آھن جو سادين انجيسن جو لڳائڻ ممڪن نہ ھوندو آھي. (iv) ڪوڪن واريون انجيسون: (Pin Hinges) جڏھن تاڪن جو وزن ايترو ڳرو ھوندو آھي جو ٻين قسمن جي انجيسن سان انھن کي نہ لڳائي سگھبو آھي تھ اھڙيءَ حالت ۾ ھن قسم جون ڪلين واريون انجيسون لڳائبيون آھن. <gallery> Image:HingesOldB.jpg|Ancient pivot hinges قديم [[پيوٽ انجيس]]. Image:Hinge2P2.jpg|گھاڙي لوھ wrought iron مان ٺھيل بيرل انجيس. Image:Hinge2P3.jpg| پتل جي ٺھيل پٽيءَ واري بيرل انجيس. Image:Hinge3P.jpg|ٻنھي پاسن کان فٽ ٿيندڙ بٽ انجيس جا منڍا. Image:Topfscharnier.jpg|فرنيچر جي در جو اسپرنگ تالو . Image:Hinge 01.jpg|ڪٽ لڳل يا ڪسيل انجيس. Image:Haar hung doors (99309543).jpg|ٽنگيل در جي انجيس جو هڪ قسم. Image:Mint box polypropylene lid.JPG|دٻي واري انجيس جو هڪ قسم. </gallery> 36nh5bh50zvvy948zqhetvq0atbvw45 400812 400811 2026-08-04T11:22:24Z Intisar Ali 8681 400812 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن مضبوط شين کي ڳنڍيندڙ ميخانياتي ڳانڍاپو}} [[File:Carrollton New Orleans hinge brass inside.jpg|thumb|upright|پتل مان ٺهيل سينگاريل دروازي جي انجيس]] [[File:Hamburgerpaumelle.JPG|thumb|upright|بيرل انجيس (Barrel hinge)]] '''انجيس''' يا '''قبضو''' ({{lang-en|'''Hinge'''}}) هڪ [[ميڪانياتي بيئرنگ]] (Mechanical bearing) آهي، جيڪو ٻن مضبوط شين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو آهي ۽ عام طور انهن مان هڪ کي مقرر محور جي چوڌاري محدود زاويي تائين ڦرڻ جي اجازت ڏيندو آهي. مثالي قبضي (آئيڊيل ھنج) ۾ ڳنڍيل ٻئي حصا رڳو هڪ مقرر محور جي چوڌاري گردش ڪندا آهن، جڏهن ته ٻيون سموريون حرڪتون، جهڙوڪ اڳتي پٺتي سرڪڻ يا ٻين رخن ۾ گردش، روڪيل هونديون آهن. ان ڪري ميخانيات ۾ قبضي کي ''هڪ درجي واري آزادي'' (ون ڊگري آف فريڊم) وارو ڳانڍاپو سمجهيو ويندو آهي. قبضا يا انجيسون لچڪدار مواد (فليڪسيبل مٽيريل) مان به ٺاهي سگهجن ٿا يا وري ڌاتوءَ جي حرڪت ڪندڙ حصن تي مشتمل هوندا آهن. حياتيات (بائيولاجي) ۾ به ڪيترائي [[جوڙ]] (جوائنٽ) قبضي وانگر ڪم ڪندا آهن، جن مان [[ڪُلهي جي جوڙ]] جي بدران ''ٺوٺ جو جوڙ'' هڪ نمايان مثال آهي، جيڪو بنيادي طور هڪ ئي رخ ۾ وڪڙجڻ ۽ سڌو ٿيڻ جي حرڪت جي اجازت ڏئي ٿو. انجيسون يا قبضا سڀ کان وڌيڪ دروازن، دريائن ۽ المارين جي کُلڻ ۽ بند ٿيڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن کان علاوه فولڊ ٿيندڙ [[ڏاڪڻ]]، موٽر گاڏين جي بونٽ، صندوقن، ڍڪڻن ۽ وڏين متحرڪ [[پل|پلين]] جي جوڙجڪ ۾ پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن. درين ۽ دروازن کي لڳائڻ ۽ انھن اندر مختلف جزن ذريعي ڳانڍاپو رکڻ واسطي ھيٺين قسمن جي قبضن يا انجيسن جي ضرورت پوندي آھي. == تاريخ == قديم آثارن مان پٿر، سنگِ مرمر، ڪاٺ ۽ ڪانسي مان ٺهيل انجيسون يا قبضا مليا آهن، جن مان ڪجهه گهٽ ۾ گهٽ [[قديم مصر]] جي دور سان تعلق رکن ٿا. بهرحال، اهو يقيني طور طئي ڪرڻ ڏکيو آهي ته قبضي جو پهريون استعمال دنيا جي ڪهڙي هنڌ ۽ ڪهڙي زماني ۾ ٿيو.<ref name="auto"/> قديم مصر ۾ دروازن لاءِ هڪ خاص ''محوري قبضي'' (Pivot hinge) وارو نظام استعمال ٿيندو هو. هن طريقي ۾ دروازي جي مٿئين ۽ هيٺئين ڪنڍن تي ڪاٺ جا گول ڪنڊا (Dowels) لڳايا ويندا هئا يا اهي سڌو دروازي جي ڪاٺ مان تراشيا ويندا هئا. اهي ڪنڍا پٿر ۾ ٺهيل گول کڏن (Stone sockets) ۾ ويهندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ دروازو آسانيءَ سان پنهنجي محور تي ڦرندو هو.<ref>{{Cite web |title=Museum Bulletin – An Early Egyptian Door-Socket |url=https://www.penn.museum/sites/bulletin/1315/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Door – British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/Y_EA705}}</ref> [[قديم روم]] ۾ قبضي کي لاطيني ٻوليءَ ۾ ڪارڊو:''Cardō'' چيو ويندو هو. انهيءَ لفظ تان ئي رومي ديوي ''ڪارڊيا'' (Cardea)، جيڪا دروازن ۽ قبضي جي محافظ ديوي سمجهي ويندي هئي، جو نالو پيو، ۽ رومي شهرن جي مکيه اتر–ڏکڻ واري شاهراهه کي پڻ ''ڪارڊو'' سڏيو ويندو هو. لاطيني لفظ ''ڪارڊو'' جو مفهوم "اهو بنيادي جزو، جنهن تي ڪا شيءِ ڦري يا جنهن تي ڪنهن شيءِ جو دارومدار هجي" هو، ۽ انهيءَ مان جديد انگريزي لفظن، جهڙوڪ ''ڪارڊينل''، جي پڻ ابتدا ٿي آهي.<ref name="auto"/> '''آڪسفورڊ انگريزي لغت''' (آڪسفورڊ انگلش ڊڪشنري) موجب انگريزي لفظ ھنج''Hinge'' جو تعلق لفظ ''Hang'' (لڙڪڻ يا ٽنگجڻ) سان آهي، جيڪو ٻنهي لفظن جي تاريخي لساني ارتقا ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=hinge |url=https://www.oed.com/dictionary/hinge_n}}</ref> == عمارتن ۾ رسائي == گهٽ ۾ گهٽ [[وچئين دور]] (ميڊيول پيرئڊ) کان وٺي مضبوط قلعن ۽ دفاعي عمارتن ۾ [[ڇڪيل پل]] (Drawbridge) لاءِ قبضا استعمال ٿيندا رهيا آهن. اهڙن قبضي جي مدد سان پل کي ضرورت موجب مٿي کڻي يا هيٺ لاهي سگهجي ٿو، جنهن سان قلعي جي حفاظت ۽ داخلا تي ڪنٽرول رکڻ آسان ٿيندو هو. جديد [[تعمير]] (آرڪيٽيڪچر) ۾ به قبضا انهن عمارتن ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن، جتي وقت سان گڏ بنياد جي ويهڻ (بلڊنگ سيٽلمينٽ) جو امڪان هجي. اهڙين حالتن ۾ قبضا عمارت جي ڪجهه حصن کي محدود حرڪت جي اجازت ڏيندا آهن، جنهن سان ڍانچي تي غيرضروري دٻاءُ گهٽجي ويندو آهي. ان جو هڪ مشهور مثال آمريڪي رياست [[ڪيليفورنيا]] جي [[برزبين, ڪيليفورنيا|برزبين]] شهر ۾ واقع [[ڊيڪن بلڊنگ]] آهي. هن عمارت جي داخلي رئمپ (ramp) کي هڪ وڏي قبضي تي نصب ڪيو ويو هو ته جيئن [[کنبا| کُنبن]] (Piles) تي ٺهيل ۽ نرم خليجي مٽي (Bay mud) تي بيٺل عمارت جي ويهڻ دوران رئمپ محفوظ طريقي سان پنهنجي حالت بدلائي سگهي. هي انتظام ڪيترن ئي سالن تائين اثرائتو رهيو، پر آڪٽوبر 2006ع ۾ رئمپ کي نقصان پهچڻ ۽ ان جي ڍلان حد کان وڌيڪ وڌي وڃڻ سبب ان کي تبديل ڪيو ويو. == وڏيون اڏاوتون == قبضا وڏين اڏاوتن، جهڙوڪ اوچين شاهراهن، ريلوي واءِڊڪٽن (viaducts)، پلن ۽ ٻين انجنيئرنگ ڍانچن ۾ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو مقصد اڏاوت جي مختلف حصن جي وچ ۾ ''وڪڙ واري دٻاءَ'' (بينڊنگ اسٽريسز) جي منتقلي کي گهٽائڻ يا مڪمل طور روڪڻ هوندو آهي، جنهن سان خاص طور زلزلي دوران ڍانچي جي نقصان جو خطرو گهٽجي ويندو آهي. سادن سلائيڊنگ ڳانڍاپن جي ڀيٽ ۾ قبضي کي ترجيح ڏيڻ جو اهم سبب اهو آهي ته اهو هڪ طرف محدود گردش جي اجازت ڏئي ٿو، جڏهن ته ٻئي طرف ڀرپاسي وارن اڏاوتي حصن کي هڪ ٻئي کان ڌار ٿيڻ کان بچائي ٿو. اهڙيءَ طرح ڍانچي جي استحڪام برقرار رهي ٿي ۽ زلزلي يا حرارتي تبديليءَ سبب پيدا ٿيندڙ حرڪتن کي محفوظ نموني جذب ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ڪنهن قبضي ذريعي ٻن اڏاوتي حصن جي وچ ۾ ''وڪڙ وارو لمحو'' (بينڊنگ مومينٽ) منتقل نه ٿئي، ته اهڙي قبضي کي تعميراتي انجنيئرنگ ۾ ''صفر لمحي وارو قبضو'' (زيرو مومينٽ ھنج) چيو ويندو آهي. اهڙي قسم جا قبضا تجزياتي ماڊلن ۽ عملي انجنيئرنگ ٻنهي ۾ وڏي اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڏاوت ۾ پيدا ٿيندڙ دٻائن جي ورهاست کي بهتر نموني ڪنٽرول ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. == خلائي جهاز == خلائي جهازن (اسپيس ڪرافٽ) ۾ استعمال لاءِ ڪيترن ئي قسمن جا ''خودڪار کُلندڙ ۽ پاڻمرادو بند ٿيندڙ قبضا'' (سيلف-ايڪچوئيٽنگ, سيلف-لاڪنگ ھنجز) تيار ڪيا ويا آهن. اهي قبضا خاص طور انهن اڏاوتن ۾ استعمال ٿيندا آهن، جيڪي راڪيٽ جي لانچ دوران ويڙهيل يا بند حالت ۾ رکيا ويندا آهن ۽ خلاءَ ۾ پهچڻ کان پوءِ پاڻمرادو کُلي پنهنجي ڪم ڪندڙ شڪل اختيار ڪندا آهن. اهڙي قسم جا قبضا [[کُلندڙ خلائي اڏاوتن]] (ڊپلائبل اسٽرڪچرز) ۾ استعمال ٿيندا آهن، جن ۾ [[شمسي پينل]]، مصنوعي سوراخي ريڊار (سنٿيٽڪ اپرچر راڊار) جون اينٽينائون، ڊگها بوم (Booms)، ريڊيئيٽر ۽ ٻيا خلائي جزا شامل آهن. انهن قبضي جي مدد سان هي حصا محدود جاءِ ۾ محفوظ نموني رکي سگهجن ٿا ۽ مدار ۾ پهچڻ کان پوءِ بغير انساني مداخلت جي صحيح نموني کُلي ۽ لاڪ ٿي وڃن ٿا، جنهن سان خلائي جهاز جي اعتبار، ڪارڪردگي ۽ استحڪام ۾ واڌارو اچي ٿو. ==قسم== دروازن ۽ درين جي نوعيت مطابق عام طرح سان ھيٺ ڄاڻايل قسم جون انجيسون استعمال ڪيون وينديون آھن.<br> (i) بُٽ انجيس يا ڪتابي انجيسون: (Butt Hingest ھن قسم جون انجيسون عام طرح سان استعمال ڪيون وينديون آھن. انھن جو ھڪ حصو تاڪ جي پاسي ۾ ۽ ٻيو حصو چوڪاٺي جي پاتام ۾ اسڪرن ذريعي لڳايو ويندو آھي. انجيسن لڳائڻ وقت اسڪرن يا پيچن کي ھٿوڙيءَ سان ٺوڪي نھ لڳائجي ڇاڪاڻ تھ ائين ڪرڻ سان ڪجھھ وقت کان پوءِ اھي ڍرا ٿي نڪري ايندا آھن. انھيءَ ڪري انھن کي اسڪرو ڊرائيور يعني پيچ ڪش سان لڳائڻ گھرجي.<br> (ii) ٽي – انجيسون يا پڇر انجيسون: (T- Hinges)<br> ھي ھڪ قسم جو گھاڙو لوھ (Wrought iron) جون فتيلون آھن، ھنن جي ڊگھي ٻانھن وارو حصو تاڪ جي افقيءَ پٽيءَ ۾ اسڪرن سان لڳايو ويندو آھي ۽ ٻيو ڌاتيءَ جي پٽيءَ وارو حصو چوڪاٺي ۾ جڙيو ويندو آھي. ھن قسم جون انجيسون معمولي قسم جي دروازن لاءِ ٺيڪ آھن ۽ کين ڳرن ۽ سٺي قسم جي دروازن ۾ استعمال نھ ڪرڻ گھرجي.<br> (iii) ٻن طرفن واريون انجيسون: (Back flap Hinges) ھن قسم جون ٻھ طرفيون انجيسون اھڙن ھنڌن تي استعمال ڪبيون آھن، جتي اھڙا تہ سنھا تاڪ لڳائبا آھن جو سادين انجيسن جو لڳائڻ ممڪن نہ ھوندو آھي. (iv) ڪوڪن واريون انجيسون: (Pin Hinges) جڏھن تاڪن جو وزن ايترو ڳرو ھوندو آھي جو ٻين قسمن جي انجيسن سان انھن کي نہ لڳائي سگھبو آھي تھ اھڙيءَ حالت ۾ ھن قسم جون ڪلين واريون انجيسون لڳائبيون آھن. <gallery> Image:HingesOldB.jpg|Ancient pivot hinges قديم [[پيوٽ انجيس]]. Image:Hinge2P2.jpg|گھاڙي لوھ wrought iron مان ٺھيل بيرل انجيس. Image:Hinge2P3.jpg| پتل جي ٺھيل پٽيءَ واري بيرل انجيس. Image:Hinge3P.jpg|ٻنھي پاسن کان فٽ ٿيندڙ بٽ انجيس جا منڍا. Image:Topfscharnier.jpg|فرنيچر جي در جو اسپرنگ تالو . Image:Hinge 01.jpg|ڪٽ لڳل يا ڪسيل انجيس. Image:Haar hung doors (99309543).jpg|ٽنگيل در جي انجيس جو هڪ قسم. Image:Mint box polypropylene lid.JPG|دٻي واري انجيس جو هڪ قسم. </gallery> f082x6fhrf3znb8d4mndtiyps7h2aw0 400813 400812 2026-08-04T11:27:01Z Intisar Ali 8681 400813 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻن مضبوط شين کي ڳنڍيندڙ ميخانياتي ڳانڍاپو}} [[File:Carrollton New Orleans hinge brass inside.jpg|thumb|upright|پتل مان ٺهيل سينگاريل دروازي جي انجيس]] [[File:Hamburgerpaumelle.JPG|thumb|upright|بيرل انجيس (Barrel hinge)]] '''انجيس''' يا '''قبضو''' ({{lang-en|'''Hinge'''}}) هڪ [[ميڪانياتي بيئرنگ]] (Mechanical bearing) آهي، جيڪو ٻن مضبوط شين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو آهي ۽ عام طور انهن مان هڪ کي مقرر محور جي چوڌاري محدود زاويي تائين ڦرڻ جي اجازت ڏيندو آهي. مثالي قبضي (آئيڊيل ھنج) ۾ ڳنڍيل ٻئي حصا رڳو هڪ مقرر محور جي چوڌاري گردش ڪندا آهن، جڏهن ته ٻيون سموريون حرڪتون، جهڙوڪ اڳتي پٺتي سرڪڻ يا ٻين رخن ۾ گردش، روڪيل هونديون آهن. ان ڪري ميخانيات ۾ قبضي کي ''هڪ درجي واري آزادي'' (ون ڊگري آف فريڊم) وارو ڳانڍاپو سمجهيو ويندو آهي. قبضا يا انجيسون لچڪدار مواد (فليڪسيبل مٽيريل) مان به ٺاهي سگهجن ٿا يا وري ڌاتوءَ جي حرڪت ڪندڙ حصن تي مشتمل هوندا آهن. حياتيات (بائيولاجي) ۾ به ڪيترائي [[جوڙ]] (جوائنٽ) قبضي وانگر ڪم ڪندا آهن، جن مان [[ڪُلهي جي جوڙ]] جي بدران ''ٺوٺ جو جوڙ'' هڪ نمايان مثال آهي، جيڪو بنيادي طور هڪ ئي رخ ۾ وڪڙجڻ ۽ سڌو ٿيڻ جي حرڪت جي اجازت ڏئي ٿو. انجيسون يا قبضا سڀ کان وڌيڪ دروازن، دريائن ۽ المارين جي کُلڻ ۽ بند ٿيڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن، پر انهن کان علاوه فولڊ ٿيندڙ [[ڏاڪڻ]]، موٽر گاڏين جي بونٽ، صندوقن، ڍڪڻن ۽ وڏين متحرڪ [[پل|پلين]] جي جوڙجڪ ۾ پڻ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن. درين ۽ دروازن کي لڳائڻ ۽ انھن اندر مختلف جزن ذريعي ڳانڍاپو رکڻ واسطي ھيٺين قسمن جي قبضن يا انجيسن جي ضرورت پوندي آھي. == تاريخ == قديم آثارن مان پٿر، سنگِ مرمر، ڪاٺ ۽ ڪانسي مان ٺهيل انجيسون يا قبضا مليا آهن، جن مان ڪجهه گهٽ ۾ گهٽ [[قديم مصر]] جي دور سان تعلق رکن ٿا. بهرحال، اهو يقيني طور طئي ڪرڻ ڏکيو آهي ته قبضي جو پهريون استعمال دنيا جي ڪهڙي هنڌ ۽ ڪهڙي زماني ۾ ٿيو.<ref name="auto"/> قديم مصر ۾ دروازن لاءِ هڪ خاص ''محوري قبضي'' (Pivot hinge) وارو نظام استعمال ٿيندو هو. هن طريقي ۾ دروازي جي مٿئين ۽ هيٺئين ڪنڍن تي ڪاٺ جا گول ڪنڊا (Dowels) لڳايا ويندا هئا يا اهي سڌو دروازي جي ڪاٺ مان تراشيا ويندا هئا. اهي ڪنڍا پٿر ۾ ٺهيل گول کڏن (Stone sockets) ۾ ويهندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ دروازو آسانيءَ سان پنهنجي محور تي ڦرندو هو.<ref>{{Cite web |title=Museum Bulletin – An Early Egyptian Door-Socket |url=https://www.penn.museum/sites/bulletin/1315/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Door – British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/Y_EA705}}</ref> [[قديم روم]] ۾ قبضي کي لاطيني ٻوليءَ ۾ ڪارڊو:''Cardō'' چيو ويندو هو. انهيءَ لفظ تان ئي رومي ديوي ''ڪارڊيا'' (Cardea)، جيڪا دروازن ۽ قبضي جي محافظ ديوي سمجهي ويندي هئي، جو نالو پيو، ۽ رومي شهرن جي مکيه اتر–ڏکڻ واري شاهراهه کي پڻ ''ڪارڊو'' سڏيو ويندو هو. لاطيني لفظ ''ڪارڊو'' جو مفهوم "اهو بنيادي جزو، جنهن تي ڪا شيءِ ڦري يا جنهن تي ڪنهن شيءِ جو دارومدار هجي" هو، ۽ انهيءَ مان جديد انگريزي لفظن، جهڙوڪ ''ڪارڊينل''، جي پڻ ابتدا ٿي آهي.<ref name="auto"/> '''آڪسفورڊ انگريزي لغت''' (آڪسفورڊ انگلش ڊڪشنري) موجب انگريزي لفظ ھنج''Hinge'' جو تعلق لفظ ''Hang'' (لڙڪڻ يا ٽنگجڻ) سان آهي، جيڪو ٻنهي لفظن جي تاريخي لساني ارتقا ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=hinge |url=https://www.oed.com/dictionary/hinge_n}}</ref> == عمارتن ۾ رسائي == گهٽ ۾ گهٽ [[وچئين دور]] (ميڊيول پيرئڊ) کان وٺي مضبوط قلعن ۽ دفاعي عمارتن ۾ [[ڇڪيل پل]] (Drawbridge) لاءِ قبضا استعمال ٿيندا رهيا آهن. اهڙن قبضي جي مدد سان پل کي ضرورت موجب مٿي کڻي يا هيٺ لاهي سگهجي ٿو، جنهن سان قلعي جي حفاظت ۽ داخلا تي ڪنٽرول رکڻ آسان ٿيندو هو. جديد [[تعمير]] (آرڪيٽيڪچر) ۾ به قبضا انهن عمارتن ۾ استعمال ڪيا ويندا آهن، جتي وقت سان گڏ بنياد جي ويهڻ (بلڊنگ سيٽلمينٽ) جو امڪان هجي. اهڙين حالتن ۾ قبضا عمارت جي ڪجهه حصن کي محدود حرڪت جي اجازت ڏيندا آهن، جنهن سان ڍانچي تي غيرضروري دٻاءُ گهٽجي ويندو آهي. ان جو هڪ مشهور مثال آمريڪي رياست [[ڪيليفورنيا]] جي [[برزبين, ڪيليفورنيا|برزبين]] شهر ۾ واقع [[ڊيڪن بلڊنگ]] آهي. هن عمارت جي داخلي رئمپ (ramp) کي هڪ وڏي قبضي تي نصب ڪيو ويو هو ته جيئن [[کنبا| کُنبن]] (Piles) تي ٺهيل ۽ نرم خليجي مٽي (Bay mud) تي بيٺل عمارت جي ويهڻ دوران رئمپ محفوظ طريقي سان پنهنجي حالت بدلائي سگهي. هي انتظام ڪيترن ئي سالن تائين اثرائتو رهيو، پر آڪٽوبر 2006ع ۾ رئمپ کي نقصان پهچڻ ۽ ان جي ڍلان حد کان وڌيڪ وڌي وڃڻ سبب ان کي تبديل ڪيو ويو. == وڏيون اڏاوتون == قبضا وڏين اڏاوتن، جهڙوڪ اوچين شاهراهن، ريلوي واءِڊڪٽن (viaducts)، پلن ۽ ٻين انجنيئرنگ ڍانچن ۾ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن جو مقصد اڏاوت جي مختلف حصن جي وچ ۾ ''وڪڙ واري دٻاءَ'' (بينڊنگ اسٽريسز) جي منتقلي کي گهٽائڻ يا مڪمل طور روڪڻ هوندو آهي، جنهن سان خاص طور زلزلي دوران ڍانچي جي نقصان جو خطرو گهٽجي ويندو آهي. سادن سلائيڊنگ ڳانڍاپن جي ڀيٽ ۾ قبضي کي ترجيح ڏيڻ جو اهم سبب اهو آهي ته اهو هڪ طرف محدود گردش جي اجازت ڏئي ٿو، جڏهن ته ٻئي طرف ڀرپاسي وارن اڏاوتي حصن کي هڪ ٻئي کان ڌار ٿيڻ کان بچائي ٿو. اهڙيءَ طرح ڍانچي جي استحڪام برقرار رهي ٿي ۽ زلزلي يا حرارتي تبديليءَ سبب پيدا ٿيندڙ حرڪتن کي محفوظ نموني جذب ڪري سگهجي ٿو. جيڪڏهن ڪنهن قبضي ذريعي ٻن اڏاوتي حصن جي وچ ۾ ''وڪڙ وارو لمحو'' (بينڊنگ مومينٽ) منتقل نه ٿئي، ته اهڙي قبضي کي تعميراتي انجنيئرنگ ۾ ''صفر لمحي وارو قبضو'' (زيرو مومينٽ ھنج) چيو ويندو آهي. اهڙي قسم جا قبضا تجزياتي ماڊلن ۽ عملي انجنيئرنگ ٻنهي ۾ وڏي اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اڏاوت ۾ پيدا ٿيندڙ دٻائن جي ورهاست کي بهتر نموني ڪنٽرول ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. == خلائي جهاز == خلائي جهازن (اسپيس ڪرافٽ) ۾ استعمال لاءِ ڪيترن ئي قسمن جا ''خودڪار کُلندڙ ۽ پاڻمرادو بند ٿيندڙ قبضا'' (سيلف-ايڪچوئيٽنگ, سيلف-لاڪنگ ھنجز) تيار ڪيا ويا آهن. اهي قبضا خاص طور انهن اڏاوتن ۾ استعمال ٿيندا آهن، جيڪي راڪيٽ جي لانچ دوران ويڙهيل يا بند حالت ۾ رکيا ويندا آهن ۽ خلاءَ ۾ پهچڻ کان پوءِ پاڻمرادو کُلي پنهنجي ڪم ڪندڙ شڪل اختيار ڪندا آهن. اهڙي قسم جا قبضا [[کُلندڙ خلائي اڏاوتن]] (ڊپلائبل اسٽرڪچرز) ۾ استعمال ٿيندا آهن، جن ۾ [[شمسي پينل]]، مصنوعي سوراخي ريڊار (سنٿيٽڪ اپرچر راڊار) جون اينٽينائون، ڊگها بوم (Booms)، ريڊيئيٽر ۽ ٻيا خلائي جزا شامل آهن. انهن قبضي جي مدد سان هي حصا محدود جاءِ ۾ محفوظ نموني رکي سگهجن ٿا ۽ مدار ۾ پهچڻ کان پوءِ بغير انساني مداخلت جي صحيح نموني کُلي ۽ لاڪ ٿي وڃن ٿا، جنهن سان خلائي جهاز جي اعتبار، ڪارڪردگي ۽ استحڪام ۾ واڌارو اچي ٿو. == اصطلاحات == [[File:Basic hinge.svg|thumb|upright|بنيادي قبضي جا حصا]] * '''پن''' ({{lang-en|Pin}}) – ڌاتوءَ يا ٻين مضبوط مواد مان ٺهيل راڊ، جيڪا قبضي جي ٻنهي پٽن (ليوز) کي ''نڪل'' (Knuckle) جي اندر پاڻ ۾ ڳنڍي رکي ٿي ۽ انهن کي محور جي چوڌاري ڦرڻ جي اجازت ڏئي ٿي. هن کي '''پنٽل''' (Pintle) پڻ چيو ويندو آهي. * '''نڪل''' – قبضي جو سوراخدار، اڪثر گول شڪل وارو حصو، جيڪو قبضي جو گڏيل محور ٺاهيندو آهي. ٻنهي پٽن جا نڪل هڪ ٻئي سان وڇايل ترتيب ۾ ڳنڍيل هوندا آهن ۽ پن انهن سڀني مان لنگهندي انهن کي گڏ رکي ٿي. * '''پٽو''' (ليف) – قبضي جا عام طور ٻه چپٽا حصا، جيڪي نڪل جي ٻنهي پاسن کان نڪرن ٿا ۽ پن جي چوڌاري گردش ڪندا آهن. اهي ئي حصا دروازي، دري يا ٻين شين سان لڳايا ويندا آهن. * '''اينڊ پلي''' (End play) – پن جي محور سان گڏ قبضي جي ٻنهي پٽن جي وچ ۾ ٿيندڙ محوري حرڪت. هي ننڍڙي چرپر پٽن کي بغير اٽڪڻ جي آسانيءَ سان ڦرڻ ۾ مدد ڏيندي آهي ۽ عام طور نڪلن جي وچ واري وٿي (نڪل گيپ) سان طئي ٿيندي آهي. * '''ٿولهه''' (Gauge) – قبضي جي پٽن جي ٿولهه. * '''قبضي جي ويڪر''' – هڪ پٽي جي ٻاهرئين ڪنڊ کان ٻي پٽي جي ٻاهرئين ڪنڊ تائين ماپيل مفاصلو، جيڪو پن جي محور تي عمودي هوندو آهي. * '''قبضي جي ڊيگهه''' – قبضي جي پٽن جي اها ڊيگهه، جيڪا پن جي محور جي متوازي هوندي آهي. * '''نڪل جي ڊيگهه''' (Knuckle length) – هڪ نڪل جي اها ڊيگهه، جيڪا پن جي محور جي متوازي ماپي ويندي آهي. * '''پٽي جي ويڪر''' (Leaf width) – پن جي مرڪز کان پٽي جي ٻاهرئين ڪنڊ تائين مفاصلو. * '''پچ''' (Pitch) – هڪ نڪل جي پڇاڙيءَ کان ساڳئي پٽي تي موجود ڀر واري نڪل جي ساڳئي ڪنڊ تائين مفاصلو. * '''ڊور اسٽاپ''' (Doorstop) – هڪ عام اصطلاح، جيڪو قبضي جي پٽن ۾ پن جي ڀيٽ ۾ پيدا ٿيندڙ غيرضروري يا ڍِلي ڪنڊائتي چرپر لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهڙي چرپر قبضي جي گهسجي وڃڻ يا ڍِلي ٿيڻ سبب پيدا ٿي سگهي ٿي. ==قسم== دروازن ۽ درين جي نوعيت مطابق عام طرح سان ھيٺ ڄاڻايل قسم جون انجيسون استعمال ڪيون وينديون آھن.<br> (i) بُٽ انجيس يا ڪتابي انجيسون: (Butt Hingest ھن قسم جون انجيسون عام طرح سان استعمال ڪيون وينديون آھن. انھن جو ھڪ حصو تاڪ جي پاسي ۾ ۽ ٻيو حصو چوڪاٺي جي پاتام ۾ اسڪرن ذريعي لڳايو ويندو آھي. انجيسن لڳائڻ وقت اسڪرن يا پيچن کي ھٿوڙيءَ سان ٺوڪي نھ لڳائجي ڇاڪاڻ تھ ائين ڪرڻ سان ڪجھھ وقت کان پوءِ اھي ڍرا ٿي نڪري ايندا آھن. انھيءَ ڪري انھن کي اسڪرو ڊرائيور يعني پيچ ڪش سان لڳائڻ گھرجي.<br> (ii) ٽي – انجيسون يا پڇر انجيسون: (T- Hinges)<br> ھي ھڪ قسم جو گھاڙو لوھ (Wrought iron) جون فتيلون آھن، ھنن جي ڊگھي ٻانھن وارو حصو تاڪ جي افقيءَ پٽيءَ ۾ اسڪرن سان لڳايو ويندو آھي ۽ ٻيو ڌاتيءَ جي پٽيءَ وارو حصو چوڪاٺي ۾ جڙيو ويندو آھي. ھن قسم جون انجيسون معمولي قسم جي دروازن لاءِ ٺيڪ آھن ۽ کين ڳرن ۽ سٺي قسم جي دروازن ۾ استعمال نھ ڪرڻ گھرجي.<br> (iii) ٻن طرفن واريون انجيسون: (Back flap Hinges) ھن قسم جون ٻھ طرفيون انجيسون اھڙن ھنڌن تي استعمال ڪبيون آھن، جتي اھڙا تہ سنھا تاڪ لڳائبا آھن جو سادين انجيسن جو لڳائڻ ممڪن نہ ھوندو آھي. (iv) ڪوڪن واريون انجيسون: (Pin Hinges) جڏھن تاڪن جو وزن ايترو ڳرو ھوندو آھي جو ٻين قسمن جي انجيسن سان انھن کي نہ لڳائي سگھبو آھي تھ اھڙيءَ حالت ۾ ھن قسم جون ڪلين واريون انجيسون لڳائبيون آھن. <gallery> Image:HingesOldB.jpg|Ancient pivot hinges قديم [[پيوٽ انجيس]]. Image:Hinge2P2.jpg|گھاڙي لوھ wrought iron مان ٺھيل بيرل انجيس. Image:Hinge2P3.jpg| پتل جي ٺھيل پٽيءَ واري بيرل انجيس. Image:Hinge3P.jpg|ٻنھي پاسن کان فٽ ٿيندڙ بٽ انجيس جا منڍا. Image:Topfscharnier.jpg|فرنيچر جي در جو اسپرنگ تالو . Image:Hinge 01.jpg|ڪٽ لڳل يا ڪسيل انجيس. Image:Haar hung doors (99309543).jpg|ٽنگيل در جي انجيس جو هڪ قسم. Image:Mint box polypropylene lid.JPG|دٻي واري انجيس جو هڪ قسم. </gallery> bgqiy1syfz8dwkpef12qkkkngchirov 0 39471 400720 367250 2026-08-04T01:34:39Z Intisar Ali 8681 /* */ 400720 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text=''[[ٽيمرڪس]]'' (تمرسڪ)، ننڍن گلدار وڻن ۽ جهنگلي ٻوٽن جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = گدامڙي | image = Tamarindus indica pods.JPG | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Mark, J. |date=2017 |title=''Tamarindus indica'' |volume=2017 |article-number=e.T62020997A62020999 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T62020997A62020999.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | display_parents = 3 | genus = Tamarindus | parent_authority = [[ڪارل لينيئس|ايل.]] | species = indica | authority = L. 1753 | synonyms = {{Plainlist| *''ڪوارائيا'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ڪوارائيا ايليگنس'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ٽيمرنڊس ايريٿريئس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس اوڪسيڊينٽالس'' <small>گارٽن. 1791</small> *''ٽيمرنڊس آفيشينالس'' <small>هوڪر 1851</small> *''ٽيمرنڊس سومالينسس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس امبروسا'' <small>سالسبري 1796</small> }} | synonyms_ref = <ref name="WFO">...</ref> }} '''گدامڙي''' ('''''Tamarindus indica''''') [[دالين وارو خاندان|دالين واري خاندان]] (Fabaceae) جو هڪ وڻ آهي، جيڪو کاڌي لائق ڦر پيدا ڪري ٿو. هي وڻ [[اڀرندي آفريڪا جي اڀرندي خطي|اڀرندي آفريڪا]] جو اصلوڪو آهي، جڏهن ته [[ايشيا]] جي ڪيترن ئي علائقن ۾ قدرتي طور پکڙجي ويو آهي.<ref name="Morton"/><ref name="El-Siddig"/> جنس '''''ٽيمرنڊس''''' هڪ واحد جنسي (مونو ٽاپڪ) جنس آهي، جنهن ۾ صرف هيءَ هڪ ئي نوع شامل آهي.<ref name="WFO"/> گدامڙي جي وڻ تي ڀوري رنگ جون ڦريون ٿينديون آهن، جن جي اندر مٺو، کٽو ۽ تيز ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو دنيا جي مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي جو گودو روايتي دوائن، قدرتي رنگ (dye) ۽ ٻين گهڻن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="Morton"/> هن وڻ جي ڪاٺ مان مختلف ڪاٺيءَ جون شيون تيار ڪيون وينديون آهن، جڏهن ته ٻجن مان تيل پڻ ڪڍيو ويندو آهي. ان جا نرم پن [[هندستاني طعام|هندستاني]] ۽ [[فلپائني طعام|فلپائني]] کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Morton"/><ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/heres-what-you-can-cook-with-tender-tamarind-leaves/article23695502.ece |title=Here's what you can cook with tender tamarind leaves |newspaper=The Hindu |date=2018-04-27}}</ref> گدامڙي جي خوراڪي، دوائن ۽ صنعتي اهميت سبب هن جي پوک دنيا جي [[خطه حاره|خطه حاره]] ۽ [[نيم خطه حاره]] وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڪئي ويندي آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي (Tamarind) کي هندستانيءَ ۾ امِلي، فارسيءَ ۾ تمر هندي ۽ انگرزيءَ ۾ ٽامرنڊس چوندا آهن. هيءَ کٽاڻ لاءِ مصالح جي ڪم ۾ ايندي آهي. هي تمام وڏو وڻ ٿئي ٿو ۽ جتي ڪٿي ٿئي ٿو. مئي ۾ ڦر پچائي ٿو ۽ فيبروريءَ ۾ گل ڪري ٿو. ان جا ٻه ٽي قسم آهن: هڪڙو کٽو ڦر وارو، ٻيو مٺي ڦر وارو ۽ ٽيون ڳاڙهي ڦر وارو. پويون قسم سڀ کان عمدو آهي. هن جون ڦريون ٿين ٿيون. عمدي قسم جون ڦريون ته آچار ۽ مربي ۾ ڪم اينديون آهن. [[فائل:TamarindSeedling.jpg|thumb|left|250px|گدامڙيء جو ٻج]] وڻ ٻج مان ٿو ٿئي، پر جي باغ جي ڪم لاءِ ننڍو قد جو ڪرڻو هجي ته گوٽيءَ جي تجويز ڪجي. ڏيهي ماڻهو چوندا آهن ته جتي هي وڻ هوندو آهي، اتي آسپاس اڪثر بيماري رهندي آهي.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> [[فائل:tamarind2.jpg|thumb|250px]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:سنڌ جا وڻ]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] 5usrmk67ap6s76ro6tzet5v3foi3pfe 400721 400720 2026-08-04T01:35:58Z Intisar Ali 8681 /* */ 400721 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text=''[[ٽيمرڪس]]'' (تمرسڪ)، ننڍن گلدار وڻن ۽ جهنگلي ٻوٽن جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = گدامڙي | image = Tamarindus indica pods.JPG | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Mark, J. |date=2017 |title=''Tamarindus indica'' |volume=2017 |article-number=e.T62020997A62020999 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T62020997A62020999.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | display_parents = 3 | genus = Tamarindus | parent_authority = [[ڪارل لينيئس|ايل.]] | species = indica | authority = L. 1753 | synonyms = {{Plainlist| *''ڪوارائيا'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ڪوارائيا ايليگنس'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ٽيمرنڊس ايريٿريئس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس اوڪسيڊينٽالس'' <small>گارٽن. 1791</small> *''ٽيمرنڊس آفيشينالس'' <small>هوڪر 1851</small> *''ٽيمرنڊس سومالينسس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس امبروسا'' <small>سالسبري 1796</small> }} | synonyms_ref = <ref name="WFO">...</ref> }} '''گدامڙي''' ('''''Tamarindus indica''''') [[دالين وارو خاندان|دالين واري خاندان]] (Fabaceae) جو هڪ وڻ آهي، جيڪو کاڌي لائق ڦر پيدا ڪري ٿو. هي وڻ [[اڀرندي آفريڪا جي اڀرندي خطي|اڀرندي آفريڪا]] جو اصلوڪو آهي، جڏهن ته [[ايشيا]] جي ڪيترن ئي علائقن ۾ قدرتي طور پکڙجي ويو آهي.<ref name="Morton"/><ref name="El-Siddig"/> جنس '''''ٽيمرنڊس''''' هڪ واحد جنسي (مونو ٽاپڪ) جنس آهي، جنهن ۾ صرف هيءَ هڪ ئي نوع شامل آهي.<ref name="WFO"/> گدامڙي جي وڻ تي ڀوري رنگ جون ڦريون ٿينديون آهن، جن جي اندر مٺو، کٽو ۽ تيز ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو دنيا جي مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي جو گودو روايتي دوائن، قدرتي رنگ (dye) ۽ ٻين گهڻن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="Morton"/> هن وڻ جي ڪاٺ مان مختلف ڪاٺيءَ جون شيون تيار ڪيون وينديون آهن، جڏهن ته ٻجن مان تيل پڻ ڪڍيو ويندو آهي. ان جا نرم پن [[هندستاني طعام|هندستاني]] ۽ [[فلپائني طعام|فلپائني]] کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Morton"/><ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/heres-what-you-can-cook-with-tender-tamarind-leaves/article23695502.ece |title=Here's what you can cook with tender tamarind leaves |newspaper=The Hindu |date=2018-04-27}}</ref> گدامڙي جي خوراڪي، دوائن ۽ صنعتي اهميت سبب هن جي پوک دنيا جي [[خطه حاره|خطه حاره]] ۽ [[نيم خطه حاره]] وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڪئي ويندي آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي (Tamarind) کي هندستانيءَ ۾ امِلي، فارسيءَ ۾ تمر هندي ۽ انگرزيءَ ۾ ٽامرنڊس چوندا آهن. هيءَ کٽاڻ لاءِ مصالح جي ڪم ۾ ايندي آهي. هي تمام وڏو وڻ ٿئي ٿو ۽ جتي ڪٿي ٿئي ٿو. مئي ۾ ڦر پچائي ٿو ۽ فيبروريءَ ۾ گل ڪري ٿو. ان جا ٻه ٽي قسم آهن: هڪڙو کٽو ڦر وارو، ٻيو مٺي ڦر وارو ۽ ٽيون ڳاڙهي ڦر وارو. پويون قسم سڀ کان عمدو آهي. هن جون ڦريون ٿين ٿيون. عمدي قسم جون ڦريون ته آچار ۽ مربي ۾ ڪم اينديون آهن. [[فائل:TamarindSeedling.jpg|thumb|left|250px|گدامڙيء جو ٻج]] وڻ ٻج مان ٿو ٿئي، پر جي باغ جي ڪم لاءِ ننڍو قد جو ڪرڻو هجي ته گوٽيءَ جي تجويز ڪجي. ڏيهي ماڻهو چوندا آهن ته جتي هي وڻ هوندو آهي، اتي آسپاس اڪثر بيماري رهندي آهي.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> [[فائل:tamarind2.jpg|thumb|250px]] == وضاحت == گدامڙي هڪ ڊگهي عمر وارو ۽ وچولي رفتار سان وڌندڙ [[وڻ]] آهي، جيڪو وڌ ۾ وڌ {{convert|25-30|m|ft|abbr=off}} اوچائي تائين پهچي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جي [[ڇٽي]] گهاٽي پنن واري، بيقاعده ۽ [[گلدان]] جهڙي شڪل رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ {{cvt|12|m|ft}} ويڪري ٿي سگهي ٿي.<ref name=Morton/> گدامڙي جي ٿڙ جو گهيرو {{cvt|7.5|m|ft}} تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هي وڻ کليل سج ۾ چڱيءَ طرح وڌندو آهي. ان لاءِ [[چيڪڻي مٽي]]، [[لومي مٽي]]، [[وارياسي مٽي]] ۽ هلڪي تيزابي مٽي موزون هوندي آهي. هي وڻ خشڪي ۽ سامونڊي ڪنارن تي هوا سان ايندڙ لوڻ کي به چڱيءَ ريت برداشت ڪري سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جا [[سدابهار]] پن هڪ ٻئي جي وراڻيءَ سان لڳل هوندا آهن ۽ [[پنن جي بناوت|جوڙ پنن]] (paripinnately compound) تي مشتمل هوندا آهن. پنن جا ننڍڙا حصا (leaflets) چمڪندڙ سائي رنگ جا، بيضاوي شڪل جا ۽ پنکڙي نما رڳن وارا هوندا آهن، جن جي ڊيگهه عام طور {{convert|15|cm|in|0|abbr=off}} کان گهٽ هوندي آهي.<ref name=Morton/> وڻ جي عمر وڌڻ سان ان جون ٽاريون مرڪزي [[ٿڙ]] مان هيٺ لڙڪي پونديون آهن. باغبانيءَ ۾ وڻ جي مناسب شڪل، گهاٽائي ۽ ڦر لاهڻ ۾ آساني لاءِ انهن ٽارين جي [[ڇانگ]] ڪئي ويندي آهي.<ref name=Morton/> هي هڪ خطه حاره وارو وڻ آهي، تنهنڪري ٿڌ ۽ پالي کي برداشت نٿو ڪري سگهي. سامهون سامهون لڳل پنن سبب هوا لڳڻ وقت وڻ جو پنن وارو حصو خوبصورت لهرائجي ٿو. گدامڙي جي ڪاٺ ۾ ڳاڙهسرو سخت [[دل ڪاٺ]] ۽ ان جي چوڌاري نرم پيلسري [[سپ ڪاٺ]] هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref>{{Cite news |date=2007-07-09 |title=Tamarind: a multipurpose tree |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/255407 |access-date=2017-06-04}}</ref> گدامڙي جا گل ننڍا پر سهڻا هوندا آهن، جن ۾ ڳاڙهي ۽ پيلي رنگن جا ڊگها گل شامل هوندا آهن. هر گل لڳ ڀڳ 2.5 سينٽي ميٽر ويڪرو، پنج پنکڙين وارو ۽ ننڍڙن [[گلن جي جهومڪي]] (raceme) ۾ لڳندو آهي. گلن جو بنيادي رنگ پيلو هوندو آهي، جنهن تي نارنگي يا ڳاڙهيون ليڪون هونديون آهن.<ref name=Morton/> گل کلڻ کان اڳ ڪليون گلابي رنگ جون هونديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا چار [[سپل]] گلابي هوندا آهن، جيڪي گل کلڻ سان ڇڻي ويندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Tamarind |url=http://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918082939/https://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-date=September 18, 2020 |access-date=2017-06-04 |work=Plant Lexica}}</ref> <gallery mode="nolines"> File:TamarindSeedling.jpg|ٻوٽو File:Tamarind flower vijayanrajapuram 02.jpg|گل File:Tamarindus indica-flowers.jpg|گل File:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|پن ۽ ڦر File:Tamarind clara.jpg|[[سانتا ڪلارا، ڪيوبا]] ۾ گدامڙي جو وڻ </gallery> === ڦر === [[فائل:Tamarindus_indica_18.jpg|thumb|فلپائن ۾ گدامڙي (Sampalok)]] [[فائل:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|thumb|گدامڙي جي وڻ جو ٿڙ]] گدامڙي جو ڦر هڪ اهڙي [[ڦر]] جي صورت ۾ هوندو آهي، جيڪو پچڻ کان پوءِ پاڻمرادو نه ڦاٽندو آهي (indehiscent pod). هي ڦر عام طور {{cvt|12|to|15|cm|in|frac=2}} ڊگهو ٿيندو آهي ۽ ان جي ٻاهرئين کل سخت ناسي رنگ جي هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref name="Doughari"/><ref name="UF_FactSheet"/><ref name="FloriData"/> ڦر جي اندر ڳاڙهسري يا ناسي رنگ جو رسيلي ۽ کٽي ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو پچڻ سان ڀورو يا ڳاڙهسرو ڀورو ٿي ويندو آهي.<ref name=Morton/> ايشيا ۾ ٿيندڙ گدامڙي جون ڦريون نسبتاً ڊگهيون هونديون آهن، جن ۾ عام طور 6 کان 12 ٻج هوندا آهن، جڏهن⁠تہ آفريڪا ۽ اولهه هندستان جي قسمن ۾ ننڍيون ڦريون ٿينديون آهن، جن ۾ 1 کان 6 ٻج هوندا آهن. ٻج ڪجهه چپٽا، سخت ۽ چمڪندڙ ناسي رنگ جا هوندا آهن. گدامڙي جو ڦر مٺو ۽ کٽو ذائقو رکي ٿو.<ref name=Morton/> هڪ مڪمل بالغ وڻ هر سال وڌ ۾ وڌ {{cvt|225|kg|lb}} تائين ڦر ڏئي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:سنڌ جا وڻ]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] n4q5b7x51810eooexosqjcp4mzdutff 400722 400721 2026-08-04T01:37:52Z Intisar Ali 8681 400722 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text=''[[ٽيمرڪس]]'' (تمرسڪ)، ننڍن گلدار وڻن ۽ جهنگلي ٻوٽن جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = گدامڙي | image = Tamarindus indica pods.JPG | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Mark, J. |date=2017 |title=''Tamarindus indica'' |volume=2017 |article-number=e.T62020997A62020999 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T62020997A62020999.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | display_parents = 3 | genus = Tamarindus | parent_authority = [[ڪارل لينيئس|ايل.]] | species = indica | authority = L. 1753 | synonyms = {{Plainlist| *''ڪوارائيا'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ڪوارائيا ايليگنس'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ٽيمرنڊس ايريٿريئس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس اوڪسيڊينٽالس'' <small>گارٽن. 1791</small> *''ٽيمرنڊس آفيشينالس'' <small>هوڪر 1851</small> *''ٽيمرنڊس سومالينسس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس امبروسا'' <small>سالسبري 1796</small> }} | synonyms_ref = <ref name="WFO">...</ref> }} '''گدامڙي''' ('''''Tamarindus indica''''') [[دالين وارو خاندان|دالين واري خاندان]] (Fabaceae) جو هڪ وڻ آهي، جيڪو کاڌي لائق ڦر پيدا ڪري ٿو. هي وڻ [[اڀرندي آفريڪا جي اڀرندي خطي|اڀرندي آفريڪا]] جو اصلوڪو آهي، جڏهن ته [[ايشيا]] جي ڪيترن ئي علائقن ۾ قدرتي طور پکڙجي ويو آهي.<ref name="Morton"/><ref name="El-Siddig"/> جنس '''''ٽيمرنڊس''''' هڪ واحد جنسي (مونو ٽاپڪ) جنس آهي، جنهن ۾ صرف هيءَ هڪ ئي نوع شامل آهي.<ref name="WFO"/> گدامڙي جي وڻ تي ڀوري رنگ جون ڦريون ٿينديون آهن، جن جي اندر مٺو، کٽو ۽ تيز ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو دنيا جي مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي جو گودو روايتي دوائن، قدرتي رنگ (dye) ۽ ٻين گهڻن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="Morton"/> هن وڻ جي ڪاٺ مان مختلف ڪاٺيءَ جون شيون تيار ڪيون وينديون آهن، جڏهن ته ٻجن مان تيل پڻ ڪڍيو ويندو آهي. ان جا نرم پن [[هندستاني طعام|هندستاني]] ۽ [[فلپائني طعام|فلپائني]] کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Morton"/><ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/heres-what-you-can-cook-with-tender-tamarind-leaves/article23695502.ece |title=Here's what you can cook with tender tamarind leaves |newspaper=The Hindu |date=2018-04-27}}</ref> گدامڙي جي خوراڪي، دوائن ۽ صنعتي اهميت سبب هن جي پوک دنيا جي [[خطه حاره|خطه حاره]] ۽ [[نيم خطه حاره]] وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڪئي ويندي آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي (Tamarind) کي هندستانيءَ ۾ امِلي، فارسيءَ ۾ تمر هندي ۽ انگرزيءَ ۾ ٽامرنڊس چوندا آهن. هيءَ کٽاڻ لاءِ مصالح جي ڪم ۾ ايندي آهي. هي تمام وڏو وڻ ٿئي ٿو ۽ جتي ڪٿي ٿئي ٿو. مئي ۾ ڦر پچائي ٿو ۽ فيبروريءَ ۾ گل ڪري ٿو. ان جا ٻه ٽي قسم آهن: هڪڙو کٽو ڦر وارو، ٻيو مٺي ڦر وارو ۽ ٽيون ڳاڙهي ڦر وارو. پويون قسم سڀ کان عمدو آهي. هن جون ڦريون ٿين ٿيون. عمدي قسم جون ڦريون ته آچار ۽ مربي ۾ ڪم اينديون آهن. [[فائل:TamarindSeedling.jpg|thumb|left|250px|گدامڙيء جو ٻج]] وڻ ٻج مان ٿو ٿئي، پر جي باغ جي ڪم لاءِ ننڍو قد جو ڪرڻو هجي ته گوٽيءَ جي تجويز ڪجي. ڏيهي ماڻهو چوندا آهن ته جتي هي وڻ هوندو آهي، اتي آسپاس اڪثر بيماري رهندي آهي.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> [[فائل:tamarind2.jpg|thumb|250px]] == وضاحت == گدامڙي هڪ ڊگهي عمر وارو ۽ وچولي رفتار سان وڌندڙ [[وڻ]] آهي، جيڪو وڌ ۾ وڌ {{convert|25-30|m|ft|abbr=off}} اوچائي تائين پهچي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جي [[ڇٽي]] گهاٽي پنن واري، بيقاعده ۽ [[گلدان]] جهڙي شڪل رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ {{cvt|12|m|ft}} ويڪري ٿي سگهي ٿي.<ref name=Morton/> گدامڙي جي ٿڙ جو گهيرو {{cvt|7.5|m|ft}} تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هي وڻ کليل سج ۾ چڱيءَ طرح وڌندو آهي. ان لاءِ [[چيڪڻي مٽي]]، [[لومي مٽي]]، [[وارياسي مٽي]] ۽ هلڪي تيزابي مٽي موزون هوندي آهي. هي وڻ خشڪي ۽ سامونڊي ڪنارن تي هوا سان ايندڙ لوڻ کي به چڱيءَ ريت برداشت ڪري سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جا [[سدابهار]] پن هڪ ٻئي جي وراڻيءَ سان لڳل هوندا آهن ۽ [[پنن جي بناوت|جوڙ پنن]] (paripinnately compound) تي مشتمل هوندا آهن. پنن جا ننڍڙا حصا (leaflets) چمڪندڙ سائي رنگ جا، بيضاوي شڪل جا ۽ پنکڙي نما رڳن وارا هوندا آهن، جن جي ڊيگهه عام طور {{convert|15|cm|in|0|abbr=off}} کان گهٽ هوندي آهي.<ref name=Morton/> وڻ جي عمر وڌڻ سان ان جون ٽاريون مرڪزي [[ٿڙ]] مان هيٺ لڙڪي پونديون آهن. باغبانيءَ ۾ وڻ جي مناسب شڪل، گهاٽائي ۽ ڦر لاهڻ ۾ آساني لاءِ انهن ٽارين جي [[ڇانگ]] ڪئي ويندي آهي.<ref name=Morton/> هي هڪ خطه حاره وارو وڻ آهي، تنهنڪري ٿڌ ۽ پالي کي برداشت نٿو ڪري سگهي. سامهون سامهون لڳل پنن سبب هوا لڳڻ وقت وڻ جو پنن وارو حصو خوبصورت لهرائجي ٿو. گدامڙي جي ڪاٺ ۾ ڳاڙهسرو سخت [[دل ڪاٺ]] ۽ ان جي چوڌاري نرم پيلسري [[سپ ڪاٺ]] هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref>{{Cite news |date=2007-07-09 |title=Tamarind: a multipurpose tree |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/255407 |access-date=2017-06-04}}</ref> گدامڙي جا گل ننڍا پر سهڻا هوندا آهن، جن ۾ ڳاڙهي ۽ پيلي رنگن جا ڊگها گل شامل هوندا آهن. هر گل لڳ ڀڳ 2.5 سينٽي ميٽر ويڪرو، پنج پنکڙين وارو ۽ ننڍڙن [[گلن جي جهومڪي]] (raceme) ۾ لڳندو آهي. گلن جو بنيادي رنگ پيلو هوندو آهي، جنهن تي نارنگي يا ڳاڙهيون ليڪون هونديون آهن.<ref name=Morton/> گل کلڻ کان اڳ ڪليون گلابي رنگ جون هونديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا چار [[سپل]] گلابي هوندا آهن، جيڪي گل کلڻ سان ڇڻي ويندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Tamarind |url=http://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918082939/https://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-date=September 18, 2020 |access-date=2017-06-04 |work=Plant Lexica}}</ref> <gallery mode="nolines"> File:TamarindSeedling.jpg|ٻوٽو File:Tamarind flower vijayanrajapuram 02.jpg|گل File:Tamarindus indica-flowers.jpg|گل File:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|پن ۽ ڦر File:Tamarind clara.jpg|[[سانتا ڪلارا، ڪيوبا]] ۾ گدامڙي جو وڻ </gallery> === ڦر === [[فائل:Tamarindus_indica_18.jpg|thumb|فلپائن ۾ گدامڙي (Sampalok)]] [[فائل:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|thumb|گدامڙي جي وڻ جو ٿڙ]] گدامڙي جو ڦر هڪ اهڙي [[ڦر]] جي صورت ۾ هوندو آهي، جيڪو پچڻ کان پوءِ پاڻمرادو نه ڦاٽندو آهي (indehiscent pod). هي ڦر عام طور {{cvt|12|to|15|cm|in|frac=2}} ڊگهو ٿيندو آهي ۽ ان جي ٻاهرئين کل سخت ناسي رنگ جي هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref name="Doughari"/><ref name="UF_FactSheet"/><ref name="FloriData"/> ڦر جي اندر ڳاڙهسري يا ناسي رنگ جو رسيلي ۽ کٽي ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو پچڻ سان ڀورو يا ڳاڙهسرو ڀورو ٿي ويندو آهي.<ref name=Morton/> ايشيا ۾ ٿيندڙ گدامڙي جون ڦريون نسبتاً ڊگهيون هونديون آهن، جن ۾ عام طور 6 کان 12 ٻج هوندا آهن، جڏهن⁠تہ آفريڪا ۽ اولهه هندستان جي قسمن ۾ ننڍيون ڦريون ٿينديون آهن، جن ۾ 1 کان 6 ٻج هوندا آهن. ٻج ڪجهه چپٽا، سخت ۽ چمڪندڙ ناسي رنگ جا هوندا آهن. گدامڙي جو ڦر مٺو ۽ کٽو ذائقو رکي ٿو.<ref name=Morton/> هڪ مڪمل بالغ وڻ هر سال وڌ ۾ وڌ {{cvt|225|kg|lb}} تائين ڦر ڏئي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> ==جينوميات== 2025ع ۾ '''''ٽيمرنڊس انڊيڪا''''' جي مڪمل، بنا خال واري **ٽيلومير کان ٽيلومير** (Telomere-to-telomere؛ T2T) جينوم اسيمبلي شايع ڪئي وئي. هن جينوم جي ڪل ماپ لڳ ڀڳ 809.5 ميگا بيس (Mb) آهي، جيڪا 12 شبه-ڪروموسومن (pseudochromosomes) تي ترتيب ڏني وئي آهي. هن اسيمبلي جي BUSCO مڪمل هجڻ جي شرح 98.8 سيڪڙو رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ 30,753 پروٽين-ڪوڊ ڪندڙ جينن (protein-coding genes) جي اڳڪٿي ڪئي وئي.<ref name=Li2026>{{cite journal | last1 = Li | first1 = Zhidong | last2 = Wang | first2 = Shenghao | last3 = Wang | first3 = Shuling | last4 = Wang | first4 = Chong | last5 = Zhang | first5 = Hongbin | last6 = Chen | first6 = Fei | last7 = Wang | first7 = Wenquan | title = ''Tamarindus indica'' telomere-to-telomere genome reveals tartaric acid accumulation in fruit | journal = Plant Diversity | volume = 48 | issue = 2 | pages = 429–432 | date = 2025-12-22 | doi = 10.1016/j.pld.2025.12.011 | pmid = 41982297 | pmc = 13071445 | doi-access = free }}</ref> هن جينومي تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ڦر ۾ [[ٽارٽارڪ تيزاب]] جي وڏي مقدار گڏ ٿيڻ سان لاڳاپيل جينن ۽ حياتياتي رستن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جيڪا هن ڦر جي مخصوص کٽي ذائقي ۽ حياتياتي خاصيتن کي سمجهڻ ۾ اهم اڳڀرائي ليکي وڃي ٿي.<ref name=Li2026/> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:سنڌ جا وڻ]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] gechocvzbl6acsk63sotgl5txz7oy8b 400723 400722 2026-08-04T01:40:24Z Intisar Ali 8681 400723 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text=''[[ٽيمرڪس]]'' (تمرسڪ)، ننڍن گلدار وڻن ۽ جهنگلي ٻوٽن جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = گدامڙي | image = Tamarindus indica pods.JPG | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Mark, J. |date=2017 |title=''Tamarindus indica'' |volume=2017 |article-number=e.T62020997A62020999 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T62020997A62020999.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | display_parents = 3 | genus = Tamarindus | parent_authority = [[ڪارل لينيئس|ايل.]] | species = indica | authority = L. 1753 | synonyms = {{Plainlist| *''ڪوارائيا'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ڪوارائيا ايليگنس'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ٽيمرنڊس ايريٿريئس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس اوڪسيڊينٽالس'' <small>گارٽن. 1791</small> *''ٽيمرنڊس آفيشينالس'' <small>هوڪر 1851</small> *''ٽيمرنڊس سومالينسس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس امبروسا'' <small>سالسبري 1796</small> }} | synonyms_ref = <ref name="WFO">...</ref> }} '''گدامڙي''' ('''''Tamarindus indica''''') [[دالين وارو خاندان|دالين واري خاندان]] (Fabaceae) جو هڪ وڻ آهي، جيڪو کاڌي لائق ڦر پيدا ڪري ٿو. هي وڻ [[اڀرندي آفريڪا جي اڀرندي خطي|اڀرندي آفريڪا]] جو اصلوڪو آهي، جڏهن ته [[ايشيا]] جي ڪيترن ئي علائقن ۾ قدرتي طور پکڙجي ويو آهي.<ref name="Morton"/><ref name="El-Siddig"/> جنس '''''ٽيمرنڊس''''' هڪ واحد جنسي (مونو ٽاپڪ) جنس آهي، جنهن ۾ صرف هيءَ هڪ ئي نوع شامل آهي.<ref name="WFO"/> گدامڙي جي وڻ تي ڀوري رنگ جون ڦريون ٿينديون آهن، جن جي اندر مٺو، کٽو ۽ تيز ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو دنيا جي مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي جو گودو روايتي دوائن، قدرتي رنگ (dye) ۽ ٻين گهڻن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="Morton"/> هن وڻ جي ڪاٺ مان مختلف ڪاٺيءَ جون شيون تيار ڪيون وينديون آهن، جڏهن ته ٻجن مان تيل پڻ ڪڍيو ويندو آهي. ان جا نرم پن [[هندستاني طعام|هندستاني]] ۽ [[فلپائني طعام|فلپائني]] کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Morton"/><ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/heres-what-you-can-cook-with-tender-tamarind-leaves/article23695502.ece |title=Here's what you can cook with tender tamarind leaves |newspaper=The Hindu |date=2018-04-27}}</ref> گدامڙي جي خوراڪي، دوائن ۽ صنعتي اهميت سبب هن جي پوک دنيا جي [[خطه حاره|خطه حاره]] ۽ [[نيم خطه حاره]] وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڪئي ويندي آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي (Tamarind) کي هندستانيءَ ۾ امِلي، فارسيءَ ۾ تمر هندي ۽ انگرزيءَ ۾ ٽامرنڊس چوندا آهن. هيءَ کٽاڻ لاءِ مصالح جي ڪم ۾ ايندي آهي. هي تمام وڏو وڻ ٿئي ٿو ۽ جتي ڪٿي ٿئي ٿو. مئي ۾ ڦر پچائي ٿو ۽ فيبروريءَ ۾ گل ڪري ٿو. ان جا ٻه ٽي قسم آهن: هڪڙو کٽو ڦر وارو، ٻيو مٺي ڦر وارو ۽ ٽيون ڳاڙهي ڦر وارو. پويون قسم سڀ کان عمدو آهي. هن جون ڦريون ٿين ٿيون. عمدي قسم جون ڦريون ته آچار ۽ مربي ۾ ڪم اينديون آهن. [[فائل:TamarindSeedling.jpg|thumb|left|250px|گدامڙيء جو ٻج]] وڻ ٻج مان ٿو ٿئي، پر جي باغ جي ڪم لاءِ ننڍو قد جو ڪرڻو هجي ته گوٽيءَ جي تجويز ڪجي. ڏيهي ماڻهو چوندا آهن ته جتي هي وڻ هوندو آهي، اتي آسپاس اڪثر بيماري رهندي آهي.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> [[فائل:tamarind2.jpg|thumb|250px]] == وضاحت == گدامڙي هڪ ڊگهي عمر وارو ۽ وچولي رفتار سان وڌندڙ [[وڻ]] آهي، جيڪو وڌ ۾ وڌ {{convert|25-30|m|ft|abbr=off}} اوچائي تائين پهچي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جي [[ڇٽي]] گهاٽي پنن واري، بيقاعده ۽ [[گلدان]] جهڙي شڪل رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ {{cvt|12|m|ft}} ويڪري ٿي سگهي ٿي.<ref name=Morton/> گدامڙي جي ٿڙ جو گهيرو {{cvt|7.5|m|ft}} تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هي وڻ کليل سج ۾ چڱيءَ طرح وڌندو آهي. ان لاءِ [[چيڪڻي مٽي]]، [[لومي مٽي]]، [[وارياسي مٽي]] ۽ هلڪي تيزابي مٽي موزون هوندي آهي. هي وڻ خشڪي ۽ سامونڊي ڪنارن تي هوا سان ايندڙ لوڻ کي به چڱيءَ ريت برداشت ڪري سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جا [[سدابهار]] پن هڪ ٻئي جي وراڻيءَ سان لڳل هوندا آهن ۽ [[پنن جي بناوت|جوڙ پنن]] (paripinnately compound) تي مشتمل هوندا آهن. پنن جا ننڍڙا حصا (leaflets) چمڪندڙ سائي رنگ جا، بيضاوي شڪل جا ۽ پنکڙي نما رڳن وارا هوندا آهن، جن جي ڊيگهه عام طور {{convert|15|cm|in|0|abbr=off}} کان گهٽ هوندي آهي.<ref name=Morton/> وڻ جي عمر وڌڻ سان ان جون ٽاريون مرڪزي [[ٿڙ]] مان هيٺ لڙڪي پونديون آهن. باغبانيءَ ۾ وڻ جي مناسب شڪل، گهاٽائي ۽ ڦر لاهڻ ۾ آساني لاءِ انهن ٽارين جي [[ڇانگ]] ڪئي ويندي آهي.<ref name=Morton/> هي هڪ خطه حاره وارو وڻ آهي، تنهنڪري ٿڌ ۽ پالي کي برداشت نٿو ڪري سگهي. سامهون سامهون لڳل پنن سبب هوا لڳڻ وقت وڻ جو پنن وارو حصو خوبصورت لهرائجي ٿو. گدامڙي جي ڪاٺ ۾ ڳاڙهسرو سخت [[دل ڪاٺ]] ۽ ان جي چوڌاري نرم پيلسري [[سپ ڪاٺ]] هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref>{{Cite news |date=2007-07-09 |title=Tamarind: a multipurpose tree |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/255407 |access-date=2017-06-04}}</ref> گدامڙي جا گل ننڍا پر سهڻا هوندا آهن، جن ۾ ڳاڙهي ۽ پيلي رنگن جا ڊگها گل شامل هوندا آهن. هر گل لڳ ڀڳ 2.5 سينٽي ميٽر ويڪرو، پنج پنکڙين وارو ۽ ننڍڙن [[گلن جي جهومڪي]] (raceme) ۾ لڳندو آهي. گلن جو بنيادي رنگ پيلو هوندو آهي، جنهن تي نارنگي يا ڳاڙهيون ليڪون هونديون آهن.<ref name=Morton/> گل کلڻ کان اڳ ڪليون گلابي رنگ جون هونديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا چار [[سپل]] گلابي هوندا آهن، جيڪي گل کلڻ سان ڇڻي ويندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Tamarind |url=http://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918082939/https://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-date=September 18, 2020 |access-date=2017-06-04 |work=Plant Lexica}}</ref> <gallery mode="nolines"> File:TamarindSeedling.jpg|ٻوٽو File:Tamarind flower vijayanrajapuram 02.jpg|گل File:Tamarindus indica-flowers.jpg|گل File:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|پن ۽ ڦر File:Tamarind clara.jpg|[[سانتا ڪلارا، ڪيوبا]] ۾ گدامڙي جو وڻ </gallery> === ڦر === [[فائل:Tamarindus_indica_18.jpg|thumb|فلپائن ۾ گدامڙي (Sampalok)]] [[فائل:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|thumb|گدامڙي جي وڻ جو ٿڙ]] گدامڙي جو ڦر هڪ اهڙي [[ڦر]] جي صورت ۾ هوندو آهي، جيڪو پچڻ کان پوءِ پاڻمرادو نه ڦاٽندو آهي (indehiscent pod). هي ڦر عام طور {{cvt|12|to|15|cm|in|frac=2}} ڊگهو ٿيندو آهي ۽ ان جي ٻاهرئين کل سخت ناسي رنگ جي هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref name="Doughari"/><ref name="UF_FactSheet"/><ref name="FloriData"/> ڦر جي اندر ڳاڙهسري يا ناسي رنگ جو رسيلي ۽ کٽي ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو پچڻ سان ڀورو يا ڳاڙهسرو ڀورو ٿي ويندو آهي.<ref name=Morton/> ايشيا ۾ ٿيندڙ گدامڙي جون ڦريون نسبتاً ڊگهيون هونديون آهن، جن ۾ عام طور 6 کان 12 ٻج هوندا آهن، جڏهن⁠تہ آفريڪا ۽ اولهه هندستان جي قسمن ۾ ننڍيون ڦريون ٿينديون آهن، جن ۾ 1 کان 6 ٻج هوندا آهن. ٻج ڪجهه چپٽا، سخت ۽ چمڪندڙ ناسي رنگ جا هوندا آهن. گدامڙي جو ڦر مٺو ۽ کٽو ذائقو رکي ٿو.<ref name=Morton/> هڪ مڪمل بالغ وڻ هر سال وڌ ۾ وڌ {{cvt|225|kg|lb}} تائين ڦر ڏئي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> ==جينوميات== 2025ع ۾ '''''ٽيمرنڊس انڊيڪا''''' جي مڪمل، بنا خال واري **ٽيلومير کان ٽيلومير** (Telomere-to-telomere؛ T2T) جينوم اسيمبلي شايع ڪئي وئي. هن جينوم جي ڪل ماپ لڳ ڀڳ 809.5 ميگا بيس (Mb) آهي، جيڪا 12 شبه-ڪروموسومن (pseudochromosomes) تي ترتيب ڏني وئي آهي. هن اسيمبلي جي BUSCO مڪمل هجڻ جي شرح 98.8 سيڪڙو رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ 30,753 پروٽين-ڪوڊ ڪندڙ جينن (protein-coding genes) جي اڳڪٿي ڪئي وئي.<ref name=Li2026>{{cite journal | last1 = Li | first1 = Zhidong | last2 = Wang | first2 = Shenghao | last3 = Wang | first3 = Shuling | last4 = Wang | first4 = Chong | last5 = Zhang | first5 = Hongbin | last6 = Chen | first6 = Fei | last7 = Wang | first7 = Wenquan | title = ''Tamarindus indica'' telomere-to-telomere genome reveals tartaric acid accumulation in fruit | journal = Plant Diversity | volume = 48 | issue = 2 | pages = 429–432 | date = 2025-12-22 | doi = 10.1016/j.pld.2025.12.011 | pmid = 41982297 | pmc = 13071445 | doi-access = free }}</ref> هن جينومي تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ڦر ۾ [[ٽارٽارڪ تيزاب]] جي وڏي مقدار گڏ ٿيڻ سان لاڳاپيل جينن ۽ حياتياتي رستن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جيڪا هن ڦر جي مخصوص کٽي ذائقي ۽ حياتياتي خاصيتن کي سمجهڻ ۾ اهم اڳڀرائي ليکي وڃي ٿي.<ref name=Li2026/> ==اشتقاق== گدامڙي جو نالو عربي ٻوليءَ جي اصطلاح '''{{langx|ar|تمر هندي}}''' (''تمر هندي'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ''"هندستاني کارڪ"'' يا ''"هندستاني کجور"''.<ref>{{cite dictionary |entry=tamarind |title=The Concise Oxford Dictionary of English Etymology |editor1=T. F. Hoad |publisher=Oxford University Press |date=2003 |doi=10.1093/acref/9780192830982.001.0001 |isbn=978-0-19-172715-3}}</ref> وچئين دور جي ڪيترن ئي جڙي ٻوٽين جي ماهرن ۽ طبيبن هن ٻوٽي لاءِ ''tamar indi'' جو نالو استعمال ڪيو، جڏهن⁠ته وچئين دور جي لاطيني ٻوليءَ ۾ ان کي ''tamarindus'' لکيو ويندو هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] پڻ پنهنجي سفرنامن ۾ هن ٻوٽي جو ذڪر ''tamarandi'' جي نالي سان ڪيو آهي.{{cn|date=January 2026}} ===عام نالا=== ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مختلف ملڪن ۾ گدامڙي جا ڪيترائي مقامي نالا رائج آهن. [[انڊونيشيا]] ۽ [[ملائيشيا]] ۾ ان کي ''asam jawa'' (جاوا جي کٽي ميوي) يا مختصر طور ''asam'' چيو وڃي ٿو،<ref name="Heyne">{{cite book |last1=Heyne |first1=Karel |title=De nuttige planten van Nederlandsch-Indië, tevens synthetische catalogus der verzamelingen van het Museum voor Technischeen Handelsbotanie te Buitenzorg |date=1913 |publisher=Museum vor Economische Botanie & Ruygrok |location=Butienzorg |pages=232–235 |language=nl |entry=Tamarindua indica L. |chapter-url=https://archive.org/details/denuttigeplanten02heyn/page/232/mode/2up?view=theater}}</ref> جڏهن⁠ته [[تيمور]] ۾ ''sukaer'' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Asam Tree |url=https://www.nparks.gov.sg/gardens-parks-and-nature/heritage-trees/ht-2001-28 |website=National Parks of Singapore |access-date=14 January 2021}}</ref> [[فلپائن]] ۾ [[فلپائني ٻولي]]ءَ ۾ ان جو نالو ''sampalok'' يا ''sampaloc'' ۽ [[سيبوانو ٻولي]]ءَ ۾ ''sambag'' آهي.<ref name="Polistico">{{cite book |last1=Polistico |first1=Edgie |title=Philippine Food, Cooking, & Dining Dictionary |publisher=Anvil Publishing, Inc. |date=2017 |isbn=978-621-420-087-0}}</ref> [[ٿائيلينڊ]] ۾ ان کي ''makham'' (مکھام) چيو ويندو آهي. ==ورهائجڻ== '''''Tamarindus indica''''' اصل ۾ [[ڀونواٽ آفريڪا]] جي مقامي جنس آهي.<ref name=Morton/> نباتاتي تحقيق موجب هن ٻوٽي جو اصل مرڪز سوڊاني ساوانا (Sudanian belt) جا خشڪ علائقا آهن، جيڪي [[سوڊان]] جي [[ڪردفان]] واري علائقي کان شروع ٿي اولهه طرف سب سهارا آفريڪا تائين پکڙيل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Martin |first=Ian |date=2007 |title=Fruits for the Future. 1. Revised edition. Tamarind |journal=Experimental Agriculture |volume=43 |issue=3 |page=407 |doi=10.1017/S0014479707005170}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bowe |first1=C. |last2=Haq |first2=N. |date=2010 |title=Quantifying the global environmental niche of an underutilised tropical fruit tree (Tamarindus indica) using herbarium records |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |volume=139 |issue=1–2 |pages=51–58 |doi=10.1016/j.agee.2010.06.016}}</ref> هي ٻوٽو ننڍي کنڊ ۾ ايتري پراڻي زماني کان پوکيو ويندو رهيو آهي، جو ڪڏهن ڪڏهن ان کي هتي جو به مقامي ٻوٽو سمجهيو ويندو آهي،<ref name=Morton/> جيتوڻيڪ جهنگلي حالت ۾ اهو آفريڪا ۾ ملي ٿو. [[عربستان]] ۾ به، خاص طور [[ظفار]] (عمان) جي سامونڊي جبلن جي ڍلانن تي، اهو جهنگلي حالت ۾ وڌندو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هي ٻوٽو هزارين سال اڳ انساني واپار ۽ پوک ذريعي ڏکڻ ايشيا ۾ پهتو.<ref name=Morton/><ref name="Popenoe">{{cite book|last=Popenoe|first=W.|title=Manual of Tropical and Subtropical Fruits|publisher=Hafner Press|year=1974|pages=432–436|url=https://archive.org/details/manualoftropical00poperich}}</ref> اڄڪلهه گدامڙي سڄي اڀرندي ۽ اولهندي اڌگول جي گرم ۽ نيم گرم علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکي وڃي ٿي، ۽ آفريڪا کان وٺي [[ڏکڻ ايشيا]]، [[آسٽريليا]]، [[ميڪسيڪو]]، [[مرڪزي آمريڪا]] ۽ ڏکڻ آمريڪا تائين ڦهليل آهي.<ref name=Morton/> سورهين صديءَ دوران اسپيني ۽ پورچوگالي آبادڪارن ان کي ميڪسيڪو ۽ مرڪزي آمريڪا ۾ متعارف ڪرايو، جتي بعد ۾ اهو مقامي کاڌن جو اهم جزو بڻجي ويو.<ref name="Tamale">{{cite book |last1=Tamale|first1=E.|last2=Jones|first2=N.|last3=Pswarayi-Riddihough|first3=I.|title=Technologies Related to Participatory Forestry in Tropical and Subtropical Countries|publisher=World Bank Publications|date=1995|isbn=978-0-8213-3399-0}}</ref> ==استعمال== گدامڙي جي وڻ جا تقريباً سڀئي حصا، جن ۾ ڪاٺ، ڇوڏو، گل، پن، ڦر جو گودو ۽ ٻج شامل آهن، ماحولياتي، تجارتي، غذائي ۽ روايتي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name=Morton/> هي وڻ روڊن جي ڪنارن، باغن ۽ پارڪن ۾ ڇانوَ ۽ سينگار لاءِ پڻ وڏي پيماني تي پوکيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ===غذائيت=== {{nutritional value | name = خام گدامڙي | image = Tamarind fruits (Tamarindus indica 'Si Thong').jpg | kJ = 1000 | water = 31.40 g | protein = 2.8 g | fat = 0.6 g | satfat = 0.272 g | monofat = 0.181 g | polyfat = 0.059 g | carbs = 62.5 g | fiber = 5.1 g | sugars = 57.4 | calcium_mg = 74 | copper_mg = 0.086 | iron_mg = 2.8 | magnesium_mg = 92 | phosphorus_mg = 113 | potassium_mg = 628 | selenium_ug = 1.3 | sodium_mg = 28 | zinc_mg = 0.1 | vitA_ug = 2 | vitA_iu = 30 | vitC_mg = 3.5 | thiamin_mg = 0.428 | riboflavin_mg = 0.152 | niacin_mg = 1.938 | pantothenic_mg = 0.143 | vitB6_mg = 0.066 | folate_ug = 14 | choline_mg = 8.6 | vitE_mg = 0.1 | vitK_ug = 2.8 | note = [https://fdc.nal.usda.gov/food-details/167763/nutrients FoodData Central] }} خام گدامڙي جي ڦر ۾ لڳ ڀڳ 63 سيڪڙو ڪاربوهائيڊريٽ، 31 سيڪڙو پاڻي، 3 سيڪڙو پروٽين ۽ 1 سيڪڙو چرٻي هوندي آهي. هر 100 گرام خام گدامڙي مان لڳ ڀڳ 1000 ڪلو جول (239 ڪلوڪيلوري) توانائي حاصل ٿئي ٿي. هي [[ٿيامين]] (وٽامن بي₁)، [[ميگنيشيم]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙن اهم غذائي جزن جو سٺو ذريعو آهي، جيڪي انساني جسم جي اعصابي، عضلاتي ۽ ميٽابولڪ عملن لاءِ ضروري آهن.<ref name=Morton/> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:سنڌ جا وڻ]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] s1sd5b8ojhuqlnmhhqy8vblvyqhnk6q 400724 400723 2026-08-04T01:46:08Z Intisar Ali 8681 400724 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text=''[[ٽيمرڪس]]'' (تمرسڪ)، ننڍن گلدار وڻن ۽ جهنگلي ٻوٽن جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = گدامڙي | image = Tamarindus indica pods.JPG | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Mark, J. |date=2017 |title=''Tamarindus indica'' |volume=2017 |article-number=e.T62020997A62020999 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T62020997A62020999.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | display_parents = 3 | genus = Tamarindus | parent_authority = [[ڪارل لينيئس|ايل.]] | species = indica | authority = L. 1753 | synonyms = {{Plainlist| *''ڪوارائيا'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ڪوارائيا ايليگنس'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ٽيمرنڊس ايريٿريئس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس اوڪسيڊينٽالس'' <small>گارٽن. 1791</small> *''ٽيمرنڊس آفيشينالس'' <small>هوڪر 1851</small> *''ٽيمرنڊس سومالينسس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس امبروسا'' <small>سالسبري 1796</small> }} | synonyms_ref = <ref name="WFO">...</ref> }} '''گدامڙي''' ('''''Tamarindus indica''''') [[دالين وارو خاندان|دالين واري خاندان]] (Fabaceae) جو هڪ وڻ آهي، جيڪو کاڌي لائق ڦر پيدا ڪري ٿو. هي وڻ [[اڀرندي آفريڪا جي اڀرندي خطي|اڀرندي آفريڪا]] جو اصلوڪو آهي، جڏهن ته [[ايشيا]] جي ڪيترن ئي علائقن ۾ قدرتي طور پکڙجي ويو آهي.<ref name="Morton"/><ref name="El-Siddig"/> جنس '''''ٽيمرنڊس''''' هڪ واحد جنسي (مونو ٽاپڪ) جنس آهي، جنهن ۾ صرف هيءَ هڪ ئي نوع شامل آهي.<ref name="WFO"/> گدامڙي جي وڻ تي ڀوري رنگ جون ڦريون ٿينديون آهن، جن جي اندر مٺو، کٽو ۽ تيز ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو دنيا جي مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي جو گودو روايتي دوائن، قدرتي رنگ (dye) ۽ ٻين گهڻن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="Morton"/> هن وڻ جي ڪاٺ مان مختلف ڪاٺيءَ جون شيون تيار ڪيون وينديون آهن، جڏهن ته ٻجن مان تيل پڻ ڪڍيو ويندو آهي. ان جا نرم پن [[هندستاني طعام|هندستاني]] ۽ [[فلپائني طعام|فلپائني]] کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Morton"/><ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/heres-what-you-can-cook-with-tender-tamarind-leaves/article23695502.ece |title=Here's what you can cook with tender tamarind leaves |newspaper=The Hindu |date=2018-04-27}}</ref> گدامڙي جي خوراڪي، دوائن ۽ صنعتي اهميت سبب هن جي پوک دنيا جي [[خطه حاره|خطه حاره]] ۽ [[نيم خطه حاره]] وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڪئي ويندي آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي (Tamarind) کي هندستانيءَ ۾ امِلي، فارسيءَ ۾ تمر هندي ۽ انگرزيءَ ۾ ٽامرنڊس چوندا آهن. هيءَ کٽاڻ لاءِ مصالح جي ڪم ۾ ايندي آهي. هي تمام وڏو وڻ ٿئي ٿو ۽ جتي ڪٿي ٿئي ٿو. مئي ۾ ڦر پچائي ٿو ۽ فيبروريءَ ۾ گل ڪري ٿو. ان جا ٻه ٽي قسم آهن: هڪڙو کٽو ڦر وارو، ٻيو مٺي ڦر وارو ۽ ٽيون ڳاڙهي ڦر وارو. پويون قسم سڀ کان عمدو آهي. هن جون ڦريون ٿين ٿيون. عمدي قسم جون ڦريون ته آچار ۽ مربي ۾ ڪم اينديون آهن. [[فائل:TamarindSeedling.jpg|thumb|left|250px|گدامڙيء جو ٻج]] وڻ ٻج مان ٿو ٿئي، پر جي باغ جي ڪم لاءِ ننڍو قد جو ڪرڻو هجي ته گوٽيءَ جي تجويز ڪجي. ڏيهي ماڻهو چوندا آهن ته جتي هي وڻ هوندو آهي، اتي آسپاس اڪثر بيماري رهندي آهي.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> [[فائل:tamarind2.jpg|thumb|250px]] == وضاحت == گدامڙي هڪ ڊگهي عمر وارو ۽ وچولي رفتار سان وڌندڙ [[وڻ]] آهي، جيڪو وڌ ۾ وڌ {{convert|25-30|m|ft|abbr=off}} اوچائي تائين پهچي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جي [[ڇٽي]] گهاٽي پنن واري، بيقاعده ۽ [[گلدان]] جهڙي شڪل رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ {{cvt|12|m|ft}} ويڪري ٿي سگهي ٿي.<ref name=Morton/> گدامڙي جي ٿڙ جو گهيرو {{cvt|7.5|m|ft}} تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هي وڻ کليل سج ۾ چڱيءَ طرح وڌندو آهي. ان لاءِ [[چيڪڻي مٽي]]، [[لومي مٽي]]، [[وارياسي مٽي]] ۽ هلڪي تيزابي مٽي موزون هوندي آهي. هي وڻ خشڪي ۽ سامونڊي ڪنارن تي هوا سان ايندڙ لوڻ کي به چڱيءَ ريت برداشت ڪري سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جا [[سدابهار]] پن هڪ ٻئي جي وراڻيءَ سان لڳل هوندا آهن ۽ [[پنن جي بناوت|جوڙ پنن]] (paripinnately compound) تي مشتمل هوندا آهن. پنن جا ننڍڙا حصا (leaflets) چمڪندڙ سائي رنگ جا، بيضاوي شڪل جا ۽ پنکڙي نما رڳن وارا هوندا آهن، جن جي ڊيگهه عام طور {{convert|15|cm|in|0|abbr=off}} کان گهٽ هوندي آهي.<ref name=Morton/> وڻ جي عمر وڌڻ سان ان جون ٽاريون مرڪزي [[ٿڙ]] مان هيٺ لڙڪي پونديون آهن. باغبانيءَ ۾ وڻ جي مناسب شڪل، گهاٽائي ۽ ڦر لاهڻ ۾ آساني لاءِ انهن ٽارين جي [[ڇانگ]] ڪئي ويندي آهي.<ref name=Morton/> هي هڪ خطه حاره وارو وڻ آهي، تنهنڪري ٿڌ ۽ پالي کي برداشت نٿو ڪري سگهي. سامهون سامهون لڳل پنن سبب هوا لڳڻ وقت وڻ جو پنن وارو حصو خوبصورت لهرائجي ٿو. گدامڙي جي ڪاٺ ۾ ڳاڙهسرو سخت [[دل ڪاٺ]] ۽ ان جي چوڌاري نرم پيلسري [[سپ ڪاٺ]] هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref>{{Cite news |date=2007-07-09 |title=Tamarind: a multipurpose tree |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/255407 |access-date=2017-06-04}}</ref> گدامڙي جا گل ننڍا پر سهڻا هوندا آهن، جن ۾ ڳاڙهي ۽ پيلي رنگن جا ڊگها گل شامل هوندا آهن. هر گل لڳ ڀڳ 2.5 سينٽي ميٽر ويڪرو، پنج پنکڙين وارو ۽ ننڍڙن [[گلن جي جهومڪي]] (raceme) ۾ لڳندو آهي. گلن جو بنيادي رنگ پيلو هوندو آهي، جنهن تي نارنگي يا ڳاڙهيون ليڪون هونديون آهن.<ref name=Morton/> گل کلڻ کان اڳ ڪليون گلابي رنگ جون هونديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا چار [[سپل]] گلابي هوندا آهن، جيڪي گل کلڻ سان ڇڻي ويندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Tamarind |url=http://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918082939/https://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-date=September 18, 2020 |access-date=2017-06-04 |work=Plant Lexica}}</ref> <gallery mode="nolines"> File:TamarindSeedling.jpg|ٻوٽو File:Tamarind flower vijayanrajapuram 02.jpg|گل File:Tamarindus indica-flowers.jpg|گل File:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|پن ۽ ڦر File:Tamarind clara.jpg|[[سانتا ڪلارا، ڪيوبا]] ۾ گدامڙي جو وڻ </gallery> === ڦر === [[فائل:Tamarindus_indica_18.jpg|thumb|فلپائن ۾ گدامڙي (Sampalok)]] [[فائل:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|thumb|گدامڙي جي وڻ جو ٿڙ]] گدامڙي جو ڦر هڪ اهڙي [[ڦر]] جي صورت ۾ هوندو آهي، جيڪو پچڻ کان پوءِ پاڻمرادو نه ڦاٽندو آهي (indehiscent pod). هي ڦر عام طور {{cvt|12|to|15|cm|in|frac=2}} ڊگهو ٿيندو آهي ۽ ان جي ٻاهرئين کل سخت ناسي رنگ جي هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref name="Doughari"/><ref name="UF_FactSheet"/><ref name="FloriData"/> ڦر جي اندر ڳاڙهسري يا ناسي رنگ جو رسيلي ۽ کٽي ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو پچڻ سان ڀورو يا ڳاڙهسرو ڀورو ٿي ويندو آهي.<ref name=Morton/> ايشيا ۾ ٿيندڙ گدامڙي جون ڦريون نسبتاً ڊگهيون هونديون آهن، جن ۾ عام طور 6 کان 12 ٻج هوندا آهن، جڏهن⁠تہ آفريڪا ۽ اولهه هندستان جي قسمن ۾ ننڍيون ڦريون ٿينديون آهن، جن ۾ 1 کان 6 ٻج هوندا آهن. ٻج ڪجهه چپٽا، سخت ۽ چمڪندڙ ناسي رنگ جا هوندا آهن. گدامڙي جو ڦر مٺو ۽ کٽو ذائقو رکي ٿو.<ref name=Morton/> هڪ مڪمل بالغ وڻ هر سال وڌ ۾ وڌ {{cvt|225|kg|lb}} تائين ڦر ڏئي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> ==جينوميات== 2025ع ۾ '''''ٽيمرنڊس انڊيڪا''''' جي مڪمل، بنا خال واري **ٽيلومير کان ٽيلومير** (Telomere-to-telomere؛ T2T) جينوم اسيمبلي شايع ڪئي وئي. هن جينوم جي ڪل ماپ لڳ ڀڳ 809.5 ميگا بيس (Mb) آهي، جيڪا 12 شبه-ڪروموسومن (pseudochromosomes) تي ترتيب ڏني وئي آهي. هن اسيمبلي جي BUSCO مڪمل هجڻ جي شرح 98.8 سيڪڙو رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ 30,753 پروٽين-ڪوڊ ڪندڙ جينن (protein-coding genes) جي اڳڪٿي ڪئي وئي.<ref name=Li2026>{{cite journal | last1 = Li | first1 = Zhidong | last2 = Wang | first2 = Shenghao | last3 = Wang | first3 = Shuling | last4 = Wang | first4 = Chong | last5 = Zhang | first5 = Hongbin | last6 = Chen | first6 = Fei | last7 = Wang | first7 = Wenquan | title = ''Tamarindus indica'' telomere-to-telomere genome reveals tartaric acid accumulation in fruit | journal = Plant Diversity | volume = 48 | issue = 2 | pages = 429–432 | date = 2025-12-22 | doi = 10.1016/j.pld.2025.12.011 | pmid = 41982297 | pmc = 13071445 | doi-access = free }}</ref> هن جينومي تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ڦر ۾ [[ٽارٽارڪ تيزاب]] جي وڏي مقدار گڏ ٿيڻ سان لاڳاپيل جينن ۽ حياتياتي رستن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جيڪا هن ڦر جي مخصوص کٽي ذائقي ۽ حياتياتي خاصيتن کي سمجهڻ ۾ اهم اڳڀرائي ليکي وڃي ٿي.<ref name=Li2026/> ==اشتقاق== گدامڙي جو نالو عربي ٻوليءَ جي اصطلاح '''{{langx|ar|تمر هندي}}''' (''تمر هندي'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ''"هندستاني کارڪ"'' يا ''"هندستاني کجور"''.<ref>{{cite dictionary |entry=tamarind |title=The Concise Oxford Dictionary of English Etymology |editor1=T. F. Hoad |publisher=Oxford University Press |date=2003 |doi=10.1093/acref/9780192830982.001.0001 |isbn=978-0-19-172715-3}}</ref> وچئين دور جي ڪيترن ئي جڙي ٻوٽين جي ماهرن ۽ طبيبن هن ٻوٽي لاءِ ''tamar indi'' جو نالو استعمال ڪيو، جڏهن⁠ته وچئين دور جي لاطيني ٻوليءَ ۾ ان کي ''tamarindus'' لکيو ويندو هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] پڻ پنهنجي سفرنامن ۾ هن ٻوٽي جو ذڪر ''tamarandi'' جي نالي سان ڪيو آهي.{{cn|date=January 2026}} ===عام نالا=== ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مختلف ملڪن ۾ گدامڙي جا ڪيترائي مقامي نالا رائج آهن. [[انڊونيشيا]] ۽ [[ملائيشيا]] ۾ ان کي ''asam jawa'' (جاوا جي کٽي ميوي) يا مختصر طور ''asam'' چيو وڃي ٿو،<ref name="Heyne">{{cite book |last1=Heyne |first1=Karel |title=De nuttige planten van Nederlandsch-Indië, tevens synthetische catalogus der verzamelingen van het Museum voor Technischeen Handelsbotanie te Buitenzorg |date=1913 |publisher=Museum vor Economische Botanie & Ruygrok |location=Butienzorg |pages=232–235 |language=nl |entry=Tamarindua indica L. |chapter-url=https://archive.org/details/denuttigeplanten02heyn/page/232/mode/2up?view=theater}}</ref> جڏهن⁠ته [[تيمور]] ۾ ''sukaer'' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Asam Tree |url=https://www.nparks.gov.sg/gardens-parks-and-nature/heritage-trees/ht-2001-28 |website=National Parks of Singapore |access-date=14 January 2021}}</ref> [[فلپائن]] ۾ [[فلپائني ٻولي]]ءَ ۾ ان جو نالو ''sampalok'' يا ''sampaloc'' ۽ [[سيبوانو ٻولي]]ءَ ۾ ''sambag'' آهي.<ref name="Polistico">{{cite book |last1=Polistico |first1=Edgie |title=Philippine Food, Cooking, & Dining Dictionary |publisher=Anvil Publishing, Inc. |date=2017 |isbn=978-621-420-087-0}}</ref> [[ٿائيلينڊ]] ۾ ان کي ''makham'' (مکھام) چيو ويندو آهي. ==ورهائجڻ== '''''Tamarindus indica''''' اصل ۾ [[ڀونواٽ آفريڪا]] جي مقامي جنس آهي.<ref name=Morton/> نباتاتي تحقيق موجب هن ٻوٽي جو اصل مرڪز سوڊاني ساوانا (Sudanian belt) جا خشڪ علائقا آهن، جيڪي [[سوڊان]] جي [[ڪردفان]] واري علائقي کان شروع ٿي اولهه طرف سب سهارا آفريڪا تائين پکڙيل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Martin |first=Ian |date=2007 |title=Fruits for the Future. 1. Revised edition. Tamarind |journal=Experimental Agriculture |volume=43 |issue=3 |page=407 |doi=10.1017/S0014479707005170}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bowe |first1=C. |last2=Haq |first2=N. |date=2010 |title=Quantifying the global environmental niche of an underutilised tropical fruit tree (Tamarindus indica) using herbarium records |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |volume=139 |issue=1–2 |pages=51–58 |doi=10.1016/j.agee.2010.06.016}}</ref> هي ٻوٽو ننڍي کنڊ ۾ ايتري پراڻي زماني کان پوکيو ويندو رهيو آهي، جو ڪڏهن ڪڏهن ان کي هتي جو به مقامي ٻوٽو سمجهيو ويندو آهي،<ref name=Morton/> جيتوڻيڪ جهنگلي حالت ۾ اهو آفريڪا ۾ ملي ٿو. [[عربستان]] ۾ به، خاص طور [[ظفار]] (عمان) جي سامونڊي جبلن جي ڍلانن تي، اهو جهنگلي حالت ۾ وڌندو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هي ٻوٽو هزارين سال اڳ انساني واپار ۽ پوک ذريعي ڏکڻ ايشيا ۾ پهتو.<ref name=Morton/><ref name="Popenoe">{{cite book|last=Popenoe|first=W.|title=Manual of Tropical and Subtropical Fruits|publisher=Hafner Press|year=1974|pages=432–436|url=https://archive.org/details/manualoftropical00poperich}}</ref> اڄڪلهه گدامڙي سڄي اڀرندي ۽ اولهندي اڌگول جي گرم ۽ نيم گرم علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکي وڃي ٿي، ۽ آفريڪا کان وٺي [[ڏکڻ ايشيا]]، [[آسٽريليا]]، [[ميڪسيڪو]]، [[مرڪزي آمريڪا]] ۽ ڏکڻ آمريڪا تائين ڦهليل آهي.<ref name=Morton/> سورهين صديءَ دوران اسپيني ۽ پورچوگالي آبادڪارن ان کي ميڪسيڪو ۽ مرڪزي آمريڪا ۾ متعارف ڪرايو، جتي بعد ۾ اهو مقامي کاڌن جو اهم جزو بڻجي ويو.<ref name="Tamale">{{cite book |last1=Tamale|first1=E.|last2=Jones|first2=N.|last3=Pswarayi-Riddihough|first3=I.|title=Technologies Related to Participatory Forestry in Tropical and Subtropical Countries|publisher=World Bank Publications|date=1995|isbn=978-0-8213-3399-0}}</ref> ==استعمال== گدامڙي جي وڻ جا تقريباً سڀئي حصا، جن ۾ ڪاٺ، ڇوڏو، گل، پن، ڦر جو گودو ۽ ٻج شامل آهن، ماحولياتي، تجارتي، غذائي ۽ روايتي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name=Morton/> هي وڻ روڊن جي ڪنارن، باغن ۽ پارڪن ۾ ڇانوَ ۽ سينگار لاءِ پڻ وڏي پيماني تي پوکيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ===غذائيت=== {{nutritional value | name = خام گدامڙي | image = Tamarind fruits (Tamarindus indica 'Si Thong').jpg | kJ = 1000 | water = 31.40 g | protein = 2.8 g | fat = 0.6 g | satfat = 0.272 g | monofat = 0.181 g | polyfat = 0.059 g | carbs = 62.5 g | fiber = 5.1 g | sugars = 57.4 | calcium_mg = 74 | copper_mg = 0.086 | iron_mg = 2.8 | magnesium_mg = 92 | phosphorus_mg = 113 | potassium_mg = 628 | selenium_ug = 1.3 | sodium_mg = 28 | zinc_mg = 0.1 | vitA_ug = 2 | vitA_iu = 30 | vitC_mg = 3.5 | thiamin_mg = 0.428 | riboflavin_mg = 0.152 | niacin_mg = 1.938 | pantothenic_mg = 0.143 | vitB6_mg = 0.066 | folate_ug = 14 | choline_mg = 8.6 | vitE_mg = 0.1 | vitK_ug = 2.8 | note = [https://fdc.nal.usda.gov/food-details/167763/nutrients FoodData Central] }} خام گدامڙي جي ڦر ۾ لڳ ڀڳ 63 سيڪڙو ڪاربوهائيڊريٽ، 31 سيڪڙو پاڻي، 3 سيڪڙو پروٽين ۽ 1 سيڪڙو چرٻي هوندي آهي. هر 100 گرام خام گدامڙي مان لڳ ڀڳ 1000 ڪلو جول (239 ڪلوڪيلوري) توانائي حاصل ٿئي ٿي. هي [[ٿيامين]] (وٽامن بي₁)، [[ميگنيشيم]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙن اهم غذائي جزن جو سٺو ذريعو آهي، جيڪي انساني جسم جي اعصابي، عضلاتي ۽ ميٽابولڪ عملن لاءِ ضروري آهن.<ref name=Morton/> === کاڌي ۾ استعمال === [[فائل:Tamarind paste.jpg|thumb|گدامڙي جو گودو]] [[فائل:Tamarind ball.jpg|thumb|گدامڙي جون گوليون]] گدامڙي جو ڦر ان جي ڏانڊيءَ مان ڦري کي ڇڪي لاهي چونڊيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ڪچي ڦر جو سخت سائو گودو کارين کاڌن ۾، [[اچار]] ٺاهڻ لاءِ، يا [[گھانا]] ۾ ڪن زهريلي [[يام]] قسمن کي انساني واپرائڻ لاءِ محفوظ بڻائڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> جيئن جيئن ڦر پچي ٿو، تيئن اهو وڌيڪ مٺو ۽ گهٽ کٽو يا تيزابي ٿيندو وڃي ٿو. مختلف پوکيل قسمن ۾ کٽاڻ جي مقدار مختلف هوندي آهي، ۽ ڪجهه مٺن قسمن ۾ پچڻ کان پوءِ تيزابيت لڳ ڀڳ نه هوندي آهي.{{cn|date=July 2025}} گدامڙي جو گودو هن ٻوٽي جو سڀ کان عام استعمال ٿيندڙ حصو آهي، جيڪو [[چٽڻي]]، ڪڙهين ۽ مختلف ساسن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[ورسيسٽرشائر ساس]]،<ref name="BBCrecipes">{{cite web |title=BBC Food:Ingredients—Tamarind recipes |url=https://www.bbc.co.uk/food/tamarind |work=BBC |access-date=February 23, 2015}}</ref> [[ايڇ پي ساس]]، [[باربيڪيو ساس]] جا ڪجهه برانڊ،<ref>{{Cite web |title=Original Sweet & Thick BBQ Sauce - Products - Heinz |url=https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce |access-date=2024-03-29 |website=www.heinz.com |language=en-US |archive-date=March 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329024442/https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce }}</ref><ref>{{Cite web |title=MasterFoods Barbecue Sauce 500mL Ingredients |url=https://www.masterfoods.com.au/products/masterfoods-squeezy-barbecue-sauce-500ml}}</ref> ۽ روايتي [[شربت]] ۾.<ref>{{Cite book |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-803138-4 |pages=403–412 |editor1=Sueli Rodrigues |editor2=Ebenezer de Oliveira Silva |editor3=Edy Sousa de Brito |last=Azad |first=Salim |title=Exotic Fruits |chapter=Tamarindo—Tamarindus indica |date=2018 |doi=10.1016/B978-0-12-803138-4.00055-1}}</ref> هندستان ۽ پاڪستان ۾ مٺي گدامڙي جي چٽڻي ڪيترن هلڪن کاڌن سان کائي ويندي آهي ۽ اڪثر [[سموسو|سموسن]] سان پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite book |title=The Complete Asian Cookbook |page=88 |publisher=Tuttle Publishing |url=https://books.google.com/books?id=Mdfacqx2UaQC&q=%22tamarind%22+pakistan |isbn=978-0-8048-3757-6 |date=2006}}</ref> [[وچ اوڀر]] ۾، [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] کان [[ايران]] تائين، گدامڙي کارين کاڌن ۾ استعمال ٿيندي آهي، خاص طور گوشت وارن شوربن ۾، ۽ مٺو-کٽو ذائقو پيدا ڪرڻ لاءِ اڪثر سڪل ميون سان گڏ ملائي ويندي آهي.<ref>[https://theworld.org/stories/2014/07/02/poopa "Tamarind is the 'sour secret of Syrian cooking'"]. PRI. July 2014</ref><ref>{{Cite web |title=Georgian Chicken in Pomegranate and Tamarind Sauce Recipe |author1=Phyllis Glazer |author2=Miriyam Glazer |author3=Joan Nathan |url-access=subscription |url=https://cooking.nytimes.com/recipes/11849-georgian-chicken-in-pomegranate-and-tamarind-sauce |access-date=2023-02-07 |website=NYT Cooking |language=en-US}}</ref> [[رمضان]] دوران گدامڙي مان روايتي مشروب ''[[تمر هندي]]'' تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] ۾ مشهور آهي. هي مشروب گدامڙي جي گودي کي پاڻيءَ ۾ اُٻاري، کنڊ سان مٺو ڪري ۽ پوءِ ڇاڻ ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ڪن قسمن ۾ ذائقي کي بهتر ڪرڻ لاءِ [[گلاب جو پاڻي]] ۽ [[ليمون جو رس]] پڻ شامل ڪيو ويندو آهي. گهٽين ۾ وڪرو ڪندڙ هن مشروب جي ورڇ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا آهن؛ اهي اڪثر رس سان ڀريل وڏا ٽامي جا ٿانوَ پٺيءَ تي کڻندا آهن ۽ واٽهڙن کي آسانيءَ سان مشروب ڏيڻ لاءِ پنهنجي چيلهه جي چوڌاري ڪيترائي پيالا لڳائيندا آهن.<ref>[https://www.middleeasteye.net/discover/ramadan-five-drinks-thirst-quenching-middle-east Ramadan: Five thirst-quenching drinks from across the Middle East], Nur Ayoubi, 4 April 2022, [[مڊل ايسٽ آئي]]</ref> گدامڙي کي مختلف يهودي برادرين جي [[ڪوشر]] ۽ [[يهودي طعام]] ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. ان جو آغاز ستين صديءَ ۾ [[ريشم رستو|ريشم رستي]] وسيلي يهودي واپارين پاران وچ اوڀر ۾ آڻڻ کان ٿيو. شامي يهودي گدامڙي جو شربت تيار ڪندا آهن، جنهن کي ''او'' يا ''اوڪ'' چيو وڃي ٿو. ان لاءِ گودي کي پاڻيءَ ۾ پسائي، ڇاڻ ڪري، کنڊ ۽ ليمون سان اُٻاريو ويندو آهي، ۽ پوءِ ان کي ''يبرا'' (ڀريل انگور جا پن)، ''بازرگان'' (بلغر سلاد)، [[ڪفتو|ڪفتن]] ۽ ''لحم بعجين'' ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. [[هندستان]] ۾ بغدادي، [[ڪوچين جا يهودي|ڪوچين]] ۽ [[بني اسرائيل]] يهودي گدامڙي کي مقامي کاڌن، جهڙوڪ ''باميا کٽا''، ''مهمورا''، گدامڙي وارو چانور ۽ ڳاڙهن مرچن سان گڏ رڍ جي گوشت ۾ استعمال ڪندا آهن. [[شامي يهودي]] برادرين [[ميڪسيڪو]] ۾ گدامڙي تي ٻڌل کاڌن کي مقامي جزن سان ترتيب ڏنو آهي، جنهن جو هڪ مثال گدامڙي، [[خوباني]] ۽ [[چپوٽلي]] سان تيار ڪيل ڪڪڙ آهي. جديد [[اسرائيل]] ۾ گدامڙي جو رس روايتي برادرين کان ٻاهر به مشهور ٿيو آهي، جنهن ۾ [[پريگات]] جهڙين تجارتي ڪمپنين پاران رمضان دوران موسمي مشروب جاري ڪرڻ جو پڻ حصو آهي.<ref>{{cite news |last=Gavin |first=Paola |title=The Joys of Tamarind |url=https://www.tabletmag.com/sections/food/articles/joys-of-tamarind |work=Tablet Magazine |date=December 1, 2021 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}}<ref>{{cite web |last=Myerson |first=Rachel |title=Tracing the Jewish History of Tamarind, From India to Syria and Beyond |url=https://www.myjewishlearning.com/the-nosher/tracing-the-jewish-history-of-tamarind-from-india-to-syria-and-beyond/ |website=The Nosher |date=February 2, 2023 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}} [[فلپائن]] ۾ سڄو ڦر کٽي شوربي ''[[سينيگانگ]]'' ۾ کٽاڻ پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻيا کٽا ميوا پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا. گدامڙي جي پنن سان تيار ٿيندڙ ٻيو شوربو ''[[سنامپالوڪن]]'' سڏجي ٿو.<ref name="Fernandez">{{cite book |last1=Fernandez |first1=Doreen G. |title=Tikim: Essays on Philippine Food and Culture |date=2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-41479-2 |page=33}}</ref> گودي کي کنڊ ۽ لوڻ سان پچائي ''[[چامپوئي نا سامپالوڪ]]''، يا رڳو "سامپالوڪ مٺائي"، نالي روايتي گدامڙي جي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="tl">{{cite web |title=Tsampoy |url=https://www.tagaloglang.com/tsampoy/ |website=Tagalog Lang |access-date=November 1, 2021}}</ref> [[انڊونيشيا]] ۾ پڻ گدامڙي تي ٻڌل کٽو شوربو ''[[سايور اسم]]'' مشهور آهي.{{cn|date=July 2025}} [[سري لنڪا]] ۾ گدامڙي جو گودو ليمي جي متبادل طور استعمال ٿيندو رهيو آهي، جڏهن ته [[سينيگال]] ۾ گودي کي کنڊ سان ملائي ''بنگال'' نالي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۾ گدامڙي جي گودي مان رس ٺاهي مڇي محفوظ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اوڀر آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ اهو ''اوگالي'' نالي مڪئي جي اٽي واري کاڌي جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /> گدامڙي جا ٻج کائڻ لائق بڻائڻ کان اڳ پاڻيءَ ۾ پسائي ۽ اُٻارڻ ضروري هوندا آهن.<ref name=":413">{{Cite journal|last1=De Caluwé|first1=Emmy|last2=Halamová|first2=Kateřina|last3=Van Damme|first3=Patrick|date=2010-02-08|title=''Tamarindus indica'' L. – A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology|journal=Afrika Focus|volume=23|issue=1|doi=10.21825/af.v23i1.5039|doi-access=free|hdl=1854/LU-990834|hdl-access=free}}</ref> ٻجن ۾ [[پيڪٽن]] هجڻ ڪري اهي جيلي، مارملاد ۽ ڄام تيار ڪرڻ ۾ عام طور استعمال ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ پيڪٽن انهن کي جيلي جهڙي بناوت ڏيڻ جي خاصيت رکي ٿو. انهن کي پنير، آئس ڪريم ۽ ميونيز ۾ استحڪام پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=Morton/> انڊونيشيا ۾ ٻجن کي ڀُڃڻ کان پوءِ لوڻ ۽ ڪُٽيل ناريل سان گڏ هلڪي کاڌي طور کائبو آهي، جڏهن ته ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جا ٻج ڪافي جي متبادل طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/> پن ۽ ڇوڏو پڻ کائڻ لائق آهن، جڏهن ته ٻجن کي پچائي محفوظ خوراڪ بڻائي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |title=The Complete Guide to Edible Wild Plants |publisher=[[اسڪاءِ هارس پبلشنگ]] |author=[[آمريڪا جو فوجي کاتو]] |year=2009 |isbn=978-1-60239-692-0 |location=New York |page=101 |language=en-US |oclc=277203364}}</ref> هلڪا اُٻاريل نرم گدامڙي جا پن [[برمي سلاد|برمي سلاد]] ''مگئي يويت ٿوڪ'' ۾ استعمال ٿيندا آهن، جنهن جي لفظي معنيٰ "گدامڙي جي پنن جو سلاد" آهي. هي [[اتر ميانمار]] جو سلاد آهي، جنهن ۾ نرم اُٻاريل گدامڙي جا پن، ٿوم، بصر، ڀُڳل مونگ ڦريون ۽ ڪُٽيل سڪل جهنگڙا شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite book |last1=Richmond |first1=Simon |last2=Eimer |first2=David |last3=Karlin |first3=Adam |last4=Louis |first4=Regis St |last5=Ray |first5=Nick |date=2017 |title=Myanmar (Burma) |publisher=Lonely Planet |url=https://books.google.com/books?id=za9kvgAACAAJ |isbn=978-1-78657-546-3 |language=en}}</ref> گدامڙي جي ٻجن ۾ [[پروٽين]] جي وڏي مقدار، يعني هر 100 گرام ۾ 26.9 گرام، ۽ تيل 10.9 گرام هوندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾ پروٽين جي اعليٰ مقدار سبب انهن ٻجن کي [[هنگامي خوراڪ]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=":441">{{Citation|last1=Paull|first1=R. E.|chapter=Other African fruit: tamarind, marula and ackee|pages=223–254|publisher=CABI|last2=Duarte|first2=O.|title=Tropical fruits, Volume 2|year=2012|doi=10.1079/9781845937898.0223|isbn=978-1-84593-789-8}}</ref> گدامڙي جا پن ڪيلشيم ۽ پروٽين سان مالا مال هوندا آهن ۽ پالتو توڙي جهنگلي جانورن، جن ۾ هاٿي به شامل آهن، لاءِ چارو طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /> === ٻج جو تيل ۽ ڳِر جو پائوڊر === گدامڙي جي ٻج جو تيل ٻج جي ڳِر مان ڪڍيو ويندو آهي.<ref>[http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html Tamarind Seeds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210202233508/http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html |date=February 2, 2021 }}. agriculturalproductsindia.com</ref> ڳِر کي ان جي سنهي پر سخت کل، يا ''ٽيسٽا''، کان جدا ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هن تيل جي بناوت السي جي تيل جهڙي هوندي آهي ۽ ان مان رنگ يا وارنش تيار ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20200812195213/http://proseanet.org/prosea/e-prosea_detail.php?frt=&id=1550 PROSEA]}}</ref> گدامڙي جي ڳِر جو پائوڊر ڪپڙي ۽ سڻي جي صنعت ۾ [[ڪپڙي جي ڌاڳي کي مضبوط ڪرڻ|سائزنگ]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ صنعتي گوندن ۽ چنبڙائيندڙ شين جي تياريءَ ۾ پڻ ڪم ايندو آهي.<ref name=Morton/> گدامڙي جا ٻج ڳِر جو پائوڊر تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندا آهن، جيڪو پاڻي جذب ڪري ڦولجڻ جي خاصيت سبب ڪپڙي جي صنعت ۾ سائزنگ ايجنٽ طور ڪم اچي ٿو. هندستان ۾ اهو پائوڊر ڪپهه جي ڪپڙي جي تياريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي.<ref name=":413" /> بنگال ۾ گدامڙي جي ٻجن مان وارنش ۾ استعمال ٿيندڙ تيل ڪڍيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> پن ۽ گل رنگن کي قائم رکڻ يا پڪ ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/><ref name="El-Siddig" /> {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ٻج جي ڳِر جي جوڙجڪ}} |- !جزو !اصل !تيل ڪڍيل |- |تيل |7.6٪ |0.6٪ |- |پروٽين |7.6٪ |19.0٪ |- |پولي سيڪرائيڊ |51.0٪ |55.0٪ |- |خام ريشو |1.2٪ |1.1٪ |- |ڪل رک |3.9٪ |3.4٪ |- |تيزاب ۾ نه حل ٿيندڙ رک |0.4٪ |0.3٪ |- |گهم |7.1٪ | |- | colspan="3" style="font-size:80%" |تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ: [[لينوليئڪ تيزاب]] 46.5٪، [[اوليئڪ تيزاب]] 27.2٪، ۽ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] 26.4٪. صاف ڪرڻ کان پوءِ تيل کي عام طور اڇو ڪيو ويندو آهي. |} {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ڳِر جي تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ}} |- !چرٻيءَ وارو تيزاب !رپورٽ ٿيل حد (٪) |- |[[لارڪ تيزاب]] (C12:0) |tr–0.3 |- |[[مائرسٽڪ تيزاب]] (C14:0) |tr–0.4 |- |[[پالميٽڪ تيزاب]] (C16:0) |8.7–14.8 |- |[[اسٽيئرڪ تيزاب]] (C18:0) |4.4–6.6 |- |[[اراڪيڊڪ تيزاب]] (C20:0) |3.7–12.2 |- |[[لگنوسيرڪ تيزاب]] (C24:0) |4.0–22.3 |- |[[اوليئڪ تيزاب]] (C18:1) |19.6–27.0 |- |[[لينوليئڪ تيزاب]] (C18:2) |7.5–55.4 |- |[[لينولينيڪ تيزاب]] (C18:3) |2.8–5.6 |} {{clear}} === لوڪ طب === [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ بخار وارن ماڻهن جي پيشانيءَ تي گدامڙي جي ڦر جو [[ضماد]] لڳايو ويندو آهي.<ref name="Doughari" /> هن ڦر ۾ [[جلاب]] واريون خاصيتون پڻ آهن، ۽ ان کي [[قبض]] گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Havinga |first1=Reinout M. |last2=Hartl |first2=Anna |last3=Putscher |first3=Johanna |last4=Prehsler |first4=Sarah |last5=Buchmann |first5=Christine |last6=Vogl |first6=Christian R. |date=February 2010 |title=''Tamarindus indica'' L. (Fabaceae): Patterns of Use in Traditional African Medicine |journal=Journal of Ethnopharmacology |volume=127 |issue=3 |pages=573–588 |doi=10.1016/j.jep.2009.11.028 |pmid=19963055}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Panthong |first1=A |last2=Khonsung |first2=P |last3=Kunanusorn |first3=P |last4=Wongcome |first4=T |last5=Pongsamart |first5=S |date=July 2008 |title=The laxative effect of fresh pulp aqueous extracts of Thai Tamarind cultivars |journal=Planta Medica |volume=74 |issue=9 |doi=10.1055/s-0028-1084885|bibcode=2008PlMed..7484885P }}</ref><ref name=":440">{{Citation|last=Lim|first=T. K.|title=Edible Medicinal and Non-Medicinal Plants|chapter=''Tamarindus indica''|date=2011-11-06|pages=879–905|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-007-1764-0_95|isbn=978-94-007-1763-3}}</ref> [[جاوا]] ۾ ٻاڦ ڏنل ۽ سج ۾ سڪايل پراڻي گدامڙي جي گودي، جنهن کي ''اسم ڪاوا'' چيو وڃي ٿو، جا نچوڙ چمڙي جي مسئلن، جهڙوڪ خارش ۽ جلن، لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هڪ روايتي طريقي موجب گدامڙي کي پاڻيءَ ۾ گهاٽو ڪري پيئڻ سان حمل ڪيرائڻ واري دوا طور پڻ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي ٻوٽي جا مختلف حصا دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ لوڪ طب جي ٻين مقصدن لاءِ به استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="El-Siddig" /> اتر نائيجيريا ۾ گدامڙي جون پاڙون ڪوڙهه جي علاج لاءِ فائديمند سمجهيون وينديون آهن، جڏهن ته آمريڪا جي لوڪ طب ۾ ان جو گودو جلاب، لو لڳڻ ۽ ڳلي جي سور لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /><ref>{{Cite journal|last1=Ojo|first1=James Adebayo|last2=Omoloye|first2=Adebayo Amos|date=2015|title=Life History of the Tamarind Weevil, Sitophilus linearis (Herbst) (Coleoptera: Curculionidae), on Tamarind Seed|journal=Journal of Insects|language=en|volume=2015|pages=1–5|doi=10.1155/2015/429579|issn=2356-7465|doi-access=free}}</ref> ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جي گودي مان اهڙيون گوريون تيار ڪيون ويون آهن، جن بابت وزن گهٽائڻ جو روايتي عقيدو آهي، جڏهن ته برازيل ۾ گودي کي جسم ۾ پاڻيءَ جي کوٽ گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۽ ڪمبوڊيا ۾ گدامڙي جا پيسيل ٻج پيچش لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن، جڏهن ته ايٿوپيا ۾ نرم ڪيل ٻج آنتن جي ڪيڙن خلاف روايتي علاج طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /><ref>{{Cite journal|last1=Havinga|first1=Reinout M.|last2=Hartl|first2=Anna|last3=Putscher|first3=Johanna|last4=Prehsler|first4=Sarah|last5=Buchmann|first5=Christine|last6=Vogl|first6=Christian R.|date=2010-02-17|title=Tamarindus indica L. (Fabaceae): Patterns of use in traditional African medicine|journal=Journal of Ethnopharmacology|volume=127|issue=3|pages=573–588|doi=10.1016/j.jep.2009.11.028|pmid=19963055|issn=0378-8741}}</ref> === ڪاٺ جو ڪم === گدامڙي جي ڪاٺ مان فرنيچر، ٻيڙيون، نقاشيءَ واريون شيون، گھاڻي ۽ ڏنڊي جهڙيون ڦرندڙ ڪاٺي شيون، ڪٽڻ جا تختا ۽ [[ڪرس]] جهڙيون ننڍيون خاص شيون تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي دل ڪاٺ ڳاڙهسري ناسي هوندي آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان ۾ واڱڻائي ڇانوَ پڻ هوندي آهي. دل ڪاٺ عام طور تنگ هوندي آهي ۽ اڪثر رڳو پراڻن ۽ وڏن وڻن ۾ موجود هوندي آهي. هلڪي پيلي سپ ڪاٺ دل ڪاٺ کان چٽيءَ طرح جدا نظر ايندي آهي. دل ڪاٺ کي سڙڻ خلاف پائيدار يا تمام گهڻو پائيدار سمجهيو ويندو آهي ۽ اها جيتن خلاف به مزاحمتي هوندي آهي. ان جي ابتڙ سپ ڪاٺ پائيدار نه هوندي آهي ۽ جيتن، [[فنگس]] ۽ رنگين سڙڻ واري عمل جو شڪار ٿي سگهي ٿي. ڪاٺ جي وڌيڪ ڳاٽائي ۽ هڪ ٻئي ۾ وڪوڙيل رڳن سبب ان تي ڪم ڪرڻ ڏکيو سمجهيو ويندو آهي. دل ڪاٺ ڪٽڻ وارن اوزارن کي جلدي مُڏو ڪري سگهي ٿي، پر ان کي گول ڪرڻ، چنبڙائڻ ۽ آخري پالش ڏيڻ سٺو ٿيندو آهي. دل ڪاٺ قدرتي طور تي تمام سٺي چمڪ حاصل ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Tamarind |url=http://www.wood-database.com/tamarind/ |access-date=22 December 2016 |website=The Wood Database}}</ref> === ڌاتن جي صفائي === گهرن ۽ مندرن ۾، خاص طور [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم وارن]] ايشيائي ملڪن جهڙوڪ [[ميانمار]] ۾، گدامڙي جو گودو پتل جي مذهبي مورتين ۽ ڏيئن، ۽ ٽامي، پتل ۽ ڪانسي جي ٿانون کي چمڪائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=McGee |first=Joah |title=The Golden Path |publisher=Pariyatti Publishing |year=2015 |isbn=978-1-68172-013-5 |language=en}}</ref> === شهري سائي رستا === ڊچ نوآبادياتي دور ۾ شهري منظرنامي لاءِ وڏي پيماني تي پوکيل گدامڙي جا وڻ اڄ به انڊونيشيا جي ڪيترن رستن جي ڪنارن تي عام نظر اچن ٿا. اهي ويهين صديءَ جي شروعاتي ڊچ شهري رٿابنديءَ جي زنده ورثي طور پڻ ڏٺا وڃن ٿا.{{citation needed|date=January 2026}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:سنڌ جا وڻ]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] 7vphh98tc8i400qfdtcalsrb3j3hufw 400725 400724 2026-08-04T01:47:44Z Intisar Ali 8681 400725 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text=''[[ٽيمرڪس]]'' (تمرسڪ)، ننڍن گلدار وڻن ۽ جهنگلي ٻوٽن جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = گدامڙي | image = Tamarindus indica pods.JPG | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Mark, J. |date=2017 |title=''Tamarindus indica'' |volume=2017 |article-number=e.T62020997A62020999 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T62020997A62020999.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | display_parents = 3 | genus = Tamarindus | parent_authority = [[ڪارل لينيئس|ايل.]] | species = indica | authority = L. 1753 | synonyms = {{Plainlist| *''ڪوارائيا'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ڪوارائيا ايليگنس'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ٽيمرنڊس ايريٿريئس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس اوڪسيڊينٽالس'' <small>گارٽن. 1791</small> *''ٽيمرنڊس آفيشينالس'' <small>هوڪر 1851</small> *''ٽيمرنڊس سومالينسس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس امبروسا'' <small>سالسبري 1796</small> }} | synonyms_ref = <ref name="WFO">...</ref> }} '''گدامڙي''' ('''''Tamarindus indica''''') [[دالين وارو خاندان|دالين واري خاندان]] (Fabaceae) جو هڪ وڻ آهي، جيڪو کاڌي لائق ڦر پيدا ڪري ٿو. هي وڻ [[اڀرندي آفريڪا جي اڀرندي خطي|اڀرندي آفريڪا]] جو اصلوڪو آهي، جڏهن ته [[ايشيا]] جي ڪيترن ئي علائقن ۾ قدرتي طور پکڙجي ويو آهي.<ref name="Morton"/><ref name="El-Siddig"/> جنس '''''ٽيمرنڊس''''' هڪ واحد جنسي (مونو ٽاپڪ) جنس آهي، جنهن ۾ صرف هيءَ هڪ ئي نوع شامل آهي.<ref name="WFO"/> گدامڙي جي وڻ تي ڀوري رنگ جون ڦريون ٿينديون آهن، جن جي اندر مٺو، کٽو ۽ تيز ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو دنيا جي مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي جو گودو روايتي دوائن، قدرتي رنگ (dye) ۽ ٻين گهڻن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="Morton"/> هن وڻ جي ڪاٺ مان مختلف ڪاٺيءَ جون شيون تيار ڪيون وينديون آهن، جڏهن ته ٻجن مان تيل پڻ ڪڍيو ويندو آهي. ان جا نرم پن [[هندستاني طعام|هندستاني]] ۽ [[فلپائني طعام|فلپائني]] کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Morton"/><ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/heres-what-you-can-cook-with-tender-tamarind-leaves/article23695502.ece |title=Here's what you can cook with tender tamarind leaves |newspaper=The Hindu |date=2018-04-27}}</ref> گدامڙي جي خوراڪي، دوائن ۽ صنعتي اهميت سبب هن جي پوک دنيا جي [[خطه حاره|خطه حاره]] ۽ [[نيم خطه حاره]] وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڪئي ويندي آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي (Tamarind) کي هندستانيءَ ۾ امِلي، فارسيءَ ۾ تمر هندي ۽ انگرزيءَ ۾ ٽامرنڊس چوندا آهن. هيءَ کٽاڻ لاءِ مصالح جي ڪم ۾ ايندي آهي. هي تمام وڏو وڻ ٿئي ٿو ۽ جتي ڪٿي ٿئي ٿو. مئي ۾ ڦر پچائي ٿو ۽ فيبروريءَ ۾ گل ڪري ٿو. ان جا ٻه ٽي قسم آهن: هڪڙو کٽو ڦر وارو، ٻيو مٺي ڦر وارو ۽ ٽيون ڳاڙهي ڦر وارو. پويون قسم سڀ کان عمدو آهي. هن جون ڦريون ٿين ٿيون. عمدي قسم جون ڦريون ته آچار ۽ مربي ۾ ڪم اينديون آهن. [[فائل:TamarindSeedling.jpg|thumb|left|250px|گدامڙيء جو ٻج]] وڻ ٻج مان ٿو ٿئي، پر جي باغ جي ڪم لاءِ ننڍو قد جو ڪرڻو هجي ته گوٽيءَ جي تجويز ڪجي. ڏيهي ماڻهو چوندا آهن ته جتي هي وڻ هوندو آهي، اتي آسپاس اڪثر بيماري رهندي آهي.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> [[فائل:tamarind2.jpg|thumb|250px]] == وضاحت == گدامڙي هڪ ڊگهي عمر وارو ۽ وچولي رفتار سان وڌندڙ [[وڻ]] آهي، جيڪو وڌ ۾ وڌ {{convert|25-30|m|ft|abbr=off}} اوچائي تائين پهچي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جي [[ڇٽي]] گهاٽي پنن واري، بيقاعده ۽ [[گلدان]] جهڙي شڪل رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ {{cvt|12|m|ft}} ويڪري ٿي سگهي ٿي.<ref name=Morton/> گدامڙي جي ٿڙ جو گهيرو {{cvt|7.5|m|ft}} تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هي وڻ کليل سج ۾ چڱيءَ طرح وڌندو آهي. ان لاءِ [[چيڪڻي مٽي]]، [[لومي مٽي]]، [[وارياسي مٽي]] ۽ هلڪي تيزابي مٽي موزون هوندي آهي. هي وڻ خشڪي ۽ سامونڊي ڪنارن تي هوا سان ايندڙ لوڻ کي به چڱيءَ ريت برداشت ڪري سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جا [[سدابهار]] پن هڪ ٻئي جي وراڻيءَ سان لڳل هوندا آهن ۽ [[پنن جي بناوت|جوڙ پنن]] (paripinnately compound) تي مشتمل هوندا آهن. پنن جا ننڍڙا حصا (leaflets) چمڪندڙ سائي رنگ جا، بيضاوي شڪل جا ۽ پنکڙي نما رڳن وارا هوندا آهن، جن جي ڊيگهه عام طور {{convert|15|cm|in|0|abbr=off}} کان گهٽ هوندي آهي.<ref name=Morton/> وڻ جي عمر وڌڻ سان ان جون ٽاريون مرڪزي [[ٿڙ]] مان هيٺ لڙڪي پونديون آهن. باغبانيءَ ۾ وڻ جي مناسب شڪل، گهاٽائي ۽ ڦر لاهڻ ۾ آساني لاءِ انهن ٽارين جي [[ڇانگ]] ڪئي ويندي آهي.<ref name=Morton/> هي هڪ خطه حاره وارو وڻ آهي، تنهنڪري ٿڌ ۽ پالي کي برداشت نٿو ڪري سگهي. سامهون سامهون لڳل پنن سبب هوا لڳڻ وقت وڻ جو پنن وارو حصو خوبصورت لهرائجي ٿو. گدامڙي جي ڪاٺ ۾ ڳاڙهسرو سخت [[دل ڪاٺ]] ۽ ان جي چوڌاري نرم پيلسري [[سپ ڪاٺ]] هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref>{{Cite news |date=2007-07-09 |title=Tamarind: a multipurpose tree |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/255407 |access-date=2017-06-04}}</ref> گدامڙي جا گل ننڍا پر سهڻا هوندا آهن، جن ۾ ڳاڙهي ۽ پيلي رنگن جا ڊگها گل شامل هوندا آهن. هر گل لڳ ڀڳ 2.5 سينٽي ميٽر ويڪرو، پنج پنکڙين وارو ۽ ننڍڙن [[گلن جي جهومڪي]] (raceme) ۾ لڳندو آهي. گلن جو بنيادي رنگ پيلو هوندو آهي، جنهن تي نارنگي يا ڳاڙهيون ليڪون هونديون آهن.<ref name=Morton/> گل کلڻ کان اڳ ڪليون گلابي رنگ جون هونديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا چار [[سپل]] گلابي هوندا آهن، جيڪي گل کلڻ سان ڇڻي ويندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Tamarind |url=http://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918082939/https://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-date=September 18, 2020 |access-date=2017-06-04 |work=Plant Lexica}}</ref> <gallery mode="nolines"> File:TamarindSeedling.jpg|ٻوٽو File:Tamarind flower vijayanrajapuram 02.jpg|گل File:Tamarindus indica-flowers.jpg|گل File:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|پن ۽ ڦر File:Tamarind clara.jpg|[[سانتا ڪلارا، ڪيوبا]] ۾ گدامڙي جو وڻ </gallery> === ڦر === [[فائل:Tamarindus_indica_18.jpg|thumb|فلپائن ۾ گدامڙي (Sampalok)]] [[فائل:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|thumb|گدامڙي جي وڻ جو ٿڙ]] گدامڙي جو ڦر هڪ اهڙي [[ڦر]] جي صورت ۾ هوندو آهي، جيڪو پچڻ کان پوءِ پاڻمرادو نه ڦاٽندو آهي (indehiscent pod). هي ڦر عام طور {{cvt|12|to|15|cm|in|frac=2}} ڊگهو ٿيندو آهي ۽ ان جي ٻاهرئين کل سخت ناسي رنگ جي هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref name="Doughari"/><ref name="UF_FactSheet"/><ref name="FloriData"/> ڦر جي اندر ڳاڙهسري يا ناسي رنگ جو رسيلي ۽ کٽي ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو پچڻ سان ڀورو يا ڳاڙهسرو ڀورو ٿي ويندو آهي.<ref name=Morton/> ايشيا ۾ ٿيندڙ گدامڙي جون ڦريون نسبتاً ڊگهيون هونديون آهن، جن ۾ عام طور 6 کان 12 ٻج هوندا آهن، جڏهن⁠تہ آفريڪا ۽ اولهه هندستان جي قسمن ۾ ننڍيون ڦريون ٿينديون آهن، جن ۾ 1 کان 6 ٻج هوندا آهن. ٻج ڪجهه چپٽا، سخت ۽ چمڪندڙ ناسي رنگ جا هوندا آهن. گدامڙي جو ڦر مٺو ۽ کٽو ذائقو رکي ٿو.<ref name=Morton/> هڪ مڪمل بالغ وڻ هر سال وڌ ۾ وڌ {{cvt|225|kg|lb}} تائين ڦر ڏئي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> ==جينوميات== 2025ع ۾ '''''ٽيمرنڊس انڊيڪا''''' جي مڪمل، بنا خال واري **ٽيلومير کان ٽيلومير** (Telomere-to-telomere؛ T2T) جينوم اسيمبلي شايع ڪئي وئي. هن جينوم جي ڪل ماپ لڳ ڀڳ 809.5 ميگا بيس (Mb) آهي، جيڪا 12 شبه-ڪروموسومن (pseudochromosomes) تي ترتيب ڏني وئي آهي. هن اسيمبلي جي BUSCO مڪمل هجڻ جي شرح 98.8 سيڪڙو رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ 30,753 پروٽين-ڪوڊ ڪندڙ جينن (protein-coding genes) جي اڳڪٿي ڪئي وئي.<ref name=Li2026>{{cite journal | last1 = Li | first1 = Zhidong | last2 = Wang | first2 = Shenghao | last3 = Wang | first3 = Shuling | last4 = Wang | first4 = Chong | last5 = Zhang | first5 = Hongbin | last6 = Chen | first6 = Fei | last7 = Wang | first7 = Wenquan | title = ''Tamarindus indica'' telomere-to-telomere genome reveals tartaric acid accumulation in fruit | journal = Plant Diversity | volume = 48 | issue = 2 | pages = 429–432 | date = 2025-12-22 | doi = 10.1016/j.pld.2025.12.011 | pmid = 41982297 | pmc = 13071445 | doi-access = free }}</ref> هن جينومي تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ڦر ۾ [[ٽارٽارڪ تيزاب]] جي وڏي مقدار گڏ ٿيڻ سان لاڳاپيل جينن ۽ حياتياتي رستن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جيڪا هن ڦر جي مخصوص کٽي ذائقي ۽ حياتياتي خاصيتن کي سمجهڻ ۾ اهم اڳڀرائي ليکي وڃي ٿي.<ref name=Li2026/> ==اشتقاق== گدامڙي جو نالو عربي ٻوليءَ جي اصطلاح '''{{langx|ar|تمر هندي}}''' (''تمر هندي'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ''"هندستاني کارڪ"'' يا ''"هندستاني کجور"''.<ref>{{cite dictionary |entry=tamarind |title=The Concise Oxford Dictionary of English Etymology |editor1=T. F. Hoad |publisher=Oxford University Press |date=2003 |doi=10.1093/acref/9780192830982.001.0001 |isbn=978-0-19-172715-3}}</ref> وچئين دور جي ڪيترن ئي جڙي ٻوٽين جي ماهرن ۽ طبيبن هن ٻوٽي لاءِ ''tamar indi'' جو نالو استعمال ڪيو، جڏهن⁠ته وچئين دور جي لاطيني ٻوليءَ ۾ ان کي ''tamarindus'' لکيو ويندو هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] پڻ پنهنجي سفرنامن ۾ هن ٻوٽي جو ذڪر ''tamarandi'' جي نالي سان ڪيو آهي.{{cn|date=January 2026}} ===عام نالا=== ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مختلف ملڪن ۾ گدامڙي جا ڪيترائي مقامي نالا رائج آهن. [[انڊونيشيا]] ۽ [[ملائيشيا]] ۾ ان کي ''asam jawa'' (جاوا جي کٽي ميوي) يا مختصر طور ''asam'' چيو وڃي ٿو،<ref name="Heyne">{{cite book |last1=Heyne |first1=Karel |title=De nuttige planten van Nederlandsch-Indië, tevens synthetische catalogus der verzamelingen van het Museum voor Technischeen Handelsbotanie te Buitenzorg |date=1913 |publisher=Museum vor Economische Botanie & Ruygrok |location=Butienzorg |pages=232–235 |language=nl |entry=Tamarindua indica L. |chapter-url=https://archive.org/details/denuttigeplanten02heyn/page/232/mode/2up?view=theater}}</ref> جڏهن⁠ته [[تيمور]] ۾ ''sukaer'' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Asam Tree |url=https://www.nparks.gov.sg/gardens-parks-and-nature/heritage-trees/ht-2001-28 |website=National Parks of Singapore |access-date=14 January 2021}}</ref> [[فلپائن]] ۾ [[فلپائني ٻولي]]ءَ ۾ ان جو نالو ''sampalok'' يا ''sampaloc'' ۽ [[سيبوانو ٻولي]]ءَ ۾ ''sambag'' آهي.<ref name="Polistico">{{cite book |last1=Polistico |first1=Edgie |title=Philippine Food, Cooking, & Dining Dictionary |publisher=Anvil Publishing, Inc. |date=2017 |isbn=978-621-420-087-0}}</ref> [[ٿائيلينڊ]] ۾ ان کي ''makham'' (مکھام) چيو ويندو آهي. ==ورهائجڻ== '''''Tamarindus indica''''' اصل ۾ [[ڀونواٽ آفريڪا]] جي مقامي جنس آهي.<ref name=Morton/> نباتاتي تحقيق موجب هن ٻوٽي جو اصل مرڪز سوڊاني ساوانا (Sudanian belt) جا خشڪ علائقا آهن، جيڪي [[سوڊان]] جي [[ڪردفان]] واري علائقي کان شروع ٿي اولهه طرف سب سهارا آفريڪا تائين پکڙيل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Martin |first=Ian |date=2007 |title=Fruits for the Future. 1. Revised edition. Tamarind |journal=Experimental Agriculture |volume=43 |issue=3 |page=407 |doi=10.1017/S0014479707005170}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bowe |first1=C. |last2=Haq |first2=N. |date=2010 |title=Quantifying the global environmental niche of an underutilised tropical fruit tree (Tamarindus indica) using herbarium records |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |volume=139 |issue=1–2 |pages=51–58 |doi=10.1016/j.agee.2010.06.016}}</ref> هي ٻوٽو ننڍي کنڊ ۾ ايتري پراڻي زماني کان پوکيو ويندو رهيو آهي، جو ڪڏهن ڪڏهن ان کي هتي جو به مقامي ٻوٽو سمجهيو ويندو آهي،<ref name=Morton/> جيتوڻيڪ جهنگلي حالت ۾ اهو آفريڪا ۾ ملي ٿو. [[عربستان]] ۾ به، خاص طور [[ظفار]] (عمان) جي سامونڊي جبلن جي ڍلانن تي، اهو جهنگلي حالت ۾ وڌندو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هي ٻوٽو هزارين سال اڳ انساني واپار ۽ پوک ذريعي ڏکڻ ايشيا ۾ پهتو.<ref name=Morton/><ref name="Popenoe">{{cite book|last=Popenoe|first=W.|title=Manual of Tropical and Subtropical Fruits|publisher=Hafner Press|year=1974|pages=432–436|url=https://archive.org/details/manualoftropical00poperich}}</ref> اڄڪلهه گدامڙي سڄي اڀرندي ۽ اولهندي اڌگول جي گرم ۽ نيم گرم علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکي وڃي ٿي، ۽ آفريڪا کان وٺي [[ڏکڻ ايشيا]]، [[آسٽريليا]]، [[ميڪسيڪو]]، [[مرڪزي آمريڪا]] ۽ ڏکڻ آمريڪا تائين ڦهليل آهي.<ref name=Morton/> سورهين صديءَ دوران اسپيني ۽ پورچوگالي آبادڪارن ان کي ميڪسيڪو ۽ مرڪزي آمريڪا ۾ متعارف ڪرايو، جتي بعد ۾ اهو مقامي کاڌن جو اهم جزو بڻجي ويو.<ref name="Tamale">{{cite book |last1=Tamale|first1=E.|last2=Jones|first2=N.|last3=Pswarayi-Riddihough|first3=I.|title=Technologies Related to Participatory Forestry in Tropical and Subtropical Countries|publisher=World Bank Publications|date=1995|isbn=978-0-8213-3399-0}}</ref> ==استعمال== گدامڙي جي وڻ جا تقريباً سڀئي حصا، جن ۾ ڪاٺ، ڇوڏو، گل، پن، ڦر جو گودو ۽ ٻج شامل آهن، ماحولياتي، تجارتي، غذائي ۽ روايتي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name=Morton/> هي وڻ روڊن جي ڪنارن، باغن ۽ پارڪن ۾ ڇانوَ ۽ سينگار لاءِ پڻ وڏي پيماني تي پوکيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ===غذائيت=== {{nutritional value | name = خام گدامڙي | image = Tamarind fruits (Tamarindus indica 'Si Thong').jpg | kJ = 1000 | water = 31.40 g | protein = 2.8 g | fat = 0.6 g | satfat = 0.272 g | monofat = 0.181 g | polyfat = 0.059 g | carbs = 62.5 g | fiber = 5.1 g | sugars = 57.4 | calcium_mg = 74 | copper_mg = 0.086 | iron_mg = 2.8 | magnesium_mg = 92 | phosphorus_mg = 113 | potassium_mg = 628 | selenium_ug = 1.3 | sodium_mg = 28 | zinc_mg = 0.1 | vitA_ug = 2 | vitA_iu = 30 | vitC_mg = 3.5 | thiamin_mg = 0.428 | riboflavin_mg = 0.152 | niacin_mg = 1.938 | pantothenic_mg = 0.143 | vitB6_mg = 0.066 | folate_ug = 14 | choline_mg = 8.6 | vitE_mg = 0.1 | vitK_ug = 2.8 | note = [https://fdc.nal.usda.gov/food-details/167763/nutrients FoodData Central] }} خام گدامڙي جي ڦر ۾ لڳ ڀڳ 63 سيڪڙو ڪاربوهائيڊريٽ، 31 سيڪڙو پاڻي، 3 سيڪڙو پروٽين ۽ 1 سيڪڙو چرٻي هوندي آهي. هر 100 گرام خام گدامڙي مان لڳ ڀڳ 1000 ڪلو جول (239 ڪلوڪيلوري) توانائي حاصل ٿئي ٿي. هي [[ٿيامين]] (وٽامن بي₁)، [[ميگنيشيم]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙن اهم غذائي جزن جو سٺو ذريعو آهي، جيڪي انساني جسم جي اعصابي، عضلاتي ۽ ميٽابولڪ عملن لاءِ ضروري آهن.<ref name=Morton/> === کاڌي ۾ استعمال === [[فائل:Tamarind paste.jpg|thumb|گدامڙي جو گودو]] [[فائل:Tamarind ball.jpg|thumb|گدامڙي جون گوليون]] گدامڙي جو ڦر ان جي ڏانڊيءَ مان ڦري کي ڇڪي لاهي چونڊيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ڪچي ڦر جو سخت سائو گودو کارين کاڌن ۾، [[اچار]] ٺاهڻ لاءِ، يا [[گھانا]] ۾ ڪن زهريلي [[يام]] قسمن کي انساني واپرائڻ لاءِ محفوظ بڻائڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> جيئن جيئن ڦر پچي ٿو، تيئن اهو وڌيڪ مٺو ۽ گهٽ کٽو يا تيزابي ٿيندو وڃي ٿو. مختلف پوکيل قسمن ۾ کٽاڻ جي مقدار مختلف هوندي آهي، ۽ ڪجهه مٺن قسمن ۾ پچڻ کان پوءِ تيزابيت لڳ ڀڳ نه هوندي آهي.{{cn|date=July 2025}} گدامڙي جو گودو هن ٻوٽي جو سڀ کان عام استعمال ٿيندڙ حصو آهي، جيڪو [[چٽڻي]]، ڪڙهين ۽ مختلف ساسن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[ورسيسٽرشائر ساس]]،<ref name="BBCrecipes">{{cite web |title=BBC Food:Ingredients—Tamarind recipes |url=https://www.bbc.co.uk/food/tamarind |work=BBC |access-date=February 23, 2015}}</ref> [[ايڇ پي ساس]]، [[باربيڪيو ساس]] جا ڪجهه برانڊ،<ref>{{Cite web |title=Original Sweet & Thick BBQ Sauce - Products - Heinz |url=https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce |access-date=2024-03-29 |website=www.heinz.com |language=en-US |archive-date=March 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329024442/https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce }}</ref><ref>{{Cite web |title=MasterFoods Barbecue Sauce 500mL Ingredients |url=https://www.masterfoods.com.au/products/masterfoods-squeezy-barbecue-sauce-500ml}}</ref> ۽ روايتي [[شربت]] ۾.<ref>{{Cite book |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-803138-4 |pages=403–412 |editor1=Sueli Rodrigues |editor2=Ebenezer de Oliveira Silva |editor3=Edy Sousa de Brito |last=Azad |first=Salim |title=Exotic Fruits |chapter=Tamarindo—Tamarindus indica |date=2018 |doi=10.1016/B978-0-12-803138-4.00055-1}}</ref> هندستان ۽ پاڪستان ۾ مٺي گدامڙي جي چٽڻي ڪيترن هلڪن کاڌن سان کائي ويندي آهي ۽ اڪثر [[سموسو|سموسن]] سان پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite book |title=The Complete Asian Cookbook |page=88 |publisher=Tuttle Publishing |url=https://books.google.com/books?id=Mdfacqx2UaQC&q=%22tamarind%22+pakistan |isbn=978-0-8048-3757-6 |date=2006}}</ref> [[وچ اوڀر]] ۾، [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] کان [[ايران]] تائين، گدامڙي کارين کاڌن ۾ استعمال ٿيندي آهي، خاص طور گوشت وارن شوربن ۾، ۽ مٺو-کٽو ذائقو پيدا ڪرڻ لاءِ اڪثر سڪل ميون سان گڏ ملائي ويندي آهي.<ref>[https://theworld.org/stories/2014/07/02/poopa "Tamarind is the 'sour secret of Syrian cooking'"]. PRI. July 2014</ref><ref>{{Cite web |title=Georgian Chicken in Pomegranate and Tamarind Sauce Recipe |author1=Phyllis Glazer |author2=Miriyam Glazer |author3=Joan Nathan |url-access=subscription |url=https://cooking.nytimes.com/recipes/11849-georgian-chicken-in-pomegranate-and-tamarind-sauce |access-date=2023-02-07 |website=NYT Cooking |language=en-US}}</ref> [[رمضان]] دوران گدامڙي مان روايتي مشروب ''[[تمر هندي]]'' تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] ۾ مشهور آهي. هي مشروب گدامڙي جي گودي کي پاڻيءَ ۾ اُٻاري، کنڊ سان مٺو ڪري ۽ پوءِ ڇاڻ ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ڪن قسمن ۾ ذائقي کي بهتر ڪرڻ لاءِ [[گلاب جو پاڻي]] ۽ [[ليمون جو رس]] پڻ شامل ڪيو ويندو آهي. گهٽين ۾ وڪرو ڪندڙ هن مشروب جي ورڇ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا آهن؛ اهي اڪثر رس سان ڀريل وڏا ٽامي جا ٿانوَ پٺيءَ تي کڻندا آهن ۽ واٽهڙن کي آسانيءَ سان مشروب ڏيڻ لاءِ پنهنجي چيلهه جي چوڌاري ڪيترائي پيالا لڳائيندا آهن.<ref>[https://www.middleeasteye.net/discover/ramadan-five-drinks-thirst-quenching-middle-east Ramadan: Five thirst-quenching drinks from across the Middle East], Nur Ayoubi, 4 April 2022, [[مڊل ايسٽ آئي]]</ref> گدامڙي کي مختلف يهودي برادرين جي [[ڪوشر]] ۽ [[يهودي طعام]] ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. ان جو آغاز ستين صديءَ ۾ [[ريشم رستو|ريشم رستي]] وسيلي يهودي واپارين پاران وچ اوڀر ۾ آڻڻ کان ٿيو. شامي يهودي گدامڙي جو شربت تيار ڪندا آهن، جنهن کي ''او'' يا ''اوڪ'' چيو وڃي ٿو. ان لاءِ گودي کي پاڻيءَ ۾ پسائي، ڇاڻ ڪري، کنڊ ۽ ليمون سان اُٻاريو ويندو آهي، ۽ پوءِ ان کي ''يبرا'' (ڀريل انگور جا پن)، ''بازرگان'' (بلغر سلاد)، [[ڪفتو|ڪفتن]] ۽ ''لحم بعجين'' ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. [[هندستان]] ۾ بغدادي، [[ڪوچين جا يهودي|ڪوچين]] ۽ [[بني اسرائيل]] يهودي گدامڙي کي مقامي کاڌن، جهڙوڪ ''باميا کٽا''، ''مهمورا''، گدامڙي وارو چانور ۽ ڳاڙهن مرچن سان گڏ رڍ جي گوشت ۾ استعمال ڪندا آهن. [[شامي يهودي]] برادرين [[ميڪسيڪو]] ۾ گدامڙي تي ٻڌل کاڌن کي مقامي جزن سان ترتيب ڏنو آهي، جنهن جو هڪ مثال گدامڙي، [[خوباني]] ۽ [[چپوٽلي]] سان تيار ڪيل ڪڪڙ آهي. جديد [[اسرائيل]] ۾ گدامڙي جو رس روايتي برادرين کان ٻاهر به مشهور ٿيو آهي، جنهن ۾ [[پريگات]] جهڙين تجارتي ڪمپنين پاران رمضان دوران موسمي مشروب جاري ڪرڻ جو پڻ حصو آهي.<ref>{{cite news |last=Gavin |first=Paola |title=The Joys of Tamarind |url=https://www.tabletmag.com/sections/food/articles/joys-of-tamarind |work=Tablet Magazine |date=December 1, 2021 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}}<ref>{{cite web |last=Myerson |first=Rachel |title=Tracing the Jewish History of Tamarind, From India to Syria and Beyond |url=https://www.myjewishlearning.com/the-nosher/tracing-the-jewish-history-of-tamarind-from-india-to-syria-and-beyond/ |website=The Nosher |date=February 2, 2023 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}} [[فلپائن]] ۾ سڄو ڦر کٽي شوربي ''[[سينيگانگ]]'' ۾ کٽاڻ پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻيا کٽا ميوا پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا. گدامڙي جي پنن سان تيار ٿيندڙ ٻيو شوربو ''[[سنامپالوڪن]]'' سڏجي ٿو.<ref name="Fernandez">{{cite book |last1=Fernandez |first1=Doreen G. |title=Tikim: Essays on Philippine Food and Culture |date=2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-41479-2 |page=33}}</ref> گودي کي کنڊ ۽ لوڻ سان پچائي ''[[چامپوئي نا سامپالوڪ]]''، يا رڳو "سامپالوڪ مٺائي"، نالي روايتي گدامڙي جي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="tl">{{cite web |title=Tsampoy |url=https://www.tagaloglang.com/tsampoy/ |website=Tagalog Lang |access-date=November 1, 2021}}</ref> [[انڊونيشيا]] ۾ پڻ گدامڙي تي ٻڌل کٽو شوربو ''[[سايور اسم]]'' مشهور آهي.{{cn|date=July 2025}} [[سري لنڪا]] ۾ گدامڙي جو گودو ليمي جي متبادل طور استعمال ٿيندو رهيو آهي، جڏهن ته [[سينيگال]] ۾ گودي کي کنڊ سان ملائي ''بنگال'' نالي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۾ گدامڙي جي گودي مان رس ٺاهي مڇي محفوظ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اوڀر آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ اهو ''اوگالي'' نالي مڪئي جي اٽي واري کاڌي جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /> گدامڙي جا ٻج کائڻ لائق بڻائڻ کان اڳ پاڻيءَ ۾ پسائي ۽ اُٻارڻ ضروري هوندا آهن.<ref name=":413">{{Cite journal|last1=De Caluwé|first1=Emmy|last2=Halamová|first2=Kateřina|last3=Van Damme|first3=Patrick|date=2010-02-08|title=''Tamarindus indica'' L. – A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology|journal=Afrika Focus|volume=23|issue=1|doi=10.21825/af.v23i1.5039|doi-access=free|hdl=1854/LU-990834|hdl-access=free}}</ref> ٻجن ۾ [[پيڪٽن]] هجڻ ڪري اهي جيلي، مارملاد ۽ ڄام تيار ڪرڻ ۾ عام طور استعمال ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ پيڪٽن انهن کي جيلي جهڙي بناوت ڏيڻ جي خاصيت رکي ٿو. انهن کي پنير، آئس ڪريم ۽ ميونيز ۾ استحڪام پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=Morton/> انڊونيشيا ۾ ٻجن کي ڀُڃڻ کان پوءِ لوڻ ۽ ڪُٽيل ناريل سان گڏ هلڪي کاڌي طور کائبو آهي، جڏهن ته ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جا ٻج ڪافي جي متبادل طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/> پن ۽ ڇوڏو پڻ کائڻ لائق آهن، جڏهن ته ٻجن کي پچائي محفوظ خوراڪ بڻائي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |title=The Complete Guide to Edible Wild Plants |publisher=[[اسڪاءِ هارس پبلشنگ]] |author=[[آمريڪا جو فوجي کاتو]] |year=2009 |isbn=978-1-60239-692-0 |location=New York |page=101 |language=en-US |oclc=277203364}}</ref> هلڪا اُٻاريل نرم گدامڙي جا پن [[برمي سلاد|برمي سلاد]] ''مگئي يويت ٿوڪ'' ۾ استعمال ٿيندا آهن، جنهن جي لفظي معنيٰ "گدامڙي جي پنن جو سلاد" آهي. هي [[اتر ميانمار]] جو سلاد آهي، جنهن ۾ نرم اُٻاريل گدامڙي جا پن، ٿوم، بصر، ڀُڳل مونگ ڦريون ۽ ڪُٽيل سڪل جهنگڙا شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite book |last1=Richmond |first1=Simon |last2=Eimer |first2=David |last3=Karlin |first3=Adam |last4=Louis |first4=Regis St |last5=Ray |first5=Nick |date=2017 |title=Myanmar (Burma) |publisher=Lonely Planet |url=https://books.google.com/books?id=za9kvgAACAAJ |isbn=978-1-78657-546-3 |language=en}}</ref> گدامڙي جي ٻجن ۾ [[پروٽين]] جي وڏي مقدار، يعني هر 100 گرام ۾ 26.9 گرام، ۽ تيل 10.9 گرام هوندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾ پروٽين جي اعليٰ مقدار سبب انهن ٻجن کي [[هنگامي خوراڪ]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=":441">{{Citation|last1=Paull|first1=R. E.|chapter=Other African fruit: tamarind, marula and ackee|pages=223–254|publisher=CABI|last2=Duarte|first2=O.|title=Tropical fruits, Volume 2|year=2012|doi=10.1079/9781845937898.0223|isbn=978-1-84593-789-8}}</ref> گدامڙي جا پن ڪيلشيم ۽ پروٽين سان مالا مال هوندا آهن ۽ پالتو توڙي جهنگلي جانورن، جن ۾ هاٿي به شامل آهن، لاءِ چارو طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /> === ٻج جو تيل ۽ ڳِر جو پائوڊر === گدامڙي جي ٻج جو تيل ٻج جي ڳِر مان ڪڍيو ويندو آهي.<ref>[http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html Tamarind Seeds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210202233508/http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html |date=February 2, 2021 }}. agriculturalproductsindia.com</ref> ڳِر کي ان جي سنهي پر سخت کل، يا ''ٽيسٽا''، کان جدا ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هن تيل جي بناوت السي جي تيل جهڙي هوندي آهي ۽ ان مان رنگ يا وارنش تيار ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20200812195213/http://proseanet.org/prosea/e-prosea_detail.php?frt=&id=1550 PROSEA]}}</ref> گدامڙي جي ڳِر جو پائوڊر ڪپڙي ۽ سڻي جي صنعت ۾ [[ڪپڙي جي ڌاڳي کي مضبوط ڪرڻ|سائزنگ]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ صنعتي گوندن ۽ چنبڙائيندڙ شين جي تياريءَ ۾ پڻ ڪم ايندو آهي.<ref name=Morton/> گدامڙي جا ٻج ڳِر جو پائوڊر تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندا آهن، جيڪو پاڻي جذب ڪري ڦولجڻ جي خاصيت سبب ڪپڙي جي صنعت ۾ سائزنگ ايجنٽ طور ڪم اچي ٿو. هندستان ۾ اهو پائوڊر ڪپهه جي ڪپڙي جي تياريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي.<ref name=":413" /> بنگال ۾ گدامڙي جي ٻجن مان وارنش ۾ استعمال ٿيندڙ تيل ڪڍيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> پن ۽ گل رنگن کي قائم رکڻ يا پڪ ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/><ref name="El-Siddig" /> {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ٻج جي ڳِر جي جوڙجڪ}} |- !جزو !اصل !تيل ڪڍيل |- |تيل |7.6٪ |0.6٪ |- |پروٽين |7.6٪ |19.0٪ |- |پولي سيڪرائيڊ |51.0٪ |55.0٪ |- |خام ريشو |1.2٪ |1.1٪ |- |ڪل رک |3.9٪ |3.4٪ |- |تيزاب ۾ نه حل ٿيندڙ رک |0.4٪ |0.3٪ |- |گهم |7.1٪ | |- | colspan="3" style="font-size:80%" |تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ: [[لينوليئڪ تيزاب]] 46.5٪، [[اوليئڪ تيزاب]] 27.2٪، ۽ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] 26.4٪. صاف ڪرڻ کان پوءِ تيل کي عام طور اڇو ڪيو ويندو آهي. |} {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ڳِر جي تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ}} |- !چرٻيءَ وارو تيزاب !رپورٽ ٿيل حد (٪) |- |[[لارڪ تيزاب]] (C12:0) |tr–0.3 |- |[[مائرسٽڪ تيزاب]] (C14:0) |tr–0.4 |- |[[پالميٽڪ تيزاب]] (C16:0) |8.7–14.8 |- |[[اسٽيئرڪ تيزاب]] (C18:0) |4.4–6.6 |- |[[اراڪيڊڪ تيزاب]] (C20:0) |3.7–12.2 |- |[[لگنوسيرڪ تيزاب]] (C24:0) |4.0–22.3 |- |[[اوليئڪ تيزاب]] (C18:1) |19.6–27.0 |- |[[لينوليئڪ تيزاب]] (C18:2) |7.5–55.4 |- |[[لينولينيڪ تيزاب]] (C18:3) |2.8–5.6 |} {{clear}} === لوڪ طب === [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ بخار وارن ماڻهن جي پيشانيءَ تي گدامڙي جي ڦر جو [[ضماد]] لڳايو ويندو آهي.<ref name="Doughari" /> هن ڦر ۾ [[جلاب]] واريون خاصيتون پڻ آهن، ۽ ان کي [[قبض]] گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Havinga |first1=Reinout M. |last2=Hartl |first2=Anna |last3=Putscher |first3=Johanna |last4=Prehsler |first4=Sarah |last5=Buchmann |first5=Christine |last6=Vogl |first6=Christian R. |date=February 2010 |title=''Tamarindus indica'' L. (Fabaceae): Patterns of Use in Traditional African Medicine |journal=Journal of Ethnopharmacology |volume=127 |issue=3 |pages=573–588 |doi=10.1016/j.jep.2009.11.028 |pmid=19963055}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Panthong |first1=A |last2=Khonsung |first2=P |last3=Kunanusorn |first3=P |last4=Wongcome |first4=T |last5=Pongsamart |first5=S |date=July 2008 |title=The laxative effect of fresh pulp aqueous extracts of Thai Tamarind cultivars |journal=Planta Medica |volume=74 |issue=9 |doi=10.1055/s-0028-1084885|bibcode=2008PlMed..7484885P }}</ref><ref name=":440">{{Citation|last=Lim|first=T. K.|title=Edible Medicinal and Non-Medicinal Plants|chapter=''Tamarindus indica''|date=2011-11-06|pages=879–905|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-007-1764-0_95|isbn=978-94-007-1763-3}}</ref> [[جاوا]] ۾ ٻاڦ ڏنل ۽ سج ۾ سڪايل پراڻي گدامڙي جي گودي، جنهن کي ''اسم ڪاوا'' چيو وڃي ٿو، جا نچوڙ چمڙي جي مسئلن، جهڙوڪ خارش ۽ جلن، لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هڪ روايتي طريقي موجب گدامڙي کي پاڻيءَ ۾ گهاٽو ڪري پيئڻ سان حمل ڪيرائڻ واري دوا طور پڻ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي ٻوٽي جا مختلف حصا دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ لوڪ طب جي ٻين مقصدن لاءِ به استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="El-Siddig" /> اتر نائيجيريا ۾ گدامڙي جون پاڙون ڪوڙهه جي علاج لاءِ فائديمند سمجهيون وينديون آهن، جڏهن ته آمريڪا جي لوڪ طب ۾ ان جو گودو جلاب، لو لڳڻ ۽ ڳلي جي سور لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /><ref>{{Cite journal|last1=Ojo|first1=James Adebayo|last2=Omoloye|first2=Adebayo Amos|date=2015|title=Life History of the Tamarind Weevil, Sitophilus linearis (Herbst) (Coleoptera: Curculionidae), on Tamarind Seed|journal=Journal of Insects|language=en|volume=2015|pages=1–5|doi=10.1155/2015/429579|issn=2356-7465|doi-access=free}}</ref> ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جي گودي مان اهڙيون گوريون تيار ڪيون ويون آهن، جن بابت وزن گهٽائڻ جو روايتي عقيدو آهي، جڏهن ته برازيل ۾ گودي کي جسم ۾ پاڻيءَ جي کوٽ گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۽ ڪمبوڊيا ۾ گدامڙي جا پيسيل ٻج پيچش لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن، جڏهن ته ايٿوپيا ۾ نرم ڪيل ٻج آنتن جي ڪيڙن خلاف روايتي علاج طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /><ref>{{Cite journal|last1=Havinga|first1=Reinout M.|last2=Hartl|first2=Anna|last3=Putscher|first3=Johanna|last4=Prehsler|first4=Sarah|last5=Buchmann|first5=Christine|last6=Vogl|first6=Christian R.|date=2010-02-17|title=Tamarindus indica L. (Fabaceae): Patterns of use in traditional African medicine|journal=Journal of Ethnopharmacology|volume=127|issue=3|pages=573–588|doi=10.1016/j.jep.2009.11.028|pmid=19963055|issn=0378-8741}}</ref> === ڪاٺ جو ڪم === گدامڙي جي ڪاٺ مان فرنيچر، ٻيڙيون، نقاشيءَ واريون شيون، گھاڻي ۽ ڏنڊي جهڙيون ڦرندڙ ڪاٺي شيون، ڪٽڻ جا تختا ۽ [[ڪرس]] جهڙيون ننڍيون خاص شيون تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي دل ڪاٺ ڳاڙهسري ناسي هوندي آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان ۾ واڱڻائي ڇانوَ پڻ هوندي آهي. دل ڪاٺ عام طور تنگ هوندي آهي ۽ اڪثر رڳو پراڻن ۽ وڏن وڻن ۾ موجود هوندي آهي. هلڪي پيلي سپ ڪاٺ دل ڪاٺ کان چٽيءَ طرح جدا نظر ايندي آهي. دل ڪاٺ کي سڙڻ خلاف پائيدار يا تمام گهڻو پائيدار سمجهيو ويندو آهي ۽ اها جيتن خلاف به مزاحمتي هوندي آهي. ان جي ابتڙ سپ ڪاٺ پائيدار نه هوندي آهي ۽ جيتن، [[فنگس]] ۽ رنگين سڙڻ واري عمل جو شڪار ٿي سگهي ٿي. ڪاٺ جي وڌيڪ ڳاٽائي ۽ هڪ ٻئي ۾ وڪوڙيل رڳن سبب ان تي ڪم ڪرڻ ڏکيو سمجهيو ويندو آهي. دل ڪاٺ ڪٽڻ وارن اوزارن کي جلدي مُڏو ڪري سگهي ٿي، پر ان کي گول ڪرڻ، چنبڙائڻ ۽ آخري پالش ڏيڻ سٺو ٿيندو آهي. دل ڪاٺ قدرتي طور تي تمام سٺي چمڪ حاصل ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Tamarind |url=http://www.wood-database.com/tamarind/ |access-date=22 December 2016 |website=The Wood Database}}</ref> === ڌاتن جي صفائي === گهرن ۽ مندرن ۾، خاص طور [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم وارن]] ايشيائي ملڪن جهڙوڪ [[ميانمار]] ۾، گدامڙي جو گودو پتل جي مذهبي مورتين ۽ ڏيئن، ۽ ٽامي، پتل ۽ ڪانسي جي ٿانون کي چمڪائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=McGee |first=Joah |title=The Golden Path |publisher=Pariyatti Publishing |year=2015 |isbn=978-1-68172-013-5 |language=en}}</ref> === شهري ساوا رستا === ڊچ نوآبادياتي دور ۾ شهري منظرنامي لاءِ وڏي پيماني تي پوکيل گدامڙي جا وڻ اڄ به انڊونيشيا جي ڪيترن رستن جي ڪنارن تي عام نظر اچن ٿا. اهي ويهين صديءَ جي شروعاتي ڊچ شهري رٿابنديءَ جي زنده ورثي طور پڻ ڏٺا وڃن ٿا.{{citation needed|date=January 2026}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:سنڌ جا وڻ]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] 1idwuelx13g3zeswntsnn2tthastkss 400726 400725 2026-08-04T01:50:27Z Intisar Ali 8681 400726 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text=''[[ٽيمرڪس]]'' (تمرسڪ)، ننڍن گلدار وڻن ۽ جهنگلي ٻوٽن جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = گدامڙي | image = Tamarindus indica pods.JPG | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Mark, J. |date=2017 |title=''Tamarindus indica'' |volume=2017 |article-number=e.T62020997A62020999 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T62020997A62020999.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | display_parents = 3 | genus = Tamarindus | parent_authority = [[ڪارل لينيئس|ايل.]] | species = indica | authority = L. 1753 | synonyms = {{Plainlist| *''ڪوارائيا'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ڪوارائيا ايليگنس'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ٽيمرنڊس ايريٿريئس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس اوڪسيڊينٽالس'' <small>گارٽن. 1791</small> *''ٽيمرنڊس آفيشينالس'' <small>هوڪر 1851</small> *''ٽيمرنڊس سومالينسس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس امبروسا'' <small>سالسبري 1796</small> }} | synonyms_ref = <ref name="WFO">...</ref> }} '''گدامڙي''' ('''''Tamarindus indica''''') [[دالين وارو خاندان|دالين واري خاندان]] (Fabaceae) جو هڪ وڻ آهي، جيڪو کاڌي لائق ڦر پيدا ڪري ٿو. هي وڻ [[اڀرندي آفريڪا جي اڀرندي خطي|اڀرندي آفريڪا]] جو اصلوڪو آهي، جڏهن ته [[ايشيا]] جي ڪيترن ئي علائقن ۾ قدرتي طور پکڙجي ويو آهي.<ref name="Morton"/><ref name="El-Siddig"/> جنس '''''ٽيمرنڊس''''' هڪ واحد جنسي (مونو ٽاپڪ) جنس آهي، جنهن ۾ صرف هيءَ هڪ ئي نوع شامل آهي.<ref name="WFO"/> گدامڙي جي وڻ تي ڀوري رنگ جون ڦريون ٿينديون آهن، جن جي اندر مٺو، کٽو ۽ تيز ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو دنيا جي مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي جو گودو روايتي دوائن، قدرتي رنگ (dye) ۽ ٻين گهڻن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="Morton"/> هن وڻ جي ڪاٺ مان مختلف ڪاٺيءَ جون شيون تيار ڪيون وينديون آهن، جڏهن ته ٻجن مان تيل پڻ ڪڍيو ويندو آهي. ان جا نرم پن [[هندستاني طعام|هندستاني]] ۽ [[فلپائني طعام|فلپائني]] کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Morton"/><ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/heres-what-you-can-cook-with-tender-tamarind-leaves/article23695502.ece |title=Here's what you can cook with tender tamarind leaves |newspaper=The Hindu |date=2018-04-27}}</ref> گدامڙي جي خوراڪي، دوائن ۽ صنعتي اهميت سبب هن جي پوک دنيا جي [[خطه حاره|خطه حاره]] ۽ [[نيم خطه حاره]] وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڪئي ويندي آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي (Tamarind) کي هندستانيءَ ۾ امِلي، فارسيءَ ۾ تمر هندي ۽ انگرزيءَ ۾ ٽامرنڊس چوندا آهن. هيءَ کٽاڻ لاءِ مصالح جي ڪم ۾ ايندي آهي. هي تمام وڏو وڻ ٿئي ٿو ۽ جتي ڪٿي ٿئي ٿو. مئي ۾ ڦر پچائي ٿو ۽ فيبروريءَ ۾ گل ڪري ٿو. ان جا ٻه ٽي قسم آهن: هڪڙو کٽو ڦر وارو، ٻيو مٺي ڦر وارو ۽ ٽيون ڳاڙهي ڦر وارو. پويون قسم سڀ کان عمدو آهي. هن جون ڦريون ٿين ٿيون. عمدي قسم جون ڦريون ته آچار ۽ مربي ۾ ڪم اينديون آهن. [[فائل:TamarindSeedling.jpg|thumb|left|250px|گدامڙيء جو ٻج]] وڻ ٻج مان ٿو ٿئي، پر جي باغ جي ڪم لاءِ ننڍو قد جو ڪرڻو هجي ته گوٽيءَ جي تجويز ڪجي. ڏيهي ماڻهو چوندا آهن ته جتي هي وڻ هوندو آهي، اتي آسپاس اڪثر بيماري رهندي آهي.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> [[فائل:tamarind2.jpg|thumb|250px]] == وضاحت == گدامڙي هڪ ڊگهي عمر وارو ۽ وچولي رفتار سان وڌندڙ [[وڻ]] آهي، جيڪو وڌ ۾ وڌ {{convert|25-30|m|ft|abbr=off}} اوچائي تائين پهچي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جي [[ڇٽي]] گهاٽي پنن واري، بيقاعده ۽ [[گلدان]] جهڙي شڪل رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ {{cvt|12|m|ft}} ويڪري ٿي سگهي ٿي.<ref name=Morton/> گدامڙي جي ٿڙ جو گهيرو {{cvt|7.5|m|ft}} تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هي وڻ کليل سج ۾ چڱيءَ طرح وڌندو آهي. ان لاءِ [[چيڪڻي مٽي]]، [[لومي مٽي]]، [[وارياسي مٽي]] ۽ هلڪي تيزابي مٽي موزون هوندي آهي. هي وڻ خشڪي ۽ سامونڊي ڪنارن تي هوا سان ايندڙ لوڻ کي به چڱيءَ ريت برداشت ڪري سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جا [[سدابهار]] پن هڪ ٻئي جي وراڻيءَ سان لڳل هوندا آهن ۽ [[پنن جي بناوت|جوڙ پنن]] (paripinnately compound) تي مشتمل هوندا آهن. پنن جا ننڍڙا حصا (leaflets) چمڪندڙ سائي رنگ جا، بيضاوي شڪل جا ۽ پنکڙي نما رڳن وارا هوندا آهن، جن جي ڊيگهه عام طور {{convert|15|cm|in|0|abbr=off}} کان گهٽ هوندي آهي.<ref name=Morton/> وڻ جي عمر وڌڻ سان ان جون ٽاريون مرڪزي [[ٿڙ]] مان هيٺ لڙڪي پونديون آهن. باغبانيءَ ۾ وڻ جي مناسب شڪل، گهاٽائي ۽ ڦر لاهڻ ۾ آساني لاءِ انهن ٽارين جي [[ڇانگ]] ڪئي ويندي آهي.<ref name=Morton/> هي هڪ خطه حاره وارو وڻ آهي، تنهنڪري ٿڌ ۽ پالي کي برداشت نٿو ڪري سگهي. سامهون سامهون لڳل پنن سبب هوا لڳڻ وقت وڻ جو پنن وارو حصو خوبصورت لهرائجي ٿو. گدامڙي جي ڪاٺ ۾ ڳاڙهسرو سخت [[دل ڪاٺ]] ۽ ان جي چوڌاري نرم پيلسري [[سپ ڪاٺ]] هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref>{{Cite news |date=2007-07-09 |title=Tamarind: a multipurpose tree |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/255407 |access-date=2017-06-04}}</ref> گدامڙي جا گل ننڍا پر سهڻا هوندا آهن، جن ۾ ڳاڙهي ۽ پيلي رنگن جا ڊگها گل شامل هوندا آهن. هر گل لڳ ڀڳ 2.5 سينٽي ميٽر ويڪرو، پنج پنکڙين وارو ۽ ننڍڙن [[گلن جي جهومڪي]] (raceme) ۾ لڳندو آهي. گلن جو بنيادي رنگ پيلو هوندو آهي، جنهن تي نارنگي يا ڳاڙهيون ليڪون هونديون آهن.<ref name=Morton/> گل کلڻ کان اڳ ڪليون گلابي رنگ جون هونديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا چار [[سپل]] گلابي هوندا آهن، جيڪي گل کلڻ سان ڇڻي ويندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Tamarind |url=http://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918082939/https://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-date=September 18, 2020 |access-date=2017-06-04 |work=Plant Lexica}}</ref> <gallery mode="nolines"> File:TamarindSeedling.jpg|ٻوٽو File:Tamarind flower vijayanrajapuram 02.jpg|گل File:Tamarindus indica-flowers.jpg|گل File:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|پن ۽ ڦر File:Tamarind clara.jpg|[[سانتا ڪلارا، ڪيوبا]] ۾ گدامڙي جو وڻ </gallery> === ڦر === [[فائل:Tamarindus_indica_18.jpg|thumb|فلپائن ۾ گدامڙي (Sampalok)]] [[فائل:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|thumb|گدامڙي جي وڻ جو ٿڙ]] گدامڙي جو ڦر هڪ اهڙي [[ڦر]] جي صورت ۾ هوندو آهي، جيڪو پچڻ کان پوءِ پاڻمرادو نه ڦاٽندو آهي (indehiscent pod). هي ڦر عام طور {{cvt|12|to|15|cm|in|frac=2}} ڊگهو ٿيندو آهي ۽ ان جي ٻاهرئين کل سخت ناسي رنگ جي هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref name="Doughari"/><ref name="UF_FactSheet"/><ref name="FloriData"/> ڦر جي اندر ڳاڙهسري يا ناسي رنگ جو رسيلي ۽ کٽي ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو پچڻ سان ڀورو يا ڳاڙهسرو ڀورو ٿي ويندو آهي.<ref name=Morton/> ايشيا ۾ ٿيندڙ گدامڙي جون ڦريون نسبتاً ڊگهيون هونديون آهن، جن ۾ عام طور 6 کان 12 ٻج هوندا آهن، جڏهن⁠تہ آفريڪا ۽ اولهه هندستان جي قسمن ۾ ننڍيون ڦريون ٿينديون آهن، جن ۾ 1 کان 6 ٻج هوندا آهن. ٻج ڪجهه چپٽا، سخت ۽ چمڪندڙ ناسي رنگ جا هوندا آهن. گدامڙي جو ڦر مٺو ۽ کٽو ذائقو رکي ٿو.<ref name=Morton/> هڪ مڪمل بالغ وڻ هر سال وڌ ۾ وڌ {{cvt|225|kg|lb}} تائين ڦر ڏئي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> ==جينوميات== 2025ع ۾ '''''ٽيمرنڊس انڊيڪا''''' جي مڪمل، بنا خال واري **ٽيلومير کان ٽيلومير** (Telomere-to-telomere؛ T2T) جينوم اسيمبلي شايع ڪئي وئي. هن جينوم جي ڪل ماپ لڳ ڀڳ 809.5 ميگا بيس (Mb) آهي، جيڪا 12 شبه-ڪروموسومن (pseudochromosomes) تي ترتيب ڏني وئي آهي. هن اسيمبلي جي BUSCO مڪمل هجڻ جي شرح 98.8 سيڪڙو رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ 30,753 پروٽين-ڪوڊ ڪندڙ جينن (protein-coding genes) جي اڳڪٿي ڪئي وئي.<ref name=Li2026>{{cite journal | last1 = Li | first1 = Zhidong | last2 = Wang | first2 = Shenghao | last3 = Wang | first3 = Shuling | last4 = Wang | first4 = Chong | last5 = Zhang | first5 = Hongbin | last6 = Chen | first6 = Fei | last7 = Wang | first7 = Wenquan | title = ''Tamarindus indica'' telomere-to-telomere genome reveals tartaric acid accumulation in fruit | journal = Plant Diversity | volume = 48 | issue = 2 | pages = 429–432 | date = 2025-12-22 | doi = 10.1016/j.pld.2025.12.011 | pmid = 41982297 | pmc = 13071445 | doi-access = free }}</ref> هن جينومي تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ڦر ۾ [[ٽارٽارڪ تيزاب]] جي وڏي مقدار گڏ ٿيڻ سان لاڳاپيل جينن ۽ حياتياتي رستن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جيڪا هن ڦر جي مخصوص کٽي ذائقي ۽ حياتياتي خاصيتن کي سمجهڻ ۾ اهم اڳڀرائي ليکي وڃي ٿي.<ref name=Li2026/> ==اشتقاق== گدامڙي جو نالو عربي ٻوليءَ جي اصطلاح '''{{langx|ar|تمر هندي}}''' (''تمر هندي'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ''"هندستاني کارڪ"'' يا ''"هندستاني کجور"''.<ref>{{cite dictionary |entry=tamarind |title=The Concise Oxford Dictionary of English Etymology |editor1=T. F. Hoad |publisher=Oxford University Press |date=2003 |doi=10.1093/acref/9780192830982.001.0001 |isbn=978-0-19-172715-3}}</ref> وچئين دور جي ڪيترن ئي جڙي ٻوٽين جي ماهرن ۽ طبيبن هن ٻوٽي لاءِ ''tamar indi'' جو نالو استعمال ڪيو، جڏهن⁠ته وچئين دور جي لاطيني ٻوليءَ ۾ ان کي ''tamarindus'' لکيو ويندو هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] پڻ پنهنجي سفرنامن ۾ هن ٻوٽي جو ذڪر ''tamarandi'' جي نالي سان ڪيو آهي.{{cn|date=January 2026}} ===عام نالا=== ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مختلف ملڪن ۾ گدامڙي جا ڪيترائي مقامي نالا رائج آهن. [[انڊونيشيا]] ۽ [[ملائيشيا]] ۾ ان کي ''asam jawa'' (جاوا جي کٽي ميوي) يا مختصر طور ''asam'' چيو وڃي ٿو،<ref name="Heyne">{{cite book |last1=Heyne |first1=Karel |title=De nuttige planten van Nederlandsch-Indië, tevens synthetische catalogus der verzamelingen van het Museum voor Technischeen Handelsbotanie te Buitenzorg |date=1913 |publisher=Museum vor Economische Botanie & Ruygrok |location=Butienzorg |pages=232–235 |language=nl |entry=Tamarindua indica L. |chapter-url=https://archive.org/details/denuttigeplanten02heyn/page/232/mode/2up?view=theater}}</ref> جڏهن⁠ته [[تيمور]] ۾ ''sukaer'' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Asam Tree |url=https://www.nparks.gov.sg/gardens-parks-and-nature/heritage-trees/ht-2001-28 |website=National Parks of Singapore |access-date=14 January 2021}}</ref> [[فلپائن]] ۾ [[فلپائني ٻولي]]ءَ ۾ ان جو نالو ''sampalok'' يا ''sampaloc'' ۽ [[سيبوانو ٻولي]]ءَ ۾ ''sambag'' آهي.<ref name="Polistico">{{cite book |last1=Polistico |first1=Edgie |title=Philippine Food, Cooking, & Dining Dictionary |publisher=Anvil Publishing, Inc. |date=2017 |isbn=978-621-420-087-0}}</ref> [[ٿائيلينڊ]] ۾ ان کي ''makham'' (مکھام) چيو ويندو آهي. ==ورهائجڻ== '''''Tamarindus indica''''' اصل ۾ [[ڀونواٽ آفريڪا]] جي مقامي جنس آهي.<ref name=Morton/> نباتاتي تحقيق موجب هن ٻوٽي جو اصل مرڪز سوڊاني ساوانا (Sudanian belt) جا خشڪ علائقا آهن، جيڪي [[سوڊان]] جي [[ڪردفان]] واري علائقي کان شروع ٿي اولهه طرف سب سهارا آفريڪا تائين پکڙيل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Martin |first=Ian |date=2007 |title=Fruits for the Future. 1. Revised edition. Tamarind |journal=Experimental Agriculture |volume=43 |issue=3 |page=407 |doi=10.1017/S0014479707005170}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bowe |first1=C. |last2=Haq |first2=N. |date=2010 |title=Quantifying the global environmental niche of an underutilised tropical fruit tree (Tamarindus indica) using herbarium records |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |volume=139 |issue=1–2 |pages=51–58 |doi=10.1016/j.agee.2010.06.016}}</ref> هي ٻوٽو ننڍي کنڊ ۾ ايتري پراڻي زماني کان پوکيو ويندو رهيو آهي، جو ڪڏهن ڪڏهن ان کي هتي جو به مقامي ٻوٽو سمجهيو ويندو آهي،<ref name=Morton/> جيتوڻيڪ جهنگلي حالت ۾ اهو آفريڪا ۾ ملي ٿو. [[عربستان]] ۾ به، خاص طور [[ظفار]] (عمان) جي سامونڊي جبلن جي ڍلانن تي، اهو جهنگلي حالت ۾ وڌندو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هي ٻوٽو هزارين سال اڳ انساني واپار ۽ پوک ذريعي ڏکڻ ايشيا ۾ پهتو.<ref name=Morton/><ref name="Popenoe">{{cite book|last=Popenoe|first=W.|title=Manual of Tropical and Subtropical Fruits|publisher=Hafner Press|year=1974|pages=432–436|url=https://archive.org/details/manualoftropical00poperich}}</ref> اڄڪلهه گدامڙي سڄي اڀرندي ۽ اولهندي اڌگول جي گرم ۽ نيم گرم علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکي وڃي ٿي، ۽ آفريڪا کان وٺي [[ڏکڻ ايشيا]]، [[آسٽريليا]]، [[ميڪسيڪو]]، [[مرڪزي آمريڪا]] ۽ ڏکڻ آمريڪا تائين ڦهليل آهي.<ref name=Morton/> سورهين صديءَ دوران اسپيني ۽ پورچوگالي آبادڪارن ان کي ميڪسيڪو ۽ مرڪزي آمريڪا ۾ متعارف ڪرايو، جتي بعد ۾ اهو مقامي کاڌن جو اهم جزو بڻجي ويو.<ref name="Tamale">{{cite book |last1=Tamale|first1=E.|last2=Jones|first2=N.|last3=Pswarayi-Riddihough|first3=I.|title=Technologies Related to Participatory Forestry in Tropical and Subtropical Countries|publisher=World Bank Publications|date=1995|isbn=978-0-8213-3399-0}}</ref> ==استعمال== گدامڙي جي وڻ جا تقريباً سڀئي حصا، جن ۾ ڪاٺ، ڇوڏو، گل، پن، ڦر جو گودو ۽ ٻج شامل آهن، ماحولياتي، تجارتي، غذائي ۽ روايتي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name=Morton/> هي وڻ روڊن جي ڪنارن، باغن ۽ پارڪن ۾ ڇانوَ ۽ سينگار لاءِ پڻ وڏي پيماني تي پوکيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ===غذائيت=== {{nutritional value | name = خام گدامڙي | image = Tamarind fruits (Tamarindus indica 'Si Thong').jpg | kJ = 1000 | water = 31.40 g | protein = 2.8 g | fat = 0.6 g | satfat = 0.272 g | monofat = 0.181 g | polyfat = 0.059 g | carbs = 62.5 g | fiber = 5.1 g | sugars = 57.4 | calcium_mg = 74 | copper_mg = 0.086 | iron_mg = 2.8 | magnesium_mg = 92 | phosphorus_mg = 113 | potassium_mg = 628 | selenium_ug = 1.3 | sodium_mg = 28 | zinc_mg = 0.1 | vitA_ug = 2 | vitA_iu = 30 | vitC_mg = 3.5 | thiamin_mg = 0.428 | riboflavin_mg = 0.152 | niacin_mg = 1.938 | pantothenic_mg = 0.143 | vitB6_mg = 0.066 | folate_ug = 14 | choline_mg = 8.6 | vitE_mg = 0.1 | vitK_ug = 2.8 | note = [https://fdc.nal.usda.gov/food-details/167763/nutrients FoodData Central] }} خام گدامڙي جي ڦر ۾ لڳ ڀڳ 63 سيڪڙو ڪاربوهائيڊريٽ، 31 سيڪڙو پاڻي، 3 سيڪڙو پروٽين ۽ 1 سيڪڙو چرٻي هوندي آهي. هر 100 گرام خام گدامڙي مان لڳ ڀڳ 1000 ڪلو جول (239 ڪلوڪيلوري) توانائي حاصل ٿئي ٿي. هي [[ٿيامين]] (وٽامن بي₁)، [[ميگنيشيم]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙن اهم غذائي جزن جو سٺو ذريعو آهي، جيڪي انساني جسم جي اعصابي، عضلاتي ۽ ميٽابولڪ عملن لاءِ ضروري آهن.<ref name=Morton/> === کاڌي ۾ استعمال === [[فائل:Tamarind paste.jpg|thumb|گدامڙي جو گودو]] [[فائل:Tamarind ball.jpg|thumb|گدامڙي جون گوليون]] گدامڙي جو ڦر ان جي ڏانڊيءَ مان ڦري کي ڇڪي لاهي چونڊيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ڪچي ڦر جو سخت سائو گودو کارين کاڌن ۾، [[اچار]] ٺاهڻ لاءِ، يا [[گھانا]] ۾ ڪن زهريلي [[يام]] قسمن کي انساني واپرائڻ لاءِ محفوظ بڻائڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> جيئن جيئن ڦر پچي ٿو، تيئن اهو وڌيڪ مٺو ۽ گهٽ کٽو يا تيزابي ٿيندو وڃي ٿو. مختلف پوکيل قسمن ۾ کٽاڻ جي مقدار مختلف هوندي آهي، ۽ ڪجهه مٺن قسمن ۾ پچڻ کان پوءِ تيزابيت لڳ ڀڳ نه هوندي آهي.{{cn|date=July 2025}} گدامڙي جو گودو هن ٻوٽي جو سڀ کان عام استعمال ٿيندڙ حصو آهي، جيڪو [[چٽڻي]]، ڪڙهين ۽ مختلف ساسن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[ورسيسٽرشائر ساس]]،<ref name="BBCrecipes">{{cite web |title=BBC Food:Ingredients—Tamarind recipes |url=https://www.bbc.co.uk/food/tamarind |work=BBC |access-date=February 23, 2015}}</ref> [[ايڇ پي ساس]]، [[باربيڪيو ساس]] جا ڪجهه برانڊ،<ref>{{Cite web |title=Original Sweet & Thick BBQ Sauce - Products - Heinz |url=https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce |access-date=2024-03-29 |website=www.heinz.com |language=en-US |archive-date=March 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329024442/https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce }}</ref><ref>{{Cite web |title=MasterFoods Barbecue Sauce 500mL Ingredients |url=https://www.masterfoods.com.au/products/masterfoods-squeezy-barbecue-sauce-500ml}}</ref> ۽ روايتي [[شربت]] ۾.<ref>{{Cite book |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-803138-4 |pages=403–412 |editor1=Sueli Rodrigues |editor2=Ebenezer de Oliveira Silva |editor3=Edy Sousa de Brito |last=Azad |first=Salim |title=Exotic Fruits |chapter=Tamarindo—Tamarindus indica |date=2018 |doi=10.1016/B978-0-12-803138-4.00055-1}}</ref> هندستان ۽ پاڪستان ۾ مٺي گدامڙي جي چٽڻي ڪيترن هلڪن کاڌن سان کائي ويندي آهي ۽ اڪثر [[سموسو|سموسن]] سان پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite book |title=The Complete Asian Cookbook |page=88 |publisher=Tuttle Publishing |url=https://books.google.com/books?id=Mdfacqx2UaQC&q=%22tamarind%22+pakistan |isbn=978-0-8048-3757-6 |date=2006}}</ref> [[وچ اوڀر]] ۾، [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] کان [[ايران]] تائين، گدامڙي کارين کاڌن ۾ استعمال ٿيندي آهي، خاص طور گوشت وارن شوربن ۾، ۽ مٺو-کٽو ذائقو پيدا ڪرڻ لاءِ اڪثر سڪل ميون سان گڏ ملائي ويندي آهي.<ref>[https://theworld.org/stories/2014/07/02/poopa "Tamarind is the 'sour secret of Syrian cooking'"]. PRI. July 2014</ref><ref>{{Cite web |title=Georgian Chicken in Pomegranate and Tamarind Sauce Recipe |author1=Phyllis Glazer |author2=Miriyam Glazer |author3=Joan Nathan |url-access=subscription |url=https://cooking.nytimes.com/recipes/11849-georgian-chicken-in-pomegranate-and-tamarind-sauce |access-date=2023-02-07 |website=NYT Cooking |language=en-US}}</ref> [[رمضان]] دوران گدامڙي مان روايتي مشروب ''[[تمر هندي]]'' تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] ۾ مشهور آهي. هي مشروب گدامڙي جي گودي کي پاڻيءَ ۾ اُٻاري، کنڊ سان مٺو ڪري ۽ پوءِ ڇاڻ ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ڪن قسمن ۾ ذائقي کي بهتر ڪرڻ لاءِ [[گلاب جو پاڻي]] ۽ [[ليمون جو رس]] پڻ شامل ڪيو ويندو آهي. گهٽين ۾ وڪرو ڪندڙ هن مشروب جي ورڇ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا آهن؛ اهي اڪثر رس سان ڀريل وڏا ٽامي جا ٿانوَ پٺيءَ تي کڻندا آهن ۽ واٽهڙن کي آسانيءَ سان مشروب ڏيڻ لاءِ پنهنجي چيلهه جي چوڌاري ڪيترائي پيالا لڳائيندا آهن.<ref>[https://www.middleeasteye.net/discover/ramadan-five-drinks-thirst-quenching-middle-east Ramadan: Five thirst-quenching drinks from across the Middle East], Nur Ayoubi, 4 April 2022, [[مڊل ايسٽ آئي]]</ref> گدامڙي کي مختلف يهودي برادرين جي [[ڪوشر]] ۽ [[يهودي طعام]] ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. ان جو آغاز ستين صديءَ ۾ [[ريشم رستو|ريشم رستي]] وسيلي يهودي واپارين پاران وچ اوڀر ۾ آڻڻ کان ٿيو. شامي يهودي گدامڙي جو شربت تيار ڪندا آهن، جنهن کي ''او'' يا ''اوڪ'' چيو وڃي ٿو. ان لاءِ گودي کي پاڻيءَ ۾ پسائي، ڇاڻ ڪري، کنڊ ۽ ليمون سان اُٻاريو ويندو آهي، ۽ پوءِ ان کي ''يبرا'' (ڀريل انگور جا پن)، ''بازرگان'' (بلغر سلاد)، [[ڪفتو|ڪفتن]] ۽ ''لحم بعجين'' ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. [[هندستان]] ۾ بغدادي، [[ڪوچين جا يهودي|ڪوچين]] ۽ [[بني اسرائيل]] يهودي گدامڙي کي مقامي کاڌن، جهڙوڪ ''باميا کٽا''، ''مهمورا''، گدامڙي وارو چانور ۽ ڳاڙهن مرچن سان گڏ رڍ جي گوشت ۾ استعمال ڪندا آهن. [[شامي يهودي]] برادرين [[ميڪسيڪو]] ۾ گدامڙي تي ٻڌل کاڌن کي مقامي جزن سان ترتيب ڏنو آهي، جنهن جو هڪ مثال گدامڙي، [[خوباني]] ۽ [[چپوٽلي]] سان تيار ڪيل ڪڪڙ آهي. جديد [[اسرائيل]] ۾ گدامڙي جو رس روايتي برادرين کان ٻاهر به مشهور ٿيو آهي، جنهن ۾ [[پريگات]] جهڙين تجارتي ڪمپنين پاران رمضان دوران موسمي مشروب جاري ڪرڻ جو پڻ حصو آهي.<ref>{{cite news |last=Gavin |first=Paola |title=The Joys of Tamarind |url=https://www.tabletmag.com/sections/food/articles/joys-of-tamarind |work=Tablet Magazine |date=December 1, 2021 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}}<ref>{{cite web |last=Myerson |first=Rachel |title=Tracing the Jewish History of Tamarind, From India to Syria and Beyond |url=https://www.myjewishlearning.com/the-nosher/tracing-the-jewish-history-of-tamarind-from-india-to-syria-and-beyond/ |website=The Nosher |date=February 2, 2023 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}} [[فلپائن]] ۾ سڄو ڦر کٽي شوربي ''[[سينيگانگ]]'' ۾ کٽاڻ پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻيا کٽا ميوا پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا. گدامڙي جي پنن سان تيار ٿيندڙ ٻيو شوربو ''[[سنامپالوڪن]]'' سڏجي ٿو.<ref name="Fernandez">{{cite book |last1=Fernandez |first1=Doreen G. |title=Tikim: Essays on Philippine Food and Culture |date=2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-41479-2 |page=33}}</ref> گودي کي کنڊ ۽ لوڻ سان پچائي ''[[چامپوئي نا سامپالوڪ]]''، يا رڳو "سامپالوڪ مٺائي"، نالي روايتي گدامڙي جي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="tl">{{cite web |title=Tsampoy |url=https://www.tagaloglang.com/tsampoy/ |website=Tagalog Lang |access-date=November 1, 2021}}</ref> [[انڊونيشيا]] ۾ پڻ گدامڙي تي ٻڌل کٽو شوربو ''[[سايور اسم]]'' مشهور آهي.{{cn|date=July 2025}} [[سري لنڪا]] ۾ گدامڙي جو گودو ليمي جي متبادل طور استعمال ٿيندو رهيو آهي، جڏهن ته [[سينيگال]] ۾ گودي کي کنڊ سان ملائي ''بنگال'' نالي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۾ گدامڙي جي گودي مان رس ٺاهي مڇي محفوظ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اوڀر آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ اهو ''اوگالي'' نالي مڪئي جي اٽي واري کاڌي جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /> گدامڙي جا ٻج کائڻ لائق بڻائڻ کان اڳ پاڻيءَ ۾ پسائي ۽ اُٻارڻ ضروري هوندا آهن.<ref name=":413">{{Cite journal|last1=De Caluwé|first1=Emmy|last2=Halamová|first2=Kateřina|last3=Van Damme|first3=Patrick|date=2010-02-08|title=''Tamarindus indica'' L. – A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology|journal=Afrika Focus|volume=23|issue=1|doi=10.21825/af.v23i1.5039|doi-access=free|hdl=1854/LU-990834|hdl-access=free}}</ref> ٻجن ۾ [[پيڪٽن]] هجڻ ڪري اهي جيلي، مارملاد ۽ ڄام تيار ڪرڻ ۾ عام طور استعمال ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ پيڪٽن انهن کي جيلي جهڙي بناوت ڏيڻ جي خاصيت رکي ٿو. انهن کي پنير، آئس ڪريم ۽ ميونيز ۾ استحڪام پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=Morton/> انڊونيشيا ۾ ٻجن کي ڀُڃڻ کان پوءِ لوڻ ۽ ڪُٽيل ناريل سان گڏ هلڪي کاڌي طور کائبو آهي، جڏهن ته ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جا ٻج ڪافي جي متبادل طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/> پن ۽ ڇوڏو پڻ کائڻ لائق آهن، جڏهن ته ٻجن کي پچائي محفوظ خوراڪ بڻائي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |title=The Complete Guide to Edible Wild Plants |publisher=[[اسڪاءِ هارس پبلشنگ]] |author=[[آمريڪا جو فوجي کاتو]] |year=2009 |isbn=978-1-60239-692-0 |location=New York |page=101 |language=en-US |oclc=277203364}}</ref> هلڪا اُٻاريل نرم گدامڙي جا پن [[برمي سلاد|برمي سلاد]] ''مگئي يويت ٿوڪ'' ۾ استعمال ٿيندا آهن، جنهن جي لفظي معنيٰ "گدامڙي جي پنن جو سلاد" آهي. هي [[اتر ميانمار]] جو سلاد آهي، جنهن ۾ نرم اُٻاريل گدامڙي جا پن، ٿوم، بصر، ڀُڳل مونگ ڦريون ۽ ڪُٽيل سڪل جهنگڙا شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite book |last1=Richmond |first1=Simon |last2=Eimer |first2=David |last3=Karlin |first3=Adam |last4=Louis |first4=Regis St |last5=Ray |first5=Nick |date=2017 |title=Myanmar (Burma) |publisher=Lonely Planet |url=https://books.google.com/books?id=za9kvgAACAAJ |isbn=978-1-78657-546-3 |language=en}}</ref> گدامڙي جي ٻجن ۾ [[پروٽين]] جي وڏي مقدار، يعني هر 100 گرام ۾ 26.9 گرام، ۽ تيل 10.9 گرام هوندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾ پروٽين جي اعليٰ مقدار سبب انهن ٻجن کي [[هنگامي خوراڪ]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=":441">{{Citation|last1=Paull|first1=R. E.|chapter=Other African fruit: tamarind, marula and ackee|pages=223–254|publisher=CABI|last2=Duarte|first2=O.|title=Tropical fruits, Volume 2|year=2012|doi=10.1079/9781845937898.0223|isbn=978-1-84593-789-8}}</ref> گدامڙي جا پن ڪيلشيم ۽ پروٽين سان مالا مال هوندا آهن ۽ پالتو توڙي جهنگلي جانورن، جن ۾ هاٿي به شامل آهن، لاءِ چارو طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /> === ٻج جو تيل ۽ ڳِر جو پائوڊر === گدامڙي جي ٻج جو تيل ٻج جي ڳِر مان ڪڍيو ويندو آهي.<ref>[http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html Tamarind Seeds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210202233508/http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html |date=February 2, 2021 }}. agriculturalproductsindia.com</ref> ڳِر کي ان جي سنهي پر سخت کل، يا ''ٽيسٽا''، کان جدا ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هن تيل جي بناوت السي جي تيل جهڙي هوندي آهي ۽ ان مان رنگ يا وارنش تيار ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20200812195213/http://proseanet.org/prosea/e-prosea_detail.php?frt=&id=1550 PROSEA]}}</ref> گدامڙي جي ڳِر جو پائوڊر ڪپڙي ۽ سڻي جي صنعت ۾ [[ڪپڙي جي ڌاڳي کي مضبوط ڪرڻ|سائزنگ]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ صنعتي گوندن ۽ چنبڙائيندڙ شين جي تياريءَ ۾ پڻ ڪم ايندو آهي.<ref name=Morton/> گدامڙي جا ٻج ڳِر جو پائوڊر تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندا آهن، جيڪو پاڻي جذب ڪري ڦولجڻ جي خاصيت سبب ڪپڙي جي صنعت ۾ سائزنگ ايجنٽ طور ڪم اچي ٿو. هندستان ۾ اهو پائوڊر ڪپهه جي ڪپڙي جي تياريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي.<ref name=":413" /> بنگال ۾ گدامڙي جي ٻجن مان وارنش ۾ استعمال ٿيندڙ تيل ڪڍيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> پن ۽ گل رنگن کي قائم رکڻ يا پڪ ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/><ref name="El-Siddig" /> {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ٻج جي ڳِر جي جوڙجڪ}} |- !جزو !اصل !تيل ڪڍيل |- |تيل |7.6٪ |0.6٪ |- |پروٽين |7.6٪ |19.0٪ |- |پولي سيڪرائيڊ |51.0٪ |55.0٪ |- |خام ريشو |1.2٪ |1.1٪ |- |ڪل رک |3.9٪ |3.4٪ |- |تيزاب ۾ نه حل ٿيندڙ رک |0.4٪ |0.3٪ |- |گهم |7.1٪ | |- | colspan="3" style="font-size:80%" |تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ: [[لينوليئڪ تيزاب]] 46.5٪، [[اوليئڪ تيزاب]] 27.2٪، ۽ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] 26.4٪. صاف ڪرڻ کان پوءِ تيل کي عام طور اڇو ڪيو ويندو آهي. |} {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ڳِر جي تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ}} |- !چرٻيءَ وارو تيزاب !رپورٽ ٿيل حد (٪) |- |[[لارڪ تيزاب]] (C12:0) |tr–0.3 |- |[[مائرسٽڪ تيزاب]] (C14:0) |tr–0.4 |- |[[پالميٽڪ تيزاب]] (C16:0) |8.7–14.8 |- |[[اسٽيئرڪ تيزاب]] (C18:0) |4.4–6.6 |- |[[اراڪيڊڪ تيزاب]] (C20:0) |3.7–12.2 |- |[[لگنوسيرڪ تيزاب]] (C24:0) |4.0–22.3 |- |[[اوليئڪ تيزاب]] (C18:1) |19.6–27.0 |- |[[لينوليئڪ تيزاب]] (C18:2) |7.5–55.4 |- |[[لينولينيڪ تيزاب]] (C18:3) |2.8–5.6 |} {{clear}} === لوڪ طب === [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ بخار وارن ماڻهن جي پيشانيءَ تي گدامڙي جي ڦر جو [[ضماد]] لڳايو ويندو آهي.<ref name="Doughari" /> هن ڦر ۾ [[جلاب]] واريون خاصيتون پڻ آهن، ۽ ان کي [[قبض]] گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Havinga |first1=Reinout M. |last2=Hartl |first2=Anna |last3=Putscher |first3=Johanna |last4=Prehsler |first4=Sarah |last5=Buchmann |first5=Christine |last6=Vogl |first6=Christian R. |date=February 2010 |title=''Tamarindus indica'' L. (Fabaceae): Patterns of Use in Traditional African Medicine |journal=Journal of Ethnopharmacology |volume=127 |issue=3 |pages=573–588 |doi=10.1016/j.jep.2009.11.028 |pmid=19963055}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Panthong |first1=A |last2=Khonsung |first2=P |last3=Kunanusorn |first3=P |last4=Wongcome |first4=T |last5=Pongsamart |first5=S |date=July 2008 |title=The laxative effect of fresh pulp aqueous extracts of Thai Tamarind cultivars |journal=Planta Medica |volume=74 |issue=9 |doi=10.1055/s-0028-1084885|bibcode=2008PlMed..7484885P }}</ref><ref name=":440">{{Citation|last=Lim|first=T. K.|title=Edible Medicinal and Non-Medicinal Plants|chapter=''Tamarindus indica''|date=2011-11-06|pages=879–905|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-007-1764-0_95|isbn=978-94-007-1763-3}}</ref> [[جاوا]] ۾ ٻاڦ ڏنل ۽ سج ۾ سڪايل پراڻي گدامڙي جي گودي، جنهن کي ''اسم ڪاوا'' چيو وڃي ٿو، جا نچوڙ چمڙي جي مسئلن، جهڙوڪ خارش ۽ جلن، لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هڪ روايتي طريقي موجب گدامڙي کي پاڻيءَ ۾ گهاٽو ڪري پيئڻ سان حمل ڪيرائڻ واري دوا طور پڻ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي ٻوٽي جا مختلف حصا دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ لوڪ طب جي ٻين مقصدن لاءِ به استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="El-Siddig" /> اتر نائيجيريا ۾ گدامڙي جون پاڙون ڪوڙهه جي علاج لاءِ فائديمند سمجهيون وينديون آهن، جڏهن ته آمريڪا جي لوڪ طب ۾ ان جو گودو جلاب، لو لڳڻ ۽ ڳلي جي سور لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /><ref>{{Cite journal|last1=Ojo|first1=James Adebayo|last2=Omoloye|first2=Adebayo Amos|date=2015|title=Life History of the Tamarind Weevil, Sitophilus linearis (Herbst) (Coleoptera: Curculionidae), on Tamarind Seed|journal=Journal of Insects|language=en|volume=2015|pages=1–5|doi=10.1155/2015/429579|issn=2356-7465|doi-access=free}}</ref> ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جي گودي مان اهڙيون گوريون تيار ڪيون ويون آهن، جن بابت وزن گهٽائڻ جو روايتي عقيدو آهي، جڏهن ته برازيل ۾ گودي کي جسم ۾ پاڻيءَ جي کوٽ گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۽ ڪمبوڊيا ۾ گدامڙي جا پيسيل ٻج پيچش لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن، جڏهن ته ايٿوپيا ۾ نرم ڪيل ٻج آنتن جي ڪيڙن خلاف روايتي علاج طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /><ref>{{Cite journal|last1=Havinga|first1=Reinout M.|last2=Hartl|first2=Anna|last3=Putscher|first3=Johanna|last4=Prehsler|first4=Sarah|last5=Buchmann|first5=Christine|last6=Vogl|first6=Christian R.|date=2010-02-17|title=Tamarindus indica L. (Fabaceae): Patterns of use in traditional African medicine|journal=Journal of Ethnopharmacology|volume=127|issue=3|pages=573–588|doi=10.1016/j.jep.2009.11.028|pmid=19963055|issn=0378-8741}}</ref> === ڪاٺ جو ڪم === گدامڙي جي ڪاٺ مان فرنيچر، ٻيڙيون، نقاشيءَ واريون شيون، گھاڻي ۽ ڏنڊي جهڙيون ڦرندڙ ڪاٺي شيون، ڪٽڻ جا تختا ۽ [[ڪرس]] جهڙيون ننڍيون خاص شيون تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي دل ڪاٺ ڳاڙهسري ناسي هوندي آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان ۾ واڱڻائي ڇانوَ پڻ هوندي آهي. دل ڪاٺ عام طور تنگ هوندي آهي ۽ اڪثر رڳو پراڻن ۽ وڏن وڻن ۾ موجود هوندي آهي. هلڪي پيلي سپ ڪاٺ دل ڪاٺ کان چٽيءَ طرح جدا نظر ايندي آهي. دل ڪاٺ کي سڙڻ خلاف پائيدار يا تمام گهڻو پائيدار سمجهيو ويندو آهي ۽ اها جيتن خلاف به مزاحمتي هوندي آهي. ان جي ابتڙ سپ ڪاٺ پائيدار نه هوندي آهي ۽ جيتن، [[فنگس]] ۽ رنگين سڙڻ واري عمل جو شڪار ٿي سگهي ٿي. ڪاٺ جي وڌيڪ ڳاٽائي ۽ هڪ ٻئي ۾ وڪوڙيل رڳن سبب ان تي ڪم ڪرڻ ڏکيو سمجهيو ويندو آهي. دل ڪاٺ ڪٽڻ وارن اوزارن کي جلدي مُڏو ڪري سگهي ٿي، پر ان کي گول ڪرڻ، چنبڙائڻ ۽ آخري پالش ڏيڻ سٺو ٿيندو آهي. دل ڪاٺ قدرتي طور تي تمام سٺي چمڪ حاصل ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Tamarind |url=http://www.wood-database.com/tamarind/ |access-date=22 December 2016 |website=The Wood Database}}</ref> === ڌاتن جي صفائي === گهرن ۽ مندرن ۾، خاص طور [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم وارن]] ايشيائي ملڪن جهڙوڪ [[ميانمار]] ۾، گدامڙي جو گودو پتل جي مذهبي مورتين ۽ ڏيئن، ۽ ٽامي، پتل ۽ ڪانسي جي ٿانون کي چمڪائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=McGee |first=Joah |title=The Golden Path |publisher=Pariyatti Publishing |year=2015 |isbn=978-1-68172-013-5 |language=en}}</ref> === شهري ساوا رستا === ڊچ نوآبادياتي دور ۾ شهري منظرنامي لاءِ وڏي پيماني تي پوکيل گدامڙي جا وڻ اڄ به انڊونيشيا جي ڪيترن رستن جي ڪنارن تي عام نظر اچن ٿا. اهي ويهين صديءَ جي شروعاتي ڊچ شهري رٿابنديءَ جي زنده ورثي طور پڻ ڏٺا وڃن ٿا. ===تحقيق=== گدامڙي جي پنن جي [[نچوڙ]] ۾ [[لوپيئول]]، [[ڪيٽيچن]]، [[ايپي ڪيٽيچن]]، [[ڪوئرسيٽن]] ۽ [[آئسورهامنيٽن]] موجود هوندا آهن.<ref>{{cite journal|title=Two triterpenes lupanone and lupeol isolated and identified from Tamarindus indica linn. |journal=[[پاڪستان جرنل آف فارماسيوٽيڪل سائنسز]]|volume=20|issue=2|pages=125–7|pmid=17416567|year=2007|last1=Imam|first1=S.|last2=Azhar|first2=I.|last3=Hasan|first3=M. M.|last4=Ali|first4=M. S.|last5=Ahmed|first5=S. W.}}</ref> انتهائي اعليٰ ڪارڪردگي واري [[مائع ڪروميٽوگرافي]] جي تجزين مان ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ٻجن ۾ [[ڪيٽيچن]]، [[پروسيانڊن بي 2]]، [[ڪيفيڪ تيزاب]]، [[فيرولڪ تيزاب]]، [[ڪلورامفينيڪول]]، [[مائيري سيٽن]]، [[مورين (فليوونول)|مورين]]، ڪوئرسيٽن، [[ايپي جينن]] ۽ [[ڪيمپفيرول]] موجود هئا.<ref>{{Cite journal |doi=10.1186/s12906-015-0963-2|pmid=26683054|pmc=4683930|year=2015|last1=Razali|first1=N.|title=Polyphenols from the extract and fraction of ''T. indica'' seeds protected HepG2 cells against oxidative stress|journal=[[بي ايم سي ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]]|volume=15|article-number=438|last2=Mat Junit|first2=S.|last3=Ariffin|first3=A.|last4=Ramli|first4=N. S.|last5=Abdul Aziz|first5=A. |doi-access=free }}</ref> ==پوک== ٻجن جي [[ٻج جي کل کي ڪمزور ڪرڻ|کل کي رڳڙي يا ڪٽي ڪمزور]] ڪري سگهجي ٿو، يا انهن کي ٿوري دير لاءِ اُٻارڻ سان [[انڪورجڻ]] جي شرح وڌائي سگهجي ٿي. جيڪڏهن ٻج سڪي حالت ۾ رکيا وڃن ته اهي ڪيترن مهينن تائين انڪورجڻ جي صلاحيت برقرار رکن ٿا.<ref name=Morton/> گدامڙي آفريڪا جو هڪ روايتي خوراڪي ٻوٽو آهي. جيتوڻيڪ ان جي وڏي پيماني تي واپاري پوک نه ڪئي ويندي آهي،<ref name="El-Siddig" /> پر ان ۾ غذائيت بهتر ڪرڻ، خوراڪي تحفظ وڌائڻ، ڳوٺاڻي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ زمين جي پائيدار سار سنڀال ۾ مدد ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي.<ref>{{cite book |url=https://nap.nationalacademies.org/catalog/11879/lost-crops-of-africa-volume-iii-fruits |title=Lost Crops of Africa |date=January 25, 2008 |publisher=[[نيشنل اڪيڊميز پريس]] |isbn=978-0-309-10596-5 |volume=III: Fruits |chapter=Tamarind |doi=10.17226/11879 |access-date=July 17, 2008 |chapter-url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11879&page=149|author=National Research Council|author-link=نيشنل اڪيڊميز آف سائنسز، انجنيئرنگ ۽ ميڊيسن#پروگرام يونٽ |location=Washington, DC |pages=149–164}}</ref> هي وڻ هندستان جي مختلف علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکيو وڃي ٿو، خاص طور [[مهاراشٽر]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]] ۽ [[تامل ناڊو]] ۾. ويهين صديءَ جي آخر ڌاري هندستان جي وسيع گدامڙي باغن مان هر سال لڳ ڀڳ {{convert|250000|t|abbr=off}} پيداوار حاصل ٿيندي هئي.<ref name=Morton/> هي وڻ گهڻي عرصي کان [[قدرتي بڻجڻ|قدرتي بڻيل]] حالت ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، سري لنڪا، فلپائن، ڪيريبين ۽ پئسفڪ ٻيٽن ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name=Morton/> [[آسيان]] ملڪن مان ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جا سڀ کان وڏا باغ آهن، جنهن کان پوءِ انڊونيشيا، ميانمار ۽ فلپائن اچن ٿا. ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ گدامڙي کي ''اسم'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Asam or Tamarind tree (Tamarindus indica) on the Shores of Singapore |url=http://www.wildsingapore.com/wildfacts/plants/coastal/tamarindus/indica.htm |access-date=14 April 2018 |website=www.wildsingapore.com}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ هي وڏي پيماني تي پوکجندڙ واپاري فصل آهي، جنهن جي خالص پيداوار هندستان کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهي. ان جي پوک خاص طور ڏاکڻين رياستن، خاص ڪري ڏکڻ فلوريڊا ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ ان کي ڇانوَ لاءِ، روڊن جي ڪنارن، گهرن جي اڱڻن ۽ پارڪن ۾ پڻ پوکيو ويندو آهي.<ref name="UN_FAO">{{cite web |title=Food and Agriculture Organization of the United Nations |url=http://www.fao.org/teca}}</ref> ===باغباني=== ڏکڻ ايشيا ۽ خطه حاره جي ٻين علائقن ۾ گدامڙي جا وڻ سينگار ۽ باغبانيءَ لاءِ پوکيا ويندا آهن. ڪيترن ايشيائي ملڪن ۾ ان کي عام طور [[بونسائي]] طور پوکيو ويندو آهي، جڏهن ته معتدل علائقن ۾ ان کي گهرن اندر پڻ بونسائي طور وڌايو ويندو آهي.<ref name="Ma-Ke_Tamarindus indica">{{cite web |last=D'Cruz |first=Mark |title=''Tamarindus indica'': Tamarind - Indian tamarind - kily tree - Imli |url=http://makebonsai.com/guide/bonsailink.asp?quicklink=5064&name=Tamarindus_indica |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514031402/http://www.makebonsai.com/guide/bonsailink.asp?quicklink=5064&name=Tamarindus_indica |archive-date=May 14, 2012 |access-date=August 19, 2011 |website=myBonsaiCareGuide |location=Hounslow, UK |publisher=Mǎ-kè Bonsai}}</ref> ==ڪتن ۾ زهريت== گدامڙي ڪتن لاءِ زهريلي ٿي سگهي ٿي ۽ ان سان [[اوچتي گڙدي جي تڪليف]] پيدا ٿيڻ جو خطرو هوندو آهي. ان جون علامتون، جن ۾ کائڻ کان 6–12 ڪلاڪن اندر الٽي يا دست، سستي يا پاڻيءَ جي کوٽ شامل ٿي سگهي ٿي، ۽ ان جو تجويز ڪيل حياتياتي سبب، يعني [[ٽارٽارڪ تيزاب]]، ڪتن ۾ [[انگور جي زهريت]] سان ملندڙ جلندڙ آهن.<ref>{{cite web |title=Grape, Raisin, and Tamarind (''Vitis'' spp, ''Tamarindus'' spp) Toxicosis in Dogs |url=https://www.merckvetmanual.com/toxicology/food-hazards/grape-raisin-and-tamarind-vitis-spp-tamarindus-spp-toxicosis-in-dogs |website=[[مرڪ ويٽرنري مينوئل]]|date=September 2024 |last=Hayes |first=Cristine |location=Rahway, NJ |publisher=[[مرڪ اينڊ ڪمپني]] |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20250624045530/https://www.merckvetmanual.com/toxicology/food-hazards/grape-raisin-and-tamarind-vitis-spp-tamarindus-spp-toxicosis-in-dogs |archive-date=2025-06-24 |access-date=2025-07-06}}</ref> ==حوالا== {{Reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline|Tamarindus indica}} * SEA Hand Book-2009: Published by The Solvent Extractors' Association of India * [http://www.westafricanplants.senckenberg.de/root/index.php?page_id=14&id=1535 ''Tamarindus indica''] in Brunken, U., Schmidt, M., Dressler, S., Janssen, T., Thiombiano, A. & Zizka, G. 2008. West African plants – A Photo Guide. * {{Cite EB1911|short=x|wstitle=Tamarind}} * {{Cite NSRW|short=x|wstitle=Tamarind}} {{Herbs & spices}} {{Non-timber forest products}} {{Taxonbar|from1=Q80235|from2=Q14566708}} [[زمرو:ڊيٽاريوئيڊي]] [[زمرو:آفريڪا جا اصلوڪا ميوا]] [[زمرو:کاڌي لائق داليون]] [[زمرو:دوائن وارا ٻوٽا]] [[زمرو:کٽا ميوا]] [[زمرو:خطه حاره جا ميوا]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:هندستاني مصالحا]] [[زمرو:آفريڪا جا وڻ]] [[زمرو:غير ڪاٺي ٻيلي جون پيداوارون]] [[زمرو:1753ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] [[زمرو:مرڪب پنن وارا ٻوٽا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:سنڌ جا وڻ]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] 7eos9dqlabmit24acjpsmwg1ly0wyb4 400727 400726 2026-08-04T01:54:19Z Intisar Ali 8681 /* */ 400727 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text=''[[ٽيمرڪس]]'' (تمرسڪ)، ننڍن گلدار وڻن ۽ جهنگلي ٻوٽن جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = گدامڙي | image = Tamarindus indica pods.JPG | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Mark, J. |date=2017 |title=''Tamarindus indica'' |volume=2017 |article-number=e.T62020997A62020999 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T62020997A62020999.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | display_parents = 3 | genus = Tamarindus | parent_authority = [[ڪارل لينيئس|ايل.]] | species = indica | authority = L. 1753 | synonyms = {{Plainlist| *''ڪوارائيا'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ڪوارائيا ايليگنس'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ٽيمرنڊس ايريٿريئس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس اوڪسيڊينٽالس'' <small>گارٽن. 1791</small> *''ٽيمرنڊس آفيشينالس'' <small>هوڪر 1851</small> *''ٽيمرنڊس سومالينسس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس امبروسا'' <small>سالسبري 1796</small> }} | synonyms_ref = <ref name="WFO">...</ref> }} '''گدامڙي''' ('''''Tamarindus indica''''') [[دالين وارو خاندان|دالين واري خاندان]] (Fabaceae) جو هڪ وڻ آهي، جيڪو کاڌي لائق ڦر پيدا ڪري ٿو. هي وڻ [[اڀرندي آفريڪا جي اڀرندي خطي|اڀرندي آفريڪا]] جو اصلوڪو آهي، جڏهن ته [[ايشيا]] جي ڪيترن ئي علائقن ۾ قدرتي طور پکڙجي ويو آهي.<ref name="Morton">{{cite book |author=Morton, Julia F. |author-link=جوليا مورٽن |title=Tamarind; In: Fruits of Warm Climates |pages=115–121 |url=https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops & Plant Products، [[پرڊيو يونيورسٽي]] |year=1987 |isbn=978-0-9653360-7-9 }}</ref> <ref name="El-Siddig">{{cite book |author1-last=El-Siddig |author1-first=K. |author2-last=Gunasena |author2-first=H.P.M. |author3-last=Prasad |author3-first=B.A. |author4-last=Pushpakumara |author4-first=D.K.N.G. |author5-last=Ramana |author5-first=K.V.R. |author6-last=Vijayanand |author6-first=P. |author7-last=Williams |author7-first=J.T. |editor1=J.T. Williams |display-editors=etal |date=2006 |title=Fruits for the Future 1 – Tamarind: Tamarindus indica L. |url=https://www.southampton.ac.uk/assets/imported/transforms/content-block/UsefulDownloads_Download/2A8DB4548C2146D7B5FEBD39B49B9727/Tamarindus%20indica.zip |location=[[سائوٿيمپٽن، برطانيا]] |publisher=[[گهٽ استعمال ٿيندڙ فصلن جو بين الاقوامي مرڪز]]، [[سائوٿيمپٽن يونيورسٽي]] |isbn=0-85432-859-9 |access-date=7 July 2025 |edition=Revised }}</ref> <ref>{{cite journal |vauthors=Martin I |title=Fruits for the Future. 1. Revised edition. Tamarind (Tamarindus indica L.) by K. El-Siddeg, H. P. M. Gunesana, B. A. Prasad, D. K. N. G. Pushpukumara, K. V. R. Ramana, P. Vijayananand and J. T. Williams |journal=Experimental Agriculture |date=2007 |volume=43 |issue=3 |page=407 |doi=10.1017/S0014479707005170 }}</ref> جنس '''''ٽيمرنڊس''''' هڪ واحد جنسي (مونو ٽاپڪ) جنس آهي، جنهن ۾ صرف هيءَ هڪ ئي نوع شامل آهي.<ref name="WFO"/> گدامڙي جي وڻ تي ڀوري رنگ جون ڦريون ٿينديون آهن، جن جي اندر مٺو، کٽو ۽ تيز ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو دنيا جي مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي جو گودو روايتي دوائن، قدرتي رنگ (dye) ۽ ٻين گهڻن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="Morton"/> هن وڻ جي ڪاٺ مان مختلف ڪاٺيءَ جون شيون تيار ڪيون وينديون آهن، جڏهن ته ٻجن مان تيل پڻ ڪڍيو ويندو آهي. ان جا نرم پن [[هندستاني طعام|هندستاني]] ۽ [[فلپائني طعام|فلپائني]] کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Morton"/><ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/heres-what-you-can-cook-with-tender-tamarind-leaves/article23695502.ece |title=Here's what you can cook with tender tamarind leaves |newspaper=The Hindu |date=2018-04-27}}</ref> گدامڙي جي خوراڪي، دوائن ۽ صنعتي اهميت سبب هن جي پوک دنيا جي [[خطه حاره|خطه حاره]] ۽ [[نيم خطه حاره]] وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڪئي ويندي آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي (Tamarind) کي هندستانيءَ ۾ امِلي، فارسيءَ ۾ تمر هندي ۽ انگرزيءَ ۾ ٽامرنڊس چوندا آهن. هيءَ کٽاڻ لاءِ مصالح جي ڪم ۾ ايندي آهي. هي تمام وڏو وڻ ٿئي ٿو ۽ جتي ڪٿي ٿئي ٿو. مئي ۾ ڦر پچائي ٿو ۽ فيبروريءَ ۾ گل ڪري ٿو. ان جا ٻه ٽي قسم آهن: هڪڙو کٽو ڦر وارو، ٻيو مٺي ڦر وارو ۽ ٽيون ڳاڙهي ڦر وارو. پويون قسم سڀ کان عمدو آهي. هن جون ڦريون ٿين ٿيون. عمدي قسم جون ڦريون ته آچار ۽ مربي ۾ ڪم اينديون آهن. [[فائل:TamarindSeedling.jpg|thumb|left|250px|گدامڙيء جو ٻج]] وڻ ٻج مان ٿو ٿئي، پر جي باغ جي ڪم لاءِ ننڍو قد جو ڪرڻو هجي ته گوٽيءَ جي تجويز ڪجي. ڏيهي ماڻهو چوندا آهن ته جتي هي وڻ هوندو آهي، اتي آسپاس اڪثر بيماري رهندي آهي.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> [[فائل:tamarind2.jpg|thumb|250px]] == وضاحت == گدامڙي هڪ ڊگهي عمر وارو ۽ وچولي رفتار سان وڌندڙ [[وڻ]] آهي، جيڪو وڌ ۾ وڌ {{convert|25-30|m|ft|abbr=off}} اوچائي تائين پهچي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جي [[ڇٽي]] گهاٽي پنن واري، بيقاعده ۽ [[گلدان]] جهڙي شڪل رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ {{cvt|12|m|ft}} ويڪري ٿي سگهي ٿي.<ref name=Morton/> گدامڙي جي ٿڙ جو گهيرو {{cvt|7.5|m|ft}} تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هي وڻ کليل سج ۾ چڱيءَ طرح وڌندو آهي. ان لاءِ [[چيڪڻي مٽي]]، [[لومي مٽي]]، [[وارياسي مٽي]] ۽ هلڪي تيزابي مٽي موزون هوندي آهي. هي وڻ خشڪي ۽ سامونڊي ڪنارن تي هوا سان ايندڙ لوڻ کي به چڱيءَ ريت برداشت ڪري سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جا [[سدابهار]] پن هڪ ٻئي جي وراڻيءَ سان لڳل هوندا آهن ۽ [[پنن جي بناوت|جوڙ پنن]] (paripinnately compound) تي مشتمل هوندا آهن. پنن جا ننڍڙا حصا (leaflets) چمڪندڙ سائي رنگ جا، بيضاوي شڪل جا ۽ پنکڙي نما رڳن وارا هوندا آهن، جن جي ڊيگهه عام طور {{convert|15|cm|in|0|abbr=off}} کان گهٽ هوندي آهي.<ref name=Morton/> وڻ جي عمر وڌڻ سان ان جون ٽاريون مرڪزي [[ٿڙ]] مان هيٺ لڙڪي پونديون آهن. باغبانيءَ ۾ وڻ جي مناسب شڪل، گهاٽائي ۽ ڦر لاهڻ ۾ آساني لاءِ انهن ٽارين جي [[ڇانگ]] ڪئي ويندي آهي.<ref name=Morton/> هي هڪ خطه حاره وارو وڻ آهي، تنهنڪري ٿڌ ۽ پالي کي برداشت نٿو ڪري سگهي. سامهون سامهون لڳل پنن سبب هوا لڳڻ وقت وڻ جو پنن وارو حصو خوبصورت لهرائجي ٿو. گدامڙي جي ڪاٺ ۾ ڳاڙهسرو سخت [[دل ڪاٺ]] ۽ ان جي چوڌاري نرم پيلسري [[سپ ڪاٺ]] هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref>{{Cite news |date=2007-07-09 |title=Tamarind: a multipurpose tree |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/255407 |access-date=2017-06-04}}</ref> گدامڙي جا گل ننڍا پر سهڻا هوندا آهن، جن ۾ ڳاڙهي ۽ پيلي رنگن جا ڊگها گل شامل هوندا آهن. هر گل لڳ ڀڳ 2.5 سينٽي ميٽر ويڪرو، پنج پنکڙين وارو ۽ ننڍڙن [[گلن جي جهومڪي]] (raceme) ۾ لڳندو آهي. گلن جو بنيادي رنگ پيلو هوندو آهي، جنهن تي نارنگي يا ڳاڙهيون ليڪون هونديون آهن.<ref name=Morton/> گل کلڻ کان اڳ ڪليون گلابي رنگ جون هونديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا چار [[سپل]] گلابي هوندا آهن، جيڪي گل کلڻ سان ڇڻي ويندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Tamarind |url=http://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918082939/https://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-date=September 18, 2020 |access-date=2017-06-04 |work=Plant Lexica}}</ref> <gallery mode="nolines"> File:TamarindSeedling.jpg|ٻوٽو File:Tamarind flower vijayanrajapuram 02.jpg|گل File:Tamarindus indica-flowers.jpg|گل File:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|پن ۽ ڦر File:Tamarind clara.jpg|[[سانتا ڪلارا، ڪيوبا]] ۾ گدامڙي جو وڻ </gallery> === ڦر === [[فائل:Tamarindus_indica_18.jpg|thumb|فلپائن ۾ گدامڙي (Sampalok)]] [[فائل:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|thumb|گدامڙي جي وڻ جو ٿڙ]] گدامڙي جو ڦر هڪ اهڙي [[ڦر]] جي صورت ۾ هوندو آهي، جيڪو پچڻ کان پوءِ پاڻمرادو نه ڦاٽندو آهي (indehiscent pod). هي ڦر عام طور {{cvt|12|to|15|cm|in|frac=2}} ڊگهو ٿيندو آهي ۽ ان جي ٻاهرئين کل سخت ناسي رنگ جي هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref name="Doughari"/><ref name="UF_FactSheet"/><ref name="FloriData"/> ڦر جي اندر ڳاڙهسري يا ناسي رنگ جو رسيلي ۽ کٽي ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو پچڻ سان ڀورو يا ڳاڙهسرو ڀورو ٿي ويندو آهي.<ref name=Morton/> ايشيا ۾ ٿيندڙ گدامڙي جون ڦريون نسبتاً ڊگهيون هونديون آهن، جن ۾ عام طور 6 کان 12 ٻج هوندا آهن، جڏهن⁠تہ آفريڪا ۽ اولهه هندستان جي قسمن ۾ ننڍيون ڦريون ٿينديون آهن، جن ۾ 1 کان 6 ٻج هوندا آهن. ٻج ڪجهه چپٽا، سخت ۽ چمڪندڙ ناسي رنگ جا هوندا آهن. گدامڙي جو ڦر مٺو ۽ کٽو ذائقو رکي ٿو.<ref name=Morton/> هڪ مڪمل بالغ وڻ هر سال وڌ ۾ وڌ {{cvt|225|kg|lb}} تائين ڦر ڏئي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> ==جينوميات== 2025ع ۾ '''''ٽيمرنڊس انڊيڪا''''' جي مڪمل، بنا خال واري **ٽيلومير کان ٽيلومير** (Telomere-to-telomere؛ T2T) جينوم اسيمبلي شايع ڪئي وئي. هن جينوم جي ڪل ماپ لڳ ڀڳ 809.5 ميگا بيس (Mb) آهي، جيڪا 12 شبه-ڪروموسومن (pseudochromosomes) تي ترتيب ڏني وئي آهي. هن اسيمبلي جي BUSCO مڪمل هجڻ جي شرح 98.8 سيڪڙو رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ 30,753 پروٽين-ڪوڊ ڪندڙ جينن (protein-coding genes) جي اڳڪٿي ڪئي وئي.<ref name=Li2026>{{cite journal | last1 = Li | first1 = Zhidong | last2 = Wang | first2 = Shenghao | last3 = Wang | first3 = Shuling | last4 = Wang | first4 = Chong | last5 = Zhang | first5 = Hongbin | last6 = Chen | first6 = Fei | last7 = Wang | first7 = Wenquan | title = ''Tamarindus indica'' telomere-to-telomere genome reveals tartaric acid accumulation in fruit | journal = Plant Diversity | volume = 48 | issue = 2 | pages = 429–432 | date = 2025-12-22 | doi = 10.1016/j.pld.2025.12.011 | pmid = 41982297 | pmc = 13071445 | doi-access = free }}</ref> هن جينومي تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ڦر ۾ [[ٽارٽارڪ تيزاب]] جي وڏي مقدار گڏ ٿيڻ سان لاڳاپيل جينن ۽ حياتياتي رستن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جيڪا هن ڦر جي مخصوص کٽي ذائقي ۽ حياتياتي خاصيتن کي سمجهڻ ۾ اهم اڳڀرائي ليکي وڃي ٿي.<ref name=Li2026/> ==اشتقاق== گدامڙي جو نالو عربي ٻوليءَ جي اصطلاح '''{{langx|ar|تمر هندي}}''' (''تمر هندي'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ''"هندستاني کارڪ"'' يا ''"هندستاني کجور"''.<ref>{{cite dictionary |entry=tamarind |title=The Concise Oxford Dictionary of English Etymology |editor1=T. F. Hoad |publisher=Oxford University Press |date=2003 |doi=10.1093/acref/9780192830982.001.0001 |isbn=978-0-19-172715-3}}</ref> وچئين دور جي ڪيترن ئي جڙي ٻوٽين جي ماهرن ۽ طبيبن هن ٻوٽي لاءِ ''tamar indi'' جو نالو استعمال ڪيو، جڏهن⁠ته وچئين دور جي لاطيني ٻوليءَ ۾ ان کي ''tamarindus'' لکيو ويندو هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] پڻ پنهنجي سفرنامن ۾ هن ٻوٽي جو ذڪر ''tamarandi'' جي نالي سان ڪيو آهي.{{cn|date=January 2026}} ===عام نالا=== ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مختلف ملڪن ۾ گدامڙي جا ڪيترائي مقامي نالا رائج آهن. [[انڊونيشيا]] ۽ [[ملائيشيا]] ۾ ان کي ''asam jawa'' (جاوا جي کٽي ميوي) يا مختصر طور ''asam'' چيو وڃي ٿو،<ref name="Heyne">{{cite book |last1=Heyne |first1=Karel |title=De nuttige planten van Nederlandsch-Indië, tevens synthetische catalogus der verzamelingen van het Museum voor Technischeen Handelsbotanie te Buitenzorg |date=1913 |publisher=Museum vor Economische Botanie & Ruygrok |location=Butienzorg |pages=232–235 |language=nl |entry=Tamarindua indica L. |chapter-url=https://archive.org/details/denuttigeplanten02heyn/page/232/mode/2up?view=theater}}</ref> جڏهن⁠ته [[تيمور]] ۾ ''sukaer'' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Asam Tree |url=https://www.nparks.gov.sg/gardens-parks-and-nature/heritage-trees/ht-2001-28 |website=National Parks of Singapore |access-date=14 January 2021}}</ref> [[فلپائن]] ۾ [[فلپائني ٻولي]]ءَ ۾ ان جو نالو ''sampalok'' يا ''sampaloc'' ۽ [[سيبوانو ٻولي]]ءَ ۾ ''sambag'' آهي.<ref name="Polistico">{{cite book |last1=Polistico |first1=Edgie |title=Philippine Food, Cooking, & Dining Dictionary |publisher=Anvil Publishing, Inc. |date=2017 |isbn=978-621-420-087-0}}</ref> [[ٿائيلينڊ]] ۾ ان کي ''makham'' (مکھام) چيو ويندو آهي. ==ورهائجڻ== '''''Tamarindus indica''''' اصل ۾ [[ڀونواٽ آفريڪا]] جي مقامي جنس آهي.<ref name=Morton/> نباتاتي تحقيق موجب هن ٻوٽي جو اصل مرڪز سوڊاني ساوانا (Sudanian belt) جا خشڪ علائقا آهن، جيڪي [[سوڊان]] جي [[ڪردفان]] واري علائقي کان شروع ٿي اولهه طرف سب سهارا آفريڪا تائين پکڙيل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Martin |first=Ian |date=2007 |title=Fruits for the Future. 1. Revised edition. Tamarind |journal=Experimental Agriculture |volume=43 |issue=3 |page=407 |doi=10.1017/S0014479707005170}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bowe |first1=C. |last2=Haq |first2=N. |date=2010 |title=Quantifying the global environmental niche of an underutilised tropical fruit tree (Tamarindus indica) using herbarium records |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |volume=139 |issue=1–2 |pages=51–58 |doi=10.1016/j.agee.2010.06.016}}</ref> هي ٻوٽو ننڍي کنڊ ۾ ايتري پراڻي زماني کان پوکيو ويندو رهيو آهي، جو ڪڏهن ڪڏهن ان کي هتي جو به مقامي ٻوٽو سمجهيو ويندو آهي،<ref name=Morton/> جيتوڻيڪ جهنگلي حالت ۾ اهو آفريڪا ۾ ملي ٿو. [[عربستان]] ۾ به، خاص طور [[ظفار]] (عمان) جي سامونڊي جبلن جي ڍلانن تي، اهو جهنگلي حالت ۾ وڌندو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هي ٻوٽو هزارين سال اڳ انساني واپار ۽ پوک ذريعي ڏکڻ ايشيا ۾ پهتو.<ref name=Morton/><ref name="Popenoe">{{cite book|last=Popenoe|first=W.|title=Manual of Tropical and Subtropical Fruits|publisher=Hafner Press|year=1974|pages=432–436|url=https://archive.org/details/manualoftropical00poperich}}</ref> اڄڪلهه گدامڙي سڄي اڀرندي ۽ اولهندي اڌگول جي گرم ۽ نيم گرم علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکي وڃي ٿي، ۽ آفريڪا کان وٺي [[ڏکڻ ايشيا]]، [[آسٽريليا]]، [[ميڪسيڪو]]، [[مرڪزي آمريڪا]] ۽ ڏکڻ آمريڪا تائين ڦهليل آهي.<ref name=Morton/> سورهين صديءَ دوران اسپيني ۽ پورچوگالي آبادڪارن ان کي ميڪسيڪو ۽ مرڪزي آمريڪا ۾ متعارف ڪرايو، جتي بعد ۾ اهو مقامي کاڌن جو اهم جزو بڻجي ويو.<ref name="Tamale">{{cite book |last1=Tamale|first1=E.|last2=Jones|first2=N.|last3=Pswarayi-Riddihough|first3=I.|title=Technologies Related to Participatory Forestry in Tropical and Subtropical Countries|publisher=World Bank Publications|date=1995|isbn=978-0-8213-3399-0}}</ref> ==استعمال== گدامڙي جي وڻ جا تقريباً سڀئي حصا، جن ۾ ڪاٺ، ڇوڏو، گل، پن، ڦر جو گودو ۽ ٻج شامل آهن، ماحولياتي، تجارتي، غذائي ۽ روايتي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name=Morton/> هي وڻ روڊن جي ڪنارن، باغن ۽ پارڪن ۾ ڇانوَ ۽ سينگار لاءِ پڻ وڏي پيماني تي پوکيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ===غذائيت=== {{nutritional value | name = خام گدامڙي | image = Tamarind fruits (Tamarindus indica 'Si Thong').jpg | kJ = 1000 | water = 31.40 g | protein = 2.8 g | fat = 0.6 g | satfat = 0.272 g | monofat = 0.181 g | polyfat = 0.059 g | carbs = 62.5 g | fiber = 5.1 g | sugars = 57.4 | calcium_mg = 74 | copper_mg = 0.086 | iron_mg = 2.8 | magnesium_mg = 92 | phosphorus_mg = 113 | potassium_mg = 628 | selenium_ug = 1.3 | sodium_mg = 28 | zinc_mg = 0.1 | vitA_ug = 2 | vitA_iu = 30 | vitC_mg = 3.5 | thiamin_mg = 0.428 | riboflavin_mg = 0.152 | niacin_mg = 1.938 | pantothenic_mg = 0.143 | vitB6_mg = 0.066 | folate_ug = 14 | choline_mg = 8.6 | vitE_mg = 0.1 | vitK_ug = 2.8 | note = [https://fdc.nal.usda.gov/food-details/167763/nutrients FoodData Central] }} خام گدامڙي جي ڦر ۾ لڳ ڀڳ 63 سيڪڙو ڪاربوهائيڊريٽ، 31 سيڪڙو پاڻي، 3 سيڪڙو پروٽين ۽ 1 سيڪڙو چرٻي هوندي آهي. هر 100 گرام خام گدامڙي مان لڳ ڀڳ 1000 ڪلو جول (239 ڪلوڪيلوري) توانائي حاصل ٿئي ٿي. هي [[ٿيامين]] (وٽامن بي₁)، [[ميگنيشيم]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙن اهم غذائي جزن جو سٺو ذريعو آهي، جيڪي انساني جسم جي اعصابي، عضلاتي ۽ ميٽابولڪ عملن لاءِ ضروري آهن.<ref name=Morton/> === کاڌي ۾ استعمال === [[فائل:Tamarind paste.jpg|thumb|گدامڙي جو گودو]] [[فائل:Tamarind ball.jpg|thumb|گدامڙي جون گوليون]] گدامڙي جو ڦر ان جي ڏانڊيءَ مان ڦري کي ڇڪي لاهي چونڊيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ڪچي ڦر جو سخت سائو گودو کارين کاڌن ۾، [[اچار]] ٺاهڻ لاءِ، يا [[گھانا]] ۾ ڪن زهريلي [[يام]] قسمن کي انساني واپرائڻ لاءِ محفوظ بڻائڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> جيئن جيئن ڦر پچي ٿو، تيئن اهو وڌيڪ مٺو ۽ گهٽ کٽو يا تيزابي ٿيندو وڃي ٿو. مختلف پوکيل قسمن ۾ کٽاڻ جي مقدار مختلف هوندي آهي، ۽ ڪجهه مٺن قسمن ۾ پچڻ کان پوءِ تيزابيت لڳ ڀڳ نه هوندي آهي.{{cn|date=July 2025}} گدامڙي جو گودو هن ٻوٽي جو سڀ کان عام استعمال ٿيندڙ حصو آهي، جيڪو [[چٽڻي]]، ڪڙهين ۽ مختلف ساسن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[ورسيسٽرشائر ساس]]،<ref name="BBCrecipes">{{cite web |title=BBC Food:Ingredients—Tamarind recipes |url=https://www.bbc.co.uk/food/tamarind |work=BBC |access-date=February 23, 2015}}</ref> [[ايڇ پي ساس]]، [[باربيڪيو ساس]] جا ڪجهه برانڊ،<ref>{{Cite web |title=Original Sweet & Thick BBQ Sauce - Products - Heinz |url=https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce |access-date=2024-03-29 |website=www.heinz.com |language=en-US |archive-date=March 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329024442/https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce }}</ref><ref>{{Cite web |title=MasterFoods Barbecue Sauce 500mL Ingredients |url=https://www.masterfoods.com.au/products/masterfoods-squeezy-barbecue-sauce-500ml}}</ref> ۽ روايتي [[شربت]] ۾.<ref>{{Cite book |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-803138-4 |pages=403–412 |editor1=Sueli Rodrigues |editor2=Ebenezer de Oliveira Silva |editor3=Edy Sousa de Brito |last=Azad |first=Salim |title=Exotic Fruits |chapter=Tamarindo—Tamarindus indica |date=2018 |doi=10.1016/B978-0-12-803138-4.00055-1}}</ref> هندستان ۽ پاڪستان ۾ مٺي گدامڙي جي چٽڻي ڪيترن هلڪن کاڌن سان کائي ويندي آهي ۽ اڪثر [[سموسو|سموسن]] سان پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite book |title=The Complete Asian Cookbook |page=88 |publisher=Tuttle Publishing |url=https://books.google.com/books?id=Mdfacqx2UaQC&q=%22tamarind%22+pakistan |isbn=978-0-8048-3757-6 |date=2006}}</ref> [[وچ اوڀر]] ۾، [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] کان [[ايران]] تائين، گدامڙي کارين کاڌن ۾ استعمال ٿيندي آهي، خاص طور گوشت وارن شوربن ۾، ۽ مٺو-کٽو ذائقو پيدا ڪرڻ لاءِ اڪثر سڪل ميون سان گڏ ملائي ويندي آهي.<ref>[https://theworld.org/stories/2014/07/02/poopa "Tamarind is the 'sour secret of Syrian cooking'"]. PRI. July 2014</ref><ref>{{Cite web |title=Georgian Chicken in Pomegranate and Tamarind Sauce Recipe |author1=Phyllis Glazer |author2=Miriyam Glazer |author3=Joan Nathan |url-access=subscription |url=https://cooking.nytimes.com/recipes/11849-georgian-chicken-in-pomegranate-and-tamarind-sauce |access-date=2023-02-07 |website=NYT Cooking |language=en-US}}</ref> [[رمضان]] دوران گدامڙي مان روايتي مشروب ''[[تمر هندي]]'' تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] ۾ مشهور آهي. هي مشروب گدامڙي جي گودي کي پاڻيءَ ۾ اُٻاري، کنڊ سان مٺو ڪري ۽ پوءِ ڇاڻ ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ڪن قسمن ۾ ذائقي کي بهتر ڪرڻ لاءِ [[گلاب جو پاڻي]] ۽ [[ليمون جو رس]] پڻ شامل ڪيو ويندو آهي. گهٽين ۾ وڪرو ڪندڙ هن مشروب جي ورڇ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا آهن؛ اهي اڪثر رس سان ڀريل وڏا ٽامي جا ٿانوَ پٺيءَ تي کڻندا آهن ۽ واٽهڙن کي آسانيءَ سان مشروب ڏيڻ لاءِ پنهنجي چيلهه جي چوڌاري ڪيترائي پيالا لڳائيندا آهن.<ref>[https://www.middleeasteye.net/discover/ramadan-five-drinks-thirst-quenching-middle-east Ramadan: Five thirst-quenching drinks from across the Middle East], Nur Ayoubi, 4 April 2022, [[مڊل ايسٽ آئي]]</ref> گدامڙي کي مختلف يهودي برادرين جي [[ڪوشر]] ۽ [[يهودي طعام]] ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. ان جو آغاز ستين صديءَ ۾ [[ريشم رستو|ريشم رستي]] وسيلي يهودي واپارين پاران وچ اوڀر ۾ آڻڻ کان ٿيو. شامي يهودي گدامڙي جو شربت تيار ڪندا آهن، جنهن کي ''او'' يا ''اوڪ'' چيو وڃي ٿو. ان لاءِ گودي کي پاڻيءَ ۾ پسائي، ڇاڻ ڪري، کنڊ ۽ ليمون سان اُٻاريو ويندو آهي، ۽ پوءِ ان کي ''يبرا'' (ڀريل انگور جا پن)، ''بازرگان'' (بلغر سلاد)، [[ڪفتو|ڪفتن]] ۽ ''لحم بعجين'' ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. [[هندستان]] ۾ بغدادي، [[ڪوچين جا يهودي|ڪوچين]] ۽ [[بني اسرائيل]] يهودي گدامڙي کي مقامي کاڌن، جهڙوڪ ''باميا کٽا''، ''مهمورا''، گدامڙي وارو چانور ۽ ڳاڙهن مرچن سان گڏ رڍ جي گوشت ۾ استعمال ڪندا آهن. [[شامي يهودي]] برادرين [[ميڪسيڪو]] ۾ گدامڙي تي ٻڌل کاڌن کي مقامي جزن سان ترتيب ڏنو آهي، جنهن جو هڪ مثال گدامڙي، [[خوباني]] ۽ [[چپوٽلي]] سان تيار ڪيل ڪڪڙ آهي. جديد [[اسرائيل]] ۾ گدامڙي جو رس روايتي برادرين کان ٻاهر به مشهور ٿيو آهي، جنهن ۾ [[پريگات]] جهڙين تجارتي ڪمپنين پاران رمضان دوران موسمي مشروب جاري ڪرڻ جو پڻ حصو آهي.<ref>{{cite news |last=Gavin |first=Paola |title=The Joys of Tamarind |url=https://www.tabletmag.com/sections/food/articles/joys-of-tamarind |work=Tablet Magazine |date=December 1, 2021 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}}<ref>{{cite web |last=Myerson |first=Rachel |title=Tracing the Jewish History of Tamarind, From India to Syria and Beyond |url=https://www.myjewishlearning.com/the-nosher/tracing-the-jewish-history-of-tamarind-from-india-to-syria-and-beyond/ |website=The Nosher |date=February 2, 2023 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}} [[فلپائن]] ۾ سڄو ڦر کٽي شوربي ''[[سينيگانگ]]'' ۾ کٽاڻ پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻيا کٽا ميوا پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا. گدامڙي جي پنن سان تيار ٿيندڙ ٻيو شوربو ''[[سنامپالوڪن]]'' سڏجي ٿو.<ref name="Fernandez">{{cite book |last1=Fernandez |first1=Doreen G. |title=Tikim: Essays on Philippine Food and Culture |date=2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-41479-2 |page=33}}</ref> گودي کي کنڊ ۽ لوڻ سان پچائي ''[[چامپوئي نا سامپالوڪ]]''، يا رڳو "سامپالوڪ مٺائي"، نالي روايتي گدامڙي جي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="tl">{{cite web |title=Tsampoy |url=https://www.tagaloglang.com/tsampoy/ |website=Tagalog Lang |access-date=November 1, 2021}}</ref> [[انڊونيشيا]] ۾ پڻ گدامڙي تي ٻڌل کٽو شوربو ''[[سايور اسم]]'' مشهور آهي.{{cn|date=July 2025}} [[سري لنڪا]] ۾ گدامڙي جو گودو ليمي جي متبادل طور استعمال ٿيندو رهيو آهي، جڏهن ته [[سينيگال]] ۾ گودي کي کنڊ سان ملائي ''بنگال'' نالي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۾ گدامڙي جي گودي مان رس ٺاهي مڇي محفوظ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اوڀر آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ اهو ''اوگالي'' نالي مڪئي جي اٽي واري کاڌي جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /> گدامڙي جا ٻج کائڻ لائق بڻائڻ کان اڳ پاڻيءَ ۾ پسائي ۽ اُٻارڻ ضروري هوندا آهن.<ref name=":413">{{Cite journal|last1=De Caluwé|first1=Emmy|last2=Halamová|first2=Kateřina|last3=Van Damme|first3=Patrick|date=2010-02-08|title=''Tamarindus indica'' L. – A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology|journal=Afrika Focus|volume=23|issue=1|doi=10.21825/af.v23i1.5039|doi-access=free|hdl=1854/LU-990834|hdl-access=free}}</ref> ٻجن ۾ [[پيڪٽن]] هجڻ ڪري اهي جيلي، مارملاد ۽ ڄام تيار ڪرڻ ۾ عام طور استعمال ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ پيڪٽن انهن کي جيلي جهڙي بناوت ڏيڻ جي خاصيت رکي ٿو. انهن کي پنير، آئس ڪريم ۽ ميونيز ۾ استحڪام پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=Morton/> انڊونيشيا ۾ ٻجن کي ڀُڃڻ کان پوءِ لوڻ ۽ ڪُٽيل ناريل سان گڏ هلڪي کاڌي طور کائبو آهي، جڏهن ته ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جا ٻج ڪافي جي متبادل طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/> پن ۽ ڇوڏو پڻ کائڻ لائق آهن، جڏهن ته ٻجن کي پچائي محفوظ خوراڪ بڻائي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |title=The Complete Guide to Edible Wild Plants |publisher=[[اسڪاءِ هارس پبلشنگ]] |author=[[آمريڪا جو فوجي کاتو]] |year=2009 |isbn=978-1-60239-692-0 |location=New York |page=101 |language=en-US |oclc=277203364}}</ref> هلڪا اُٻاريل نرم گدامڙي جا پن [[برمي سلاد|برمي سلاد]] ''مگئي يويت ٿوڪ'' ۾ استعمال ٿيندا آهن، جنهن جي لفظي معنيٰ "گدامڙي جي پنن جو سلاد" آهي. هي [[اتر ميانمار]] جو سلاد آهي، جنهن ۾ نرم اُٻاريل گدامڙي جا پن، ٿوم، بصر، ڀُڳل مونگ ڦريون ۽ ڪُٽيل سڪل جهنگڙا شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite book |last1=Richmond |first1=Simon |last2=Eimer |first2=David |last3=Karlin |first3=Adam |last4=Louis |first4=Regis St |last5=Ray |first5=Nick |date=2017 |title=Myanmar (Burma) |publisher=Lonely Planet |url=https://books.google.com/books?id=za9kvgAACAAJ |isbn=978-1-78657-546-3 |language=en}}</ref> گدامڙي جي ٻجن ۾ [[پروٽين]] جي وڏي مقدار، يعني هر 100 گرام ۾ 26.9 گرام، ۽ تيل 10.9 گرام هوندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾ پروٽين جي اعليٰ مقدار سبب انهن ٻجن کي [[هنگامي خوراڪ]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=":441">{{Citation|last1=Paull|first1=R. E.|chapter=Other African fruit: tamarind, marula and ackee|pages=223–254|publisher=CABI|last2=Duarte|first2=O.|title=Tropical fruits, Volume 2|year=2012|doi=10.1079/9781845937898.0223|isbn=978-1-84593-789-8}}</ref> گدامڙي جا پن ڪيلشيم ۽ پروٽين سان مالا مال هوندا آهن ۽ پالتو توڙي جهنگلي جانورن، جن ۾ هاٿي به شامل آهن، لاءِ چارو طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /> === ٻج جو تيل ۽ ڳِر جو پائوڊر === گدامڙي جي ٻج جو تيل ٻج جي ڳِر مان ڪڍيو ويندو آهي.<ref>[http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html Tamarind Seeds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210202233508/http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html |date=February 2, 2021 }}. agriculturalproductsindia.com</ref> ڳِر کي ان جي سنهي پر سخت کل، يا ''ٽيسٽا''، کان جدا ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هن تيل جي بناوت السي جي تيل جهڙي هوندي آهي ۽ ان مان رنگ يا وارنش تيار ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20200812195213/http://proseanet.org/prosea/e-prosea_detail.php?frt=&id=1550 PROSEA]}}</ref> گدامڙي جي ڳِر جو پائوڊر ڪپڙي ۽ سڻي جي صنعت ۾ [[ڪپڙي جي ڌاڳي کي مضبوط ڪرڻ|سائزنگ]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ صنعتي گوندن ۽ چنبڙائيندڙ شين جي تياريءَ ۾ پڻ ڪم ايندو آهي.<ref name=Morton/> گدامڙي جا ٻج ڳِر جو پائوڊر تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندا آهن، جيڪو پاڻي جذب ڪري ڦولجڻ جي خاصيت سبب ڪپڙي جي صنعت ۾ سائزنگ ايجنٽ طور ڪم اچي ٿو. هندستان ۾ اهو پائوڊر ڪپهه جي ڪپڙي جي تياريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي.<ref name=":413" /> بنگال ۾ گدامڙي جي ٻجن مان وارنش ۾ استعمال ٿيندڙ تيل ڪڍيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> پن ۽ گل رنگن کي قائم رکڻ يا پڪ ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/><ref name="El-Siddig" /> {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ٻج جي ڳِر جي جوڙجڪ}} |- !جزو !اصل !تيل ڪڍيل |- |تيل |7.6٪ |0.6٪ |- |پروٽين |7.6٪ |19.0٪ |- |پولي سيڪرائيڊ |51.0٪ |55.0٪ |- |خام ريشو |1.2٪ |1.1٪ |- |ڪل رک |3.9٪ |3.4٪ |- |تيزاب ۾ نه حل ٿيندڙ رک |0.4٪ |0.3٪ |- |گهم |7.1٪ | |- | colspan="3" style="font-size:80%" |تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ: [[لينوليئڪ تيزاب]] 46.5٪، [[اوليئڪ تيزاب]] 27.2٪، ۽ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] 26.4٪. صاف ڪرڻ کان پوءِ تيل کي عام طور اڇو ڪيو ويندو آهي. |} {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ڳِر جي تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ}} |- !چرٻيءَ وارو تيزاب !رپورٽ ٿيل حد (٪) |- |[[لارڪ تيزاب]] (C12:0) |tr–0.3 |- |[[مائرسٽڪ تيزاب]] (C14:0) |tr–0.4 |- |[[پالميٽڪ تيزاب]] (C16:0) |8.7–14.8 |- |[[اسٽيئرڪ تيزاب]] (C18:0) |4.4–6.6 |- |[[اراڪيڊڪ تيزاب]] (C20:0) |3.7–12.2 |- |[[لگنوسيرڪ تيزاب]] (C24:0) |4.0–22.3 |- |[[اوليئڪ تيزاب]] (C18:1) |19.6–27.0 |- |[[لينوليئڪ تيزاب]] (C18:2) |7.5–55.4 |- |[[لينولينيڪ تيزاب]] (C18:3) |2.8–5.6 |} {{clear}} === لوڪ طب === [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ بخار وارن ماڻهن جي پيشانيءَ تي گدامڙي جي ڦر جو [[ضماد]] لڳايو ويندو آهي.<ref name="Doughari" /> هن ڦر ۾ [[جلاب]] واريون خاصيتون پڻ آهن، ۽ ان کي [[قبض]] گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Havinga |first1=Reinout M. |last2=Hartl |first2=Anna |last3=Putscher |first3=Johanna |last4=Prehsler |first4=Sarah |last5=Buchmann |first5=Christine |last6=Vogl |first6=Christian R. |date=February 2010 |title=''Tamarindus indica'' L. (Fabaceae): Patterns of Use in Traditional African Medicine |journal=Journal of Ethnopharmacology |volume=127 |issue=3 |pages=573–588 |doi=10.1016/j.jep.2009.11.028 |pmid=19963055}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Panthong |first1=A |last2=Khonsung |first2=P |last3=Kunanusorn |first3=P |last4=Wongcome |first4=T |last5=Pongsamart |first5=S |date=July 2008 |title=The laxative effect of fresh pulp aqueous extracts of Thai Tamarind cultivars |journal=Planta Medica |volume=74 |issue=9 |doi=10.1055/s-0028-1084885|bibcode=2008PlMed..7484885P }}</ref><ref name=":440">{{Citation|last=Lim|first=T. K.|title=Edible Medicinal and Non-Medicinal Plants|chapter=''Tamarindus indica''|date=2011-11-06|pages=879–905|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-007-1764-0_95|isbn=978-94-007-1763-3}}</ref> [[جاوا]] ۾ ٻاڦ ڏنل ۽ سج ۾ سڪايل پراڻي گدامڙي جي گودي، جنهن کي ''اسم ڪاوا'' چيو وڃي ٿو، جا نچوڙ چمڙي جي مسئلن، جهڙوڪ خارش ۽ جلن، لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هڪ روايتي طريقي موجب گدامڙي کي پاڻيءَ ۾ گهاٽو ڪري پيئڻ سان حمل ڪيرائڻ واري دوا طور پڻ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي ٻوٽي جا مختلف حصا دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ لوڪ طب جي ٻين مقصدن لاءِ به استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="El-Siddig" /> اتر نائيجيريا ۾ گدامڙي جون پاڙون ڪوڙهه جي علاج لاءِ فائديمند سمجهيون وينديون آهن، جڏهن ته آمريڪا جي لوڪ طب ۾ ان جو گودو جلاب، لو لڳڻ ۽ ڳلي جي سور لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /><ref>{{Cite journal|last1=Ojo|first1=James Adebayo|last2=Omoloye|first2=Adebayo Amos|date=2015|title=Life History of the Tamarind Weevil, Sitophilus linearis (Herbst) (Coleoptera: Curculionidae), on Tamarind Seed|journal=Journal of Insects|language=en|volume=2015|pages=1–5|doi=10.1155/2015/429579|issn=2356-7465|doi-access=free}}</ref> ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جي گودي مان اهڙيون گوريون تيار ڪيون ويون آهن، جن بابت وزن گهٽائڻ جو روايتي عقيدو آهي، جڏهن ته برازيل ۾ گودي کي جسم ۾ پاڻيءَ جي کوٽ گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۽ ڪمبوڊيا ۾ گدامڙي جا پيسيل ٻج پيچش لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن، جڏهن ته ايٿوپيا ۾ نرم ڪيل ٻج آنتن جي ڪيڙن خلاف روايتي علاج طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /><ref>{{Cite journal|last1=Havinga|first1=Reinout M.|last2=Hartl|first2=Anna|last3=Putscher|first3=Johanna|last4=Prehsler|first4=Sarah|last5=Buchmann|first5=Christine|last6=Vogl|first6=Christian R.|date=2010-02-17|title=Tamarindus indica L. (Fabaceae): Patterns of use in traditional African medicine|journal=Journal of Ethnopharmacology|volume=127|issue=3|pages=573–588|doi=10.1016/j.jep.2009.11.028|pmid=19963055|issn=0378-8741}}</ref> === ڪاٺ جو ڪم === گدامڙي جي ڪاٺ مان فرنيچر، ٻيڙيون، نقاشيءَ واريون شيون، گھاڻي ۽ ڏنڊي جهڙيون ڦرندڙ ڪاٺي شيون، ڪٽڻ جا تختا ۽ [[ڪرس]] جهڙيون ننڍيون خاص شيون تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي دل ڪاٺ ڳاڙهسري ناسي هوندي آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان ۾ واڱڻائي ڇانوَ پڻ هوندي آهي. دل ڪاٺ عام طور تنگ هوندي آهي ۽ اڪثر رڳو پراڻن ۽ وڏن وڻن ۾ موجود هوندي آهي. هلڪي پيلي سپ ڪاٺ دل ڪاٺ کان چٽيءَ طرح جدا نظر ايندي آهي. دل ڪاٺ کي سڙڻ خلاف پائيدار يا تمام گهڻو پائيدار سمجهيو ويندو آهي ۽ اها جيتن خلاف به مزاحمتي هوندي آهي. ان جي ابتڙ سپ ڪاٺ پائيدار نه هوندي آهي ۽ جيتن، [[فنگس]] ۽ رنگين سڙڻ واري عمل جو شڪار ٿي سگهي ٿي. ڪاٺ جي وڌيڪ ڳاٽائي ۽ هڪ ٻئي ۾ وڪوڙيل رڳن سبب ان تي ڪم ڪرڻ ڏکيو سمجهيو ويندو آهي. دل ڪاٺ ڪٽڻ وارن اوزارن کي جلدي مُڏو ڪري سگهي ٿي، پر ان کي گول ڪرڻ، چنبڙائڻ ۽ آخري پالش ڏيڻ سٺو ٿيندو آهي. دل ڪاٺ قدرتي طور تي تمام سٺي چمڪ حاصل ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Tamarind |url=http://www.wood-database.com/tamarind/ |access-date=22 December 2016 |website=The Wood Database}}</ref> === ڌاتن جي صفائي === گهرن ۽ مندرن ۾، خاص طور [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم وارن]] ايشيائي ملڪن جهڙوڪ [[ميانمار]] ۾، گدامڙي جو گودو پتل جي مذهبي مورتين ۽ ڏيئن، ۽ ٽامي، پتل ۽ ڪانسي جي ٿانون کي چمڪائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=McGee |first=Joah |title=The Golden Path |publisher=Pariyatti Publishing |year=2015 |isbn=978-1-68172-013-5 |language=en}}</ref> === شهري ساوا رستا === ڊچ نوآبادياتي دور ۾ شهري منظرنامي لاءِ وڏي پيماني تي پوکيل گدامڙي جا وڻ اڄ به انڊونيشيا جي ڪيترن رستن جي ڪنارن تي عام نظر اچن ٿا. اهي ويهين صديءَ جي شروعاتي ڊچ شهري رٿابنديءَ جي زنده ورثي طور پڻ ڏٺا وڃن ٿا. ===تحقيق=== گدامڙي جي پنن جي [[نچوڙ]] ۾ [[لوپيئول]]، [[ڪيٽيچن]]، [[ايپي ڪيٽيچن]]، [[ڪوئرسيٽن]] ۽ [[آئسورهامنيٽن]] موجود هوندا آهن.<ref>{{cite journal|title=Two triterpenes lupanone and lupeol isolated and identified from Tamarindus indica linn. |journal=[[پاڪستان جرنل آف فارماسيوٽيڪل سائنسز]]|volume=20|issue=2|pages=125–7|pmid=17416567|year=2007|last1=Imam|first1=S.|last2=Azhar|first2=I.|last3=Hasan|first3=M. M.|last4=Ali|first4=M. S.|last5=Ahmed|first5=S. W.}}</ref> انتهائي اعليٰ ڪارڪردگي واري [[مائع ڪروميٽوگرافي]] جي تجزين مان ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ٻجن ۾ [[ڪيٽيچن]]، [[پروسيانڊن بي 2]]، [[ڪيفيڪ تيزاب]]، [[فيرولڪ تيزاب]]، [[ڪلورامفينيڪول]]، [[مائيري سيٽن]]، [[مورين (فليوونول)|مورين]]، ڪوئرسيٽن، [[ايپي جينن]] ۽ [[ڪيمپفيرول]] موجود هئا.<ref>{{Cite journal |doi=10.1186/s12906-015-0963-2|pmid=26683054|pmc=4683930|year=2015|last1=Razali|first1=N.|title=Polyphenols from the extract and fraction of ''T. indica'' seeds protected HepG2 cells against oxidative stress|journal=[[بي ايم سي ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]]|volume=15|article-number=438|last2=Mat Junit|first2=S.|last3=Ariffin|first3=A.|last4=Ramli|first4=N. S.|last5=Abdul Aziz|first5=A. |doi-access=free }}</ref> ==پوک== ٻجن جي [[ٻج جي کل کي ڪمزور ڪرڻ|کل کي رڳڙي يا ڪٽي ڪمزور]] ڪري سگهجي ٿو، يا انهن کي ٿوري دير لاءِ اُٻارڻ سان [[انڪورجڻ]] جي شرح وڌائي سگهجي ٿي. جيڪڏهن ٻج سڪي حالت ۾ رکيا وڃن ته اهي ڪيترن مهينن تائين انڪورجڻ جي صلاحيت برقرار رکن ٿا.<ref name=Morton/> گدامڙي آفريڪا جو هڪ روايتي خوراڪي ٻوٽو آهي. جيتوڻيڪ ان جي وڏي پيماني تي واپاري پوک نه ڪئي ويندي آهي،<ref name="El-Siddig" /> پر ان ۾ غذائيت بهتر ڪرڻ، خوراڪي تحفظ وڌائڻ، ڳوٺاڻي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ زمين جي پائيدار سار سنڀال ۾ مدد ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي.<ref>{{cite book |url=https://nap.nationalacademies.org/catalog/11879/lost-crops-of-africa-volume-iii-fruits |title=Lost Crops of Africa |date=January 25, 2008 |publisher=[[نيشنل اڪيڊميز پريس]] |isbn=978-0-309-10596-5 |volume=III: Fruits |chapter=Tamarind |doi=10.17226/11879 |access-date=July 17, 2008 |chapter-url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11879&page=149|author=National Research Council|author-link=نيشنل اڪيڊميز آف سائنسز، انجنيئرنگ ۽ ميڊيسن#پروگرام يونٽ |location=Washington, DC |pages=149–164}}</ref> هي وڻ هندستان جي مختلف علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکيو وڃي ٿو، خاص طور [[مهاراشٽر]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]] ۽ [[تامل ناڊو]] ۾. ويهين صديءَ جي آخر ڌاري هندستان جي وسيع گدامڙي باغن مان هر سال لڳ ڀڳ {{convert|250000|t|abbr=off}} پيداوار حاصل ٿيندي هئي.<ref name=Morton/> هي وڻ گهڻي عرصي کان [[قدرتي بڻجڻ|قدرتي بڻيل]] حالت ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، سري لنڪا، فلپائن، ڪيريبين ۽ پئسفڪ ٻيٽن ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name=Morton/> [[آسيان]] ملڪن مان ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جا سڀ کان وڏا باغ آهن، جنهن کان پوءِ انڊونيشيا، ميانمار ۽ فلپائن اچن ٿا. ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ گدامڙي کي ''اسم'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Asam or Tamarind tree (Tamarindus indica) on the Shores of Singapore |url=http://www.wildsingapore.com/wildfacts/plants/coastal/tamarindus/indica.htm |access-date=14 April 2018 |website=www.wildsingapore.com}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ هي وڏي پيماني تي پوکجندڙ واپاري فصل آهي، جنهن جي خالص پيداوار هندستان کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهي. ان جي پوک خاص طور ڏاکڻين رياستن، خاص ڪري ڏکڻ فلوريڊا ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ ان کي ڇانوَ لاءِ، روڊن جي ڪنارن، گهرن جي اڱڻن ۽ پارڪن ۾ پڻ پوکيو ويندو آهي.<ref name="UN_FAO">{{cite web |title=Food and Agriculture Organization of the United Nations |url=http://www.fao.org/teca}}</ref> ===باغباني=== ڏکڻ ايشيا ۽ خطه حاره جي ٻين علائقن ۾ گدامڙي جا وڻ سينگار ۽ باغبانيءَ لاءِ پوکيا ويندا آهن. ڪيترن ايشيائي ملڪن ۾ ان کي عام طور [[بونسائي]] طور پوکيو ويندو آهي، جڏهن ته معتدل علائقن ۾ ان کي گهرن اندر پڻ بونسائي طور وڌايو ويندو آهي.<ref name="Ma-Ke_Tamarindus indica">{{cite web |last=D'Cruz |first=Mark |title=''Tamarindus indica'': Tamarind - Indian tamarind - kily tree - Imli |url=http://makebonsai.com/guide/bonsailink.asp?quicklink=5064&name=Tamarindus_indica |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514031402/http://www.makebonsai.com/guide/bonsailink.asp?quicklink=5064&name=Tamarindus_indica |archive-date=May 14, 2012 |access-date=August 19, 2011 |website=myBonsaiCareGuide |location=Hounslow, UK |publisher=Mǎ-kè Bonsai}}</ref> ==ڪتن ۾ زهريت== گدامڙي ڪتن لاءِ زهريلي ٿي سگهي ٿي ۽ ان سان [[اوچتي گڙدي جي تڪليف]] پيدا ٿيڻ جو خطرو هوندو آهي. ان جون علامتون، جن ۾ کائڻ کان 6–12 ڪلاڪن اندر الٽي يا دست، سستي يا پاڻيءَ جي کوٽ شامل ٿي سگهي ٿي، ۽ ان جو تجويز ڪيل حياتياتي سبب، يعني [[ٽارٽارڪ تيزاب]]، ڪتن ۾ [[انگور جي زهريت]] سان ملندڙ جلندڙ آهن.<ref>{{cite web |title=Grape, Raisin, and Tamarind (''Vitis'' spp, ''Tamarindus'' spp) Toxicosis in Dogs |url=https://www.merckvetmanual.com/toxicology/food-hazards/grape-raisin-and-tamarind-vitis-spp-tamarindus-spp-toxicosis-in-dogs |website=[[مرڪ ويٽرنري مينوئل]]|date=September 2024 |last=Hayes |first=Cristine |location=Rahway, NJ |publisher=[[مرڪ اينڊ ڪمپني]] |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20250624045530/https://www.merckvetmanual.com/toxicology/food-hazards/grape-raisin-and-tamarind-vitis-spp-tamarindus-spp-toxicosis-in-dogs |archive-date=2025-06-24 |access-date=2025-07-06}}</ref> ==حوالا== {{Reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline|Tamarindus indica}} * SEA Hand Book-2009: Published by The Solvent Extractors' Association of India * [http://www.westafricanplants.senckenberg.de/root/index.php?page_id=14&id=1535 ''Tamarindus indica''] in Brunken, U., Schmidt, M., Dressler, S., Janssen, T., Thiombiano, A. & Zizka, G. 2008. West African plants – A Photo Guide. * {{Cite EB1911|short=x|wstitle=Tamarind}} * {{Cite NSRW|short=x|wstitle=Tamarind}} {{Herbs & spices}} {{Non-timber forest products}} {{Taxonbar|from1=Q80235|from2=Q14566708}} [[زمرو:ڊيٽاريوئيڊي]] [[زمرو:آفريڪا جا اصلوڪا ميوا]] [[زمرو:کاڌي لائق داليون]] [[زمرو:دوائن وارا ٻوٽا]] [[زمرو:کٽا ميوا]] [[زمرو:خطه حاره جا ميوا]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:هندستاني مصالحا]] [[زمرو:آفريڪا جا وڻ]] [[زمرو:غير ڪاٺي ٻيلي جون پيداوارون]] [[زمرو:1753ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] [[زمرو:مرڪب پنن وارا ٻوٽا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:سنڌ جا وڻ]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] 8hbeerss21tp8q4uiiykboh1q7d1tfq 400728 400727 2026-08-04T01:54:48Z Intisar Ali 8681 400728 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text=''[[ٽيمرڪس]]'' (تمرسڪ)، ننڍن گلدار وڻن ۽ جهنگلي ٻوٽن جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = گدامڙي | image = Tamarindus indica pods.JPG | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Mark, J. |date=2017 |title=''Tamarindus indica'' |volume=2017 |article-number=e.T62020997A62020999 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T62020997A62020999.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | display_parents = 3 | genus = Tamarindus | parent_authority = [[ڪارل لينيئس|ايل.]] | species = indica | authority = L. 1753 | synonyms = {{Plainlist| *''ڪوارائيا'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ڪوارائيا ايليگنس'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ٽيمرنڊس ايريٿريئس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس اوڪسيڊينٽالس'' <small>گارٽن. 1791</small> *''ٽيمرنڊس آفيشينالس'' <small>هوڪر 1851</small> *''ٽيمرنڊس سومالينسس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس امبروسا'' <small>سالسبري 1796</small> }} | synonyms_ref = <ref name="WFO">...</ref> }} '''گدامڙي''' ('''''Tamarindus indica''''') [[دالين وارو خاندان|دالين واري خاندان]] (Fabaceae) جو هڪ وڻ آهي، جيڪو کاڌي لائق ڦر پيدا ڪري ٿو. هي وڻ [[اڀرندي آفريڪا جي اڀرندي خطي|اڀرندي آفريڪا]] جو اصلوڪو آهي، جڏهن ته [[ايشيا]] جي ڪيترن ئي علائقن ۾ قدرتي طور پکڙجي ويو آهي.<ref name="Morton">{{cite book |author=Morton, Julia F. |author-link=جوليا مورٽن |title=Tamarind; In: Fruits of Warm Climates |pages=115–121 |url=https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops & Plant Products، [[پرڊيو يونيورسٽي]] |year=1987 |isbn=978-0-9653360-7-9 }}</ref> <ref name="El-Siddig">{{cite book |author1-last=El-Siddig |author1-first=K. |author2-last=Gunasena |author2-first=H.P.M. |author3-last=Prasad |author3-first=B.A. |author4-last=Pushpakumara |author4-first=D.K.N.G. |author5-last=Ramana |author5-first=K.V.R. |author6-last=Vijayanand |author6-first=P. |author7-last=Williams |author7-first=J.T. |editor1=J.T. Williams |display-editors=etal |date=2006 |title=Fruits for the Future 1 – Tamarind: Tamarindus indica L. |url=https://www.southampton.ac.uk/assets/imported/transforms/content-block/UsefulDownloads_Download/2A8DB4548C2146D7B5FEBD39B49B9727/Tamarindus%20indica.zip |location=[[سائوٿيمپٽن، برطانيا]] |publisher=[[گهٽ استعمال ٿيندڙ فصلن جو بين الاقوامي مرڪز]]، [[سائوٿيمپٽن يونيورسٽي]] |isbn=0-85432-859-9 |access-date=7 July 2025 |edition=Revised }}</ref> <ref>{{cite journal |vauthors=Martin I |title=Fruits for the Future. 1. Revised edition. Tamarind (Tamarindus indica L.) by K. El-Siddeg, H. P. M. Gunesana, B. A. Prasad, D. K. N. G. Pushpukumara, K. V. R. Ramana, P. Vijayananand and J. T. Williams |journal=Experimental Agriculture |date=2007 |volume=43 |issue=3 |page=407 |doi=10.1017/S0014479707005170 }}</ref> جنس '''''ٽيمرنڊس''''' هڪ واحد جنسي (مونو ٽاپڪ) جنس آهي، جنهن ۾ صرف هيءَ هڪ ئي نوع شامل آهي.<ref name="WFO"/> گدامڙي جي وڻ تي ڀوري رنگ جون ڦريون ٿينديون آهن، جن جي اندر مٺو، کٽو ۽ تيز ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو دنيا جي مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي جو گودو روايتي دوائن، قدرتي رنگ (dye) ۽ ٻين گهڻن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="Morton"/> هن وڻ جي ڪاٺ مان مختلف ڪاٺيءَ جون شيون تيار ڪيون وينديون آهن، جڏهن ته ٻجن مان تيل پڻ ڪڍيو ويندو آهي. ان جا نرم پن [[هندستاني طعام|هندستاني]] ۽ [[فلپائني طعام|فلپائني]] کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Morton"/><ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/heres-what-you-can-cook-with-tender-tamarind-leaves/article23695502.ece |title=Here's what you can cook with tender tamarind leaves |newspaper=The Hindu |date=2018-04-27}}</ref> گدامڙي جي خوراڪي، دوائن ۽ صنعتي اهميت سبب هن جي پوک دنيا جي [[خطه حاره|خطه حاره]] ۽ [[نيم خطه حاره]] وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڪئي ويندي آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي (Tamarind) کي هندستانيءَ ۾ امِلي، فارسيءَ ۾ تمر هندي ۽ انگرزيءَ ۾ ٽامرنڊس چوندا آهن. هيءَ کٽاڻ لاءِ مصالح جي ڪم ۾ ايندي آهي. هي تمام وڏو وڻ ٿئي ٿو ۽ جتي ڪٿي ٿئي ٿو. مئي ۾ ڦر پچائي ٿو ۽ فيبروريءَ ۾ گل ڪري ٿو. ان جا ٻه ٽي قسم آهن: هڪڙو کٽو ڦر وارو، ٻيو مٺي ڦر وارو ۽ ٽيون ڳاڙهي ڦر وارو. پويون قسم سڀ کان عمدو آهي. هن جون ڦريون ٿين ٿيون. عمدي قسم جون ڦريون ته آچار ۽ مربي ۾ ڪم اينديون آهن. [[فائل:TamarindSeedling.jpg|thumb|left|250px|گدامڙيء جو ٻج]] وڻ ٻج مان ٿو ٿئي، پر جي باغ جي ڪم لاءِ ننڍو قد جو ڪرڻو هجي ته گوٽيءَ جي تجويز ڪجي. ڏيهي ماڻهو چوندا آهن ته جتي هي وڻ هوندو آهي، اتي آسپاس اڪثر بيماري رهندي آهي.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> [[فائل:tamarind2.jpg|thumb|250px]] == وضاحت == گدامڙي هڪ ڊگهي عمر وارو ۽ وچولي رفتار سان وڌندڙ [[وڻ]] آهي، جيڪو وڌ ۾ وڌ {{convert|25-30|m|ft|abbr=off}} اوچائي تائين پهچي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جي [[ڇٽي]] گهاٽي پنن واري، بيقاعده ۽ [[گلدان]] جهڙي شڪل رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ {{cvt|12|m|ft}} ويڪري ٿي سگهي ٿي.<ref name=Morton/> گدامڙي جي ٿڙ جو گهيرو {{cvt|7.5|m|ft}} تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هي وڻ کليل سج ۾ چڱيءَ طرح وڌندو آهي. ان لاءِ [[چيڪڻي مٽي]]، [[لومي مٽي]]، [[وارياسي مٽي]] ۽ هلڪي تيزابي مٽي موزون هوندي آهي. هي وڻ خشڪي ۽ سامونڊي ڪنارن تي هوا سان ايندڙ لوڻ کي به چڱيءَ ريت برداشت ڪري سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جا [[سدابهار]] پن هڪ ٻئي جي وراڻيءَ سان لڳل هوندا آهن ۽ [[پنن جي بناوت|جوڙ پنن]] (paripinnately compound) تي مشتمل هوندا آهن. پنن جا ننڍڙا حصا (leaflets) چمڪندڙ سائي رنگ جا، بيضاوي شڪل جا ۽ پنکڙي نما رڳن وارا هوندا آهن، جن جي ڊيگهه عام طور {{convert|15|cm|in|0|abbr=off}} کان گهٽ هوندي آهي.<ref name=Morton/> وڻ جي عمر وڌڻ سان ان جون ٽاريون مرڪزي [[ٿڙ]] مان هيٺ لڙڪي پونديون آهن. باغبانيءَ ۾ وڻ جي مناسب شڪل، گهاٽائي ۽ ڦر لاهڻ ۾ آساني لاءِ انهن ٽارين جي [[ڇانگ]] ڪئي ويندي آهي.<ref name=Morton/> هي هڪ خطه حاره وارو وڻ آهي، تنهنڪري ٿڌ ۽ پالي کي برداشت نٿو ڪري سگهي. سامهون سامهون لڳل پنن سبب هوا لڳڻ وقت وڻ جو پنن وارو حصو خوبصورت لهرائجي ٿو. گدامڙي جي ڪاٺ ۾ ڳاڙهسرو سخت [[دل ڪاٺ]] ۽ ان جي چوڌاري نرم پيلسري [[سپ ڪاٺ]] هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref>{{Cite news |date=2007-07-09 |title=Tamarind: a multipurpose tree |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/255407 |access-date=2017-06-04}}</ref> گدامڙي جا گل ننڍا پر سهڻا هوندا آهن، جن ۾ ڳاڙهي ۽ پيلي رنگن جا ڊگها گل شامل هوندا آهن. هر گل لڳ ڀڳ 2.5 سينٽي ميٽر ويڪرو، پنج پنکڙين وارو ۽ ننڍڙن [[گلن جي جهومڪي]] (raceme) ۾ لڳندو آهي. گلن جو بنيادي رنگ پيلو هوندو آهي، جنهن تي نارنگي يا ڳاڙهيون ليڪون هونديون آهن.<ref name=Morton/> گل کلڻ کان اڳ ڪليون گلابي رنگ جون هونديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا چار [[سپل]] گلابي هوندا آهن، جيڪي گل کلڻ سان ڇڻي ويندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Tamarind |url=http://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918082939/https://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-date=September 18, 2020 |access-date=2017-06-04 |work=Plant Lexica}}</ref> <gallery mode="nolines"> File:TamarindSeedling.jpg|ٻوٽو File:Tamarind flower vijayanrajapuram 02.jpg|گل File:Tamarindus indica-flowers.jpg|گل File:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|پن ۽ ڦر File:Tamarind clara.jpg|[[سانتا ڪلارا، ڪيوبا]] ۾ گدامڙي جو وڻ </gallery> === ڦر === [[فائل:Tamarindus_indica_18.jpg|thumb|فلپائن ۾ گدامڙي (Sampalok)]] [[فائل:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|thumb|گدامڙي جي وڻ جو ٿڙ]] گدامڙي جو ڦر هڪ اهڙي [[ڦر]] جي صورت ۾ هوندو آهي، جيڪو پچڻ کان پوءِ پاڻمرادو نه ڦاٽندو آهي (indehiscent pod). هي ڦر عام طور {{cvt|12|to|15|cm|in|frac=2}} ڊگهو ٿيندو آهي ۽ ان جي ٻاهرئين کل سخت ناسي رنگ جي هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref name="Doughari"/><ref name="UF_FactSheet"/><ref name="FloriData"/> ڦر جي اندر ڳاڙهسري يا ناسي رنگ جو رسيلي ۽ کٽي ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو پچڻ سان ڀورو يا ڳاڙهسرو ڀورو ٿي ويندو آهي.<ref name=Morton/> ايشيا ۾ ٿيندڙ گدامڙي جون ڦريون نسبتاً ڊگهيون هونديون آهن، جن ۾ عام طور 6 کان 12 ٻج هوندا آهن، جڏهن⁠تہ آفريڪا ۽ اولهه هندستان جي قسمن ۾ ننڍيون ڦريون ٿينديون آهن، جن ۾ 1 کان 6 ٻج هوندا آهن. ٻج ڪجهه چپٽا، سخت ۽ چمڪندڙ ناسي رنگ جا هوندا آهن. گدامڙي جو ڦر مٺو ۽ کٽو ذائقو رکي ٿو.<ref name=Morton/> هڪ مڪمل بالغ وڻ هر سال وڌ ۾ وڌ {{cvt|225|kg|lb}} تائين ڦر ڏئي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> ==جينوميات== 2025ع ۾ '''''ٽيمرنڊس انڊيڪا''''' جي مڪمل، بنا خال واري **ٽيلومير کان ٽيلومير** (Telomere-to-telomere؛ T2T) جينوم اسيمبلي شايع ڪئي وئي. هن جينوم جي ڪل ماپ لڳ ڀڳ 809.5 ميگا بيس (Mb) آهي، جيڪا 12 شبه-ڪروموسومن (pseudochromosomes) تي ترتيب ڏني وئي آهي. هن اسيمبلي جي BUSCO مڪمل هجڻ جي شرح 98.8 سيڪڙو رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ 30,753 پروٽين-ڪوڊ ڪندڙ جينن (protein-coding genes) جي اڳڪٿي ڪئي وئي.<ref name=Li2026>{{cite journal | last1 = Li | first1 = Zhidong | last2 = Wang | first2 = Shenghao | last3 = Wang | first3 = Shuling | last4 = Wang | first4 = Chong | last5 = Zhang | first5 = Hongbin | last6 = Chen | first6 = Fei | last7 = Wang | first7 = Wenquan | title = ''Tamarindus indica'' telomere-to-telomere genome reveals tartaric acid accumulation in fruit | journal = Plant Diversity | volume = 48 | issue = 2 | pages = 429–432 | date = 2025-12-22 | doi = 10.1016/j.pld.2025.12.011 | pmid = 41982297 | pmc = 13071445 | doi-access = free }}</ref> هن جينومي تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ڦر ۾ [[ٽارٽارڪ تيزاب]] جي وڏي مقدار گڏ ٿيڻ سان لاڳاپيل جينن ۽ حياتياتي رستن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جيڪا هن ڦر جي مخصوص کٽي ذائقي ۽ حياتياتي خاصيتن کي سمجهڻ ۾ اهم اڳڀرائي ليکي وڃي ٿي.<ref name=Li2026/> ==اشتقاق== گدامڙي جو نالو عربي ٻوليءَ جي اصطلاح '''{{langx|ar|تمر هندي}}''' (''تمر هندي'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ''"هندستاني کارڪ"'' يا ''"هندستاني کجور"''.<ref>{{cite dictionary |entry=tamarind |title=The Concise Oxford Dictionary of English Etymology |editor1=T. F. Hoad |publisher=Oxford University Press |date=2003 |doi=10.1093/acref/9780192830982.001.0001 |isbn=978-0-19-172715-3}}</ref> وچئين دور جي ڪيترن ئي جڙي ٻوٽين جي ماهرن ۽ طبيبن هن ٻوٽي لاءِ ''tamar indi'' جو نالو استعمال ڪيو، جڏهن⁠ته وچئين دور جي لاطيني ٻوليءَ ۾ ان کي ''tamarindus'' لکيو ويندو هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] پڻ پنهنجي سفرنامن ۾ هن ٻوٽي جو ذڪر ''tamarandi'' جي نالي سان ڪيو آهي.{{cn|date=January 2026}} ===عام نالا=== ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مختلف ملڪن ۾ گدامڙي جا ڪيترائي مقامي نالا رائج آهن. [[انڊونيشيا]] ۽ [[ملائيشيا]] ۾ ان کي ''asam jawa'' (جاوا جي کٽي ميوي) يا مختصر طور ''asam'' چيو وڃي ٿو،<ref name="Heyne">{{cite book |last1=Heyne |first1=Karel |title=De nuttige planten van Nederlandsch-Indië, tevens synthetische catalogus der verzamelingen van het Museum voor Technischeen Handelsbotanie te Buitenzorg |date=1913 |publisher=Museum vor Economische Botanie & Ruygrok |location=Butienzorg |pages=232–235 |language=nl |entry=Tamarindua indica L. |chapter-url=https://archive.org/details/denuttigeplanten02heyn/page/232/mode/2up?view=theater}}</ref> جڏهن⁠ته [[تيمور]] ۾ ''sukaer'' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Asam Tree |url=https://www.nparks.gov.sg/gardens-parks-and-nature/heritage-trees/ht-2001-28 |website=National Parks of Singapore |access-date=14 January 2021}}</ref> [[فلپائن]] ۾ [[فلپائني ٻولي]]ءَ ۾ ان جو نالو ''sampalok'' يا ''sampaloc'' ۽ [[سيبوانو ٻولي]]ءَ ۾ ''sambag'' آهي.<ref name="Polistico">{{cite book |last1=Polistico |first1=Edgie |title=Philippine Food, Cooking, & Dining Dictionary |publisher=Anvil Publishing, Inc. |date=2017 |isbn=978-621-420-087-0}}</ref> [[ٿائيلينڊ]] ۾ ان کي ''makham'' (مکھام) چيو ويندو آهي. ==ورهائجڻ== '''''Tamarindus indica''''' اصل ۾ [[ڀونواٽ آفريڪا]] جي مقامي جنس آهي.<ref name=Morton/> نباتاتي تحقيق موجب هن ٻوٽي جو اصل مرڪز سوڊاني ساوانا (Sudanian belt) جا خشڪ علائقا آهن، جيڪي [[سوڊان]] جي [[ڪردفان]] واري علائقي کان شروع ٿي اولهه طرف سب سهارا آفريڪا تائين پکڙيل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Martin |first=Ian |date=2007 |title=Fruits for the Future. 1. Revised edition. Tamarind |journal=Experimental Agriculture |volume=43 |issue=3 |page=407 |doi=10.1017/S0014479707005170}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bowe |first1=C. |last2=Haq |first2=N. |date=2010 |title=Quantifying the global environmental niche of an underutilised tropical fruit tree (Tamarindus indica) using herbarium records |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |volume=139 |issue=1–2 |pages=51–58 |doi=10.1016/j.agee.2010.06.016}}</ref> هي ٻوٽو ننڍي کنڊ ۾ ايتري پراڻي زماني کان پوکيو ويندو رهيو آهي، جو ڪڏهن ڪڏهن ان کي هتي جو به مقامي ٻوٽو سمجهيو ويندو آهي،<ref name=Morton/> جيتوڻيڪ جهنگلي حالت ۾ اهو آفريڪا ۾ ملي ٿو. [[عربستان]] ۾ به، خاص طور [[ظفار]] (عمان) جي سامونڊي جبلن جي ڍلانن تي، اهو جهنگلي حالت ۾ وڌندو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هي ٻوٽو هزارين سال اڳ انساني واپار ۽ پوک ذريعي ڏکڻ ايشيا ۾ پهتو.<ref name=Morton/><ref name="Popenoe">{{cite book|last=Popenoe|first=W.|title=Manual of Tropical and Subtropical Fruits|publisher=Hafner Press|year=1974|pages=432–436|url=https://archive.org/details/manualoftropical00poperich}}</ref> اڄڪلهه گدامڙي سڄي اڀرندي ۽ اولهندي اڌگول جي گرم ۽ نيم گرم علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکي وڃي ٿي، ۽ آفريڪا کان وٺي [[ڏکڻ ايشيا]]، [[آسٽريليا]]، [[ميڪسيڪو]]، [[مرڪزي آمريڪا]] ۽ ڏکڻ آمريڪا تائين ڦهليل آهي.<ref name=Morton/> سورهين صديءَ دوران اسپيني ۽ پورچوگالي آبادڪارن ان کي ميڪسيڪو ۽ مرڪزي آمريڪا ۾ متعارف ڪرايو، جتي بعد ۾ اهو مقامي کاڌن جو اهم جزو بڻجي ويو.<ref name="Tamale">{{cite book |last1=Tamale|first1=E.|last2=Jones|first2=N.|last3=Pswarayi-Riddihough|first3=I.|title=Technologies Related to Participatory Forestry in Tropical and Subtropical Countries|publisher=World Bank Publications|date=1995|isbn=978-0-8213-3399-0}}</ref> ==استعمال== گدامڙي جي وڻ جا تقريباً سڀئي حصا، جن ۾ ڪاٺ، ڇوڏو، گل، پن، ڦر جو گودو ۽ ٻج شامل آهن، ماحولياتي، تجارتي، غذائي ۽ روايتي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name=Morton/> هي وڻ روڊن جي ڪنارن، باغن ۽ پارڪن ۾ ڇانوَ ۽ سينگار لاءِ پڻ وڏي پيماني تي پوکيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ===غذائيت=== {{nutritional value | name = خام گدامڙي | image = Tamarind fruits (Tamarindus indica 'Si Thong').jpg | kJ = 1000 | water = 31.40 g | protein = 2.8 g | fat = 0.6 g | satfat = 0.272 g | monofat = 0.181 g | polyfat = 0.059 g | carbs = 62.5 g | fiber = 5.1 g | sugars = 57.4 | calcium_mg = 74 | copper_mg = 0.086 | iron_mg = 2.8 | magnesium_mg = 92 | phosphorus_mg = 113 | potassium_mg = 628 | selenium_ug = 1.3 | sodium_mg = 28 | zinc_mg = 0.1 | vitA_ug = 2 | vitA_iu = 30 | vitC_mg = 3.5 | thiamin_mg = 0.428 | riboflavin_mg = 0.152 | niacin_mg = 1.938 | pantothenic_mg = 0.143 | vitB6_mg = 0.066 | folate_ug = 14 | choline_mg = 8.6 | vitE_mg = 0.1 | vitK_ug = 2.8 | note = [https://fdc.nal.usda.gov/food-details/167763/nutrients FoodData Central] }} خام گدامڙي جي ڦر ۾ لڳ ڀڳ 63 سيڪڙو ڪاربوهائيڊريٽ، 31 سيڪڙو پاڻي، 3 سيڪڙو پروٽين ۽ 1 سيڪڙو چرٻي هوندي آهي. هر 100 گرام خام گدامڙي مان لڳ ڀڳ 1000 ڪلو جول (239 ڪلوڪيلوري) توانائي حاصل ٿئي ٿي. هي [[ٿيامين]] (وٽامن بي₁)، [[ميگنيشيم]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙن اهم غذائي جزن جو سٺو ذريعو آهي، جيڪي انساني جسم جي اعصابي، عضلاتي ۽ ميٽابولڪ عملن لاءِ ضروري آهن.<ref name=Morton/> === کاڌي ۾ استعمال === [[فائل:Tamarind paste.jpg|thumb|گدامڙي جو گودو]] [[فائل:Tamarind ball.jpg|thumb|گدامڙي جون گوليون]] گدامڙي جو ڦر ان جي ڏانڊيءَ مان ڦري کي ڇڪي لاهي چونڊيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ڪچي ڦر جو سخت سائو گودو کارين کاڌن ۾، [[اچار]] ٺاهڻ لاءِ، يا [[گھانا]] ۾ ڪن زهريلي [[يام]] قسمن کي انساني واپرائڻ لاءِ محفوظ بڻائڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> جيئن جيئن ڦر پچي ٿو، تيئن اهو وڌيڪ مٺو ۽ گهٽ کٽو يا تيزابي ٿيندو وڃي ٿو. مختلف پوکيل قسمن ۾ کٽاڻ جي مقدار مختلف هوندي آهي، ۽ ڪجهه مٺن قسمن ۾ پچڻ کان پوءِ تيزابيت لڳ ڀڳ نه هوندي آهي.{{cn|date=July 2025}} گدامڙي جو گودو هن ٻوٽي جو سڀ کان عام استعمال ٿيندڙ حصو آهي، جيڪو [[چٽڻي]]، ڪڙهين ۽ مختلف ساسن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[ورسيسٽرشائر ساس]]،<ref name="BBCrecipes">{{cite web |title=BBC Food:Ingredients—Tamarind recipes |url=https://www.bbc.co.uk/food/tamarind |work=BBC |access-date=February 23, 2015}}</ref> [[ايڇ پي ساس]]، [[باربيڪيو ساس]] جا ڪجهه برانڊ،<ref>{{Cite web |title=Original Sweet & Thick BBQ Sauce - Products - Heinz |url=https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce |access-date=2024-03-29 |website=www.heinz.com |language=en-US |archive-date=March 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329024442/https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce }}</ref><ref>{{Cite web |title=MasterFoods Barbecue Sauce 500mL Ingredients |url=https://www.masterfoods.com.au/products/masterfoods-squeezy-barbecue-sauce-500ml}}</ref> ۽ روايتي [[شربت]] ۾.<ref>{{Cite book |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-803138-4 |pages=403–412 |editor1=Sueli Rodrigues |editor2=Ebenezer de Oliveira Silva |editor3=Edy Sousa de Brito |last=Azad |first=Salim |title=Exotic Fruits |chapter=Tamarindo—Tamarindus indica |date=2018 |doi=10.1016/B978-0-12-803138-4.00055-1}}</ref> هندستان ۽ پاڪستان ۾ مٺي گدامڙي جي چٽڻي ڪيترن هلڪن کاڌن سان کائي ويندي آهي ۽ اڪثر [[سموسو|سموسن]] سان پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite book |title=The Complete Asian Cookbook |page=88 |publisher=Tuttle Publishing |url=https://books.google.com/books?id=Mdfacqx2UaQC&q=%22tamarind%22+pakistan |isbn=978-0-8048-3757-6 |date=2006}}</ref> [[وچ اوڀر]] ۾، [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] کان [[ايران]] تائين، گدامڙي کارين کاڌن ۾ استعمال ٿيندي آهي، خاص طور گوشت وارن شوربن ۾، ۽ مٺو-کٽو ذائقو پيدا ڪرڻ لاءِ اڪثر سڪل ميون سان گڏ ملائي ويندي آهي.<ref>[https://theworld.org/stories/2014/07/02/poopa "Tamarind is the 'sour secret of Syrian cooking'"]. PRI. July 2014</ref><ref>{{Cite web |title=Georgian Chicken in Pomegranate and Tamarind Sauce Recipe |author1=Phyllis Glazer |author2=Miriyam Glazer |author3=Joan Nathan |url-access=subscription |url=https://cooking.nytimes.com/recipes/11849-georgian-chicken-in-pomegranate-and-tamarind-sauce |access-date=2023-02-07 |website=NYT Cooking |language=en-US}}</ref> [[رمضان]] دوران گدامڙي مان روايتي مشروب ''[[تمر هندي]]'' تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] ۾ مشهور آهي. هي مشروب گدامڙي جي گودي کي پاڻيءَ ۾ اُٻاري، کنڊ سان مٺو ڪري ۽ پوءِ ڇاڻ ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ڪن قسمن ۾ ذائقي کي بهتر ڪرڻ لاءِ [[گلاب جو پاڻي]] ۽ [[ليمون جو رس]] پڻ شامل ڪيو ويندو آهي. گهٽين ۾ وڪرو ڪندڙ هن مشروب جي ورڇ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا آهن؛ اهي اڪثر رس سان ڀريل وڏا ٽامي جا ٿانوَ پٺيءَ تي کڻندا آهن ۽ واٽهڙن کي آسانيءَ سان مشروب ڏيڻ لاءِ پنهنجي چيلهه جي چوڌاري ڪيترائي پيالا لڳائيندا آهن.<ref>[https://www.middleeasteye.net/discover/ramadan-five-drinks-thirst-quenching-middle-east Ramadan: Five thirst-quenching drinks from across the Middle East], Nur Ayoubi, 4 April 2022, [[مڊل ايسٽ آئي]]</ref> گدامڙي کي مختلف يهودي برادرين جي [[ڪوشر]] ۽ [[يهودي طعام]] ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. ان جو آغاز ستين صديءَ ۾ [[ريشم رستو|ريشم رستي]] وسيلي يهودي واپارين پاران وچ اوڀر ۾ آڻڻ کان ٿيو. شامي يهودي گدامڙي جو شربت تيار ڪندا آهن، جنهن کي ''او'' يا ''اوڪ'' چيو وڃي ٿو. ان لاءِ گودي کي پاڻيءَ ۾ پسائي، ڇاڻ ڪري، کنڊ ۽ ليمون سان اُٻاريو ويندو آهي، ۽ پوءِ ان کي ''يبرا'' (ڀريل انگور جا پن)، ''بازرگان'' (بلغر سلاد)، [[ڪفتو|ڪفتن]] ۽ ''لحم بعجين'' ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. [[هندستان]] ۾ بغدادي، [[ڪوچين جا يهودي|ڪوچين]] ۽ [[بني اسرائيل]] يهودي گدامڙي کي مقامي کاڌن، جهڙوڪ ''باميا کٽا''، ''مهمورا''، گدامڙي وارو چانور ۽ ڳاڙهن مرچن سان گڏ رڍ جي گوشت ۾ استعمال ڪندا آهن. [[شامي يهودي]] برادرين [[ميڪسيڪو]] ۾ گدامڙي تي ٻڌل کاڌن کي مقامي جزن سان ترتيب ڏنو آهي، جنهن جو هڪ مثال گدامڙي، [[خوباني]] ۽ [[چپوٽلي]] سان تيار ڪيل ڪڪڙ آهي. جديد [[اسرائيل]] ۾ گدامڙي جو رس روايتي برادرين کان ٻاهر به مشهور ٿيو آهي، جنهن ۾ [[پريگات]] جهڙين تجارتي ڪمپنين پاران رمضان دوران موسمي مشروب جاري ڪرڻ جو پڻ حصو آهي.<ref>{{cite news |last=Gavin |first=Paola |title=The Joys of Tamarind |url=https://www.tabletmag.com/sections/food/articles/joys-of-tamarind |work=Tablet Magazine |date=December 1, 2021 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}}<ref>{{cite web |last=Myerson |first=Rachel |title=Tracing the Jewish History of Tamarind, From India to Syria and Beyond |url=https://www.myjewishlearning.com/the-nosher/tracing-the-jewish-history-of-tamarind-from-india-to-syria-and-beyond/ |website=The Nosher |date=February 2, 2023 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}} [[فلپائن]] ۾ سڄو ڦر کٽي شوربي ''[[سينيگانگ]]'' ۾ کٽاڻ پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻيا کٽا ميوا پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا. گدامڙي جي پنن سان تيار ٿيندڙ ٻيو شوربو ''[[سنامپالوڪن]]'' سڏجي ٿو.<ref name="Fernandez">{{cite book |last1=Fernandez |first1=Doreen G. |title=Tikim: Essays on Philippine Food and Culture |date=2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-41479-2 |page=33}}</ref> گودي کي کنڊ ۽ لوڻ سان پچائي ''[[چامپوئي نا سامپالوڪ]]''، يا رڳو "سامپالوڪ مٺائي"، نالي روايتي گدامڙي جي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="tl">{{cite web |title=Tsampoy |url=https://www.tagaloglang.com/tsampoy/ |website=Tagalog Lang |access-date=November 1, 2021}}</ref> [[انڊونيشيا]] ۾ پڻ گدامڙي تي ٻڌل کٽو شوربو ''[[سايور اسم]]'' مشهور آهي.{{cn|date=July 2025}} [[سري لنڪا]] ۾ گدامڙي جو گودو ليمي جي متبادل طور استعمال ٿيندو رهيو آهي، جڏهن ته [[سينيگال]] ۾ گودي کي کنڊ سان ملائي ''بنگال'' نالي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۾ گدامڙي جي گودي مان رس ٺاهي مڇي محفوظ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اوڀر آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ اهو ''اوگالي'' نالي مڪئي جي اٽي واري کاڌي جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /> گدامڙي جا ٻج کائڻ لائق بڻائڻ کان اڳ پاڻيءَ ۾ پسائي ۽ اُٻارڻ ضروري هوندا آهن.<ref name=":413">{{Cite journal|last1=De Caluwé|first1=Emmy|last2=Halamová|first2=Kateřina|last3=Van Damme|first3=Patrick|date=2010-02-08|title=''Tamarindus indica'' L. – A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology|journal=Afrika Focus|volume=23|issue=1|doi=10.21825/af.v23i1.5039|doi-access=free|hdl=1854/LU-990834|hdl-access=free}}</ref> ٻجن ۾ [[پيڪٽن]] هجڻ ڪري اهي جيلي، مارملاد ۽ ڄام تيار ڪرڻ ۾ عام طور استعمال ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ پيڪٽن انهن کي جيلي جهڙي بناوت ڏيڻ جي خاصيت رکي ٿو. انهن کي پنير، آئس ڪريم ۽ ميونيز ۾ استحڪام پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=Morton/> انڊونيشيا ۾ ٻجن کي ڀُڃڻ کان پوءِ لوڻ ۽ ڪُٽيل ناريل سان گڏ هلڪي کاڌي طور کائبو آهي، جڏهن ته ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جا ٻج ڪافي جي متبادل طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/> پن ۽ ڇوڏو پڻ کائڻ لائق آهن، جڏهن ته ٻجن کي پچائي محفوظ خوراڪ بڻائي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |title=The Complete Guide to Edible Wild Plants |publisher=[[اسڪاءِ هارس پبلشنگ]] |author=[[آمريڪا جو فوجي کاتو]] |year=2009 |isbn=978-1-60239-692-0 |location=New York |page=101 |language=en-US |oclc=277203364}}</ref> هلڪا اُٻاريل نرم گدامڙي جا پن [[برمي سلاد|برمي سلاد]] ''مگئي يويت ٿوڪ'' ۾ استعمال ٿيندا آهن، جنهن جي لفظي معنيٰ "گدامڙي جي پنن جو سلاد" آهي. هي [[اتر ميانمار]] جو سلاد آهي، جنهن ۾ نرم اُٻاريل گدامڙي جا پن، ٿوم، بصر، ڀُڳل مونگ ڦريون ۽ ڪُٽيل سڪل جهنگڙا شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite book |last1=Richmond |first1=Simon |last2=Eimer |first2=David |last3=Karlin |first3=Adam |last4=Louis |first4=Regis St |last5=Ray |first5=Nick |date=2017 |title=Myanmar (Burma) |publisher=Lonely Planet |url=https://books.google.com/books?id=za9kvgAACAAJ |isbn=978-1-78657-546-3 |language=en}}</ref> گدامڙي جي ٻجن ۾ [[پروٽين]] جي وڏي مقدار، يعني هر 100 گرام ۾ 26.9 گرام، ۽ تيل 10.9 گرام هوندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾ پروٽين جي اعليٰ مقدار سبب انهن ٻجن کي [[هنگامي خوراڪ]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=":441">{{Citation|last1=Paull|first1=R. E.|chapter=Other African fruit: tamarind, marula and ackee|pages=223–254|publisher=CABI|last2=Duarte|first2=O.|title=Tropical fruits, Volume 2|year=2012|doi=10.1079/9781845937898.0223|isbn=978-1-84593-789-8}}</ref> گدامڙي جا پن ڪيلشيم ۽ پروٽين سان مالا مال هوندا آهن ۽ پالتو توڙي جهنگلي جانورن، جن ۾ هاٿي به شامل آهن، لاءِ چارو طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /> === ٻج جو تيل ۽ ڳِر جو پائوڊر === گدامڙي جي ٻج جو تيل ٻج جي ڳِر مان ڪڍيو ويندو آهي.<ref>[http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html Tamarind Seeds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210202233508/http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html |date=February 2, 2021 }}. agriculturalproductsindia.com</ref> ڳِر کي ان جي سنهي پر سخت کل، يا ''ٽيسٽا''، کان جدا ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هن تيل جي بناوت السي جي تيل جهڙي هوندي آهي ۽ ان مان رنگ يا وارنش تيار ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20200812195213/http://proseanet.org/prosea/e-prosea_detail.php?frt=&id=1550 PROSEA]}}</ref> گدامڙي جي ڳِر جو پائوڊر ڪپڙي ۽ سڻي جي صنعت ۾ [[ڪپڙي جي ڌاڳي کي مضبوط ڪرڻ|سائزنگ]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ صنعتي گوندن ۽ چنبڙائيندڙ شين جي تياريءَ ۾ پڻ ڪم ايندو آهي.<ref name=Morton/> گدامڙي جا ٻج ڳِر جو پائوڊر تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندا آهن، جيڪو پاڻي جذب ڪري ڦولجڻ جي خاصيت سبب ڪپڙي جي صنعت ۾ سائزنگ ايجنٽ طور ڪم اچي ٿو. هندستان ۾ اهو پائوڊر ڪپهه جي ڪپڙي جي تياريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي.<ref name=":413" /> بنگال ۾ گدامڙي جي ٻجن مان وارنش ۾ استعمال ٿيندڙ تيل ڪڍيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> پن ۽ گل رنگن کي قائم رکڻ يا پڪ ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/><ref name="El-Siddig" /> {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ٻج جي ڳِر جي جوڙجڪ}} |- !جزو !اصل !تيل ڪڍيل |- |تيل |7.6٪ |0.6٪ |- |پروٽين |7.6٪ |19.0٪ |- |پولي سيڪرائيڊ |51.0٪ |55.0٪ |- |خام ريشو |1.2٪ |1.1٪ |- |ڪل رک |3.9٪ |3.4٪ |- |تيزاب ۾ نه حل ٿيندڙ رک |0.4٪ |0.3٪ |- |گهم |7.1٪ | |- | colspan="3" style="font-size:80%" |تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ: [[لينوليئڪ تيزاب]] 46.5٪، [[اوليئڪ تيزاب]] 27.2٪، ۽ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] 26.4٪. صاف ڪرڻ کان پوءِ تيل کي عام طور اڇو ڪيو ويندو آهي. |} {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ڳِر جي تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ}} |- !چرٻيءَ وارو تيزاب !رپورٽ ٿيل حد (٪) |- |[[لارڪ تيزاب]] (C12:0) |tr–0.3 |- |[[مائرسٽڪ تيزاب]] (C14:0) |tr–0.4 |- |[[پالميٽڪ تيزاب]] (C16:0) |8.7–14.8 |- |[[اسٽيئرڪ تيزاب]] (C18:0) |4.4–6.6 |- |[[اراڪيڊڪ تيزاب]] (C20:0) |3.7–12.2 |- |[[لگنوسيرڪ تيزاب]] (C24:0) |4.0–22.3 |- |[[اوليئڪ تيزاب]] (C18:1) |19.6–27.0 |- |[[لينوليئڪ تيزاب]] (C18:2) |7.5–55.4 |- |[[لينولينيڪ تيزاب]] (C18:3) |2.8–5.6 |} {{clear}} === لوڪ طب === [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ بخار وارن ماڻهن جي پيشانيءَ تي گدامڙي جي ڦر جو [[ضماد]] لڳايو ويندو آهي.<ref name="Doughari" /> هن ڦر ۾ [[جلاب]] واريون خاصيتون پڻ آهن، ۽ ان کي [[قبض]] گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Havinga |first1=Reinout M. |last2=Hartl |first2=Anna |last3=Putscher |first3=Johanna |last4=Prehsler |first4=Sarah |last5=Buchmann |first5=Christine |last6=Vogl |first6=Christian R. |date=February 2010 |title=''Tamarindus indica'' L. (Fabaceae): Patterns of Use in Traditional African Medicine |journal=Journal of Ethnopharmacology |volume=127 |issue=3 |pages=573–588 |doi=10.1016/j.jep.2009.11.028 |pmid=19963055}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Panthong |first1=A |last2=Khonsung |first2=P |last3=Kunanusorn |first3=P |last4=Wongcome |first4=T |last5=Pongsamart |first5=S |date=July 2008 |title=The laxative effect of fresh pulp aqueous extracts of Thai Tamarind cultivars |journal=Planta Medica |volume=74 |issue=9 |doi=10.1055/s-0028-1084885|bibcode=2008PlMed..7484885P }}</ref><ref name=":440">{{Citation|last=Lim|first=T. K.|title=Edible Medicinal and Non-Medicinal Plants|chapter=''Tamarindus indica''|date=2011-11-06|pages=879–905|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-007-1764-0_95|isbn=978-94-007-1763-3}}</ref> [[جاوا]] ۾ ٻاڦ ڏنل ۽ سج ۾ سڪايل پراڻي گدامڙي جي گودي، جنهن کي ''اسم ڪاوا'' چيو وڃي ٿو، جا نچوڙ چمڙي جي مسئلن، جهڙوڪ خارش ۽ جلن، لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هڪ روايتي طريقي موجب گدامڙي کي پاڻيءَ ۾ گهاٽو ڪري پيئڻ سان حمل ڪيرائڻ واري دوا طور پڻ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي ٻوٽي جا مختلف حصا دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ لوڪ طب جي ٻين مقصدن لاءِ به استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="El-Siddig" /> اتر نائيجيريا ۾ گدامڙي جون پاڙون ڪوڙهه جي علاج لاءِ فائديمند سمجهيون وينديون آهن، جڏهن ته آمريڪا جي لوڪ طب ۾ ان جو گودو جلاب، لو لڳڻ ۽ ڳلي جي سور لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /><ref>{{Cite journal|last1=Ojo|first1=James Adebayo|last2=Omoloye|first2=Adebayo Amos|date=2015|title=Life History of the Tamarind Weevil, Sitophilus linearis (Herbst) (Coleoptera: Curculionidae), on Tamarind Seed|journal=Journal of Insects|language=en|volume=2015|pages=1–5|doi=10.1155/2015/429579|issn=2356-7465|doi-access=free}}</ref> ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جي گودي مان اهڙيون گوريون تيار ڪيون ويون آهن، جن بابت وزن گهٽائڻ جو روايتي عقيدو آهي، جڏهن ته برازيل ۾ گودي کي جسم ۾ پاڻيءَ جي کوٽ گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۽ ڪمبوڊيا ۾ گدامڙي جا پيسيل ٻج پيچش لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن، جڏهن ته ايٿوپيا ۾ نرم ڪيل ٻج آنتن جي ڪيڙن خلاف روايتي علاج طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /><ref>{{Cite journal|last1=Havinga|first1=Reinout M.|last2=Hartl|first2=Anna|last3=Putscher|first3=Johanna|last4=Prehsler|first4=Sarah|last5=Buchmann|first5=Christine|last6=Vogl|first6=Christian R.|date=2010-02-17|title=Tamarindus indica L. (Fabaceae): Patterns of use in traditional African medicine|journal=Journal of Ethnopharmacology|volume=127|issue=3|pages=573–588|doi=10.1016/j.jep.2009.11.028|pmid=19963055|issn=0378-8741}}</ref> === ڪاٺ جو ڪم === گدامڙي جي ڪاٺ مان فرنيچر، ٻيڙيون، نقاشيءَ واريون شيون، گھاڻي ۽ ڏنڊي جهڙيون ڦرندڙ ڪاٺي شيون، ڪٽڻ جا تختا ۽ [[ڪرس]] جهڙيون ننڍيون خاص شيون تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي دل ڪاٺ ڳاڙهسري ناسي هوندي آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان ۾ واڱڻائي ڇانوَ پڻ هوندي آهي. دل ڪاٺ عام طور تنگ هوندي آهي ۽ اڪثر رڳو پراڻن ۽ وڏن وڻن ۾ موجود هوندي آهي. هلڪي پيلي سپ ڪاٺ دل ڪاٺ کان چٽيءَ طرح جدا نظر ايندي آهي. دل ڪاٺ کي سڙڻ خلاف پائيدار يا تمام گهڻو پائيدار سمجهيو ويندو آهي ۽ اها جيتن خلاف به مزاحمتي هوندي آهي. ان جي ابتڙ سپ ڪاٺ پائيدار نه هوندي آهي ۽ جيتن، [[فنگس]] ۽ رنگين سڙڻ واري عمل جو شڪار ٿي سگهي ٿي. ڪاٺ جي وڌيڪ ڳاٽائي ۽ هڪ ٻئي ۾ وڪوڙيل رڳن سبب ان تي ڪم ڪرڻ ڏکيو سمجهيو ويندو آهي. دل ڪاٺ ڪٽڻ وارن اوزارن کي جلدي مُڏو ڪري سگهي ٿي، پر ان کي گول ڪرڻ، چنبڙائڻ ۽ آخري پالش ڏيڻ سٺو ٿيندو آهي. دل ڪاٺ قدرتي طور تي تمام سٺي چمڪ حاصل ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Tamarind |url=http://www.wood-database.com/tamarind/ |access-date=22 December 2016 |website=The Wood Database}}</ref> === ڌاتن جي صفائي === گهرن ۽ مندرن ۾، خاص طور [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم وارن]] ايشيائي ملڪن جهڙوڪ [[ميانمار]] ۾، گدامڙي جو گودو پتل جي مذهبي مورتين ۽ ڏيئن، ۽ ٽامي، پتل ۽ ڪانسي جي ٿانون کي چمڪائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=McGee |first=Joah |title=The Golden Path |publisher=Pariyatti Publishing |year=2015 |isbn=978-1-68172-013-5 |language=en}}</ref> === شهري ساوا رستا === ڊچ نوآبادياتي دور ۾ شهري منظرنامي لاءِ وڏي پيماني تي پوکيل گدامڙي جا وڻ اڄ به انڊونيشيا جي ڪيترن رستن جي ڪنارن تي عام نظر اچن ٿا. اهي ويهين صديءَ جي شروعاتي ڊچ شهري رٿابنديءَ جي زنده ورثي طور پڻ ڏٺا وڃن ٿا. ===تحقيق=== گدامڙي جي پنن جي [[نچوڙ]] ۾ [[لوپيئول]]، [[ڪيٽيچن]]، [[ايپي ڪيٽيچن]]، [[ڪوئرسيٽن]] ۽ [[آئسورهامنيٽن]] موجود هوندا آهن.<ref>{{cite journal|title=Two triterpenes lupanone and lupeol isolated and identified from Tamarindus indica linn. |journal=[[پاڪستان جرنل آف فارماسيوٽيڪل سائنسز]]|volume=20|issue=2|pages=125–7|pmid=17416567|year=2007|last1=Imam|first1=S.|last2=Azhar|first2=I.|last3=Hasan|first3=M. M.|last4=Ali|first4=M. S.|last5=Ahmed|first5=S. W.}}</ref> انتهائي اعليٰ ڪارڪردگي واري [[مائع ڪروميٽوگرافي]] جي تجزين مان ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ٻجن ۾ [[ڪيٽيچن]]، [[پروسيانڊن بي 2]]، [[ڪيفيڪ تيزاب]]، [[فيرولڪ تيزاب]]، [[ڪلورامفينيڪول]]، [[مائيري سيٽن]]، [[مورين (فليوونول)|مورين]]، ڪوئرسيٽن، [[ايپي جينن]] ۽ [[ڪيمپفيرول]] موجود هئا.<ref>{{Cite journal |doi=10.1186/s12906-015-0963-2|pmid=26683054|pmc=4683930|year=2015|last1=Razali|first1=N.|title=Polyphenols from the extract and fraction of ''T. indica'' seeds protected HepG2 cells against oxidative stress|journal=[[بي ايم سي ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]]|volume=15|article-number=438|last2=Mat Junit|first2=S.|last3=Ariffin|first3=A.|last4=Ramli|first4=N. S.|last5=Abdul Aziz|first5=A. |doi-access=free }}</ref> ==پوک== ٻجن جي [[ٻج جي کل کي ڪمزور ڪرڻ|کل کي رڳڙي يا ڪٽي ڪمزور]] ڪري سگهجي ٿو، يا انهن کي ٿوري دير لاءِ اُٻارڻ سان [[انڪورجڻ]] جي شرح وڌائي سگهجي ٿي. جيڪڏهن ٻج سڪي حالت ۾ رکيا وڃن ته اهي ڪيترن مهينن تائين انڪورجڻ جي صلاحيت برقرار رکن ٿا.<ref name=Morton/> گدامڙي آفريڪا جو هڪ روايتي خوراڪي ٻوٽو آهي. جيتوڻيڪ ان جي وڏي پيماني تي واپاري پوک نه ڪئي ويندي آهي،<ref name="El-Siddig" /> پر ان ۾ غذائيت بهتر ڪرڻ، خوراڪي تحفظ وڌائڻ، ڳوٺاڻي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ زمين جي پائيدار سار سنڀال ۾ مدد ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي.<ref>{{cite book |url=https://nap.nationalacademies.org/catalog/11879/lost-crops-of-africa-volume-iii-fruits |title=Lost Crops of Africa |date=January 25, 2008 |publisher=[[نيشنل اڪيڊميز پريس]] |isbn=978-0-309-10596-5 |volume=III: Fruits |chapter=Tamarind |doi=10.17226/11879 |access-date=July 17, 2008 |chapter-url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11879&page=149|author=National Research Council|author-link=نيشنل اڪيڊميز آف سائنسز، انجنيئرنگ ۽ ميڊيسن#پروگرام يونٽ |location=Washington, DC |pages=149–164}}</ref> هي وڻ هندستان جي مختلف علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکيو وڃي ٿو، خاص طور [[مهاراشٽر]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]] ۽ [[تامل ناڊو]] ۾. ويهين صديءَ جي آخر ڌاري هندستان جي وسيع گدامڙي باغن مان هر سال لڳ ڀڳ {{convert|250000|t|abbr=off}} پيداوار حاصل ٿيندي هئي.<ref name=Morton/> هي وڻ گهڻي عرصي کان [[قدرتي بڻجڻ|قدرتي بڻيل]] حالت ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، سري لنڪا، فلپائن، ڪيريبين ۽ پئسفڪ ٻيٽن ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name=Morton/> [[آسيان]] ملڪن مان ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جا سڀ کان وڏا باغ آهن، جنهن کان پوءِ انڊونيشيا، ميانمار ۽ فلپائن اچن ٿا. ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ گدامڙي کي ''اسم'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Asam or Tamarind tree (Tamarindus indica) on the Shores of Singapore |url=http://www.wildsingapore.com/wildfacts/plants/coastal/tamarindus/indica.htm |access-date=14 April 2018 |website=www.wildsingapore.com}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ هي وڏي پيماني تي پوکجندڙ واپاري فصل آهي، جنهن جي خالص پيداوار هندستان کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهي. ان جي پوک خاص طور ڏاکڻين رياستن، خاص ڪري ڏکڻ فلوريڊا ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ ان کي ڇانوَ لاءِ، روڊن جي ڪنارن، گهرن جي اڱڻن ۽ پارڪن ۾ پڻ پوکيو ويندو آهي.<ref name="UN_FAO">{{cite web |title=Food and Agriculture Organization of the United Nations |url=http://www.fao.org/teca}}</ref> ===باغباني=== ڏکڻ ايشيا ۽ خطه حاره جي ٻين علائقن ۾ گدامڙي جا وڻ سينگار ۽ باغبانيءَ لاءِ پوکيا ويندا آهن. ڪيترن ايشيائي ملڪن ۾ ان کي عام طور [[بونسائي]] طور پوکيو ويندو آهي، جڏهن ته معتدل علائقن ۾ ان کي گهرن اندر پڻ بونسائي طور وڌايو ويندو آهي.<ref name="Ma-Ke_Tamarindus indica">{{cite web |last=D'Cruz |first=Mark |title=''Tamarindus indica'': Tamarind - Indian tamarind - kily tree - Imli |url=http://makebonsai.com/guide/bonsailink.asp?quicklink=5064&name=Tamarindus_indica |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514031402/http://www.makebonsai.com/guide/bonsailink.asp?quicklink=5064&name=Tamarindus_indica |archive-date=May 14, 2012 |access-date=August 19, 2011 |website=myBonsaiCareGuide |location=Hounslow, UK |publisher=Mǎ-kè Bonsai}}</ref> ==ڪتن ۾ زهريت== گدامڙي ڪتن لاءِ زهريلي ٿي سگهي ٿي ۽ ان سان [[اوچتي گڙدي جي تڪليف]] پيدا ٿيڻ جو خطرو هوندو آهي. ان جون علامتون، جن ۾ کائڻ کان 6–12 ڪلاڪن اندر الٽي يا دست، سستي يا پاڻيءَ جي کوٽ شامل ٿي سگهي ٿي، ۽ ان جو تجويز ڪيل حياتياتي سبب، يعني [[ٽارٽارڪ تيزاب]]، ڪتن ۾ [[انگور جي زهريت]] سان ملندڙ جلندڙ آهن.<ref>{{cite web |title=Grape, Raisin, and Tamarind (''Vitis'' spp, ''Tamarindus'' spp) Toxicosis in Dogs |url=https://www.merckvetmanual.com/toxicology/food-hazards/grape-raisin-and-tamarind-vitis-spp-tamarindus-spp-toxicosis-in-dogs |website=[[مرڪ ويٽرنري مينوئل]]|date=September 2024 |last=Hayes |first=Cristine |location=Rahway, NJ |publisher=[[مرڪ اينڊ ڪمپني]] |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20250624045530/https://www.merckvetmanual.com/toxicology/food-hazards/grape-raisin-and-tamarind-vitis-spp-tamarindus-spp-toxicosis-in-dogs |archive-date=2025-06-24 |access-date=2025-07-06}}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline|Tamarindus indica}} * SEA Hand Book-2009: Published by The Solvent Extractors' Association of India * [http://www.westafricanplants.senckenberg.de/root/index.php?page_id=14&id=1535 ''Tamarindus indica''] in Brunken, U., Schmidt, M., Dressler, S., Janssen, T., Thiombiano, A. & Zizka, G. 2008. West African plants – A Photo Guide. * {{Cite EB1911|short=x|wstitle=Tamarind}} * {{Cite NSRW|short=x|wstitle=Tamarind}} {{Herbs & spices}} {{Non-timber forest products}} {{Taxonbar|from1=Q80235|from2=Q14566708}} [[زمرو:ڊيٽاريوئيڊي]] [[زمرو:آفريڪا جا اصلوڪا ميوا]] [[زمرو:کاڌي لائق داليون]] [[زمرو:دوائن وارا ٻوٽا]] [[زمرو:کٽا ميوا]] [[زمرو:خطه حاره جا ميوا]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:هندستاني مصالحا]] [[زمرو:آفريڪا جا وڻ]] [[زمرو:غير ڪاٺي ٻيلي جون پيداوارون]] [[زمرو:1753ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] [[زمرو:مرڪب پنن وارا ٻوٽا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:سنڌ جا وڻ]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] 6ydzcmi3d0w6s5bfio530fip70mylcu 400729 400728 2026-08-04T01:57:50Z Intisar Ali 8681 /* */ 400729 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text=''[[ٽيمرڪس]]'' (تمرسڪ)، ننڍن گلدار وڻن ۽ جهنگلي ٻوٽن جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = گدامڙي | image = Tamarindus indica pods.JPG | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Mark, J. |date=2017 |title=''Tamarindus indica'' |volume=2017 |article-number=e.T62020997A62020999 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T62020997A62020999.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | display_parents = 3 | genus = Tamarindus | parent_authority = [[ڪارل لينيئس|ايل.]] | species = indica | authority = L. 1753 | synonyms = {{Plainlist| *''ڪوارائيا'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ڪوارائيا ايليگنس'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ٽيمرنڊس ايريٿريئس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس اوڪسيڊينٽالس'' <small>گارٽن. 1791</small> *''ٽيمرنڊس آفيشينالس'' <small>هوڪر 1851</small> *''ٽيمرنڊس سومالينسس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس امبروسا'' <small>سالسبري 1796</small> }} | synonyms_ref = <ref name="WFO">{{cite web |url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000170926-2026-06 |title=''Tamarindus indica'' L. |date=2026 |website=[[ورلڊ فلورا آن لائن|WFO Plant List]] |publisher=World Flora Online Consortium |access-date=2 August 2026 }}</ref> <ref>{{cite book |author=Quattrocchi U. |date=2012 |title=CRC World Dictionary of Medicinal and Poisonous Plants: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology |url=https://www.crcpress.com/CRC-World-Dictionary-of-Medicinal-and-Poisonous-Plants-Common-Names-Scientific/Quattrocchi/p/book/9781482250640 |location=بوڪا ريٽن، لوزيانا |publisher=[[سي آر سي پريس]]، [[ٽيلر اينڊ فرانسس گروپ]] |pages=3667–3668 |isbn=978-1-4200-8044-5 |access-date=February 28, 2017 |archive-date=November 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101163251/https://www.crcpress.com/CRC-World-Dictionary-of-Medicinal-and-Poisonous-Plants-Common-Names-Scientific/Quattrocchi/p/book/9781482250640 }}</ref> <ref>{{cite web |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomygenus.aspx?id=24637 |title=''Cavaraea'' Speg. |author=USDA |author-link=USDA |author2=ARS |author2-link=Agricultural Research Service |author3=National Genetic Resources Program |date=10 February 2005 |website=[[جرمپلازم ريسورسز انفارميشن نيٽورڪ]]—(GRIN) [Online Database] |publisher=[[هينري اي. والس بيلٽسويل زرعي تحقيقي مرڪز|نيشنل جرمپلازم ريسورسز ليبارٽري]]، بيلٽسويل، ميري لينڊ |access-date=28 February 2017 }}</ref> }} '''گدامڙي''' ('''''Tamarindus indica''''') [[دالين وارو خاندان|دالين واري خاندان]] (Fabaceae) جو هڪ وڻ آهي، جيڪو کاڌي لائق ڦر پيدا ڪري ٿو. هي وڻ [[اڀرندي آفريڪا جي اڀرندي خطي|اڀرندي آفريڪا]] جو اصلوڪو آهي، جڏهن ته [[ايشيا]] جي ڪيترن ئي علائقن ۾ قدرتي طور پکڙجي ويو آهي.<ref name="Morton">{{cite book |author=Morton, Julia F. |author-link=جوليا مورٽن |title=Tamarind; In: Fruits of Warm Climates |pages=115–121 |url=https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops & Plant Products، [[پرڊيو يونيورسٽي]] |year=1987 |isbn=978-0-9653360-7-9 }}</ref> <ref name="El-Siddig">{{cite book |author1-last=El-Siddig |author1-first=K. |author2-last=Gunasena |author2-first=H.P.M. |author3-last=Prasad |author3-first=B.A. |author4-last=Pushpakumara |author4-first=D.K.N.G. |author5-last=Ramana |author5-first=K.V.R. |author6-last=Vijayanand |author6-first=P. |author7-last=Williams |author7-first=J.T. |editor1=J.T. Williams |display-editors=etal |date=2006 |title=Fruits for the Future 1 – Tamarind: Tamarindus indica L. |url=https://www.southampton.ac.uk/assets/imported/transforms/content-block/UsefulDownloads_Download/2A8DB4548C2146D7B5FEBD39B49B9727/Tamarindus%20indica.zip |location=[[سائوٿيمپٽن، برطانيا]] |publisher=[[گهٽ استعمال ٿيندڙ فصلن جو بين الاقوامي مرڪز]]، [[سائوٿيمپٽن يونيورسٽي]] |isbn=0-85432-859-9 |access-date=7 July 2025 |edition=Revised }}</ref> <ref>{{cite journal |vauthors=Martin I |title=Fruits for the Future. 1. Revised edition. Tamarind (Tamarindus indica L.) by K. El-Siddeg, H. P. M. Gunesana, B. A. Prasad, D. K. N. G. Pushpukumara, K. V. R. Ramana, P. Vijayananand and J. T. Williams |journal=Experimental Agriculture |date=2007 |volume=43 |issue=3 |page=407 |doi=10.1017/S0014479707005170 }}</ref> جنس '''''ٽيمرنڊس''''' هڪ واحد جنسي (مونو ٽاپڪ) جنس آهي، جنهن ۾ صرف هيءَ هڪ ئي نوع شامل آهي.<ref name="WFO"/> گدامڙي جي وڻ تي ڀوري رنگ جون ڦريون ٿينديون آهن، جن جي اندر مٺو، کٽو ۽ تيز ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو دنيا جي مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي جو گودو روايتي دوائن، قدرتي رنگ (dye) ۽ ٻين گهڻن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="Morton"/> هن وڻ جي ڪاٺ مان مختلف ڪاٺيءَ جون شيون تيار ڪيون وينديون آهن، جڏهن ته ٻجن مان تيل پڻ ڪڍيو ويندو آهي. ان جا نرم پن [[هندستاني طعام|هندستاني]] ۽ [[فلپائني طعام|فلپائني]] کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Morton"/><ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/heres-what-you-can-cook-with-tender-tamarind-leaves/article23695502.ece |title=Here's what you can cook with tender tamarind leaves |newspaper=The Hindu |date=2018-04-27}}</ref> گدامڙي جي خوراڪي، دوائن ۽ صنعتي اهميت سبب هن جي پوک دنيا جي [[خطه حاره|خطه حاره]] ۽ [[نيم خطه حاره]] وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڪئي ويندي آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي (Tamarind) کي هندستانيءَ ۾ امِلي، فارسيءَ ۾ تمر هندي ۽ انگرزيءَ ۾ ٽامرنڊس چوندا آهن. هيءَ کٽاڻ لاءِ مصالح جي ڪم ۾ ايندي آهي. هي تمام وڏو وڻ ٿئي ٿو ۽ جتي ڪٿي ٿئي ٿو. مئي ۾ ڦر پچائي ٿو ۽ فيبروريءَ ۾ گل ڪري ٿو. ان جا ٻه ٽي قسم آهن: هڪڙو کٽو ڦر وارو، ٻيو مٺي ڦر وارو ۽ ٽيون ڳاڙهي ڦر وارو. پويون قسم سڀ کان عمدو آهي. هن جون ڦريون ٿين ٿيون. عمدي قسم جون ڦريون ته آچار ۽ مربي ۾ ڪم اينديون آهن. [[فائل:TamarindSeedling.jpg|thumb|left|250px|گدامڙيء جو ٻج]] وڻ ٻج مان ٿو ٿئي، پر جي باغ جي ڪم لاءِ ننڍو قد جو ڪرڻو هجي ته گوٽيءَ جي تجويز ڪجي. ڏيهي ماڻهو چوندا آهن ته جتي هي وڻ هوندو آهي، اتي آسپاس اڪثر بيماري رهندي آهي.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> [[فائل:tamarind2.jpg|thumb|250px]] == وضاحت == گدامڙي هڪ ڊگهي عمر وارو ۽ وچولي رفتار سان وڌندڙ [[وڻ]] آهي، جيڪو وڌ ۾ وڌ {{convert|25-30|m|ft|abbr=off}} اوچائي تائين پهچي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جي [[ڇٽي]] گهاٽي پنن واري، بيقاعده ۽ [[گلدان]] جهڙي شڪل رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ {{cvt|12|m|ft}} ويڪري ٿي سگهي ٿي.<ref name=Morton/> گدامڙي جي ٿڙ جو گهيرو {{cvt|7.5|m|ft}} تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هي وڻ کليل سج ۾ چڱيءَ طرح وڌندو آهي. ان لاءِ [[چيڪڻي مٽي]]، [[لومي مٽي]]، [[وارياسي مٽي]] ۽ هلڪي تيزابي مٽي موزون هوندي آهي. هي وڻ خشڪي ۽ سامونڊي ڪنارن تي هوا سان ايندڙ لوڻ کي به چڱيءَ ريت برداشت ڪري سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جا [[سدابهار]] پن هڪ ٻئي جي وراڻيءَ سان لڳل هوندا آهن ۽ [[پنن جي بناوت|جوڙ پنن]] (paripinnately compound) تي مشتمل هوندا آهن. پنن جا ننڍڙا حصا (leaflets) چمڪندڙ سائي رنگ جا، بيضاوي شڪل جا ۽ پنکڙي نما رڳن وارا هوندا آهن، جن جي ڊيگهه عام طور {{convert|15|cm|in|0|abbr=off}} کان گهٽ هوندي آهي.<ref name=Morton/> وڻ جي عمر وڌڻ سان ان جون ٽاريون مرڪزي [[ٿڙ]] مان هيٺ لڙڪي پونديون آهن. باغبانيءَ ۾ وڻ جي مناسب شڪل، گهاٽائي ۽ ڦر لاهڻ ۾ آساني لاءِ انهن ٽارين جي [[ڇانگ]] ڪئي ويندي آهي.<ref name=Morton/> هي هڪ خطه حاره وارو وڻ آهي، تنهنڪري ٿڌ ۽ پالي کي برداشت نٿو ڪري سگهي. سامهون سامهون لڳل پنن سبب هوا لڳڻ وقت وڻ جو پنن وارو حصو خوبصورت لهرائجي ٿو. گدامڙي جي ڪاٺ ۾ ڳاڙهسرو سخت [[دل ڪاٺ]] ۽ ان جي چوڌاري نرم پيلسري [[سپ ڪاٺ]] هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref>{{Cite news |date=2007-07-09 |title=Tamarind: a multipurpose tree |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/255407 |access-date=2017-06-04}}</ref> گدامڙي جا گل ننڍا پر سهڻا هوندا آهن، جن ۾ ڳاڙهي ۽ پيلي رنگن جا ڊگها گل شامل هوندا آهن. هر گل لڳ ڀڳ 2.5 سينٽي ميٽر ويڪرو، پنج پنکڙين وارو ۽ ننڍڙن [[گلن جي جهومڪي]] (raceme) ۾ لڳندو آهي. گلن جو بنيادي رنگ پيلو هوندو آهي، جنهن تي نارنگي يا ڳاڙهيون ليڪون هونديون آهن.<ref name=Morton/> گل کلڻ کان اڳ ڪليون گلابي رنگ جون هونديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا چار [[سپل]] گلابي هوندا آهن، جيڪي گل کلڻ سان ڇڻي ويندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Tamarind |url=http://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918082939/https://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-date=September 18, 2020 |access-date=2017-06-04 |work=Plant Lexica}}</ref> <gallery mode="nolines"> File:TamarindSeedling.jpg|ٻوٽو File:Tamarind flower vijayanrajapuram 02.jpg|گل File:Tamarindus indica-flowers.jpg|گل File:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|پن ۽ ڦر File:Tamarind clara.jpg|[[سانتا ڪلارا، ڪيوبا]] ۾ گدامڙي جو وڻ </gallery> === ڦر === [[فائل:Tamarindus_indica_18.jpg|thumb|فلپائن ۾ گدامڙي (Sampalok)]] [[فائل:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|thumb|گدامڙي جي وڻ جو ٿڙ]] گدامڙي جو ڦر هڪ اهڙي [[ڦر]] جي صورت ۾ هوندو آهي، جيڪو پچڻ کان پوءِ پاڻمرادو نه ڦاٽندو آهي (indehiscent pod). هي ڦر عام طور {{cvt|12|to|15|cm|in|frac=2}} ڊگهو ٿيندو آهي ۽ ان جي ٻاهرئين کل سخت ناسي رنگ جي هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref name="Doughari"/><ref name="UF_FactSheet"/><ref name="FloriData"/> ڦر جي اندر ڳاڙهسري يا ناسي رنگ جو رسيلي ۽ کٽي ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو پچڻ سان ڀورو يا ڳاڙهسرو ڀورو ٿي ويندو آهي.<ref name=Morton/> ايشيا ۾ ٿيندڙ گدامڙي جون ڦريون نسبتاً ڊگهيون هونديون آهن، جن ۾ عام طور 6 کان 12 ٻج هوندا آهن، جڏهن⁠تہ آفريڪا ۽ اولهه هندستان جي قسمن ۾ ننڍيون ڦريون ٿينديون آهن، جن ۾ 1 کان 6 ٻج هوندا آهن. ٻج ڪجهه چپٽا، سخت ۽ چمڪندڙ ناسي رنگ جا هوندا آهن. گدامڙي جو ڦر مٺو ۽ کٽو ذائقو رکي ٿو.<ref name=Morton/> هڪ مڪمل بالغ وڻ هر سال وڌ ۾ وڌ {{cvt|225|kg|lb}} تائين ڦر ڏئي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> ==جينوميات== 2025ع ۾ '''''ٽيمرنڊس انڊيڪا''''' جي مڪمل، بنا خال واري **ٽيلومير کان ٽيلومير** (Telomere-to-telomere؛ T2T) جينوم اسيمبلي شايع ڪئي وئي. هن جينوم جي ڪل ماپ لڳ ڀڳ 809.5 ميگا بيس (Mb) آهي، جيڪا 12 شبه-ڪروموسومن (pseudochromosomes) تي ترتيب ڏني وئي آهي. هن اسيمبلي جي BUSCO مڪمل هجڻ جي شرح 98.8 سيڪڙو رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ 30,753 پروٽين-ڪوڊ ڪندڙ جينن (protein-coding genes) جي اڳڪٿي ڪئي وئي.<ref name=Li2026>{{cite journal | last1 = Li | first1 = Zhidong | last2 = Wang | first2 = Shenghao | last3 = Wang | first3 = Shuling | last4 = Wang | first4 = Chong | last5 = Zhang | first5 = Hongbin | last6 = Chen | first6 = Fei | last7 = Wang | first7 = Wenquan | title = ''Tamarindus indica'' telomere-to-telomere genome reveals tartaric acid accumulation in fruit | journal = Plant Diversity | volume = 48 | issue = 2 | pages = 429–432 | date = 2025-12-22 | doi = 10.1016/j.pld.2025.12.011 | pmid = 41982297 | pmc = 13071445 | doi-access = free }}</ref> هن جينومي تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ڦر ۾ [[ٽارٽارڪ تيزاب]] جي وڏي مقدار گڏ ٿيڻ سان لاڳاپيل جينن ۽ حياتياتي رستن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جيڪا هن ڦر جي مخصوص کٽي ذائقي ۽ حياتياتي خاصيتن کي سمجهڻ ۾ اهم اڳڀرائي ليکي وڃي ٿي.<ref name=Li2026/> ==اشتقاق== گدامڙي جو نالو عربي ٻوليءَ جي اصطلاح '''{{langx|ar|تمر هندي}}''' (''تمر هندي'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ''"هندستاني کارڪ"'' يا ''"هندستاني کجور"''.<ref>{{cite dictionary |entry=tamarind |title=The Concise Oxford Dictionary of English Etymology |editor1=T. F. Hoad |publisher=Oxford University Press |date=2003 |doi=10.1093/acref/9780192830982.001.0001 |isbn=978-0-19-172715-3}}</ref> وچئين دور جي ڪيترن ئي جڙي ٻوٽين جي ماهرن ۽ طبيبن هن ٻوٽي لاءِ ''tamar indi'' جو نالو استعمال ڪيو، جڏهن⁠ته وچئين دور جي لاطيني ٻوليءَ ۾ ان کي ''tamarindus'' لکيو ويندو هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] پڻ پنهنجي سفرنامن ۾ هن ٻوٽي جو ذڪر ''tamarandi'' جي نالي سان ڪيو آهي.{{cn|date=January 2026}} ===عام نالا=== ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مختلف ملڪن ۾ گدامڙي جا ڪيترائي مقامي نالا رائج آهن. [[انڊونيشيا]] ۽ [[ملائيشيا]] ۾ ان کي ''asam jawa'' (جاوا جي کٽي ميوي) يا مختصر طور ''asam'' چيو وڃي ٿو،<ref name="Heyne">{{cite book |last1=Heyne |first1=Karel |title=De nuttige planten van Nederlandsch-Indië, tevens synthetische catalogus der verzamelingen van het Museum voor Technischeen Handelsbotanie te Buitenzorg |date=1913 |publisher=Museum vor Economische Botanie & Ruygrok |location=Butienzorg |pages=232–235 |language=nl |entry=Tamarindua indica L. |chapter-url=https://archive.org/details/denuttigeplanten02heyn/page/232/mode/2up?view=theater}}</ref> جڏهن⁠ته [[تيمور]] ۾ ''sukaer'' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Asam Tree |url=https://www.nparks.gov.sg/gardens-parks-and-nature/heritage-trees/ht-2001-28 |website=National Parks of Singapore |access-date=14 January 2021}}</ref> [[فلپائن]] ۾ [[فلپائني ٻولي]]ءَ ۾ ان جو نالو ''sampalok'' يا ''sampaloc'' ۽ [[سيبوانو ٻولي]]ءَ ۾ ''sambag'' آهي.<ref name="Polistico">{{cite book |last1=Polistico |first1=Edgie |title=Philippine Food, Cooking, & Dining Dictionary |publisher=Anvil Publishing, Inc. |date=2017 |isbn=978-621-420-087-0}}</ref> [[ٿائيلينڊ]] ۾ ان کي ''makham'' (مکھام) چيو ويندو آهي. ==ورهائجڻ== '''''Tamarindus indica''''' اصل ۾ [[ڀونواٽ آفريڪا]] جي مقامي جنس آهي.<ref name=Morton/> نباتاتي تحقيق موجب هن ٻوٽي جو اصل مرڪز سوڊاني ساوانا (Sudanian belt) جا خشڪ علائقا آهن، جيڪي [[سوڊان]] جي [[ڪردفان]] واري علائقي کان شروع ٿي اولهه طرف سب سهارا آفريڪا تائين پکڙيل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Martin |first=Ian |date=2007 |title=Fruits for the Future. 1. Revised edition. Tamarind |journal=Experimental Agriculture |volume=43 |issue=3 |page=407 |doi=10.1017/S0014479707005170}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bowe |first1=C. |last2=Haq |first2=N. |date=2010 |title=Quantifying the global environmental niche of an underutilised tropical fruit tree (Tamarindus indica) using herbarium records |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |volume=139 |issue=1–2 |pages=51–58 |doi=10.1016/j.agee.2010.06.016}}</ref> هي ٻوٽو ننڍي کنڊ ۾ ايتري پراڻي زماني کان پوکيو ويندو رهيو آهي، جو ڪڏهن ڪڏهن ان کي هتي جو به مقامي ٻوٽو سمجهيو ويندو آهي،<ref name=Morton/> جيتوڻيڪ جهنگلي حالت ۾ اهو آفريڪا ۾ ملي ٿو. [[عربستان]] ۾ به، خاص طور [[ظفار]] (عمان) جي سامونڊي جبلن جي ڍلانن تي، اهو جهنگلي حالت ۾ وڌندو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هي ٻوٽو هزارين سال اڳ انساني واپار ۽ پوک ذريعي ڏکڻ ايشيا ۾ پهتو.<ref name=Morton/><ref name="Popenoe">{{cite book|last=Popenoe|first=W.|title=Manual of Tropical and Subtropical Fruits|publisher=Hafner Press|year=1974|pages=432–436|url=https://archive.org/details/manualoftropical00poperich}}</ref> اڄڪلهه گدامڙي سڄي اڀرندي ۽ اولهندي اڌگول جي گرم ۽ نيم گرم علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکي وڃي ٿي، ۽ آفريڪا کان وٺي [[ڏکڻ ايشيا]]، [[آسٽريليا]]، [[ميڪسيڪو]]، [[مرڪزي آمريڪا]] ۽ ڏکڻ آمريڪا تائين ڦهليل آهي.<ref name=Morton/> سورهين صديءَ دوران اسپيني ۽ پورچوگالي آبادڪارن ان کي ميڪسيڪو ۽ مرڪزي آمريڪا ۾ متعارف ڪرايو، جتي بعد ۾ اهو مقامي کاڌن جو اهم جزو بڻجي ويو.<ref name="Tamale">{{cite book |last1=Tamale|first1=E.|last2=Jones|first2=N.|last3=Pswarayi-Riddihough|first3=I.|title=Technologies Related to Participatory Forestry in Tropical and Subtropical Countries|publisher=World Bank Publications|date=1995|isbn=978-0-8213-3399-0}}</ref> ==استعمال== گدامڙي جي وڻ جا تقريباً سڀئي حصا، جن ۾ ڪاٺ، ڇوڏو، گل، پن، ڦر جو گودو ۽ ٻج شامل آهن، ماحولياتي، تجارتي، غذائي ۽ روايتي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name=Morton/> هي وڻ روڊن جي ڪنارن، باغن ۽ پارڪن ۾ ڇانوَ ۽ سينگار لاءِ پڻ وڏي پيماني تي پوکيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ===غذائيت=== {{nutritional value | name = خام گدامڙي | image = Tamarind fruits (Tamarindus indica 'Si Thong').jpg | kJ = 1000 | water = 31.40 g | protein = 2.8 g | fat = 0.6 g | satfat = 0.272 g | monofat = 0.181 g | polyfat = 0.059 g | carbs = 62.5 g | fiber = 5.1 g | sugars = 57.4 | calcium_mg = 74 | copper_mg = 0.086 | iron_mg = 2.8 | magnesium_mg = 92 | phosphorus_mg = 113 | potassium_mg = 628 | selenium_ug = 1.3 | sodium_mg = 28 | zinc_mg = 0.1 | vitA_ug = 2 | vitA_iu = 30 | vitC_mg = 3.5 | thiamin_mg = 0.428 | riboflavin_mg = 0.152 | niacin_mg = 1.938 | pantothenic_mg = 0.143 | vitB6_mg = 0.066 | folate_ug = 14 | choline_mg = 8.6 | vitE_mg = 0.1 | vitK_ug = 2.8 | note = [https://fdc.nal.usda.gov/food-details/167763/nutrients FoodData Central] }} خام گدامڙي جي ڦر ۾ لڳ ڀڳ 63 سيڪڙو ڪاربوهائيڊريٽ، 31 سيڪڙو پاڻي، 3 سيڪڙو پروٽين ۽ 1 سيڪڙو چرٻي هوندي آهي. هر 100 گرام خام گدامڙي مان لڳ ڀڳ 1000 ڪلو جول (239 ڪلوڪيلوري) توانائي حاصل ٿئي ٿي. هي [[ٿيامين]] (وٽامن بي₁)، [[ميگنيشيم]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙن اهم غذائي جزن جو سٺو ذريعو آهي، جيڪي انساني جسم جي اعصابي، عضلاتي ۽ ميٽابولڪ عملن لاءِ ضروري آهن.<ref name=Morton/> === کاڌي ۾ استعمال === [[فائل:Tamarind paste.jpg|thumb|گدامڙي جو گودو]] [[فائل:Tamarind ball.jpg|thumb|گدامڙي جون گوليون]] گدامڙي جو ڦر ان جي ڏانڊيءَ مان ڦري کي ڇڪي لاهي چونڊيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ڪچي ڦر جو سخت سائو گودو کارين کاڌن ۾، [[اچار]] ٺاهڻ لاءِ، يا [[گھانا]] ۾ ڪن زهريلي [[يام]] قسمن کي انساني واپرائڻ لاءِ محفوظ بڻائڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> جيئن جيئن ڦر پچي ٿو، تيئن اهو وڌيڪ مٺو ۽ گهٽ کٽو يا تيزابي ٿيندو وڃي ٿو. مختلف پوکيل قسمن ۾ کٽاڻ جي مقدار مختلف هوندي آهي، ۽ ڪجهه مٺن قسمن ۾ پچڻ کان پوءِ تيزابيت لڳ ڀڳ نه هوندي آهي.{{cn|date=July 2025}} گدامڙي جو گودو هن ٻوٽي جو سڀ کان عام استعمال ٿيندڙ حصو آهي، جيڪو [[چٽڻي]]، ڪڙهين ۽ مختلف ساسن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[ورسيسٽرشائر ساس]]،<ref name="BBCrecipes">{{cite web |title=BBC Food:Ingredients—Tamarind recipes |url=https://www.bbc.co.uk/food/tamarind |work=BBC |access-date=February 23, 2015}}</ref> [[ايڇ پي ساس]]، [[باربيڪيو ساس]] جا ڪجهه برانڊ،<ref>{{Cite web |title=Original Sweet & Thick BBQ Sauce - Products - Heinz |url=https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce |access-date=2024-03-29 |website=www.heinz.com |language=en-US |archive-date=March 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329024442/https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce }}</ref><ref>{{Cite web |title=MasterFoods Barbecue Sauce 500mL Ingredients |url=https://www.masterfoods.com.au/products/masterfoods-squeezy-barbecue-sauce-500ml}}</ref> ۽ روايتي [[شربت]] ۾.<ref>{{Cite book |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-803138-4 |pages=403–412 |editor1=Sueli Rodrigues |editor2=Ebenezer de Oliveira Silva |editor3=Edy Sousa de Brito |last=Azad |first=Salim |title=Exotic Fruits |chapter=Tamarindo—Tamarindus indica |date=2018 |doi=10.1016/B978-0-12-803138-4.00055-1}}</ref> هندستان ۽ پاڪستان ۾ مٺي گدامڙي جي چٽڻي ڪيترن هلڪن کاڌن سان کائي ويندي آهي ۽ اڪثر [[سموسو|سموسن]] سان پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite book |title=The Complete Asian Cookbook |page=88 |publisher=Tuttle Publishing |url=https://books.google.com/books?id=Mdfacqx2UaQC&q=%22tamarind%22+pakistan |isbn=978-0-8048-3757-6 |date=2006}}</ref> [[وچ اوڀر]] ۾، [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] کان [[ايران]] تائين، گدامڙي کارين کاڌن ۾ استعمال ٿيندي آهي، خاص طور گوشت وارن شوربن ۾، ۽ مٺو-کٽو ذائقو پيدا ڪرڻ لاءِ اڪثر سڪل ميون سان گڏ ملائي ويندي آهي.<ref>[https://theworld.org/stories/2014/07/02/poopa "Tamarind is the 'sour secret of Syrian cooking'"]. PRI. July 2014</ref><ref>{{Cite web |title=Georgian Chicken in Pomegranate and Tamarind Sauce Recipe |author1=Phyllis Glazer |author2=Miriyam Glazer |author3=Joan Nathan |url-access=subscription |url=https://cooking.nytimes.com/recipes/11849-georgian-chicken-in-pomegranate-and-tamarind-sauce |access-date=2023-02-07 |website=NYT Cooking |language=en-US}}</ref> [[رمضان]] دوران گدامڙي مان روايتي مشروب ''[[تمر هندي]]'' تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] ۾ مشهور آهي. هي مشروب گدامڙي جي گودي کي پاڻيءَ ۾ اُٻاري، کنڊ سان مٺو ڪري ۽ پوءِ ڇاڻ ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ڪن قسمن ۾ ذائقي کي بهتر ڪرڻ لاءِ [[گلاب جو پاڻي]] ۽ [[ليمون جو رس]] پڻ شامل ڪيو ويندو آهي. گهٽين ۾ وڪرو ڪندڙ هن مشروب جي ورڇ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا آهن؛ اهي اڪثر رس سان ڀريل وڏا ٽامي جا ٿانوَ پٺيءَ تي کڻندا آهن ۽ واٽهڙن کي آسانيءَ سان مشروب ڏيڻ لاءِ پنهنجي چيلهه جي چوڌاري ڪيترائي پيالا لڳائيندا آهن.<ref>[https://www.middleeasteye.net/discover/ramadan-five-drinks-thirst-quenching-middle-east Ramadan: Five thirst-quenching drinks from across the Middle East], Nur Ayoubi, 4 April 2022, [[مڊل ايسٽ آئي]]</ref> گدامڙي کي مختلف يهودي برادرين جي [[ڪوشر]] ۽ [[يهودي طعام]] ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. ان جو آغاز ستين صديءَ ۾ [[ريشم رستو|ريشم رستي]] وسيلي يهودي واپارين پاران وچ اوڀر ۾ آڻڻ کان ٿيو. شامي يهودي گدامڙي جو شربت تيار ڪندا آهن، جنهن کي ''او'' يا ''اوڪ'' چيو وڃي ٿو. ان لاءِ گودي کي پاڻيءَ ۾ پسائي، ڇاڻ ڪري، کنڊ ۽ ليمون سان اُٻاريو ويندو آهي، ۽ پوءِ ان کي ''يبرا'' (ڀريل انگور جا پن)، ''بازرگان'' (بلغر سلاد)، [[ڪفتو|ڪفتن]] ۽ ''لحم بعجين'' ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. [[هندستان]] ۾ بغدادي، [[ڪوچين جا يهودي|ڪوچين]] ۽ [[بني اسرائيل]] يهودي گدامڙي کي مقامي کاڌن، جهڙوڪ ''باميا کٽا''، ''مهمورا''، گدامڙي وارو چانور ۽ ڳاڙهن مرچن سان گڏ رڍ جي گوشت ۾ استعمال ڪندا آهن. [[شامي يهودي]] برادرين [[ميڪسيڪو]] ۾ گدامڙي تي ٻڌل کاڌن کي مقامي جزن سان ترتيب ڏنو آهي، جنهن جو هڪ مثال گدامڙي، [[خوباني]] ۽ [[چپوٽلي]] سان تيار ڪيل ڪڪڙ آهي. جديد [[اسرائيل]] ۾ گدامڙي جو رس روايتي برادرين کان ٻاهر به مشهور ٿيو آهي، جنهن ۾ [[پريگات]] جهڙين تجارتي ڪمپنين پاران رمضان دوران موسمي مشروب جاري ڪرڻ جو پڻ حصو آهي.<ref>{{cite news |last=Gavin |first=Paola |title=The Joys of Tamarind |url=https://www.tabletmag.com/sections/food/articles/joys-of-tamarind |work=Tablet Magazine |date=December 1, 2021 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}}<ref>{{cite web |last=Myerson |first=Rachel |title=Tracing the Jewish History of Tamarind, From India to Syria and Beyond |url=https://www.myjewishlearning.com/the-nosher/tracing-the-jewish-history-of-tamarind-from-india-to-syria-and-beyond/ |website=The Nosher |date=February 2, 2023 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}} [[فلپائن]] ۾ سڄو ڦر کٽي شوربي ''[[سينيگانگ]]'' ۾ کٽاڻ پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻيا کٽا ميوا پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا. گدامڙي جي پنن سان تيار ٿيندڙ ٻيو شوربو ''[[سنامپالوڪن]]'' سڏجي ٿو.<ref name="Fernandez">{{cite book |last1=Fernandez |first1=Doreen G. |title=Tikim: Essays on Philippine Food and Culture |date=2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-41479-2 |page=33}}</ref> گودي کي کنڊ ۽ لوڻ سان پچائي ''[[چامپوئي نا سامپالوڪ]]''، يا رڳو "سامپالوڪ مٺائي"، نالي روايتي گدامڙي جي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="tl">{{cite web |title=Tsampoy |url=https://www.tagaloglang.com/tsampoy/ |website=Tagalog Lang |access-date=November 1, 2021}}</ref> [[انڊونيشيا]] ۾ پڻ گدامڙي تي ٻڌل کٽو شوربو ''[[سايور اسم]]'' مشهور آهي.{{cn|date=July 2025}} [[سري لنڪا]] ۾ گدامڙي جو گودو ليمي جي متبادل طور استعمال ٿيندو رهيو آهي، جڏهن ته [[سينيگال]] ۾ گودي کي کنڊ سان ملائي ''بنگال'' نالي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۾ گدامڙي جي گودي مان رس ٺاهي مڇي محفوظ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اوڀر آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ اهو ''اوگالي'' نالي مڪئي جي اٽي واري کاڌي جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /> گدامڙي جا ٻج کائڻ لائق بڻائڻ کان اڳ پاڻيءَ ۾ پسائي ۽ اُٻارڻ ضروري هوندا آهن.<ref name=":413">{{Cite journal|last1=De Caluwé|first1=Emmy|last2=Halamová|first2=Kateřina|last3=Van Damme|first3=Patrick|date=2010-02-08|title=''Tamarindus indica'' L. – A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology|journal=Afrika Focus|volume=23|issue=1|doi=10.21825/af.v23i1.5039|doi-access=free|hdl=1854/LU-990834|hdl-access=free}}</ref> ٻجن ۾ [[پيڪٽن]] هجڻ ڪري اهي جيلي، مارملاد ۽ ڄام تيار ڪرڻ ۾ عام طور استعمال ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ پيڪٽن انهن کي جيلي جهڙي بناوت ڏيڻ جي خاصيت رکي ٿو. انهن کي پنير، آئس ڪريم ۽ ميونيز ۾ استحڪام پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=Morton/> انڊونيشيا ۾ ٻجن کي ڀُڃڻ کان پوءِ لوڻ ۽ ڪُٽيل ناريل سان گڏ هلڪي کاڌي طور کائبو آهي، جڏهن ته ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جا ٻج ڪافي جي متبادل طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/> پن ۽ ڇوڏو پڻ کائڻ لائق آهن، جڏهن ته ٻجن کي پچائي محفوظ خوراڪ بڻائي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |title=The Complete Guide to Edible Wild Plants |publisher=[[اسڪاءِ هارس پبلشنگ]] |author=[[آمريڪا جو فوجي کاتو]] |year=2009 |isbn=978-1-60239-692-0 |location=New York |page=101 |language=en-US |oclc=277203364}}</ref> هلڪا اُٻاريل نرم گدامڙي جا پن [[برمي سلاد|برمي سلاد]] ''مگئي يويت ٿوڪ'' ۾ استعمال ٿيندا آهن، جنهن جي لفظي معنيٰ "گدامڙي جي پنن جو سلاد" آهي. هي [[اتر ميانمار]] جو سلاد آهي، جنهن ۾ نرم اُٻاريل گدامڙي جا پن، ٿوم، بصر، ڀُڳل مونگ ڦريون ۽ ڪُٽيل سڪل جهنگڙا شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite book |last1=Richmond |first1=Simon |last2=Eimer |first2=David |last3=Karlin |first3=Adam |last4=Louis |first4=Regis St |last5=Ray |first5=Nick |date=2017 |title=Myanmar (Burma) |publisher=Lonely Planet |url=https://books.google.com/books?id=za9kvgAACAAJ |isbn=978-1-78657-546-3 |language=en}}</ref> گدامڙي جي ٻجن ۾ [[پروٽين]] جي وڏي مقدار، يعني هر 100 گرام ۾ 26.9 گرام، ۽ تيل 10.9 گرام هوندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾ پروٽين جي اعليٰ مقدار سبب انهن ٻجن کي [[هنگامي خوراڪ]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=":441">{{Citation|last1=Paull|first1=R. E.|chapter=Other African fruit: tamarind, marula and ackee|pages=223–254|publisher=CABI|last2=Duarte|first2=O.|title=Tropical fruits, Volume 2|year=2012|doi=10.1079/9781845937898.0223|isbn=978-1-84593-789-8}}</ref> گدامڙي جا پن ڪيلشيم ۽ پروٽين سان مالا مال هوندا آهن ۽ پالتو توڙي جهنگلي جانورن، جن ۾ هاٿي به شامل آهن، لاءِ چارو طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /> === ٻج جو تيل ۽ ڳِر جو پائوڊر === گدامڙي جي ٻج جو تيل ٻج جي ڳِر مان ڪڍيو ويندو آهي.<ref>[http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html Tamarind Seeds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210202233508/http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html |date=February 2, 2021 }}. agriculturalproductsindia.com</ref> ڳِر کي ان جي سنهي پر سخت کل، يا ''ٽيسٽا''، کان جدا ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هن تيل جي بناوت السي جي تيل جهڙي هوندي آهي ۽ ان مان رنگ يا وارنش تيار ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20200812195213/http://proseanet.org/prosea/e-prosea_detail.php?frt=&id=1550 PROSEA]}}</ref> گدامڙي جي ڳِر جو پائوڊر ڪپڙي ۽ سڻي جي صنعت ۾ [[ڪپڙي جي ڌاڳي کي مضبوط ڪرڻ|سائزنگ]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ صنعتي گوندن ۽ چنبڙائيندڙ شين جي تياريءَ ۾ پڻ ڪم ايندو آهي.<ref name=Morton/> گدامڙي جا ٻج ڳِر جو پائوڊر تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندا آهن، جيڪو پاڻي جذب ڪري ڦولجڻ جي خاصيت سبب ڪپڙي جي صنعت ۾ سائزنگ ايجنٽ طور ڪم اچي ٿو. هندستان ۾ اهو پائوڊر ڪپهه جي ڪپڙي جي تياريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي.<ref name=":413" /> بنگال ۾ گدامڙي جي ٻجن مان وارنش ۾ استعمال ٿيندڙ تيل ڪڍيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> پن ۽ گل رنگن کي قائم رکڻ يا پڪ ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/><ref name="El-Siddig" /> {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ٻج جي ڳِر جي جوڙجڪ}} |- !جزو !اصل !تيل ڪڍيل |- |تيل |7.6٪ |0.6٪ |- |پروٽين |7.6٪ |19.0٪ |- |پولي سيڪرائيڊ |51.0٪ |55.0٪ |- |خام ريشو |1.2٪ |1.1٪ |- |ڪل رک |3.9٪ |3.4٪ |- |تيزاب ۾ نه حل ٿيندڙ رک |0.4٪ |0.3٪ |- |گهم |7.1٪ | |- | colspan="3" style="font-size:80%" |تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ: [[لينوليئڪ تيزاب]] 46.5٪، [[اوليئڪ تيزاب]] 27.2٪، ۽ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] 26.4٪. صاف ڪرڻ کان پوءِ تيل کي عام طور اڇو ڪيو ويندو آهي. |} {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ڳِر جي تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ}} |- !چرٻيءَ وارو تيزاب !رپورٽ ٿيل حد (٪) |- |[[لارڪ تيزاب]] (C12:0) |tr–0.3 |- |[[مائرسٽڪ تيزاب]] (C14:0) |tr–0.4 |- |[[پالميٽڪ تيزاب]] (C16:0) |8.7–14.8 |- |[[اسٽيئرڪ تيزاب]] (C18:0) |4.4–6.6 |- |[[اراڪيڊڪ تيزاب]] (C20:0) |3.7–12.2 |- |[[لگنوسيرڪ تيزاب]] (C24:0) |4.0–22.3 |- |[[اوليئڪ تيزاب]] (C18:1) |19.6–27.0 |- |[[لينوليئڪ تيزاب]] (C18:2) |7.5–55.4 |- |[[لينولينيڪ تيزاب]] (C18:3) |2.8–5.6 |} {{clear}} === لوڪ طب === [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ بخار وارن ماڻهن جي پيشانيءَ تي گدامڙي جي ڦر جو [[ضماد]] لڳايو ويندو آهي.<ref name="Doughari" /> هن ڦر ۾ [[جلاب]] واريون خاصيتون پڻ آهن، ۽ ان کي [[قبض]] گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Havinga |first1=Reinout M. |last2=Hartl |first2=Anna |last3=Putscher |first3=Johanna |last4=Prehsler |first4=Sarah |last5=Buchmann |first5=Christine |last6=Vogl |first6=Christian R. |date=February 2010 |title=''Tamarindus indica'' L. (Fabaceae): Patterns of Use in Traditional African Medicine |journal=Journal of Ethnopharmacology |volume=127 |issue=3 |pages=573–588 |doi=10.1016/j.jep.2009.11.028 |pmid=19963055}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Panthong |first1=A |last2=Khonsung |first2=P |last3=Kunanusorn |first3=P |last4=Wongcome |first4=T |last5=Pongsamart |first5=S |date=July 2008 |title=The laxative effect of fresh pulp aqueous extracts of Thai Tamarind cultivars |journal=Planta Medica |volume=74 |issue=9 |doi=10.1055/s-0028-1084885|bibcode=2008PlMed..7484885P }}</ref><ref name=":440">{{Citation|last=Lim|first=T. K.|title=Edible Medicinal and Non-Medicinal Plants|chapter=''Tamarindus indica''|date=2011-11-06|pages=879–905|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-007-1764-0_95|isbn=978-94-007-1763-3}}</ref> [[جاوا]] ۾ ٻاڦ ڏنل ۽ سج ۾ سڪايل پراڻي گدامڙي جي گودي، جنهن کي ''اسم ڪاوا'' چيو وڃي ٿو، جا نچوڙ چمڙي جي مسئلن، جهڙوڪ خارش ۽ جلن، لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هڪ روايتي طريقي موجب گدامڙي کي پاڻيءَ ۾ گهاٽو ڪري پيئڻ سان حمل ڪيرائڻ واري دوا طور پڻ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي ٻوٽي جا مختلف حصا دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ لوڪ طب جي ٻين مقصدن لاءِ به استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="El-Siddig" /> اتر نائيجيريا ۾ گدامڙي جون پاڙون ڪوڙهه جي علاج لاءِ فائديمند سمجهيون وينديون آهن، جڏهن ته آمريڪا جي لوڪ طب ۾ ان جو گودو جلاب، لو لڳڻ ۽ ڳلي جي سور لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /><ref>{{Cite journal|last1=Ojo|first1=James Adebayo|last2=Omoloye|first2=Adebayo Amos|date=2015|title=Life History of the Tamarind Weevil, Sitophilus linearis (Herbst) (Coleoptera: Curculionidae), on Tamarind Seed|journal=Journal of Insects|language=en|volume=2015|pages=1–5|doi=10.1155/2015/429579|issn=2356-7465|doi-access=free}}</ref> ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جي گودي مان اهڙيون گوريون تيار ڪيون ويون آهن، جن بابت وزن گهٽائڻ جو روايتي عقيدو آهي، جڏهن ته برازيل ۾ گودي کي جسم ۾ پاڻيءَ جي کوٽ گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۽ ڪمبوڊيا ۾ گدامڙي جا پيسيل ٻج پيچش لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن، جڏهن ته ايٿوپيا ۾ نرم ڪيل ٻج آنتن جي ڪيڙن خلاف روايتي علاج طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /><ref>{{Cite journal|last1=Havinga|first1=Reinout M.|last2=Hartl|first2=Anna|last3=Putscher|first3=Johanna|last4=Prehsler|first4=Sarah|last5=Buchmann|first5=Christine|last6=Vogl|first6=Christian R.|date=2010-02-17|title=Tamarindus indica L. (Fabaceae): Patterns of use in traditional African medicine|journal=Journal of Ethnopharmacology|volume=127|issue=3|pages=573–588|doi=10.1016/j.jep.2009.11.028|pmid=19963055|issn=0378-8741}}</ref> === ڪاٺ جو ڪم === گدامڙي جي ڪاٺ مان فرنيچر، ٻيڙيون، نقاشيءَ واريون شيون، گھاڻي ۽ ڏنڊي جهڙيون ڦرندڙ ڪاٺي شيون، ڪٽڻ جا تختا ۽ [[ڪرس]] جهڙيون ننڍيون خاص شيون تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي دل ڪاٺ ڳاڙهسري ناسي هوندي آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان ۾ واڱڻائي ڇانوَ پڻ هوندي آهي. دل ڪاٺ عام طور تنگ هوندي آهي ۽ اڪثر رڳو پراڻن ۽ وڏن وڻن ۾ موجود هوندي آهي. هلڪي پيلي سپ ڪاٺ دل ڪاٺ کان چٽيءَ طرح جدا نظر ايندي آهي. دل ڪاٺ کي سڙڻ خلاف پائيدار يا تمام گهڻو پائيدار سمجهيو ويندو آهي ۽ اها جيتن خلاف به مزاحمتي هوندي آهي. ان جي ابتڙ سپ ڪاٺ پائيدار نه هوندي آهي ۽ جيتن، [[فنگس]] ۽ رنگين سڙڻ واري عمل جو شڪار ٿي سگهي ٿي. ڪاٺ جي وڌيڪ ڳاٽائي ۽ هڪ ٻئي ۾ وڪوڙيل رڳن سبب ان تي ڪم ڪرڻ ڏکيو سمجهيو ويندو آهي. دل ڪاٺ ڪٽڻ وارن اوزارن کي جلدي مُڏو ڪري سگهي ٿي، پر ان کي گول ڪرڻ، چنبڙائڻ ۽ آخري پالش ڏيڻ سٺو ٿيندو آهي. دل ڪاٺ قدرتي طور تي تمام سٺي چمڪ حاصل ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Tamarind |url=http://www.wood-database.com/tamarind/ |access-date=22 December 2016 |website=The Wood Database}}</ref> === ڌاتن جي صفائي === گهرن ۽ مندرن ۾، خاص طور [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم وارن]] ايشيائي ملڪن جهڙوڪ [[ميانمار]] ۾، گدامڙي جو گودو پتل جي مذهبي مورتين ۽ ڏيئن، ۽ ٽامي، پتل ۽ ڪانسي جي ٿانون کي چمڪائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=McGee |first=Joah |title=The Golden Path |publisher=Pariyatti Publishing |year=2015 |isbn=978-1-68172-013-5 |language=en}}</ref> === شهري ساوا رستا === ڊچ نوآبادياتي دور ۾ شهري منظرنامي لاءِ وڏي پيماني تي پوکيل گدامڙي جا وڻ اڄ به انڊونيشيا جي ڪيترن رستن جي ڪنارن تي عام نظر اچن ٿا. اهي ويهين صديءَ جي شروعاتي ڊچ شهري رٿابنديءَ جي زنده ورثي طور پڻ ڏٺا وڃن ٿا. ===تحقيق=== گدامڙي جي پنن جي [[نچوڙ]] ۾ [[لوپيئول]]، [[ڪيٽيچن]]، [[ايپي ڪيٽيچن]]، [[ڪوئرسيٽن]] ۽ [[آئسورهامنيٽن]] موجود هوندا آهن.<ref>{{cite journal|title=Two triterpenes lupanone and lupeol isolated and identified from Tamarindus indica linn. |journal=[[پاڪستان جرنل آف فارماسيوٽيڪل سائنسز]]|volume=20|issue=2|pages=125–7|pmid=17416567|year=2007|last1=Imam|first1=S.|last2=Azhar|first2=I.|last3=Hasan|first3=M. M.|last4=Ali|first4=M. S.|last5=Ahmed|first5=S. W.}}</ref> انتهائي اعليٰ ڪارڪردگي واري [[مائع ڪروميٽوگرافي]] جي تجزين مان ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ٻجن ۾ [[ڪيٽيچن]]، [[پروسيانڊن بي 2]]، [[ڪيفيڪ تيزاب]]، [[فيرولڪ تيزاب]]، [[ڪلورامفينيڪول]]، [[مائيري سيٽن]]، [[مورين (فليوونول)|مورين]]، ڪوئرسيٽن، [[ايپي جينن]] ۽ [[ڪيمپفيرول]] موجود هئا.<ref>{{Cite journal |doi=10.1186/s12906-015-0963-2|pmid=26683054|pmc=4683930|year=2015|last1=Razali|first1=N.|title=Polyphenols from the extract and fraction of ''T. indica'' seeds protected HepG2 cells against oxidative stress|journal=[[بي ايم سي ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]]|volume=15|article-number=438|last2=Mat Junit|first2=S.|last3=Ariffin|first3=A.|last4=Ramli|first4=N. S.|last5=Abdul Aziz|first5=A. |doi-access=free }}</ref> ==پوک== ٻجن جي [[ٻج جي کل کي ڪمزور ڪرڻ|کل کي رڳڙي يا ڪٽي ڪمزور]] ڪري سگهجي ٿو، يا انهن کي ٿوري دير لاءِ اُٻارڻ سان [[انڪورجڻ]] جي شرح وڌائي سگهجي ٿي. جيڪڏهن ٻج سڪي حالت ۾ رکيا وڃن ته اهي ڪيترن مهينن تائين انڪورجڻ جي صلاحيت برقرار رکن ٿا.<ref name=Morton/> گدامڙي آفريڪا جو هڪ روايتي خوراڪي ٻوٽو آهي. جيتوڻيڪ ان جي وڏي پيماني تي واپاري پوک نه ڪئي ويندي آهي،<ref name="El-Siddig" /> پر ان ۾ غذائيت بهتر ڪرڻ، خوراڪي تحفظ وڌائڻ، ڳوٺاڻي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ زمين جي پائيدار سار سنڀال ۾ مدد ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي.<ref>{{cite book |url=https://nap.nationalacademies.org/catalog/11879/lost-crops-of-africa-volume-iii-fruits |title=Lost Crops of Africa |date=January 25, 2008 |publisher=[[نيشنل اڪيڊميز پريس]] |isbn=978-0-309-10596-5 |volume=III: Fruits |chapter=Tamarind |doi=10.17226/11879 |access-date=July 17, 2008 |chapter-url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11879&page=149|author=National Research Council|author-link=نيشنل اڪيڊميز آف سائنسز، انجنيئرنگ ۽ ميڊيسن#پروگرام يونٽ |location=Washington, DC |pages=149–164}}</ref> هي وڻ هندستان جي مختلف علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکيو وڃي ٿو، خاص طور [[مهاراشٽر]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]] ۽ [[تامل ناڊو]] ۾. ويهين صديءَ جي آخر ڌاري هندستان جي وسيع گدامڙي باغن مان هر سال لڳ ڀڳ {{convert|250000|t|abbr=off}} پيداوار حاصل ٿيندي هئي.<ref name=Morton/> هي وڻ گهڻي عرصي کان [[قدرتي بڻجڻ|قدرتي بڻيل]] حالت ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، سري لنڪا، فلپائن، ڪيريبين ۽ پئسفڪ ٻيٽن ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name=Morton/> [[آسيان]] ملڪن مان ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جا سڀ کان وڏا باغ آهن، جنهن کان پوءِ انڊونيشيا، ميانمار ۽ فلپائن اچن ٿا. ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ گدامڙي کي ''اسم'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Asam or Tamarind tree (Tamarindus indica) on the Shores of Singapore |url=http://www.wildsingapore.com/wildfacts/plants/coastal/tamarindus/indica.htm |access-date=14 April 2018 |website=www.wildsingapore.com}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ هي وڏي پيماني تي پوکجندڙ واپاري فصل آهي، جنهن جي خالص پيداوار هندستان کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهي. ان جي پوک خاص طور ڏاکڻين رياستن، خاص ڪري ڏکڻ فلوريڊا ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ ان کي ڇانوَ لاءِ، روڊن جي ڪنارن، گهرن جي اڱڻن ۽ پارڪن ۾ پڻ پوکيو ويندو آهي.<ref name="UN_FAO">{{cite web |title=Food and Agriculture Organization of the United Nations |url=http://www.fao.org/teca}}</ref> ===باغباني=== ڏکڻ ايشيا ۽ خطه حاره جي ٻين علائقن ۾ گدامڙي جا وڻ سينگار ۽ باغبانيءَ لاءِ پوکيا ويندا آهن. ڪيترن ايشيائي ملڪن ۾ ان کي عام طور [[بونسائي]] طور پوکيو ويندو آهي، جڏهن ته معتدل علائقن ۾ ان کي گهرن اندر پڻ بونسائي طور وڌايو ويندو آهي.<ref name="Ma-Ke_Tamarindus indica">{{cite web |last=D'Cruz |first=Mark |title=''Tamarindus indica'': Tamarind - Indian tamarind - kily tree - Imli |url=http://makebonsai.com/guide/bonsailink.asp?quicklink=5064&name=Tamarindus_indica |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514031402/http://www.makebonsai.com/guide/bonsailink.asp?quicklink=5064&name=Tamarindus_indica |archive-date=May 14, 2012 |access-date=August 19, 2011 |website=myBonsaiCareGuide |location=Hounslow, UK |publisher=Mǎ-kè Bonsai}}</ref> ==ڪتن ۾ زهريت== گدامڙي ڪتن لاءِ زهريلي ٿي سگهي ٿي ۽ ان سان [[اوچتي گڙدي جي تڪليف]] پيدا ٿيڻ جو خطرو هوندو آهي. ان جون علامتون، جن ۾ کائڻ کان 6–12 ڪلاڪن اندر الٽي يا دست، سستي يا پاڻيءَ جي کوٽ شامل ٿي سگهي ٿي، ۽ ان جو تجويز ڪيل حياتياتي سبب، يعني [[ٽارٽارڪ تيزاب]]، ڪتن ۾ [[انگور جي زهريت]] سان ملندڙ جلندڙ آهن.<ref>{{cite web |title=Grape, Raisin, and Tamarind (''Vitis'' spp, ''Tamarindus'' spp) Toxicosis in Dogs |url=https://www.merckvetmanual.com/toxicology/food-hazards/grape-raisin-and-tamarind-vitis-spp-tamarindus-spp-toxicosis-in-dogs |website=[[مرڪ ويٽرنري مينوئل]]|date=September 2024 |last=Hayes |first=Cristine |location=Rahway, NJ |publisher=[[مرڪ اينڊ ڪمپني]] |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20250624045530/https://www.merckvetmanual.com/toxicology/food-hazards/grape-raisin-and-tamarind-vitis-spp-tamarindus-spp-toxicosis-in-dogs |archive-date=2025-06-24 |access-date=2025-07-06}}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline|Tamarindus indica}} * SEA Hand Book-2009: Published by The Solvent Extractors' Association of India * [http://www.westafricanplants.senckenberg.de/root/index.php?page_id=14&id=1535 ''Tamarindus indica''] in Brunken, U., Schmidt, M., Dressler, S., Janssen, T., Thiombiano, A. & Zizka, G. 2008. West African plants – A Photo Guide. * {{Cite EB1911|short=x|wstitle=Tamarind}} * {{Cite NSRW|short=x|wstitle=Tamarind}} {{Herbs & spices}} {{Non-timber forest products}} {{Taxonbar|from1=Q80235|from2=Q14566708}} [[زمرو:ڊيٽاريوئيڊي]] [[زمرو:آفريڪا جا اصلوڪا ميوا]] [[زمرو:کاڌي لائق داليون]] [[زمرو:دوائن وارا ٻوٽا]] [[زمرو:کٽا ميوا]] [[زمرو:خطه حاره جا ميوا]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:هندستاني مصالحا]] [[زمرو:آفريڪا جا وڻ]] [[زمرو:غير ڪاٺي ٻيلي جون پيداوارون]] [[زمرو:1753ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] [[زمرو:مرڪب پنن وارا ٻوٽا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:سنڌ جا وڻ]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] 6b0kz6c28gkgblxm1cz4u1vpg6cm6mn 400730 400729 2026-08-04T02:00:25Z Intisar Ali 8681 /* */ 400730 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text=''[[ٽيمرڪس]]'' (تمرسڪ)، ننڍن گلدار وڻن ۽ جهنگلي ٻوٽن جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = گدامڙي | image = Tamarindus indica pods.JPG | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Mark, J. |date=2017 |title=''Tamarindus indica'' |volume=2017 |article-number=e.T62020997A62020999 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T62020997A62020999.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | display_parents = 3 | genus = Tamarindus | parent_authority = [[ڪارل لينيئس|ايل.]] | species = indica | authority = L. 1753 | synonyms = {{Plainlist| *''ڪوارائيا'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ڪوارائيا ايليگنس'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ٽيمرنڊس ايريٿريئس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس اوڪسيڊينٽالس'' <small>گارٽن. 1791</small> *''ٽيمرنڊس آفيشينالس'' <small>هوڪر 1851</small> *''ٽيمرنڊس سومالينسس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس امبروسا'' <small>سالسبري 1796</small> }} | synonyms_ref = <ref name="WFO">{{cite web |url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000170926-2026-06 |title=''Tamarindus indica'' L. |date=2026 |website=[[ورلڊ فلورا آن لائن|WFO Plant List]] |publisher=World Flora Online Consortium |access-date=2 August 2026 }}</ref> <ref>{{cite book |author=Quattrocchi U. |date=2012 |title=CRC World Dictionary of Medicinal and Poisonous Plants: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology |url=https://www.crcpress.com/CRC-World-Dictionary-of-Medicinal-and-Poisonous-Plants-Common-Names-Scientific/Quattrocchi/p/book/9781482250640 |location=بوڪا ريٽن، لوزيانا |publisher=[[سي آر سي پريس]]، [[ٽيلر اينڊ فرانسس گروپ]] |pages=3667–3668 |isbn=978-1-4200-8044-5 |access-date=February 28, 2017 |archive-date=November 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101163251/https://www.crcpress.com/CRC-World-Dictionary-of-Medicinal-and-Poisonous-Plants-Common-Names-Scientific/Quattrocchi/p/book/9781482250640 }}</ref> <ref>{{cite web |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomygenus.aspx?id=24637 |title=''Cavaraea'' Speg. |author=USDA |author-link=USDA |author2=ARS |author2-link=Agricultural Research Service |author3=National Genetic Resources Program |date=10 February 2005 |website=[[جرمپلازم ريسورسز انفارميشن نيٽورڪ]]—(GRIN) [Online Database] |publisher=[[هينري اي. والس بيلٽسويل زرعي تحقيقي مرڪز|نيشنل جرمپلازم ريسورسز ليبارٽري]]، بيلٽسويل، ميري لينڊ |access-date=28 February 2017 }}</ref> }} '''گدامڙي''' ('''''Tamarindus indica''''') [[دالين وارو خاندان|دالين واري خاندان]] (Fabaceae) جو هڪ وڻ آهي، جيڪو کاڌي لائق ڦر پيدا ڪري ٿو. هي وڻ [[اڀرندي آفريڪا جي اڀرندي خطي|اڀرندي آفريڪا]] جو اصلوڪو آهي، جڏهن ته [[ايشيا]] جي ڪيترن ئي علائقن ۾ قدرتي طور پکڙجي ويو آهي.<ref name="Morton">{{cite book |author=Morton, Julia F. |author-link=جوليا مورٽن |title=Tamarind; In: Fruits of Warm Climates |pages=115–121 |url=https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops & Plant Products، [[پرڊيو يونيورسٽي]] |year=1987 |isbn=978-0-9653360-7-9 }}</ref> <ref name="El-Siddig">{{cite book |author1-last=El-Siddig |author1-first=K. |author2-last=Gunasena |author2-first=H.P.M. |author3-last=Prasad |author3-first=B.A. |author4-last=Pushpakumara |author4-first=D.K.N.G. |author5-last=Ramana |author5-first=K.V.R. |author6-last=Vijayanand |author6-first=P. |author7-last=Williams |author7-first=J.T. |editor1=J.T. Williams |display-editors=etal |date=2006 |title=Fruits for the Future 1 – Tamarind: Tamarindus indica L. |url=https://www.southampton.ac.uk/assets/imported/transforms/content-block/UsefulDownloads_Download/2A8DB4548C2146D7B5FEBD39B49B9727/Tamarindus%20indica.zip |location=[[سائوٿيمپٽن، برطانيا]] |publisher=[[گهٽ استعمال ٿيندڙ فصلن جو بين الاقوامي مرڪز]]، [[سائوٿيمپٽن يونيورسٽي]] |isbn=0-85432-859-9 |access-date=7 July 2025 |edition=Revised }}</ref> <ref>{{cite journal |vauthors=Martin I |title=Fruits for the Future. 1. Revised edition. Tamarind (Tamarindus indica L.) by K. El-Siddeg, H. P. M. Gunesana, B. A. Prasad, D. K. N. G. Pushpukumara, K. V. R. Ramana, P. Vijayananand and J. T. Williams |journal=Experimental Agriculture |date=2007 |volume=43 |issue=3 |page=407 |doi=10.1017/S0014479707005170 }}</ref> جنس '''''ٽيمرنڊس''''' هڪ واحد جنسي (مونو ٽاپڪ) جنس آهي، جنهن ۾ صرف هيءَ هڪ ئي نوع شامل آهي.<ref name= "WFO"/> گدامڙي جي وڻ تي ڀوري رنگ جون ڦريون ٿينديون آهن، جن جي اندر مٺو، کٽو ۽ تيز ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو دنيا جي مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي جو گودو روايتي دوائن، قدرتي رنگ (dye) ۽ ٻين گهڻن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="Morton"/> هن وڻ جي ڪاٺ مان مختلف ڪاٺيءَ جون شيون تيار ڪيون وينديون آهن، جڏهن ته ٻجن مان تيل پڻ ڪڍيو ويندو آهي. ان جا نرم پن [[هندستاني طعام|هندستاني]] ۽ [[فلپائني طعام|فلپائني]] کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Morton"/><ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/heres-what-you-can-cook-with-tender-tamarind-leaves/article23695502.ece |title=Here's what you can cook with tender tamarind leaves |newspaper=The Hindu |date=2018-04-27}}</ref> گدامڙي جي خوراڪي، دوائن ۽ صنعتي اهميت سبب هن جي پوک دنيا جي [[خطه حاره|خطه حاره]] ۽ [[نيم خطه حاره]] وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڪئي ويندي آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي (Tamarind) کي هندستانيءَ ۾ امِلي، فارسيءَ ۾ تمر هندي ۽ انگرزيءَ ۾ ٽامرنڊس چوندا آهن. هيءَ کٽاڻ لاءِ مصالح جي ڪم ۾ ايندي آهي. هي تمام وڏو وڻ ٿئي ٿو ۽ جتي ڪٿي ٿئي ٿو. مئي ۾ ڦر پچائي ٿو ۽ فيبروريءَ ۾ گل ڪري ٿو. ان جا ٻه ٽي قسم آهن: هڪڙو کٽو ڦر وارو، ٻيو مٺي ڦر وارو ۽ ٽيون ڳاڙهي ڦر وارو. پويون قسم سڀ کان عمدو آهي. هن جون ڦريون ٿين ٿيون. عمدي قسم جون ڦريون ته آچار ۽ مربي ۾ ڪم اينديون آهن. [[فائل:TamarindSeedling.jpg|thumb|left|250px|گدامڙيء جو ٻج]] وڻ ٻج مان ٿو ٿئي، پر جي باغ جي ڪم لاءِ ننڍو قد جو ڪرڻو هجي ته گوٽيءَ جي تجويز ڪجي. ڏيهي ماڻهو چوندا آهن ته جتي هي وڻ هوندو آهي، اتي آسپاس اڪثر بيماري رهندي آهي.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> [[فائل:tamarind2.jpg|thumb|250px]] == وضاحت == گدامڙي هڪ ڊگهي عمر وارو ۽ وچولي رفتار سان وڌندڙ [[وڻ]] آهي، جيڪو وڌ ۾ وڌ {{convert|25-30|m|ft|abbr=off}} اوچائي تائين پهچي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جي [[ڇٽي]] گهاٽي پنن واري، بيقاعده ۽ [[گلدان]] جهڙي شڪل رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ {{cvt|12|m|ft}} ويڪري ٿي سگهي ٿي.<ref name=Morton/> گدامڙي جي ٿڙ جو گهيرو {{cvt|7.5|m|ft}} تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هي وڻ کليل سج ۾ چڱيءَ طرح وڌندو آهي. ان لاءِ [[چيڪڻي مٽي]]، [[لومي مٽي]]، [[وارياسي مٽي]] ۽ هلڪي تيزابي مٽي موزون هوندي آهي. هي وڻ خشڪي ۽ سامونڊي ڪنارن تي هوا سان ايندڙ لوڻ کي به چڱيءَ ريت برداشت ڪري سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جا [[سدابهار]] پن هڪ ٻئي جي وراڻيءَ سان لڳل هوندا آهن ۽ [[پنن جي بناوت|جوڙ پنن]] (paripinnately compound) تي مشتمل هوندا آهن. پنن جا ننڍڙا حصا (leaflets) چمڪندڙ سائي رنگ جا، بيضاوي شڪل جا ۽ پنکڙي نما رڳن وارا هوندا آهن، جن جي ڊيگهه عام طور {{convert|15|cm|in|0|abbr=off}} کان گهٽ هوندي آهي.<ref name=Morton/> وڻ جي عمر وڌڻ سان ان جون ٽاريون مرڪزي [[ٿڙ]] مان هيٺ لڙڪي پونديون آهن. باغبانيءَ ۾ وڻ جي مناسب شڪل، گهاٽائي ۽ ڦر لاهڻ ۾ آساني لاءِ انهن ٽارين جي [[ڇانگ]] ڪئي ويندي آهي.<ref name=Morton/> هي هڪ خطه حاره وارو وڻ آهي، تنهنڪري ٿڌ ۽ پالي کي برداشت نٿو ڪري سگهي. سامهون سامهون لڳل پنن سبب هوا لڳڻ وقت وڻ جو پنن وارو حصو خوبصورت لهرائجي ٿو. گدامڙي جي ڪاٺ ۾ ڳاڙهسرو سخت [[دل ڪاٺ]] ۽ ان جي چوڌاري نرم پيلسري [[سپ ڪاٺ]] هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref>{{Cite news |date=2007-07-09 |title=Tamarind: a multipurpose tree |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/255407 |access-date=2017-06-04}}</ref> گدامڙي جا گل ننڍا پر سهڻا هوندا آهن، جن ۾ ڳاڙهي ۽ پيلي رنگن جا ڊگها گل شامل هوندا آهن. هر گل لڳ ڀڳ 2.5 سينٽي ميٽر ويڪرو، پنج پنکڙين وارو ۽ ننڍڙن [[گلن جي جهومڪي]] (raceme) ۾ لڳندو آهي. گلن جو بنيادي رنگ پيلو هوندو آهي، جنهن تي نارنگي يا ڳاڙهيون ليڪون هونديون آهن.<ref name=Morton/> گل کلڻ کان اڳ ڪليون گلابي رنگ جون هونديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا چار [[سپل]] گلابي هوندا آهن، جيڪي گل کلڻ سان ڇڻي ويندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Tamarind |url=http://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918082939/https://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-date=September 18, 2020 |access-date=2017-06-04 |work=Plant Lexica}}</ref> <gallery mode="nolines"> File:TamarindSeedling.jpg|ٻوٽو File:Tamarind flower vijayanrajapuram 02.jpg|گل File:Tamarindus indica-flowers.jpg|گل File:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|پن ۽ ڦر File:Tamarind clara.jpg|[[سانتا ڪلارا، ڪيوبا]] ۾ گدامڙي جو وڻ </gallery> === ڦر === [[فائل:Tamarindus_indica_18.jpg|thumb|فلپائن ۾ گدامڙي (Sampalok)]] [[فائل:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|thumb|گدامڙي جي وڻ جو ٿڙ]] گدامڙي جو ڦر هڪ اهڙي [[ڦر]] جي صورت ۾ هوندو آهي، جيڪو پچڻ کان پوءِ پاڻمرادو نه ڦاٽندو آهي (indehiscent pod). هي ڦر عام طور {{cvt|12|to|15|cm|in|frac=2}} ڊگهو ٿيندو آهي ۽ ان جي ٻاهرئين کل سخت ناسي رنگ جي هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref name="Doughari"/><ref name="UF_FactSheet"/><ref name="FloriData"/> ڦر جي اندر ڳاڙهسري يا ناسي رنگ جو رسيلي ۽ کٽي ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو پچڻ سان ڀورو يا ڳاڙهسرو ڀورو ٿي ويندو آهي.<ref name=Morton/> ايشيا ۾ ٿيندڙ گدامڙي جون ڦريون نسبتاً ڊگهيون هونديون آهن، جن ۾ عام طور 6 کان 12 ٻج هوندا آهن، جڏهن⁠تہ آفريڪا ۽ اولهه هندستان جي قسمن ۾ ننڍيون ڦريون ٿينديون آهن، جن ۾ 1 کان 6 ٻج هوندا آهن. ٻج ڪجهه چپٽا، سخت ۽ چمڪندڙ ناسي رنگ جا هوندا آهن. گدامڙي جو ڦر مٺو ۽ کٽو ذائقو رکي ٿو.<ref name=Morton/> هڪ مڪمل بالغ وڻ هر سال وڌ ۾ وڌ {{cvt|225|kg|lb}} تائين ڦر ڏئي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> ==جينوميات== 2025ع ۾ '''''ٽيمرنڊس انڊيڪا''''' جي مڪمل، بنا خال واري **ٽيلومير کان ٽيلومير** (Telomere-to-telomere؛ T2T) جينوم اسيمبلي شايع ڪئي وئي. هن جينوم جي ڪل ماپ لڳ ڀڳ 809.5 ميگا بيس (Mb) آهي، جيڪا 12 شبه-ڪروموسومن (pseudochromosomes) تي ترتيب ڏني وئي آهي. هن اسيمبلي جي BUSCO مڪمل هجڻ جي شرح 98.8 سيڪڙو رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ 30,753 پروٽين-ڪوڊ ڪندڙ جينن (protein-coding genes) جي اڳڪٿي ڪئي وئي.<ref name=Li2026>{{cite journal | last1 = Li | first1 = Zhidong | last2 = Wang | first2 = Shenghao | last3 = Wang | first3 = Shuling | last4 = Wang | first4 = Chong | last5 = Zhang | first5 = Hongbin | last6 = Chen | first6 = Fei | last7 = Wang | first7 = Wenquan | title = ''Tamarindus indica'' telomere-to-telomere genome reveals tartaric acid accumulation in fruit | journal = Plant Diversity | volume = 48 | issue = 2 | pages = 429–432 | date = 2025-12-22 | doi = 10.1016/j.pld.2025.12.011 | pmid = 41982297 | pmc = 13071445 | doi-access = free }}</ref> هن جينومي تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ڦر ۾ [[ٽارٽارڪ تيزاب]] جي وڏي مقدار گڏ ٿيڻ سان لاڳاپيل جينن ۽ حياتياتي رستن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جيڪا هن ڦر جي مخصوص کٽي ذائقي ۽ حياتياتي خاصيتن کي سمجهڻ ۾ اهم اڳڀرائي ليکي وڃي ٿي.<ref name=Li2026/> ==اشتقاق== گدامڙي جو نالو عربي ٻوليءَ جي اصطلاح '''{{langx|ar|تمر هندي}}''' (''تمر هندي'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ''"هندستاني کارڪ"'' يا ''"هندستاني کجور"''.<ref>{{cite dictionary |entry=tamarind |title=The Concise Oxford Dictionary of English Etymology |editor1=T. F. Hoad |publisher=Oxford University Press |date=2003 |doi=10.1093/acref/9780192830982.001.0001 |isbn=978-0-19-172715-3}}</ref> وچئين دور جي ڪيترن ئي جڙي ٻوٽين جي ماهرن ۽ طبيبن هن ٻوٽي لاءِ ''tamar indi'' جو نالو استعمال ڪيو، جڏهن⁠ته وچئين دور جي لاطيني ٻوليءَ ۾ ان کي ''tamarindus'' لکيو ويندو هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] پڻ پنهنجي سفرنامن ۾ هن ٻوٽي جو ذڪر ''tamarandi'' جي نالي سان ڪيو آهي.{{cn|date=January 2026}} ===عام نالا=== ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مختلف ملڪن ۾ گدامڙي جا ڪيترائي مقامي نالا رائج آهن. [[انڊونيشيا]] ۽ [[ملائيشيا]] ۾ ان کي ''asam jawa'' (جاوا جي کٽي ميوي) يا مختصر طور ''asam'' چيو وڃي ٿو،<ref name="Heyne">{{cite book |last1=Heyne |first1=Karel |title=De nuttige planten van Nederlandsch-Indië, tevens synthetische catalogus der verzamelingen van het Museum voor Technischeen Handelsbotanie te Buitenzorg |date=1913 |publisher=Museum vor Economische Botanie & Ruygrok |location=Butienzorg |pages=232–235 |language=nl |entry=Tamarindua indica L. |chapter-url=https://archive.org/details/denuttigeplanten02heyn/page/232/mode/2up?view=theater}}</ref> جڏهن⁠ته [[تيمور]] ۾ ''sukaer'' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Asam Tree |url=https://www.nparks.gov.sg/gardens-parks-and-nature/heritage-trees/ht-2001-28 |website=National Parks of Singapore |access-date=14 January 2021}}</ref> [[فلپائن]] ۾ [[فلپائني ٻولي]]ءَ ۾ ان جو نالو ''sampalok'' يا ''sampaloc'' ۽ [[سيبوانو ٻولي]]ءَ ۾ ''sambag'' آهي.<ref name="Polistico">{{cite book |last1=Polistico |first1=Edgie |title=Philippine Food, Cooking, & Dining Dictionary |publisher=Anvil Publishing, Inc. |date=2017 |isbn=978-621-420-087-0}}</ref> [[ٿائيلينڊ]] ۾ ان کي ''makham'' (مکھام) چيو ويندو آهي. ==ورهائجڻ== '''''Tamarindus indica''''' اصل ۾ [[ڀونواٽ آفريڪا]] جي مقامي جنس آهي.<ref name=Morton/> نباتاتي تحقيق موجب هن ٻوٽي جو اصل مرڪز سوڊاني ساوانا (Sudanian belt) جا خشڪ علائقا آهن، جيڪي [[سوڊان]] جي [[ڪردفان]] واري علائقي کان شروع ٿي اولهه طرف سب سهارا آفريڪا تائين پکڙيل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Martin |first=Ian |date=2007 |title=Fruits for the Future. 1. Revised edition. Tamarind |journal=Experimental Agriculture |volume=43 |issue=3 |page=407 |doi=10.1017/S0014479707005170}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bowe |first1=C. |last2=Haq |first2=N. |date=2010 |title=Quantifying the global environmental niche of an underutilised tropical fruit tree (Tamarindus indica) using herbarium records |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |volume=139 |issue=1–2 |pages=51–58 |doi=10.1016/j.agee.2010.06.016}}</ref> هي ٻوٽو ننڍي کنڊ ۾ ايتري پراڻي زماني کان پوکيو ويندو رهيو آهي، جو ڪڏهن ڪڏهن ان کي هتي جو به مقامي ٻوٽو سمجهيو ويندو آهي،<ref name=Morton/> جيتوڻيڪ جهنگلي حالت ۾ اهو آفريڪا ۾ ملي ٿو. [[عربستان]] ۾ به، خاص طور [[ظفار]] (عمان) جي سامونڊي جبلن جي ڍلانن تي، اهو جهنگلي حالت ۾ وڌندو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هي ٻوٽو هزارين سال اڳ انساني واپار ۽ پوک ذريعي ڏکڻ ايشيا ۾ پهتو.<ref name=Morton/><ref name="Popenoe">{{cite book|last=Popenoe|first=W.|title=Manual of Tropical and Subtropical Fruits|publisher=Hafner Press|year=1974|pages=432–436|url=https://archive.org/details/manualoftropical00poperich}}</ref> اڄڪلهه گدامڙي سڄي اڀرندي ۽ اولهندي اڌگول جي گرم ۽ نيم گرم علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکي وڃي ٿي، ۽ آفريڪا کان وٺي [[ڏکڻ ايشيا]]، [[آسٽريليا]]، [[ميڪسيڪو]]، [[مرڪزي آمريڪا]] ۽ ڏکڻ آمريڪا تائين ڦهليل آهي.<ref name=Morton/> سورهين صديءَ دوران اسپيني ۽ پورچوگالي آبادڪارن ان کي ميڪسيڪو ۽ مرڪزي آمريڪا ۾ متعارف ڪرايو، جتي بعد ۾ اهو مقامي کاڌن جو اهم جزو بڻجي ويو.<ref name="Tamale">{{cite book |last1=Tamale|first1=E.|last2=Jones|first2=N.|last3=Pswarayi-Riddihough|first3=I.|title=Technologies Related to Participatory Forestry in Tropical and Subtropical Countries|publisher=World Bank Publications|date=1995|isbn=978-0-8213-3399-0}}</ref> ==استعمال== گدامڙي جي وڻ جا تقريباً سڀئي حصا، جن ۾ ڪاٺ، ڇوڏو، گل، پن، ڦر جو گودو ۽ ٻج شامل آهن، ماحولياتي، تجارتي، غذائي ۽ روايتي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name=Morton/> هي وڻ روڊن جي ڪنارن، باغن ۽ پارڪن ۾ ڇانوَ ۽ سينگار لاءِ پڻ وڏي پيماني تي پوکيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ===غذائيت=== {{nutritional value | name = خام گدامڙي | image = Tamarind fruits (Tamarindus indica 'Si Thong').jpg | kJ = 1000 | water = 31.40 g | protein = 2.8 g | fat = 0.6 g | satfat = 0.272 g | monofat = 0.181 g | polyfat = 0.059 g | carbs = 62.5 g | fiber = 5.1 g | sugars = 57.4 | calcium_mg = 74 | copper_mg = 0.086 | iron_mg = 2.8 | magnesium_mg = 92 | phosphorus_mg = 113 | potassium_mg = 628 | selenium_ug = 1.3 | sodium_mg = 28 | zinc_mg = 0.1 | vitA_ug = 2 | vitA_iu = 30 | vitC_mg = 3.5 | thiamin_mg = 0.428 | riboflavin_mg = 0.152 | niacin_mg = 1.938 | pantothenic_mg = 0.143 | vitB6_mg = 0.066 | folate_ug = 14 | choline_mg = 8.6 | vitE_mg = 0.1 | vitK_ug = 2.8 | note = [https://fdc.nal.usda.gov/food-details/167763/nutrients FoodData Central] }} خام گدامڙي جي ڦر ۾ لڳ ڀڳ 63 سيڪڙو ڪاربوهائيڊريٽ، 31 سيڪڙو پاڻي، 3 سيڪڙو پروٽين ۽ 1 سيڪڙو چرٻي هوندي آهي. هر 100 گرام خام گدامڙي مان لڳ ڀڳ 1000 ڪلو جول (239 ڪلوڪيلوري) توانائي حاصل ٿئي ٿي. هي [[ٿيامين]] (وٽامن بي₁)، [[ميگنيشيم]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙن اهم غذائي جزن جو سٺو ذريعو آهي، جيڪي انساني جسم جي اعصابي، عضلاتي ۽ ميٽابولڪ عملن لاءِ ضروري آهن.<ref name=Morton/> === کاڌي ۾ استعمال === [[فائل:Tamarind paste.jpg|thumb|گدامڙي جو گودو]] [[فائل:Tamarind ball.jpg|thumb|گدامڙي جون گوليون]] گدامڙي جو ڦر ان جي ڏانڊيءَ مان ڦري کي ڇڪي لاهي چونڊيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ڪچي ڦر جو سخت سائو گودو کارين کاڌن ۾، [[اچار]] ٺاهڻ لاءِ، يا [[گھانا]] ۾ ڪن زهريلي [[يام]] قسمن کي انساني واپرائڻ لاءِ محفوظ بڻائڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> جيئن جيئن ڦر پچي ٿو، تيئن اهو وڌيڪ مٺو ۽ گهٽ کٽو يا تيزابي ٿيندو وڃي ٿو. مختلف پوکيل قسمن ۾ کٽاڻ جي مقدار مختلف هوندي آهي، ۽ ڪجهه مٺن قسمن ۾ پچڻ کان پوءِ تيزابيت لڳ ڀڳ نه هوندي آهي.{{cn|date=July 2025}} گدامڙي جو گودو هن ٻوٽي جو سڀ کان عام استعمال ٿيندڙ حصو آهي، جيڪو [[چٽڻي]]، ڪڙهين ۽ مختلف ساسن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[ورسيسٽرشائر ساس]]،<ref name="BBCrecipes">{{cite web |title=BBC Food:Ingredients—Tamarind recipes |url=https://www.bbc.co.uk/food/tamarind |work=BBC |access-date=February 23, 2015}}</ref> [[ايڇ پي ساس]]، [[باربيڪيو ساس]] جا ڪجهه برانڊ،<ref>{{Cite web |title=Original Sweet & Thick BBQ Sauce - Products - Heinz |url=https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce |access-date=2024-03-29 |website=www.heinz.com |language=en-US |archive-date=March 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329024442/https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce }}</ref><ref>{{Cite web |title=MasterFoods Barbecue Sauce 500mL Ingredients |url=https://www.masterfoods.com.au/products/masterfoods-squeezy-barbecue-sauce-500ml}}</ref> ۽ روايتي [[شربت]] ۾.<ref>{{Cite book |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-803138-4 |pages=403–412 |editor1=Sueli Rodrigues |editor2=Ebenezer de Oliveira Silva |editor3=Edy Sousa de Brito |last=Azad |first=Salim |title=Exotic Fruits |chapter=Tamarindo—Tamarindus indica |date=2018 |doi=10.1016/B978-0-12-803138-4.00055-1}}</ref> هندستان ۽ پاڪستان ۾ مٺي گدامڙي جي چٽڻي ڪيترن هلڪن کاڌن سان کائي ويندي آهي ۽ اڪثر [[سموسو|سموسن]] سان پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite book |title=The Complete Asian Cookbook |page=88 |publisher=Tuttle Publishing |url=https://books.google.com/books?id=Mdfacqx2UaQC&q=%22tamarind%22+pakistan |isbn=978-0-8048-3757-6 |date=2006}}</ref> [[وچ اوڀر]] ۾، [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] کان [[ايران]] تائين، گدامڙي کارين کاڌن ۾ استعمال ٿيندي آهي، خاص طور گوشت وارن شوربن ۾، ۽ مٺو-کٽو ذائقو پيدا ڪرڻ لاءِ اڪثر سڪل ميون سان گڏ ملائي ويندي آهي.<ref>[https://theworld.org/stories/2014/07/02/poopa "Tamarind is the 'sour secret of Syrian cooking'"]. PRI. July 2014</ref><ref>{{Cite web |title=Georgian Chicken in Pomegranate and Tamarind Sauce Recipe |author1=Phyllis Glazer |author2=Miriyam Glazer |author3=Joan Nathan |url-access=subscription |url=https://cooking.nytimes.com/recipes/11849-georgian-chicken-in-pomegranate-and-tamarind-sauce |access-date=2023-02-07 |website=NYT Cooking |language=en-US}}</ref> [[رمضان]] دوران گدامڙي مان روايتي مشروب ''[[تمر هندي]]'' تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] ۾ مشهور آهي. هي مشروب گدامڙي جي گودي کي پاڻيءَ ۾ اُٻاري، کنڊ سان مٺو ڪري ۽ پوءِ ڇاڻ ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ڪن قسمن ۾ ذائقي کي بهتر ڪرڻ لاءِ [[گلاب جو پاڻي]] ۽ [[ليمون جو رس]] پڻ شامل ڪيو ويندو آهي. گهٽين ۾ وڪرو ڪندڙ هن مشروب جي ورڇ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا آهن؛ اهي اڪثر رس سان ڀريل وڏا ٽامي جا ٿانوَ پٺيءَ تي کڻندا آهن ۽ واٽهڙن کي آسانيءَ سان مشروب ڏيڻ لاءِ پنهنجي چيلهه جي چوڌاري ڪيترائي پيالا لڳائيندا آهن.<ref>[https://www.middleeasteye.net/discover/ramadan-five-drinks-thirst-quenching-middle-east Ramadan: Five thirst-quenching drinks from across the Middle East], Nur Ayoubi, 4 April 2022, [[مڊل ايسٽ آئي]]</ref> گدامڙي کي مختلف يهودي برادرين جي [[ڪوشر]] ۽ [[يهودي طعام]] ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. ان جو آغاز ستين صديءَ ۾ [[ريشم رستو|ريشم رستي]] وسيلي يهودي واپارين پاران وچ اوڀر ۾ آڻڻ کان ٿيو. شامي يهودي گدامڙي جو شربت تيار ڪندا آهن، جنهن کي ''او'' يا ''اوڪ'' چيو وڃي ٿو. ان لاءِ گودي کي پاڻيءَ ۾ پسائي، ڇاڻ ڪري، کنڊ ۽ ليمون سان اُٻاريو ويندو آهي، ۽ پوءِ ان کي ''يبرا'' (ڀريل انگور جا پن)، ''بازرگان'' (بلغر سلاد)، [[ڪفتو|ڪفتن]] ۽ ''لحم بعجين'' ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. [[هندستان]] ۾ بغدادي، [[ڪوچين جا يهودي|ڪوچين]] ۽ [[بني اسرائيل]] يهودي گدامڙي کي مقامي کاڌن، جهڙوڪ ''باميا کٽا''، ''مهمورا''، گدامڙي وارو چانور ۽ ڳاڙهن مرچن سان گڏ رڍ جي گوشت ۾ استعمال ڪندا آهن. [[شامي يهودي]] برادرين [[ميڪسيڪو]] ۾ گدامڙي تي ٻڌل کاڌن کي مقامي جزن سان ترتيب ڏنو آهي، جنهن جو هڪ مثال گدامڙي، [[خوباني]] ۽ [[چپوٽلي]] سان تيار ڪيل ڪڪڙ آهي. جديد [[اسرائيل]] ۾ گدامڙي جو رس روايتي برادرين کان ٻاهر به مشهور ٿيو آهي، جنهن ۾ [[پريگات]] جهڙين تجارتي ڪمپنين پاران رمضان دوران موسمي مشروب جاري ڪرڻ جو پڻ حصو آهي.<ref>{{cite news |last=Gavin |first=Paola |title=The Joys of Tamarind |url=https://www.tabletmag.com/sections/food/articles/joys-of-tamarind |work=Tablet Magazine |date=December 1, 2021 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}}<ref>{{cite web |last=Myerson |first=Rachel |title=Tracing the Jewish History of Tamarind, From India to Syria and Beyond |url=https://www.myjewishlearning.com/the-nosher/tracing-the-jewish-history-of-tamarind-from-india-to-syria-and-beyond/ |website=The Nosher |date=February 2, 2023 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}} [[فلپائن]] ۾ سڄو ڦر کٽي شوربي ''[[سينيگانگ]]'' ۾ کٽاڻ پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻيا کٽا ميوا پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا. گدامڙي جي پنن سان تيار ٿيندڙ ٻيو شوربو ''[[سنامپالوڪن]]'' سڏجي ٿو.<ref name="Fernandez">{{cite book |last1=Fernandez |first1=Doreen G. |title=Tikim: Essays on Philippine Food and Culture |date=2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-41479-2 |page=33}}</ref> گودي کي کنڊ ۽ لوڻ سان پچائي ''[[چامپوئي نا سامپالوڪ]]''، يا رڳو "سامپالوڪ مٺائي"، نالي روايتي گدامڙي جي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="tl">{{cite web |title=Tsampoy |url=https://www.tagaloglang.com/tsampoy/ |website=Tagalog Lang |access-date=November 1, 2021}}</ref> [[انڊونيشيا]] ۾ پڻ گدامڙي تي ٻڌل کٽو شوربو ''[[سايور اسم]]'' مشهور آهي.{{cn|date=July 2025}} [[سري لنڪا]] ۾ گدامڙي جو گودو ليمي جي متبادل طور استعمال ٿيندو رهيو آهي، جڏهن ته [[سينيگال]] ۾ گودي کي کنڊ سان ملائي ''بنگال'' نالي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۾ گدامڙي جي گودي مان رس ٺاهي مڇي محفوظ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اوڀر آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ اهو ''اوگالي'' نالي مڪئي جي اٽي واري کاڌي جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /> گدامڙي جا ٻج کائڻ لائق بڻائڻ کان اڳ پاڻيءَ ۾ پسائي ۽ اُٻارڻ ضروري هوندا آهن.<ref name=":413">{{Cite journal|last1=De Caluwé|first1=Emmy|last2=Halamová|first2=Kateřina|last3=Van Damme|first3=Patrick|date=2010-02-08|title=''Tamarindus indica'' L. – A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology|journal=Afrika Focus|volume=23|issue=1|doi=10.21825/af.v23i1.5039|doi-access=free|hdl=1854/LU-990834|hdl-access=free}}</ref> ٻجن ۾ [[پيڪٽن]] هجڻ ڪري اهي جيلي، مارملاد ۽ ڄام تيار ڪرڻ ۾ عام طور استعمال ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ پيڪٽن انهن کي جيلي جهڙي بناوت ڏيڻ جي خاصيت رکي ٿو. انهن کي پنير، آئس ڪريم ۽ ميونيز ۾ استحڪام پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=Morton/> انڊونيشيا ۾ ٻجن کي ڀُڃڻ کان پوءِ لوڻ ۽ ڪُٽيل ناريل سان گڏ هلڪي کاڌي طور کائبو آهي، جڏهن ته ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جا ٻج ڪافي جي متبادل طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/> پن ۽ ڇوڏو پڻ کائڻ لائق آهن، جڏهن ته ٻجن کي پچائي محفوظ خوراڪ بڻائي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |title=The Complete Guide to Edible Wild Plants |publisher=[[اسڪاءِ هارس پبلشنگ]] |author=[[آمريڪا جو فوجي کاتو]] |year=2009 |isbn=978-1-60239-692-0 |location=New York |page=101 |language=en-US |oclc=277203364}}</ref> هلڪا اُٻاريل نرم گدامڙي جا پن [[برمي سلاد|برمي سلاد]] ''مگئي يويت ٿوڪ'' ۾ استعمال ٿيندا آهن، جنهن جي لفظي معنيٰ "گدامڙي جي پنن جو سلاد" آهي. هي [[اتر ميانمار]] جو سلاد آهي، جنهن ۾ نرم اُٻاريل گدامڙي جا پن، ٿوم، بصر، ڀُڳل مونگ ڦريون ۽ ڪُٽيل سڪل جهنگڙا شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite book |last1=Richmond |first1=Simon |last2=Eimer |first2=David |last3=Karlin |first3=Adam |last4=Louis |first4=Regis St |last5=Ray |first5=Nick |date=2017 |title=Myanmar (Burma) |publisher=Lonely Planet |url=https://books.google.com/books?id=za9kvgAACAAJ |isbn=978-1-78657-546-3 |language=en}}</ref> گدامڙي جي ٻجن ۾ [[پروٽين]] جي وڏي مقدار، يعني هر 100 گرام ۾ 26.9 گرام، ۽ تيل 10.9 گرام هوندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾ پروٽين جي اعليٰ مقدار سبب انهن ٻجن کي [[هنگامي خوراڪ]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=":441">{{Citation|last1=Paull|first1=R. E.|chapter=Other African fruit: tamarind, marula and ackee|pages=223–254|publisher=CABI|last2=Duarte|first2=O.|title=Tropical fruits, Volume 2|year=2012|doi=10.1079/9781845937898.0223|isbn=978-1-84593-789-8}}</ref> گدامڙي جا پن ڪيلشيم ۽ پروٽين سان مالا مال هوندا آهن ۽ پالتو توڙي جهنگلي جانورن، جن ۾ هاٿي به شامل آهن، لاءِ چارو طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /> === ٻج جو تيل ۽ ڳِر جو پائوڊر === گدامڙي جي ٻج جو تيل ٻج جي ڳِر مان ڪڍيو ويندو آهي.<ref>[http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html Tamarind Seeds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210202233508/http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html |date=February 2, 2021 }}. agriculturalproductsindia.com</ref> ڳِر کي ان جي سنهي پر سخت کل، يا ''ٽيسٽا''، کان جدا ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هن تيل جي بناوت السي جي تيل جهڙي هوندي آهي ۽ ان مان رنگ يا وارنش تيار ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20200812195213/http://proseanet.org/prosea/e-prosea_detail.php?frt=&id=1550 PROSEA]}}</ref> گدامڙي جي ڳِر جو پائوڊر ڪپڙي ۽ سڻي جي صنعت ۾ [[ڪپڙي جي ڌاڳي کي مضبوط ڪرڻ|سائزنگ]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ صنعتي گوندن ۽ چنبڙائيندڙ شين جي تياريءَ ۾ پڻ ڪم ايندو آهي.<ref name=Morton/> گدامڙي جا ٻج ڳِر جو پائوڊر تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندا آهن، جيڪو پاڻي جذب ڪري ڦولجڻ جي خاصيت سبب ڪپڙي جي صنعت ۾ سائزنگ ايجنٽ طور ڪم اچي ٿو. هندستان ۾ اهو پائوڊر ڪپهه جي ڪپڙي جي تياريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي.<ref name=":413" /> بنگال ۾ گدامڙي جي ٻجن مان وارنش ۾ استعمال ٿيندڙ تيل ڪڍيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> پن ۽ گل رنگن کي قائم رکڻ يا پڪ ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/><ref name="El-Siddig" /> {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ٻج جي ڳِر جي جوڙجڪ}} |- !جزو !اصل !تيل ڪڍيل |- |تيل |7.6٪ |0.6٪ |- |پروٽين |7.6٪ |19.0٪ |- |پولي سيڪرائيڊ |51.0٪ |55.0٪ |- |خام ريشو |1.2٪ |1.1٪ |- |ڪل رک |3.9٪ |3.4٪ |- |تيزاب ۾ نه حل ٿيندڙ رک |0.4٪ |0.3٪ |- |گهم |7.1٪ | |- | colspan="3" style="font-size:80%" |تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ: [[لينوليئڪ تيزاب]] 46.5٪، [[اوليئڪ تيزاب]] 27.2٪، ۽ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] 26.4٪. صاف ڪرڻ کان پوءِ تيل کي عام طور اڇو ڪيو ويندو آهي. |} {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ڳِر جي تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ}} |- !چرٻيءَ وارو تيزاب !رپورٽ ٿيل حد (٪) |- |[[لارڪ تيزاب]] (C12:0) |tr–0.3 |- |[[مائرسٽڪ تيزاب]] (C14:0) |tr–0.4 |- |[[پالميٽڪ تيزاب]] (C16:0) |8.7–14.8 |- |[[اسٽيئرڪ تيزاب]] (C18:0) |4.4–6.6 |- |[[اراڪيڊڪ تيزاب]] (C20:0) |3.7–12.2 |- |[[لگنوسيرڪ تيزاب]] (C24:0) |4.0–22.3 |- |[[اوليئڪ تيزاب]] (C18:1) |19.6–27.0 |- |[[لينوليئڪ تيزاب]] (C18:2) |7.5–55.4 |- |[[لينولينيڪ تيزاب]] (C18:3) |2.8–5.6 |} {{clear}} === لوڪ طب === [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ بخار وارن ماڻهن جي پيشانيءَ تي گدامڙي جي ڦر جو [[ضماد]] لڳايو ويندو آهي.<ref name="Doughari" /> هن ڦر ۾ [[جلاب]] واريون خاصيتون پڻ آهن، ۽ ان کي [[قبض]] گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Havinga |first1=Reinout M. |last2=Hartl |first2=Anna |last3=Putscher |first3=Johanna |last4=Prehsler |first4=Sarah |last5=Buchmann |first5=Christine |last6=Vogl |first6=Christian R. |date=February 2010 |title=''Tamarindus indica'' L. (Fabaceae): Patterns of Use in Traditional African Medicine |journal=Journal of Ethnopharmacology |volume=127 |issue=3 |pages=573–588 |doi=10.1016/j.jep.2009.11.028 |pmid=19963055}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Panthong |first1=A |last2=Khonsung |first2=P |last3=Kunanusorn |first3=P |last4=Wongcome |first4=T |last5=Pongsamart |first5=S |date=July 2008 |title=The laxative effect of fresh pulp aqueous extracts of Thai Tamarind cultivars |journal=Planta Medica |volume=74 |issue=9 |doi=10.1055/s-0028-1084885|bibcode=2008PlMed..7484885P }}</ref><ref name=":440">{{Citation|last=Lim|first=T. K.|title=Edible Medicinal and Non-Medicinal Plants|chapter=''Tamarindus indica''|date=2011-11-06|pages=879–905|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-007-1764-0_95|isbn=978-94-007-1763-3}}</ref> [[جاوا]] ۾ ٻاڦ ڏنل ۽ سج ۾ سڪايل پراڻي گدامڙي جي گودي، جنهن کي ''اسم ڪاوا'' چيو وڃي ٿو، جا نچوڙ چمڙي جي مسئلن، جهڙوڪ خارش ۽ جلن، لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هڪ روايتي طريقي موجب گدامڙي کي پاڻيءَ ۾ گهاٽو ڪري پيئڻ سان حمل ڪيرائڻ واري دوا طور پڻ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي ٻوٽي جا مختلف حصا دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ لوڪ طب جي ٻين مقصدن لاءِ به استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="El-Siddig" /> اتر نائيجيريا ۾ گدامڙي جون پاڙون ڪوڙهه جي علاج لاءِ فائديمند سمجهيون وينديون آهن، جڏهن ته آمريڪا جي لوڪ طب ۾ ان جو گودو جلاب، لو لڳڻ ۽ ڳلي جي سور لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /><ref>{{Cite journal|last1=Ojo|first1=James Adebayo|last2=Omoloye|first2=Adebayo Amos|date=2015|title=Life History of the Tamarind Weevil, Sitophilus linearis (Herbst) (Coleoptera: Curculionidae), on Tamarind Seed|journal=Journal of Insects|language=en|volume=2015|pages=1–5|doi=10.1155/2015/429579|issn=2356-7465|doi-access=free}}</ref> ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جي گودي مان اهڙيون گوريون تيار ڪيون ويون آهن، جن بابت وزن گهٽائڻ جو روايتي عقيدو آهي، جڏهن ته برازيل ۾ گودي کي جسم ۾ پاڻيءَ جي کوٽ گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۽ ڪمبوڊيا ۾ گدامڙي جا پيسيل ٻج پيچش لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن، جڏهن ته ايٿوپيا ۾ نرم ڪيل ٻج آنتن جي ڪيڙن خلاف روايتي علاج طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /><ref>{{Cite journal|last1=Havinga|first1=Reinout M.|last2=Hartl|first2=Anna|last3=Putscher|first3=Johanna|last4=Prehsler|first4=Sarah|last5=Buchmann|first5=Christine|last6=Vogl|first6=Christian R.|date=2010-02-17|title=Tamarindus indica L. (Fabaceae): Patterns of use in traditional African medicine|journal=Journal of Ethnopharmacology|volume=127|issue=3|pages=573–588|doi=10.1016/j.jep.2009.11.028|pmid=19963055|issn=0378-8741}}</ref> === ڪاٺ جو ڪم === گدامڙي جي ڪاٺ مان فرنيچر، ٻيڙيون، نقاشيءَ واريون شيون، گھاڻي ۽ ڏنڊي جهڙيون ڦرندڙ ڪاٺي شيون، ڪٽڻ جا تختا ۽ [[ڪرس]] جهڙيون ننڍيون خاص شيون تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي دل ڪاٺ ڳاڙهسري ناسي هوندي آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان ۾ واڱڻائي ڇانوَ پڻ هوندي آهي. دل ڪاٺ عام طور تنگ هوندي آهي ۽ اڪثر رڳو پراڻن ۽ وڏن وڻن ۾ موجود هوندي آهي. هلڪي پيلي سپ ڪاٺ دل ڪاٺ کان چٽيءَ طرح جدا نظر ايندي آهي. دل ڪاٺ کي سڙڻ خلاف پائيدار يا تمام گهڻو پائيدار سمجهيو ويندو آهي ۽ اها جيتن خلاف به مزاحمتي هوندي آهي. ان جي ابتڙ سپ ڪاٺ پائيدار نه هوندي آهي ۽ جيتن، [[فنگس]] ۽ رنگين سڙڻ واري عمل جو شڪار ٿي سگهي ٿي. ڪاٺ جي وڌيڪ ڳاٽائي ۽ هڪ ٻئي ۾ وڪوڙيل رڳن سبب ان تي ڪم ڪرڻ ڏکيو سمجهيو ويندو آهي. دل ڪاٺ ڪٽڻ وارن اوزارن کي جلدي مُڏو ڪري سگهي ٿي، پر ان کي گول ڪرڻ، چنبڙائڻ ۽ آخري پالش ڏيڻ سٺو ٿيندو آهي. دل ڪاٺ قدرتي طور تي تمام سٺي چمڪ حاصل ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Tamarind |url=http://www.wood-database.com/tamarind/ |access-date=22 December 2016 |website=The Wood Database}}</ref> === ڌاتن جي صفائي === گهرن ۽ مندرن ۾، خاص طور [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم وارن]] ايشيائي ملڪن جهڙوڪ [[ميانمار]] ۾، گدامڙي جو گودو پتل جي مذهبي مورتين ۽ ڏيئن، ۽ ٽامي، پتل ۽ ڪانسي جي ٿانون کي چمڪائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=McGee |first=Joah |title=The Golden Path |publisher=Pariyatti Publishing |year=2015 |isbn=978-1-68172-013-5 |language=en}}</ref> === شهري ساوا رستا === ڊچ نوآبادياتي دور ۾ شهري منظرنامي لاءِ وڏي پيماني تي پوکيل گدامڙي جا وڻ اڄ به انڊونيشيا جي ڪيترن رستن جي ڪنارن تي عام نظر اچن ٿا. اهي ويهين صديءَ جي شروعاتي ڊچ شهري رٿابنديءَ جي زنده ورثي طور پڻ ڏٺا وڃن ٿا. ===تحقيق=== گدامڙي جي پنن جي [[نچوڙ]] ۾ [[لوپيئول]]، [[ڪيٽيچن]]، [[ايپي ڪيٽيچن]]، [[ڪوئرسيٽن]] ۽ [[آئسورهامنيٽن]] موجود هوندا آهن.<ref>{{cite journal|title=Two triterpenes lupanone and lupeol isolated and identified from Tamarindus indica linn. |journal=[[پاڪستان جرنل آف فارماسيوٽيڪل سائنسز]]|volume=20|issue=2|pages=125–7|pmid=17416567|year=2007|last1=Imam|first1=S.|last2=Azhar|first2=I.|last3=Hasan|first3=M. M.|last4=Ali|first4=M. S.|last5=Ahmed|first5=S. W.}}</ref> انتهائي اعليٰ ڪارڪردگي واري [[مائع ڪروميٽوگرافي]] جي تجزين مان ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ٻجن ۾ [[ڪيٽيچن]]، [[پروسيانڊن بي 2]]، [[ڪيفيڪ تيزاب]]، [[فيرولڪ تيزاب]]، [[ڪلورامفينيڪول]]، [[مائيري سيٽن]]، [[مورين (فليوونول)|مورين]]، ڪوئرسيٽن، [[ايپي جينن]] ۽ [[ڪيمپفيرول]] موجود هئا.<ref>{{Cite journal |doi=10.1186/s12906-015-0963-2|pmid=26683054|pmc=4683930|year=2015|last1=Razali|first1=N.|title=Polyphenols from the extract and fraction of ''T. indica'' seeds protected HepG2 cells against oxidative stress|journal=[[بي ايم سي ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]]|volume=15|article-number=438|last2=Mat Junit|first2=S.|last3=Ariffin|first3=A.|last4=Ramli|first4=N. S.|last5=Abdul Aziz|first5=A. |doi-access=free }}</ref> ==پوک== ٻجن جي [[ٻج جي کل کي ڪمزور ڪرڻ|کل کي رڳڙي يا ڪٽي ڪمزور]] ڪري سگهجي ٿو، يا انهن کي ٿوري دير لاءِ اُٻارڻ سان [[انڪورجڻ]] جي شرح وڌائي سگهجي ٿي. جيڪڏهن ٻج سڪي حالت ۾ رکيا وڃن ته اهي ڪيترن مهينن تائين انڪورجڻ جي صلاحيت برقرار رکن ٿا.<ref name=Morton/> گدامڙي آفريڪا جو هڪ روايتي خوراڪي ٻوٽو آهي. جيتوڻيڪ ان جي وڏي پيماني تي واپاري پوک نه ڪئي ويندي آهي،<ref name="El-Siddig" /> پر ان ۾ غذائيت بهتر ڪرڻ، خوراڪي تحفظ وڌائڻ، ڳوٺاڻي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ زمين جي پائيدار سار سنڀال ۾ مدد ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي.<ref>{{cite book |url=https://nap.nationalacademies.org/catalog/11879/lost-crops-of-africa-volume-iii-fruits |title=Lost Crops of Africa |date=January 25, 2008 |publisher=[[نيشنل اڪيڊميز پريس]] |isbn=978-0-309-10596-5 |volume=III: Fruits |chapter=Tamarind |doi=10.17226/11879 |access-date=July 17, 2008 |chapter-url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11879&page=149|author=National Research Council|author-link=نيشنل اڪيڊميز آف سائنسز، انجنيئرنگ ۽ ميڊيسن#پروگرام يونٽ |location=Washington, DC |pages=149–164}}</ref> هي وڻ هندستان جي مختلف علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکيو وڃي ٿو، خاص طور [[مهاراشٽر]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]] ۽ [[تامل ناڊو]] ۾. ويهين صديءَ جي آخر ڌاري هندستان جي وسيع گدامڙي باغن مان هر سال لڳ ڀڳ {{convert|250000|t|abbr=off}} پيداوار حاصل ٿيندي هئي.<ref name=Morton/> هي وڻ گهڻي عرصي کان [[قدرتي بڻجڻ|قدرتي بڻيل]] حالت ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، سري لنڪا، فلپائن، ڪيريبين ۽ پئسفڪ ٻيٽن ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name=Morton/> [[آسيان]] ملڪن مان ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جا سڀ کان وڏا باغ آهن، جنهن کان پوءِ انڊونيشيا، ميانمار ۽ فلپائن اچن ٿا. ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ گدامڙي کي ''اسم'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Asam or Tamarind tree (Tamarindus indica) on the Shores of Singapore |url=http://www.wildsingapore.com/wildfacts/plants/coastal/tamarindus/indica.htm |access-date=14 April 2018 |website=www.wildsingapore.com}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ هي وڏي پيماني تي پوکجندڙ واپاري فصل آهي، جنهن جي خالص پيداوار هندستان کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهي. ان جي پوک خاص طور ڏاکڻين رياستن، خاص ڪري ڏکڻ فلوريڊا ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ ان کي ڇانوَ لاءِ، روڊن جي ڪنارن، گهرن جي اڱڻن ۽ پارڪن ۾ پڻ پوکيو ويندو آهي.<ref name="UN_FAO">{{cite web |title=Food and Agriculture Organization of the United Nations |url=http://www.fao.org/teca}}</ref> ===باغباني=== ڏکڻ ايشيا ۽ خطه حاره جي ٻين علائقن ۾ گدامڙي جا وڻ سينگار ۽ باغبانيءَ لاءِ پوکيا ويندا آهن. ڪيترن ايشيائي ملڪن ۾ ان کي عام طور [[بونسائي]] طور پوکيو ويندو آهي، جڏهن ته معتدل علائقن ۾ ان کي گهرن اندر پڻ بونسائي طور وڌايو ويندو آهي.<ref name="Ma-Ke_Tamarindus indica">{{cite web |last=D'Cruz |first=Mark |title=''Tamarindus indica'': Tamarind - Indian tamarind - kily tree - Imli |url=http://makebonsai.com/guide/bonsailink.asp?quicklink=5064&name=Tamarindus_indica |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514031402/http://www.makebonsai.com/guide/bonsailink.asp?quicklink=5064&name=Tamarindus_indica |archive-date=May 14, 2012 |access-date=August 19, 2011 |website=myBonsaiCareGuide |location=Hounslow, UK |publisher=Mǎ-kè Bonsai}}</ref> ==ڪتن ۾ زهريت== گدامڙي ڪتن لاءِ زهريلي ٿي سگهي ٿي ۽ ان سان [[اوچتي گڙدي جي تڪليف]] پيدا ٿيڻ جو خطرو هوندو آهي. ان جون علامتون، جن ۾ کائڻ کان 6–12 ڪلاڪن اندر الٽي يا دست، سستي يا پاڻيءَ جي کوٽ شامل ٿي سگهي ٿي، ۽ ان جو تجويز ڪيل حياتياتي سبب، يعني [[ٽارٽارڪ تيزاب]]، ڪتن ۾ [[انگور جي زهريت]] سان ملندڙ جلندڙ آهن.<ref>{{cite web |title=Grape, Raisin, and Tamarind (''Vitis'' spp, ''Tamarindus'' spp) Toxicosis in Dogs |url=https://www.merckvetmanual.com/toxicology/food-hazards/grape-raisin-and-tamarind-vitis-spp-tamarindus-spp-toxicosis-in-dogs |website=[[مرڪ ويٽرنري مينوئل]]|date=September 2024 |last=Hayes |first=Cristine |location=Rahway, NJ |publisher=[[مرڪ اينڊ ڪمپني]] |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20250624045530/https://www.merckvetmanual.com/toxicology/food-hazards/grape-raisin-and-tamarind-vitis-spp-tamarindus-spp-toxicosis-in-dogs |archive-date=2025-06-24 |access-date=2025-07-06}}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline|Tamarindus indica}} * SEA Hand Book-2009: Published by The Solvent Extractors' Association of India * [http://www.westafricanplants.senckenberg.de/root/index.php?page_id=14&id=1535 ''Tamarindus indica''] in Brunken, U., Schmidt, M., Dressler, S., Janssen, T., Thiombiano, A. & Zizka, G. 2008. West African plants – A Photo Guide. * {{Cite EB1911|short=x|wstitle=Tamarind}} * {{Cite NSRW|short=x|wstitle=Tamarind}} {{Herbs & spices}} {{Non-timber forest products}} {{Taxonbar|from1=Q80235|from2=Q14566708}} [[زمرو:ڊيٽاريوئيڊي]] [[زمرو:آفريڪا جا اصلوڪا ميوا]] [[زمرو:کاڌي لائق داليون]] [[زمرو:دوائن وارا ٻوٽا]] [[زمرو:کٽا ميوا]] [[زمرو:خطه حاره جا ميوا]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:هندستاني مصالحا]] [[زمرو:آفريڪا جا وڻ]] [[زمرو:غير ڪاٺي ٻيلي جون پيداوارون]] [[زمرو:1753ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] [[زمرو:مرڪب پنن وارا ٻوٽا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:سنڌ جا وڻ]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] 5fi2074chnqt7a5n0pgy48537wu06tq 400731 400730 2026-08-04T02:01:20Z Intisar Ali 8681 /* ڦر */ 400731 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text=''[[ٽيمرڪس]]'' (تمرسڪ)، ننڍن گلدار وڻن ۽ جهنگلي ٻوٽن جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = گدامڙي | image = Tamarindus indica pods.JPG | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Mark, J. |date=2017 |title=''Tamarindus indica'' |volume=2017 |article-number=e.T62020997A62020999 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T62020997A62020999.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | display_parents = 3 | genus = Tamarindus | parent_authority = [[ڪارل لينيئس|ايل.]] | species = indica | authority = L. 1753 | synonyms = {{Plainlist| *''ڪوارائيا'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ڪوارائيا ايليگنس'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ٽيمرنڊس ايريٿريئس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس اوڪسيڊينٽالس'' <small>گارٽن. 1791</small> *''ٽيمرنڊس آفيشينالس'' <small>هوڪر 1851</small> *''ٽيمرنڊس سومالينسس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس امبروسا'' <small>سالسبري 1796</small> }} | synonyms_ref = <ref name="WFO">{{cite web |url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000170926-2026-06 |title=''Tamarindus indica'' L. |date=2026 |website=[[ورلڊ فلورا آن لائن|WFO Plant List]] |publisher=World Flora Online Consortium |access-date=2 August 2026 }}</ref> <ref>{{cite book |author=Quattrocchi U. |date=2012 |title=CRC World Dictionary of Medicinal and Poisonous Plants: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology |url=https://www.crcpress.com/CRC-World-Dictionary-of-Medicinal-and-Poisonous-Plants-Common-Names-Scientific/Quattrocchi/p/book/9781482250640 |location=بوڪا ريٽن، لوزيانا |publisher=[[سي آر سي پريس]]، [[ٽيلر اينڊ فرانسس گروپ]] |pages=3667–3668 |isbn=978-1-4200-8044-5 |access-date=February 28, 2017 |archive-date=November 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101163251/https://www.crcpress.com/CRC-World-Dictionary-of-Medicinal-and-Poisonous-Plants-Common-Names-Scientific/Quattrocchi/p/book/9781482250640 }}</ref> <ref>{{cite web |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomygenus.aspx?id=24637 |title=''Cavaraea'' Speg. |author=USDA |author-link=USDA |author2=ARS |author2-link=Agricultural Research Service |author3=National Genetic Resources Program |date=10 February 2005 |website=[[جرمپلازم ريسورسز انفارميشن نيٽورڪ]]—(GRIN) [Online Database] |publisher=[[هينري اي. والس بيلٽسويل زرعي تحقيقي مرڪز|نيشنل جرمپلازم ريسورسز ليبارٽري]]، بيلٽسويل، ميري لينڊ |access-date=28 February 2017 }}</ref> }} '''گدامڙي''' ('''''Tamarindus indica''''') [[دالين وارو خاندان|دالين واري خاندان]] (Fabaceae) جو هڪ وڻ آهي، جيڪو کاڌي لائق ڦر پيدا ڪري ٿو. هي وڻ [[اڀرندي آفريڪا جي اڀرندي خطي|اڀرندي آفريڪا]] جو اصلوڪو آهي، جڏهن ته [[ايشيا]] جي ڪيترن ئي علائقن ۾ قدرتي طور پکڙجي ويو آهي.<ref name="Morton">{{cite book |author=Morton, Julia F. |author-link=جوليا مورٽن |title=Tamarind; In: Fruits of Warm Climates |pages=115–121 |url=https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops & Plant Products، [[پرڊيو يونيورسٽي]] |year=1987 |isbn=978-0-9653360-7-9 }}</ref> <ref name="El-Siddig">{{cite book |author1-last=El-Siddig |author1-first=K. |author2-last=Gunasena |author2-first=H.P.M. |author3-last=Prasad |author3-first=B.A. |author4-last=Pushpakumara |author4-first=D.K.N.G. |author5-last=Ramana |author5-first=K.V.R. |author6-last=Vijayanand |author6-first=P. |author7-last=Williams |author7-first=J.T. |editor1=J.T. Williams |display-editors=etal |date=2006 |title=Fruits for the Future 1 – Tamarind: Tamarindus indica L. |url=https://www.southampton.ac.uk/assets/imported/transforms/content-block/UsefulDownloads_Download/2A8DB4548C2146D7B5FEBD39B49B9727/Tamarindus%20indica.zip |location=[[سائوٿيمپٽن، برطانيا]] |publisher=[[گهٽ استعمال ٿيندڙ فصلن جو بين الاقوامي مرڪز]]، [[سائوٿيمپٽن يونيورسٽي]] |isbn=0-85432-859-9 |access-date=7 July 2025 |edition=Revised }}</ref> <ref>{{cite journal |vauthors=Martin I |title=Fruits for the Future. 1. Revised edition. Tamarind (Tamarindus indica L.) by K. El-Siddeg, H. P. M. Gunesana, B. A. Prasad, D. K. N. G. Pushpukumara, K. V. R. Ramana, P. Vijayananand and J. T. Williams |journal=Experimental Agriculture |date=2007 |volume=43 |issue=3 |page=407 |doi=10.1017/S0014479707005170 }}</ref> جنس '''''ٽيمرنڊس''''' هڪ واحد جنسي (مونو ٽاپڪ) جنس آهي، جنهن ۾ صرف هيءَ هڪ ئي نوع شامل آهي.<ref name= "WFO"/> گدامڙي جي وڻ تي ڀوري رنگ جون ڦريون ٿينديون آهن، جن جي اندر مٺو، کٽو ۽ تيز ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو دنيا جي مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي جو گودو روايتي دوائن، قدرتي رنگ (dye) ۽ ٻين گهڻن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="Morton"/> هن وڻ جي ڪاٺ مان مختلف ڪاٺيءَ جون شيون تيار ڪيون وينديون آهن، جڏهن ته ٻجن مان تيل پڻ ڪڍيو ويندو آهي. ان جا نرم پن [[هندستاني طعام|هندستاني]] ۽ [[فلپائني طعام|فلپائني]] کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Morton"/><ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/heres-what-you-can-cook-with-tender-tamarind-leaves/article23695502.ece |title=Here's what you can cook with tender tamarind leaves |newspaper=The Hindu |date=2018-04-27}}</ref> گدامڙي جي خوراڪي، دوائن ۽ صنعتي اهميت سبب هن جي پوک دنيا جي [[خطه حاره|خطه حاره]] ۽ [[نيم خطه حاره]] وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڪئي ويندي آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي (Tamarind) کي هندستانيءَ ۾ امِلي، فارسيءَ ۾ تمر هندي ۽ انگرزيءَ ۾ ٽامرنڊس چوندا آهن. هيءَ کٽاڻ لاءِ مصالح جي ڪم ۾ ايندي آهي. هي تمام وڏو وڻ ٿئي ٿو ۽ جتي ڪٿي ٿئي ٿو. مئي ۾ ڦر پچائي ٿو ۽ فيبروريءَ ۾ گل ڪري ٿو. ان جا ٻه ٽي قسم آهن: هڪڙو کٽو ڦر وارو، ٻيو مٺي ڦر وارو ۽ ٽيون ڳاڙهي ڦر وارو. پويون قسم سڀ کان عمدو آهي. هن جون ڦريون ٿين ٿيون. عمدي قسم جون ڦريون ته آچار ۽ مربي ۾ ڪم اينديون آهن. [[فائل:TamarindSeedling.jpg|thumb|left|250px|گدامڙيء جو ٻج]] وڻ ٻج مان ٿو ٿئي، پر جي باغ جي ڪم لاءِ ننڍو قد جو ڪرڻو هجي ته گوٽيءَ جي تجويز ڪجي. ڏيهي ماڻهو چوندا آهن ته جتي هي وڻ هوندو آهي، اتي آسپاس اڪثر بيماري رهندي آهي.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> [[فائل:tamarind2.jpg|thumb|250px]] == وضاحت == گدامڙي هڪ ڊگهي عمر وارو ۽ وچولي رفتار سان وڌندڙ [[وڻ]] آهي، جيڪو وڌ ۾ وڌ {{convert|25-30|m|ft|abbr=off}} اوچائي تائين پهچي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جي [[ڇٽي]] گهاٽي پنن واري، بيقاعده ۽ [[گلدان]] جهڙي شڪل رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ {{cvt|12|m|ft}} ويڪري ٿي سگهي ٿي.<ref name=Morton/> گدامڙي جي ٿڙ جو گهيرو {{cvt|7.5|m|ft}} تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هي وڻ کليل سج ۾ چڱيءَ طرح وڌندو آهي. ان لاءِ [[چيڪڻي مٽي]]، [[لومي مٽي]]، [[وارياسي مٽي]] ۽ هلڪي تيزابي مٽي موزون هوندي آهي. هي وڻ خشڪي ۽ سامونڊي ڪنارن تي هوا سان ايندڙ لوڻ کي به چڱيءَ ريت برداشت ڪري سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جا [[سدابهار]] پن هڪ ٻئي جي وراڻيءَ سان لڳل هوندا آهن ۽ [[پنن جي بناوت|جوڙ پنن]] (paripinnately compound) تي مشتمل هوندا آهن. پنن جا ننڍڙا حصا (leaflets) چمڪندڙ سائي رنگ جا، بيضاوي شڪل جا ۽ پنکڙي نما رڳن وارا هوندا آهن، جن جي ڊيگهه عام طور {{convert|15|cm|in|0|abbr=off}} کان گهٽ هوندي آهي.<ref name=Morton/> وڻ جي عمر وڌڻ سان ان جون ٽاريون مرڪزي [[ٿڙ]] مان هيٺ لڙڪي پونديون آهن. باغبانيءَ ۾ وڻ جي مناسب شڪل، گهاٽائي ۽ ڦر لاهڻ ۾ آساني لاءِ انهن ٽارين جي [[ڇانگ]] ڪئي ويندي آهي.<ref name=Morton/> هي هڪ خطه حاره وارو وڻ آهي، تنهنڪري ٿڌ ۽ پالي کي برداشت نٿو ڪري سگهي. سامهون سامهون لڳل پنن سبب هوا لڳڻ وقت وڻ جو پنن وارو حصو خوبصورت لهرائجي ٿو. گدامڙي جي ڪاٺ ۾ ڳاڙهسرو سخت [[دل ڪاٺ]] ۽ ان جي چوڌاري نرم پيلسري [[سپ ڪاٺ]] هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref>{{Cite news |date=2007-07-09 |title=Tamarind: a multipurpose tree |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/255407 |access-date=2017-06-04}}</ref> گدامڙي جا گل ننڍا پر سهڻا هوندا آهن، جن ۾ ڳاڙهي ۽ پيلي رنگن جا ڊگها گل شامل هوندا آهن. هر گل لڳ ڀڳ 2.5 سينٽي ميٽر ويڪرو، پنج پنکڙين وارو ۽ ننڍڙن [[گلن جي جهومڪي]] (raceme) ۾ لڳندو آهي. گلن جو بنيادي رنگ پيلو هوندو آهي، جنهن تي نارنگي يا ڳاڙهيون ليڪون هونديون آهن.<ref name=Morton/> گل کلڻ کان اڳ ڪليون گلابي رنگ جون هونديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا چار [[سپل]] گلابي هوندا آهن، جيڪي گل کلڻ سان ڇڻي ويندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Tamarind |url=http://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918082939/https://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-date=September 18, 2020 |access-date=2017-06-04 |work=Plant Lexica}}</ref> <gallery mode="nolines"> File:TamarindSeedling.jpg|ٻوٽو File:Tamarind flower vijayanrajapuram 02.jpg|گل File:Tamarindus indica-flowers.jpg|گل File:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|پن ۽ ڦر File:Tamarind clara.jpg|[[سانتا ڪلارا، ڪيوبا]] ۾ گدامڙي جو وڻ </gallery> === ڦر === [[فائل:Tamarindus_indica_18.jpg|thumb|فلپائن ۾ گدامڙي (Sampalok)]] [[فائل:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|thumb|گدامڙي جي وڻ جو ٿڙ]] گدامڙي جو ڦر هڪ اهڙي [[ڦر]] جي صورت ۾ هوندو آهي، جيڪو پچڻ کان پوءِ پاڻمرادو نه ڦاٽندو آهي (indehiscent pod). هي ڦر عام طور {{cvt|12|to|15|cm|in|frac=2}} ڊگهو ٿيندو آهي ۽ ان جي ٻاهرئين کل سخت ناسي رنگ جي هوندي آهي.<ref name=Morton/> ڦر جي اندر ڳاڙهسري يا ناسي رنگ جو رسيلي ۽ کٽي ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو پچڻ سان ڀورو يا ڳاڙهسرو ڀورو ٿي ويندو آهي.<ref name=Morton/> ايشيا ۾ ٿيندڙ گدامڙي جون ڦريون نسبتاً ڊگهيون هونديون آهن، جن ۾ عام طور 6 کان 12 ٻج هوندا آهن، جڏهن⁠تہ آفريڪا ۽ اولهه هندستان جي قسمن ۾ ننڍيون ڦريون ٿينديون آهن، جن ۾ 1 کان 6 ٻج هوندا آهن. ٻج ڪجهه چپٽا، سخت ۽ چمڪندڙ ناسي رنگ جا هوندا آهن. گدامڙي جو ڦر مٺو ۽ کٽو ذائقو رکي ٿو.<ref name=Morton/> هڪ مڪمل بالغ وڻ هر سال وڌ ۾ وڌ {{cvt|225|kg|lb}} تائين ڦر ڏئي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> ==جينوميات== 2025ع ۾ '''''ٽيمرنڊس انڊيڪا''''' جي مڪمل، بنا خال واري **ٽيلومير کان ٽيلومير** (Telomere-to-telomere؛ T2T) جينوم اسيمبلي شايع ڪئي وئي. هن جينوم جي ڪل ماپ لڳ ڀڳ 809.5 ميگا بيس (Mb) آهي، جيڪا 12 شبه-ڪروموسومن (pseudochromosomes) تي ترتيب ڏني وئي آهي. هن اسيمبلي جي BUSCO مڪمل هجڻ جي شرح 98.8 سيڪڙو رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ 30,753 پروٽين-ڪوڊ ڪندڙ جينن (protein-coding genes) جي اڳڪٿي ڪئي وئي.<ref name=Li2026>{{cite journal | last1 = Li | first1 = Zhidong | last2 = Wang | first2 = Shenghao | last3 = Wang | first3 = Shuling | last4 = Wang | first4 = Chong | last5 = Zhang | first5 = Hongbin | last6 = Chen | first6 = Fei | last7 = Wang | first7 = Wenquan | title = ''Tamarindus indica'' telomere-to-telomere genome reveals tartaric acid accumulation in fruit | journal = Plant Diversity | volume = 48 | issue = 2 | pages = 429–432 | date = 2025-12-22 | doi = 10.1016/j.pld.2025.12.011 | pmid = 41982297 | pmc = 13071445 | doi-access = free }}</ref> هن جينومي تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ڦر ۾ [[ٽارٽارڪ تيزاب]] جي وڏي مقدار گڏ ٿيڻ سان لاڳاپيل جينن ۽ حياتياتي رستن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جيڪا هن ڦر جي مخصوص کٽي ذائقي ۽ حياتياتي خاصيتن کي سمجهڻ ۾ اهم اڳڀرائي ليکي وڃي ٿي.<ref name=Li2026/> ==اشتقاق== گدامڙي جو نالو عربي ٻوليءَ جي اصطلاح '''{{langx|ar|تمر هندي}}''' (''تمر هندي'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ''"هندستاني کارڪ"'' يا ''"هندستاني کجور"''.<ref>{{cite dictionary |entry=tamarind |title=The Concise Oxford Dictionary of English Etymology |editor1=T. F. Hoad |publisher=Oxford University Press |date=2003 |doi=10.1093/acref/9780192830982.001.0001 |isbn=978-0-19-172715-3}}</ref> وچئين دور جي ڪيترن ئي جڙي ٻوٽين جي ماهرن ۽ طبيبن هن ٻوٽي لاءِ ''tamar indi'' جو نالو استعمال ڪيو، جڏهن⁠ته وچئين دور جي لاطيني ٻوليءَ ۾ ان کي ''tamarindus'' لکيو ويندو هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] پڻ پنهنجي سفرنامن ۾ هن ٻوٽي جو ذڪر ''tamarandi'' جي نالي سان ڪيو آهي.{{cn|date=January 2026}} ===عام نالا=== ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مختلف ملڪن ۾ گدامڙي جا ڪيترائي مقامي نالا رائج آهن. [[انڊونيشيا]] ۽ [[ملائيشيا]] ۾ ان کي ''asam jawa'' (جاوا جي کٽي ميوي) يا مختصر طور ''asam'' چيو وڃي ٿو،<ref name="Heyne">{{cite book |last1=Heyne |first1=Karel |title=De nuttige planten van Nederlandsch-Indië, tevens synthetische catalogus der verzamelingen van het Museum voor Technischeen Handelsbotanie te Buitenzorg |date=1913 |publisher=Museum vor Economische Botanie & Ruygrok |location=Butienzorg |pages=232–235 |language=nl |entry=Tamarindua indica L. |chapter-url=https://archive.org/details/denuttigeplanten02heyn/page/232/mode/2up?view=theater}}</ref> جڏهن⁠ته [[تيمور]] ۾ ''sukaer'' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Asam Tree |url=https://www.nparks.gov.sg/gardens-parks-and-nature/heritage-trees/ht-2001-28 |website=National Parks of Singapore |access-date=14 January 2021}}</ref> [[فلپائن]] ۾ [[فلپائني ٻولي]]ءَ ۾ ان جو نالو ''sampalok'' يا ''sampaloc'' ۽ [[سيبوانو ٻولي]]ءَ ۾ ''sambag'' آهي.<ref name="Polistico">{{cite book |last1=Polistico |first1=Edgie |title=Philippine Food, Cooking, & Dining Dictionary |publisher=Anvil Publishing, Inc. |date=2017 |isbn=978-621-420-087-0}}</ref> [[ٿائيلينڊ]] ۾ ان کي ''makham'' (مکھام) چيو ويندو آهي. ==ورهائجڻ== '''''Tamarindus indica''''' اصل ۾ [[ڀونواٽ آفريڪا]] جي مقامي جنس آهي.<ref name=Morton/> نباتاتي تحقيق موجب هن ٻوٽي جو اصل مرڪز سوڊاني ساوانا (Sudanian belt) جا خشڪ علائقا آهن، جيڪي [[سوڊان]] جي [[ڪردفان]] واري علائقي کان شروع ٿي اولهه طرف سب سهارا آفريڪا تائين پکڙيل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Martin |first=Ian |date=2007 |title=Fruits for the Future. 1. Revised edition. Tamarind |journal=Experimental Agriculture |volume=43 |issue=3 |page=407 |doi=10.1017/S0014479707005170}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bowe |first1=C. |last2=Haq |first2=N. |date=2010 |title=Quantifying the global environmental niche of an underutilised tropical fruit tree (Tamarindus indica) using herbarium records |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |volume=139 |issue=1–2 |pages=51–58 |doi=10.1016/j.agee.2010.06.016}}</ref> هي ٻوٽو ننڍي کنڊ ۾ ايتري پراڻي زماني کان پوکيو ويندو رهيو آهي، جو ڪڏهن ڪڏهن ان کي هتي جو به مقامي ٻوٽو سمجهيو ويندو آهي،<ref name=Morton/> جيتوڻيڪ جهنگلي حالت ۾ اهو آفريڪا ۾ ملي ٿو. [[عربستان]] ۾ به، خاص طور [[ظفار]] (عمان) جي سامونڊي جبلن جي ڍلانن تي، اهو جهنگلي حالت ۾ وڌندو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هي ٻوٽو هزارين سال اڳ انساني واپار ۽ پوک ذريعي ڏکڻ ايشيا ۾ پهتو.<ref name=Morton/><ref name="Popenoe">{{cite book|last=Popenoe|first=W.|title=Manual of Tropical and Subtropical Fruits|publisher=Hafner Press|year=1974|pages=432–436|url=https://archive.org/details/manualoftropical00poperich}}</ref> اڄڪلهه گدامڙي سڄي اڀرندي ۽ اولهندي اڌگول جي گرم ۽ نيم گرم علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکي وڃي ٿي، ۽ آفريڪا کان وٺي [[ڏکڻ ايشيا]]، [[آسٽريليا]]، [[ميڪسيڪو]]، [[مرڪزي آمريڪا]] ۽ ڏکڻ آمريڪا تائين ڦهليل آهي.<ref name=Morton/> سورهين صديءَ دوران اسپيني ۽ پورچوگالي آبادڪارن ان کي ميڪسيڪو ۽ مرڪزي آمريڪا ۾ متعارف ڪرايو، جتي بعد ۾ اهو مقامي کاڌن جو اهم جزو بڻجي ويو.<ref name="Tamale">{{cite book |last1=Tamale|first1=E.|last2=Jones|first2=N.|last3=Pswarayi-Riddihough|first3=I.|title=Technologies Related to Participatory Forestry in Tropical and Subtropical Countries|publisher=World Bank Publications|date=1995|isbn=978-0-8213-3399-0}}</ref> ==استعمال== گدامڙي جي وڻ جا تقريباً سڀئي حصا، جن ۾ ڪاٺ، ڇوڏو، گل، پن، ڦر جو گودو ۽ ٻج شامل آهن، ماحولياتي، تجارتي، غذائي ۽ روايتي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name=Morton/> هي وڻ روڊن جي ڪنارن، باغن ۽ پارڪن ۾ ڇانوَ ۽ سينگار لاءِ پڻ وڏي پيماني تي پوکيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ===غذائيت=== {{nutritional value | name = خام گدامڙي | image = Tamarind fruits (Tamarindus indica 'Si Thong').jpg | kJ = 1000 | water = 31.40 g | protein = 2.8 g | fat = 0.6 g | satfat = 0.272 g | monofat = 0.181 g | polyfat = 0.059 g | carbs = 62.5 g | fiber = 5.1 g | sugars = 57.4 | calcium_mg = 74 | copper_mg = 0.086 | iron_mg = 2.8 | magnesium_mg = 92 | phosphorus_mg = 113 | potassium_mg = 628 | selenium_ug = 1.3 | sodium_mg = 28 | zinc_mg = 0.1 | vitA_ug = 2 | vitA_iu = 30 | vitC_mg = 3.5 | thiamin_mg = 0.428 | riboflavin_mg = 0.152 | niacin_mg = 1.938 | pantothenic_mg = 0.143 | vitB6_mg = 0.066 | folate_ug = 14 | choline_mg = 8.6 | vitE_mg = 0.1 | vitK_ug = 2.8 | note = [https://fdc.nal.usda.gov/food-details/167763/nutrients FoodData Central] }} خام گدامڙي جي ڦر ۾ لڳ ڀڳ 63 سيڪڙو ڪاربوهائيڊريٽ، 31 سيڪڙو پاڻي، 3 سيڪڙو پروٽين ۽ 1 سيڪڙو چرٻي هوندي آهي. هر 100 گرام خام گدامڙي مان لڳ ڀڳ 1000 ڪلو جول (239 ڪلوڪيلوري) توانائي حاصل ٿئي ٿي. هي [[ٿيامين]] (وٽامن بي₁)، [[ميگنيشيم]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙن اهم غذائي جزن جو سٺو ذريعو آهي، جيڪي انساني جسم جي اعصابي، عضلاتي ۽ ميٽابولڪ عملن لاءِ ضروري آهن.<ref name=Morton/> === کاڌي ۾ استعمال === [[فائل:Tamarind paste.jpg|thumb|گدامڙي جو گودو]] [[فائل:Tamarind ball.jpg|thumb|گدامڙي جون گوليون]] گدامڙي جو ڦر ان جي ڏانڊيءَ مان ڦري کي ڇڪي لاهي چونڊيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ڪچي ڦر جو سخت سائو گودو کارين کاڌن ۾، [[اچار]] ٺاهڻ لاءِ، يا [[گھانا]] ۾ ڪن زهريلي [[يام]] قسمن کي انساني واپرائڻ لاءِ محفوظ بڻائڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> جيئن جيئن ڦر پچي ٿو، تيئن اهو وڌيڪ مٺو ۽ گهٽ کٽو يا تيزابي ٿيندو وڃي ٿو. مختلف پوکيل قسمن ۾ کٽاڻ جي مقدار مختلف هوندي آهي، ۽ ڪجهه مٺن قسمن ۾ پچڻ کان پوءِ تيزابيت لڳ ڀڳ نه هوندي آهي.{{cn|date=July 2025}} گدامڙي جو گودو هن ٻوٽي جو سڀ کان عام استعمال ٿيندڙ حصو آهي، جيڪو [[چٽڻي]]، ڪڙهين ۽ مختلف ساسن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[ورسيسٽرشائر ساس]]،<ref name="BBCrecipes">{{cite web |title=BBC Food:Ingredients—Tamarind recipes |url=https://www.bbc.co.uk/food/tamarind |work=BBC |access-date=February 23, 2015}}</ref> [[ايڇ پي ساس]]، [[باربيڪيو ساس]] جا ڪجهه برانڊ،<ref>{{Cite web |title=Original Sweet & Thick BBQ Sauce - Products - Heinz |url=https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce |access-date=2024-03-29 |website=www.heinz.com |language=en-US |archive-date=March 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329024442/https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce }}</ref><ref>{{Cite web |title=MasterFoods Barbecue Sauce 500mL Ingredients |url=https://www.masterfoods.com.au/products/masterfoods-squeezy-barbecue-sauce-500ml}}</ref> ۽ روايتي [[شربت]] ۾.<ref>{{Cite book |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-803138-4 |pages=403–412 |editor1=Sueli Rodrigues |editor2=Ebenezer de Oliveira Silva |editor3=Edy Sousa de Brito |last=Azad |first=Salim |title=Exotic Fruits |chapter=Tamarindo—Tamarindus indica |date=2018 |doi=10.1016/B978-0-12-803138-4.00055-1}}</ref> هندستان ۽ پاڪستان ۾ مٺي گدامڙي جي چٽڻي ڪيترن هلڪن کاڌن سان کائي ويندي آهي ۽ اڪثر [[سموسو|سموسن]] سان پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite book |title=The Complete Asian Cookbook |page=88 |publisher=Tuttle Publishing |url=https://books.google.com/books?id=Mdfacqx2UaQC&q=%22tamarind%22+pakistan |isbn=978-0-8048-3757-6 |date=2006}}</ref> [[وچ اوڀر]] ۾، [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] کان [[ايران]] تائين، گدامڙي کارين کاڌن ۾ استعمال ٿيندي آهي، خاص طور گوشت وارن شوربن ۾، ۽ مٺو-کٽو ذائقو پيدا ڪرڻ لاءِ اڪثر سڪل ميون سان گڏ ملائي ويندي آهي.<ref>[https://theworld.org/stories/2014/07/02/poopa "Tamarind is the 'sour secret of Syrian cooking'"]. PRI. July 2014</ref><ref>{{Cite web |title=Georgian Chicken in Pomegranate and Tamarind Sauce Recipe |author1=Phyllis Glazer |author2=Miriyam Glazer |author3=Joan Nathan |url-access=subscription |url=https://cooking.nytimes.com/recipes/11849-georgian-chicken-in-pomegranate-and-tamarind-sauce |access-date=2023-02-07 |website=NYT Cooking |language=en-US}}</ref> [[رمضان]] دوران گدامڙي مان روايتي مشروب ''[[تمر هندي]]'' تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] ۾ مشهور آهي. هي مشروب گدامڙي جي گودي کي پاڻيءَ ۾ اُٻاري، کنڊ سان مٺو ڪري ۽ پوءِ ڇاڻ ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ڪن قسمن ۾ ذائقي کي بهتر ڪرڻ لاءِ [[گلاب جو پاڻي]] ۽ [[ليمون جو رس]] پڻ شامل ڪيو ويندو آهي. گهٽين ۾ وڪرو ڪندڙ هن مشروب جي ورڇ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا آهن؛ اهي اڪثر رس سان ڀريل وڏا ٽامي جا ٿانوَ پٺيءَ تي کڻندا آهن ۽ واٽهڙن کي آسانيءَ سان مشروب ڏيڻ لاءِ پنهنجي چيلهه جي چوڌاري ڪيترائي پيالا لڳائيندا آهن.<ref>[https://www.middleeasteye.net/discover/ramadan-five-drinks-thirst-quenching-middle-east Ramadan: Five thirst-quenching drinks from across the Middle East], Nur Ayoubi, 4 April 2022, [[مڊل ايسٽ آئي]]</ref> گدامڙي کي مختلف يهودي برادرين جي [[ڪوشر]] ۽ [[يهودي طعام]] ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. ان جو آغاز ستين صديءَ ۾ [[ريشم رستو|ريشم رستي]] وسيلي يهودي واپارين پاران وچ اوڀر ۾ آڻڻ کان ٿيو. شامي يهودي گدامڙي جو شربت تيار ڪندا آهن، جنهن کي ''او'' يا ''اوڪ'' چيو وڃي ٿو. ان لاءِ گودي کي پاڻيءَ ۾ پسائي، ڇاڻ ڪري، کنڊ ۽ ليمون سان اُٻاريو ويندو آهي، ۽ پوءِ ان کي ''يبرا'' (ڀريل انگور جا پن)، ''بازرگان'' (بلغر سلاد)، [[ڪفتو|ڪفتن]] ۽ ''لحم بعجين'' ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. [[هندستان]] ۾ بغدادي، [[ڪوچين جا يهودي|ڪوچين]] ۽ [[بني اسرائيل]] يهودي گدامڙي کي مقامي کاڌن، جهڙوڪ ''باميا کٽا''، ''مهمورا''، گدامڙي وارو چانور ۽ ڳاڙهن مرچن سان گڏ رڍ جي گوشت ۾ استعمال ڪندا آهن. [[شامي يهودي]] برادرين [[ميڪسيڪو]] ۾ گدامڙي تي ٻڌل کاڌن کي مقامي جزن سان ترتيب ڏنو آهي، جنهن جو هڪ مثال گدامڙي، [[خوباني]] ۽ [[چپوٽلي]] سان تيار ڪيل ڪڪڙ آهي. جديد [[اسرائيل]] ۾ گدامڙي جو رس روايتي برادرين کان ٻاهر به مشهور ٿيو آهي، جنهن ۾ [[پريگات]] جهڙين تجارتي ڪمپنين پاران رمضان دوران موسمي مشروب جاري ڪرڻ جو پڻ حصو آهي.<ref>{{cite news |last=Gavin |first=Paola |title=The Joys of Tamarind |url=https://www.tabletmag.com/sections/food/articles/joys-of-tamarind |work=Tablet Magazine |date=December 1, 2021 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}}<ref>{{cite web |last=Myerson |first=Rachel |title=Tracing the Jewish History of Tamarind, From India to Syria and Beyond |url=https://www.myjewishlearning.com/the-nosher/tracing-the-jewish-history-of-tamarind-from-india-to-syria-and-beyond/ |website=The Nosher |date=February 2, 2023 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}} [[فلپائن]] ۾ سڄو ڦر کٽي شوربي ''[[سينيگانگ]]'' ۾ کٽاڻ پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻيا کٽا ميوا پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا. گدامڙي جي پنن سان تيار ٿيندڙ ٻيو شوربو ''[[سنامپالوڪن]]'' سڏجي ٿو.<ref name="Fernandez">{{cite book |last1=Fernandez |first1=Doreen G. |title=Tikim: Essays on Philippine Food and Culture |date=2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-41479-2 |page=33}}</ref> گودي کي کنڊ ۽ لوڻ سان پچائي ''[[چامپوئي نا سامپالوڪ]]''، يا رڳو "سامپالوڪ مٺائي"، نالي روايتي گدامڙي جي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="tl">{{cite web |title=Tsampoy |url=https://www.tagaloglang.com/tsampoy/ |website=Tagalog Lang |access-date=November 1, 2021}}</ref> [[انڊونيشيا]] ۾ پڻ گدامڙي تي ٻڌل کٽو شوربو ''[[سايور اسم]]'' مشهور آهي.{{cn|date=July 2025}} [[سري لنڪا]] ۾ گدامڙي جو گودو ليمي جي متبادل طور استعمال ٿيندو رهيو آهي، جڏهن ته [[سينيگال]] ۾ گودي کي کنڊ سان ملائي ''بنگال'' نالي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۾ گدامڙي جي گودي مان رس ٺاهي مڇي محفوظ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اوڀر آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ اهو ''اوگالي'' نالي مڪئي جي اٽي واري کاڌي جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /> گدامڙي جا ٻج کائڻ لائق بڻائڻ کان اڳ پاڻيءَ ۾ پسائي ۽ اُٻارڻ ضروري هوندا آهن.<ref name=":413">{{Cite journal|last1=De Caluwé|first1=Emmy|last2=Halamová|first2=Kateřina|last3=Van Damme|first3=Patrick|date=2010-02-08|title=''Tamarindus indica'' L. – A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology|journal=Afrika Focus|volume=23|issue=1|doi=10.21825/af.v23i1.5039|doi-access=free|hdl=1854/LU-990834|hdl-access=free}}</ref> ٻجن ۾ [[پيڪٽن]] هجڻ ڪري اهي جيلي، مارملاد ۽ ڄام تيار ڪرڻ ۾ عام طور استعمال ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ پيڪٽن انهن کي جيلي جهڙي بناوت ڏيڻ جي خاصيت رکي ٿو. انهن کي پنير، آئس ڪريم ۽ ميونيز ۾ استحڪام پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=Morton/> انڊونيشيا ۾ ٻجن کي ڀُڃڻ کان پوءِ لوڻ ۽ ڪُٽيل ناريل سان گڏ هلڪي کاڌي طور کائبو آهي، جڏهن ته ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جا ٻج ڪافي جي متبادل طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/> پن ۽ ڇوڏو پڻ کائڻ لائق آهن، جڏهن ته ٻجن کي پچائي محفوظ خوراڪ بڻائي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |title=The Complete Guide to Edible Wild Plants |publisher=[[اسڪاءِ هارس پبلشنگ]] |author=[[آمريڪا جو فوجي کاتو]] |year=2009 |isbn=978-1-60239-692-0 |location=New York |page=101 |language=en-US |oclc=277203364}}</ref> هلڪا اُٻاريل نرم گدامڙي جا پن [[برمي سلاد|برمي سلاد]] ''مگئي يويت ٿوڪ'' ۾ استعمال ٿيندا آهن، جنهن جي لفظي معنيٰ "گدامڙي جي پنن جو سلاد" آهي. هي [[اتر ميانمار]] جو سلاد آهي، جنهن ۾ نرم اُٻاريل گدامڙي جا پن، ٿوم، بصر، ڀُڳل مونگ ڦريون ۽ ڪُٽيل سڪل جهنگڙا شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite book |last1=Richmond |first1=Simon |last2=Eimer |first2=David |last3=Karlin |first3=Adam |last4=Louis |first4=Regis St |last5=Ray |first5=Nick |date=2017 |title=Myanmar (Burma) |publisher=Lonely Planet |url=https://books.google.com/books?id=za9kvgAACAAJ |isbn=978-1-78657-546-3 |language=en}}</ref> گدامڙي جي ٻجن ۾ [[پروٽين]] جي وڏي مقدار، يعني هر 100 گرام ۾ 26.9 گرام، ۽ تيل 10.9 گرام هوندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾ پروٽين جي اعليٰ مقدار سبب انهن ٻجن کي [[هنگامي خوراڪ]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=":441">{{Citation|last1=Paull|first1=R. E.|chapter=Other African fruit: tamarind, marula and ackee|pages=223–254|publisher=CABI|last2=Duarte|first2=O.|title=Tropical fruits, Volume 2|year=2012|doi=10.1079/9781845937898.0223|isbn=978-1-84593-789-8}}</ref> گدامڙي جا پن ڪيلشيم ۽ پروٽين سان مالا مال هوندا آهن ۽ پالتو توڙي جهنگلي جانورن، جن ۾ هاٿي به شامل آهن، لاءِ چارو طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /> === ٻج جو تيل ۽ ڳِر جو پائوڊر === گدامڙي جي ٻج جو تيل ٻج جي ڳِر مان ڪڍيو ويندو آهي.<ref>[http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html Tamarind Seeds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210202233508/http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html |date=February 2, 2021 }}. agriculturalproductsindia.com</ref> ڳِر کي ان جي سنهي پر سخت کل، يا ''ٽيسٽا''، کان جدا ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هن تيل جي بناوت السي جي تيل جهڙي هوندي آهي ۽ ان مان رنگ يا وارنش تيار ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20200812195213/http://proseanet.org/prosea/e-prosea_detail.php?frt=&id=1550 PROSEA]}}</ref> گدامڙي جي ڳِر جو پائوڊر ڪپڙي ۽ سڻي جي صنعت ۾ [[ڪپڙي جي ڌاڳي کي مضبوط ڪرڻ|سائزنگ]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ صنعتي گوندن ۽ چنبڙائيندڙ شين جي تياريءَ ۾ پڻ ڪم ايندو آهي.<ref name=Morton/> گدامڙي جا ٻج ڳِر جو پائوڊر تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندا آهن، جيڪو پاڻي جذب ڪري ڦولجڻ جي خاصيت سبب ڪپڙي جي صنعت ۾ سائزنگ ايجنٽ طور ڪم اچي ٿو. هندستان ۾ اهو پائوڊر ڪپهه جي ڪپڙي جي تياريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي.<ref name=":413" /> بنگال ۾ گدامڙي جي ٻجن مان وارنش ۾ استعمال ٿيندڙ تيل ڪڍيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> پن ۽ گل رنگن کي قائم رکڻ يا پڪ ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/><ref name="El-Siddig" /> {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ٻج جي ڳِر جي جوڙجڪ}} |- !جزو !اصل !تيل ڪڍيل |- |تيل |7.6٪ |0.6٪ |- |پروٽين |7.6٪ |19.0٪ |- |پولي سيڪرائيڊ |51.0٪ |55.0٪ |- |خام ريشو |1.2٪ |1.1٪ |- |ڪل رک |3.9٪ |3.4٪ |- |تيزاب ۾ نه حل ٿيندڙ رک |0.4٪ |0.3٪ |- |گهم |7.1٪ | |- | colspan="3" style="font-size:80%" |تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ: [[لينوليئڪ تيزاب]] 46.5٪، [[اوليئڪ تيزاب]] 27.2٪، ۽ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] 26.4٪. صاف ڪرڻ کان پوءِ تيل کي عام طور اڇو ڪيو ويندو آهي. |} {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ڳِر جي تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ}} |- !چرٻيءَ وارو تيزاب !رپورٽ ٿيل حد (٪) |- |[[لارڪ تيزاب]] (C12:0) |tr–0.3 |- |[[مائرسٽڪ تيزاب]] (C14:0) |tr–0.4 |- |[[پالميٽڪ تيزاب]] (C16:0) |8.7–14.8 |- |[[اسٽيئرڪ تيزاب]] (C18:0) |4.4–6.6 |- |[[اراڪيڊڪ تيزاب]] (C20:0) |3.7–12.2 |- |[[لگنوسيرڪ تيزاب]] (C24:0) |4.0–22.3 |- |[[اوليئڪ تيزاب]] (C18:1) |19.6–27.0 |- |[[لينوليئڪ تيزاب]] (C18:2) |7.5–55.4 |- |[[لينولينيڪ تيزاب]] (C18:3) |2.8–5.6 |} {{clear}} === لوڪ طب === [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ بخار وارن ماڻهن جي پيشانيءَ تي گدامڙي جي ڦر جو [[ضماد]] لڳايو ويندو آهي.<ref name="Doughari" /> هن ڦر ۾ [[جلاب]] واريون خاصيتون پڻ آهن، ۽ ان کي [[قبض]] گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Havinga |first1=Reinout M. |last2=Hartl |first2=Anna |last3=Putscher |first3=Johanna |last4=Prehsler |first4=Sarah |last5=Buchmann |first5=Christine |last6=Vogl |first6=Christian R. |date=February 2010 |title=''Tamarindus indica'' L. (Fabaceae): Patterns of Use in Traditional African Medicine |journal=Journal of Ethnopharmacology |volume=127 |issue=3 |pages=573–588 |doi=10.1016/j.jep.2009.11.028 |pmid=19963055}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Panthong |first1=A |last2=Khonsung |first2=P |last3=Kunanusorn |first3=P |last4=Wongcome |first4=T |last5=Pongsamart |first5=S |date=July 2008 |title=The laxative effect of fresh pulp aqueous extracts of Thai Tamarind cultivars |journal=Planta Medica |volume=74 |issue=9 |doi=10.1055/s-0028-1084885|bibcode=2008PlMed..7484885P }}</ref><ref name=":440">{{Citation|last=Lim|first=T. K.|title=Edible Medicinal and Non-Medicinal Plants|chapter=''Tamarindus indica''|date=2011-11-06|pages=879–905|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-007-1764-0_95|isbn=978-94-007-1763-3}}</ref> [[جاوا]] ۾ ٻاڦ ڏنل ۽ سج ۾ سڪايل پراڻي گدامڙي جي گودي، جنهن کي ''اسم ڪاوا'' چيو وڃي ٿو، جا نچوڙ چمڙي جي مسئلن، جهڙوڪ خارش ۽ جلن، لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هڪ روايتي طريقي موجب گدامڙي کي پاڻيءَ ۾ گهاٽو ڪري پيئڻ سان حمل ڪيرائڻ واري دوا طور پڻ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي ٻوٽي جا مختلف حصا دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ لوڪ طب جي ٻين مقصدن لاءِ به استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="El-Siddig" /> اتر نائيجيريا ۾ گدامڙي جون پاڙون ڪوڙهه جي علاج لاءِ فائديمند سمجهيون وينديون آهن، جڏهن ته آمريڪا جي لوڪ طب ۾ ان جو گودو جلاب، لو لڳڻ ۽ ڳلي جي سور لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /><ref>{{Cite journal|last1=Ojo|first1=James Adebayo|last2=Omoloye|first2=Adebayo Amos|date=2015|title=Life History of the Tamarind Weevil, Sitophilus linearis (Herbst) (Coleoptera: Curculionidae), on Tamarind Seed|journal=Journal of Insects|language=en|volume=2015|pages=1–5|doi=10.1155/2015/429579|issn=2356-7465|doi-access=free}}</ref> ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جي گودي مان اهڙيون گوريون تيار ڪيون ويون آهن، جن بابت وزن گهٽائڻ جو روايتي عقيدو آهي، جڏهن ته برازيل ۾ گودي کي جسم ۾ پاڻيءَ جي کوٽ گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۽ ڪمبوڊيا ۾ گدامڙي جا پيسيل ٻج پيچش لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن، جڏهن ته ايٿوپيا ۾ نرم ڪيل ٻج آنتن جي ڪيڙن خلاف روايتي علاج طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /><ref>{{Cite journal|last1=Havinga|first1=Reinout M.|last2=Hartl|first2=Anna|last3=Putscher|first3=Johanna|last4=Prehsler|first4=Sarah|last5=Buchmann|first5=Christine|last6=Vogl|first6=Christian R.|date=2010-02-17|title=Tamarindus indica L. (Fabaceae): Patterns of use in traditional African medicine|journal=Journal of Ethnopharmacology|volume=127|issue=3|pages=573–588|doi=10.1016/j.jep.2009.11.028|pmid=19963055|issn=0378-8741}}</ref> === ڪاٺ جو ڪم === گدامڙي جي ڪاٺ مان فرنيچر، ٻيڙيون، نقاشيءَ واريون شيون، گھاڻي ۽ ڏنڊي جهڙيون ڦرندڙ ڪاٺي شيون، ڪٽڻ جا تختا ۽ [[ڪرس]] جهڙيون ننڍيون خاص شيون تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي دل ڪاٺ ڳاڙهسري ناسي هوندي آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان ۾ واڱڻائي ڇانوَ پڻ هوندي آهي. دل ڪاٺ عام طور تنگ هوندي آهي ۽ اڪثر رڳو پراڻن ۽ وڏن وڻن ۾ موجود هوندي آهي. هلڪي پيلي سپ ڪاٺ دل ڪاٺ کان چٽيءَ طرح جدا نظر ايندي آهي. دل ڪاٺ کي سڙڻ خلاف پائيدار يا تمام گهڻو پائيدار سمجهيو ويندو آهي ۽ اها جيتن خلاف به مزاحمتي هوندي آهي. ان جي ابتڙ سپ ڪاٺ پائيدار نه هوندي آهي ۽ جيتن، [[فنگس]] ۽ رنگين سڙڻ واري عمل جو شڪار ٿي سگهي ٿي. ڪاٺ جي وڌيڪ ڳاٽائي ۽ هڪ ٻئي ۾ وڪوڙيل رڳن سبب ان تي ڪم ڪرڻ ڏکيو سمجهيو ويندو آهي. دل ڪاٺ ڪٽڻ وارن اوزارن کي جلدي مُڏو ڪري سگهي ٿي، پر ان کي گول ڪرڻ، چنبڙائڻ ۽ آخري پالش ڏيڻ سٺو ٿيندو آهي. دل ڪاٺ قدرتي طور تي تمام سٺي چمڪ حاصل ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Tamarind |url=http://www.wood-database.com/tamarind/ |access-date=22 December 2016 |website=The Wood Database}}</ref> === ڌاتن جي صفائي === گهرن ۽ مندرن ۾، خاص طور [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم وارن]] ايشيائي ملڪن جهڙوڪ [[ميانمار]] ۾، گدامڙي جو گودو پتل جي مذهبي مورتين ۽ ڏيئن، ۽ ٽامي، پتل ۽ ڪانسي جي ٿانون کي چمڪائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=McGee |first=Joah |title=The Golden Path |publisher=Pariyatti Publishing |year=2015 |isbn=978-1-68172-013-5 |language=en}}</ref> === شهري ساوا رستا === ڊچ نوآبادياتي دور ۾ شهري منظرنامي لاءِ وڏي پيماني تي پوکيل گدامڙي جا وڻ اڄ به انڊونيشيا جي ڪيترن رستن جي ڪنارن تي عام نظر اچن ٿا. اهي ويهين صديءَ جي شروعاتي ڊچ شهري رٿابنديءَ جي زنده ورثي طور پڻ ڏٺا وڃن ٿا. ===تحقيق=== گدامڙي جي پنن جي [[نچوڙ]] ۾ [[لوپيئول]]، [[ڪيٽيچن]]، [[ايپي ڪيٽيچن]]، [[ڪوئرسيٽن]] ۽ [[آئسورهامنيٽن]] موجود هوندا آهن.<ref>{{cite journal|title=Two triterpenes lupanone and lupeol isolated and identified from Tamarindus indica linn. |journal=[[پاڪستان جرنل آف فارماسيوٽيڪل سائنسز]]|volume=20|issue=2|pages=125–7|pmid=17416567|year=2007|last1=Imam|first1=S.|last2=Azhar|first2=I.|last3=Hasan|first3=M. M.|last4=Ali|first4=M. S.|last5=Ahmed|first5=S. W.}}</ref> انتهائي اعليٰ ڪارڪردگي واري [[مائع ڪروميٽوگرافي]] جي تجزين مان ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ٻجن ۾ [[ڪيٽيچن]]، [[پروسيانڊن بي 2]]، [[ڪيفيڪ تيزاب]]، [[فيرولڪ تيزاب]]، [[ڪلورامفينيڪول]]، [[مائيري سيٽن]]، [[مورين (فليوونول)|مورين]]، ڪوئرسيٽن، [[ايپي جينن]] ۽ [[ڪيمپفيرول]] موجود هئا.<ref>{{Cite journal |doi=10.1186/s12906-015-0963-2|pmid=26683054|pmc=4683930|year=2015|last1=Razali|first1=N.|title=Polyphenols from the extract and fraction of ''T. indica'' seeds protected HepG2 cells against oxidative stress|journal=[[بي ايم سي ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]]|volume=15|article-number=438|last2=Mat Junit|first2=S.|last3=Ariffin|first3=A.|last4=Ramli|first4=N. S.|last5=Abdul Aziz|first5=A. |doi-access=free }}</ref> ==پوک== ٻجن جي [[ٻج جي کل کي ڪمزور ڪرڻ|کل کي رڳڙي يا ڪٽي ڪمزور]] ڪري سگهجي ٿو، يا انهن کي ٿوري دير لاءِ اُٻارڻ سان [[انڪورجڻ]] جي شرح وڌائي سگهجي ٿي. جيڪڏهن ٻج سڪي حالت ۾ رکيا وڃن ته اهي ڪيترن مهينن تائين انڪورجڻ جي صلاحيت برقرار رکن ٿا.<ref name=Morton/> گدامڙي آفريڪا جو هڪ روايتي خوراڪي ٻوٽو آهي. جيتوڻيڪ ان جي وڏي پيماني تي واپاري پوک نه ڪئي ويندي آهي،<ref name="El-Siddig" /> پر ان ۾ غذائيت بهتر ڪرڻ، خوراڪي تحفظ وڌائڻ، ڳوٺاڻي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ زمين جي پائيدار سار سنڀال ۾ مدد ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي.<ref>{{cite book |url=https://nap.nationalacademies.org/catalog/11879/lost-crops-of-africa-volume-iii-fruits |title=Lost Crops of Africa |date=January 25, 2008 |publisher=[[نيشنل اڪيڊميز پريس]] |isbn=978-0-309-10596-5 |volume=III: Fruits |chapter=Tamarind |doi=10.17226/11879 |access-date=July 17, 2008 |chapter-url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11879&page=149|author=National Research Council|author-link=نيشنل اڪيڊميز آف سائنسز، انجنيئرنگ ۽ ميڊيسن#پروگرام يونٽ |location=Washington, DC |pages=149–164}}</ref> هي وڻ هندستان جي مختلف علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکيو وڃي ٿو، خاص طور [[مهاراشٽر]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]] ۽ [[تامل ناڊو]] ۾. ويهين صديءَ جي آخر ڌاري هندستان جي وسيع گدامڙي باغن مان هر سال لڳ ڀڳ {{convert|250000|t|abbr=off}} پيداوار حاصل ٿيندي هئي.<ref name=Morton/> هي وڻ گهڻي عرصي کان [[قدرتي بڻجڻ|قدرتي بڻيل]] حالت ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، سري لنڪا، فلپائن، ڪيريبين ۽ پئسفڪ ٻيٽن ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name=Morton/> [[آسيان]] ملڪن مان ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جا سڀ کان وڏا باغ آهن، جنهن کان پوءِ انڊونيشيا، ميانمار ۽ فلپائن اچن ٿا. ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ گدامڙي کي ''اسم'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Asam or Tamarind tree (Tamarindus indica) on the Shores of Singapore |url=http://www.wildsingapore.com/wildfacts/plants/coastal/tamarindus/indica.htm |access-date=14 April 2018 |website=www.wildsingapore.com}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ هي وڏي پيماني تي پوکجندڙ واپاري فصل آهي، جنهن جي خالص پيداوار هندستان کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهي. ان جي پوک خاص طور ڏاکڻين رياستن، خاص ڪري ڏکڻ فلوريڊا ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ ان کي ڇانوَ لاءِ، روڊن جي ڪنارن، گهرن جي اڱڻن ۽ پارڪن ۾ پڻ پوکيو ويندو آهي.<ref name="UN_FAO">{{cite web |title=Food and Agriculture Organization of the United Nations |url=http://www.fao.org/teca}}</ref> ===باغباني=== ڏکڻ ايشيا ۽ خطه حاره جي ٻين علائقن ۾ گدامڙي جا وڻ سينگار ۽ باغبانيءَ لاءِ پوکيا ويندا آهن. ڪيترن ايشيائي ملڪن ۾ ان کي عام طور [[بونسائي]] طور پوکيو ويندو آهي، جڏهن ته معتدل علائقن ۾ ان کي گهرن اندر پڻ بونسائي طور وڌايو ويندو آهي.<ref name="Ma-Ke_Tamarindus indica">{{cite web |last=D'Cruz |first=Mark |title=''Tamarindus indica'': Tamarind - Indian tamarind - kily tree - Imli |url=http://makebonsai.com/guide/bonsailink.asp?quicklink=5064&name=Tamarindus_indica |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514031402/http://www.makebonsai.com/guide/bonsailink.asp?quicklink=5064&name=Tamarindus_indica |archive-date=May 14, 2012 |access-date=August 19, 2011 |website=myBonsaiCareGuide |location=Hounslow, UK |publisher=Mǎ-kè Bonsai}}</ref> ==ڪتن ۾ زهريت== گدامڙي ڪتن لاءِ زهريلي ٿي سگهي ٿي ۽ ان سان [[اوچتي گڙدي جي تڪليف]] پيدا ٿيڻ جو خطرو هوندو آهي. ان جون علامتون، جن ۾ کائڻ کان 6–12 ڪلاڪن اندر الٽي يا دست، سستي يا پاڻيءَ جي کوٽ شامل ٿي سگهي ٿي، ۽ ان جو تجويز ڪيل حياتياتي سبب، يعني [[ٽارٽارڪ تيزاب]]، ڪتن ۾ [[انگور جي زهريت]] سان ملندڙ جلندڙ آهن.<ref>{{cite web |title=Grape, Raisin, and Tamarind (''Vitis'' spp, ''Tamarindus'' spp) Toxicosis in Dogs |url=https://www.merckvetmanual.com/toxicology/food-hazards/grape-raisin-and-tamarind-vitis-spp-tamarindus-spp-toxicosis-in-dogs |website=[[مرڪ ويٽرنري مينوئل]]|date=September 2024 |last=Hayes |first=Cristine |location=Rahway, NJ |publisher=[[مرڪ اينڊ ڪمپني]] |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20250624045530/https://www.merckvetmanual.com/toxicology/food-hazards/grape-raisin-and-tamarind-vitis-spp-tamarindus-spp-toxicosis-in-dogs |archive-date=2025-06-24 |access-date=2025-07-06}}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline|Tamarindus indica}} * SEA Hand Book-2009: Published by The Solvent Extractors' Association of India * [http://www.westafricanplants.senckenberg.de/root/index.php?page_id=14&id=1535 ''Tamarindus indica''] in Brunken, U., Schmidt, M., Dressler, S., Janssen, T., Thiombiano, A. & Zizka, G. 2008. West African plants – A Photo Guide. * {{Cite EB1911|short=x|wstitle=Tamarind}} * {{Cite NSRW|short=x|wstitle=Tamarind}} {{Herbs & spices}} {{Non-timber forest products}} {{Taxonbar|from1=Q80235|from2=Q14566708}} [[زمرو:ڊيٽاريوئيڊي]] [[زمرو:آفريڪا جا اصلوڪا ميوا]] [[زمرو:کاڌي لائق داليون]] [[زمرو:دوائن وارا ٻوٽا]] [[زمرو:کٽا ميوا]] [[زمرو:خطه حاره جا ميوا]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:هندستاني مصالحا]] [[زمرو:آفريڪا جا وڻ]] [[زمرو:غير ڪاٺي ٻيلي جون پيداوارون]] [[زمرو:1753ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] [[زمرو:مرڪب پنن وارا ٻوٽا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:سنڌ جا وڻ]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] liyqn3l2422tbrum95cv3h2a7eo7v75 400732 400731 2026-08-04T02:01:54Z Intisar Ali 8681 400732 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text=''[[ٽيمرڪس]]'' (تمرسڪ)، ننڍن گلدار وڻن ۽ جهنگلي ٻوٽن جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = گدامڙي | image = Tamarindus indica pods.JPG | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Mark, J. |date=2017 |title=''Tamarindus indica'' |volume=2017 |article-number=e.T62020997A62020999 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T62020997A62020999.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | display_parents = 3 | genus = Tamarindus | parent_authority = [[ڪارل لينيئس|ايل.]] | species = indica | authority = L. 1753 | synonyms = {{Plainlist| *''ڪوارائيا'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ڪوارائيا ايليگنس'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ٽيمرنڊس ايريٿريئس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس اوڪسيڊينٽالس'' <small>گارٽن. 1791</small> *''ٽيمرنڊس آفيشينالس'' <small>هوڪر 1851</small> *''ٽيمرنڊس سومالينسس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس امبروسا'' <small>سالسبري 1796</small> }} | synonyms_ref = <ref name="WFO">{{cite web |url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000170926-2026-06 |title=''Tamarindus indica'' L. |date=2026 |website=[[ورلڊ فلورا آن لائن|WFO Plant List]] |publisher=World Flora Online Consortium |access-date=2 August 2026 }}</ref> <ref>{{cite book |author=Quattrocchi U. |date=2012 |title=CRC World Dictionary of Medicinal and Poisonous Plants: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology |url=https://www.crcpress.com/CRC-World-Dictionary-of-Medicinal-and-Poisonous-Plants-Common-Names-Scientific/Quattrocchi/p/book/9781482250640 |location=بوڪا ريٽن، لوزيانا |publisher=[[سي آر سي پريس]]، [[ٽيلر اينڊ فرانسس گروپ]] |pages=3667–3668 |isbn=978-1-4200-8044-5 |access-date=February 28, 2017 |archive-date=November 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101163251/https://www.crcpress.com/CRC-World-Dictionary-of-Medicinal-and-Poisonous-Plants-Common-Names-Scientific/Quattrocchi/p/book/9781482250640 }}</ref> <ref>{{cite web |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomygenus.aspx?id=24637 |title=''Cavaraea'' Speg. |author=USDA |author-link=USDA |author2=ARS |author2-link=Agricultural Research Service |author3=National Genetic Resources Program |date=10 February 2005 |website=[[جرمپلازم ريسورسز انفارميشن نيٽورڪ]]—(GRIN) [Online Database] |publisher=[[هينري اي. والس بيلٽسويل زرعي تحقيقي مرڪز|نيشنل جرمپلازم ريسورسز ليبارٽري]]، بيلٽسويل، ميري لينڊ |access-date=28 February 2017 }}</ref> }} '''گدامڙي''' ('''''Tamarindus indica''''') [[دالين وارو خاندان|دالين واري خاندان]] (Fabaceae) جو هڪ وڻ آهي، جيڪو کاڌي لائق ڦر پيدا ڪري ٿو. هي وڻ [[اڀرندي آفريڪا جي اڀرندي خطي|اڀرندي آفريڪا]] جو اصلوڪو آهي، جڏهن ته [[ايشيا]] جي ڪيترن ئي علائقن ۾ قدرتي طور پکڙجي ويو آهي.<ref name="Morton">{{cite book |author=Morton, Julia F. |author-link=جوليا مورٽن |title=Tamarind; In: Fruits of Warm Climates |pages=115–121 |url=https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops & Plant Products، [[پرڊيو يونيورسٽي]] |year=1987 |isbn=978-0-9653360-7-9 }}</ref> <ref name="El-Siddig">{{cite book |author1-last=El-Siddig |author1-first=K. |author2-last=Gunasena |author2-first=H.P.M. |author3-last=Prasad |author3-first=B.A. |author4-last=Pushpakumara |author4-first=D.K.N.G. |author5-last=Ramana |author5-first=K.V.R. |author6-last=Vijayanand |author6-first=P. |author7-last=Williams |author7-first=J.T. |editor1=J.T. Williams |display-editors=etal |date=2006 |title=Fruits for the Future 1 – Tamarind: Tamarindus indica L. |url=https://www.southampton.ac.uk/assets/imported/transforms/content-block/UsefulDownloads_Download/2A8DB4548C2146D7B5FEBD39B49B9727/Tamarindus%20indica.zip |location=[[سائوٿيمپٽن، برطانيا]] |publisher=[[گهٽ استعمال ٿيندڙ فصلن جو بين الاقوامي مرڪز]]، [[سائوٿيمپٽن يونيورسٽي]] |isbn=0-85432-859-9 |access-date=7 July 2025 |edition=Revised }}</ref> <ref>{{cite journal |vauthors=Martin I |title=Fruits for the Future. 1. Revised edition. Tamarind (Tamarindus indica L.) by K. El-Siddeg, H. P. M. Gunesana, B. A. Prasad, D. K. N. G. Pushpukumara, K. V. R. Ramana, P. Vijayananand and J. T. Williams |journal=Experimental Agriculture |date=2007 |volume=43 |issue=3 |page=407 |doi=10.1017/S0014479707005170 }}</ref> جنس '''''ٽيمرنڊس''''' هڪ واحد جنسي (مونو ٽاپڪ) جنس آهي، جنهن ۾ صرف هيءَ هڪ ئي نوع شامل آهي.<ref name= "WFO"/> گدامڙي جي وڻ تي ڀوري رنگ جون ڦريون ٿينديون آهن، جن جي اندر مٺو، کٽو ۽ تيز ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو دنيا جي مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي جو گودو روايتي دوائن، قدرتي رنگ (dye) ۽ ٻين گهڻن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="Morton"/> هن وڻ جي ڪاٺ مان مختلف ڪاٺيءَ جون شيون تيار ڪيون وينديون آهن، جڏهن ته ٻجن مان تيل پڻ ڪڍيو ويندو آهي. ان جا نرم پن [[هندستاني طعام|هندستاني]] ۽ [[فلپائني طعام|فلپائني]] کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Morton"/><ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/heres-what-you-can-cook-with-tender-tamarind-leaves/article23695502.ece |title=Here's what you can cook with tender tamarind leaves |newspaper=The Hindu |date=2018-04-27}}</ref> گدامڙي جي خوراڪي، دوائن ۽ صنعتي اهميت سبب هن جي پوک دنيا جي [[خطه حاره|خطه حاره]] ۽ [[نيم خطه حاره]] وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڪئي ويندي آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي (Tamarind) کي هندستانيءَ ۾ امِلي، فارسيءَ ۾ تمر هندي ۽ انگرزيءَ ۾ ٽامرنڊس چوندا آهن. هيءَ کٽاڻ لاءِ مصالح جي ڪم ۾ ايندي آهي. هي تمام وڏو وڻ ٿئي ٿو ۽ جتي ڪٿي ٿئي ٿو. مئي ۾ ڦر پچائي ٿو ۽ فيبروريءَ ۾ گل ڪري ٿو. ان جا ٻه ٽي قسم آهن: هڪڙو کٽو ڦر وارو، ٻيو مٺي ڦر وارو ۽ ٽيون ڳاڙهي ڦر وارو. پويون قسم سڀ کان عمدو آهي. هن جون ڦريون ٿين ٿيون. عمدي قسم جون ڦريون ته آچار ۽ مربي ۾ ڪم اينديون آهن. [[فائل:TamarindSeedling.jpg|thumb|left|250px|گدامڙيء جو ٻج]] وڻ ٻج مان ٿو ٿئي، پر جي باغ جي ڪم لاءِ ننڍو قد جو ڪرڻو هجي ته گوٽيءَ جي تجويز ڪجي. ڏيهي ماڻهو چوندا آهن ته جتي هي وڻ هوندو آهي، اتي آسپاس اڪثر بيماري رهندي آهي.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> [[فائل:tamarind2.jpg|thumb|250px]] == وضاحت == گدامڙي هڪ ڊگهي عمر وارو ۽ وچولي رفتار سان وڌندڙ [[وڻ]] آهي، جيڪو وڌ ۾ وڌ {{convert|25-30|m|ft|abbr=off}} اوچائي تائين پهچي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جي [[ڇٽي]] گهاٽي پنن واري، بيقاعده ۽ [[گلدان]] جهڙي شڪل رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ {{cvt|12|m|ft}} ويڪري ٿي سگهي ٿي.<ref name=Morton/> گدامڙي جي ٿڙ جو گهيرو {{cvt|7.5|m|ft}} تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هي وڻ کليل سج ۾ چڱيءَ طرح وڌندو آهي. ان لاءِ [[چيڪڻي مٽي]]، [[لومي مٽي]]، [[وارياسي مٽي]] ۽ هلڪي تيزابي مٽي موزون هوندي آهي. هي وڻ خشڪي ۽ سامونڊي ڪنارن تي هوا سان ايندڙ لوڻ کي به چڱيءَ ريت برداشت ڪري سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جا [[سدابهار]] پن هڪ ٻئي جي وراڻيءَ سان لڳل هوندا آهن ۽ [[پنن جي بناوت|جوڙ پنن]] (paripinnately compound) تي مشتمل هوندا آهن. پنن جا ننڍڙا حصا (leaflets) چمڪندڙ سائي رنگ جا، بيضاوي شڪل جا ۽ پنکڙي نما رڳن وارا هوندا آهن، جن جي ڊيگهه عام طور {{convert|15|cm|in|0|abbr=off}} کان گهٽ هوندي آهي.<ref name=Morton/> وڻ جي عمر وڌڻ سان ان جون ٽاريون مرڪزي [[ٿڙ]] مان هيٺ لڙڪي پونديون آهن. باغبانيءَ ۾ وڻ جي مناسب شڪل، گهاٽائي ۽ ڦر لاهڻ ۾ آساني لاءِ انهن ٽارين جي [[ڇانگ]] ڪئي ويندي آهي.<ref name=Morton/> هي هڪ خطه حاره وارو وڻ آهي، تنهنڪري ٿڌ ۽ پالي کي برداشت نٿو ڪري سگهي. سامهون سامهون لڳل پنن سبب هوا لڳڻ وقت وڻ جو پنن وارو حصو خوبصورت لهرائجي ٿو. گدامڙي جي ڪاٺ ۾ ڳاڙهسرو سخت [[دل ڪاٺ]] ۽ ان جي چوڌاري نرم پيلسري [[سپ ڪاٺ]] هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref>{{Cite news |date=2007-07-09 |title=Tamarind: a multipurpose tree |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/255407 |access-date=2017-06-04}}</ref> گدامڙي جا گل ننڍا پر سهڻا هوندا آهن، جن ۾ ڳاڙهي ۽ پيلي رنگن جا ڊگها گل شامل هوندا آهن. هر گل لڳ ڀڳ 2.5 سينٽي ميٽر ويڪرو، پنج پنکڙين وارو ۽ ننڍڙن [[گلن جي جهومڪي]] (raceme) ۾ لڳندو آهي. گلن جو بنيادي رنگ پيلو هوندو آهي، جنهن تي نارنگي يا ڳاڙهيون ليڪون هونديون آهن.<ref name=Morton/> گل کلڻ کان اڳ ڪليون گلابي رنگ جون هونديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا چار [[سپل]] گلابي هوندا آهن، جيڪي گل کلڻ سان ڇڻي ويندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Tamarind |url=http://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918082939/https://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-date=September 18, 2020 |access-date=2017-06-04 |work=Plant Lexica}}</ref> <gallery mode="nolines"> File:TamarindSeedling.jpg|ٻوٽو File:Tamarind flower vijayanrajapuram 02.jpg|گل File:Tamarindus indica-flowers.jpg|گل File:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|پن ۽ ڦر File:Tamarind clara.jpg|[[سانتا ڪلارا، ڪيوبا]] ۾ گدامڙي جو وڻ </gallery> === ڦر === [[فائل:Tamarindus_indica_18.jpg|thumb|فلپائن ۾ گدامڙي (Sampalok)]] [[فائل:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|thumb|گدامڙي جي وڻ جو ٿڙ]] گدامڙي جو ڦر هڪ اهڙي [[ڦر]] جي صورت ۾ هوندو آهي، جيڪو پچڻ کان پوءِ پاڻمرادو نه ڦاٽندو آهي (indehiscent pod). هي ڦر عام طور {{cvt|12|to|15|cm|in|frac=2}} ڊگهو ٿيندو آهي ۽ ان جي ٻاهرئين کل سخت ناسي رنگ جي هوندي آهي.<ref name=Morton/> ڦر جي اندر ڳاڙهسري يا ناسي رنگ جو رسيلي ۽ کٽي ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو پچڻ سان ڀورو يا ڳاڙهسرو ڀورو ٿي ويندو آهي.<ref name=Morton/> ايشيا ۾ ٿيندڙ گدامڙي جون ڦريون نسبتاً ڊگهيون هونديون آهن، جن ۾ عام طور 6 کان 12 ٻج هوندا آهن، جڏهن⁠تہ آفريڪا ۽ اولهه هندستان جي قسمن ۾ ننڍيون ڦريون ٿينديون آهن، جن ۾ 1 کان 6 ٻج هوندا آهن. ٻج ڪجهه چپٽا، سخت ۽ چمڪندڙ ناسي رنگ جا هوندا آهن. گدامڙي جو ڦر مٺو ۽ کٽو ذائقو رکي ٿو.<ref name=Morton/> هڪ مڪمل بالغ وڻ هر سال وڌ ۾ وڌ {{cvt|225|kg|lb}} تائين ڦر ڏئي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> ==جينوميات== 2025ع ۾ '''''ٽيمرنڊس انڊيڪا''''' جي مڪمل، بنا خال واري **ٽيلومير کان ٽيلومير** (Telomere-to-telomere؛ T2T) جينوم اسيمبلي شايع ڪئي وئي. هن جينوم جي ڪل ماپ لڳ ڀڳ 809.5 ميگا بيس (Mb) آهي، جيڪا 12 شبه-ڪروموسومن (pseudochromosomes) تي ترتيب ڏني وئي آهي. هن اسيمبلي جي BUSCO مڪمل هجڻ جي شرح 98.8 سيڪڙو رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ 30,753 پروٽين-ڪوڊ ڪندڙ جينن (protein-coding genes) جي اڳڪٿي ڪئي وئي.<ref name=Li2026>{{cite journal | last1 = Li | first1 = Zhidong | last2 = Wang | first2 = Shenghao | last3 = Wang | first3 = Shuling | last4 = Wang | first4 = Chong | last5 = Zhang | first5 = Hongbin | last6 = Chen | first6 = Fei | last7 = Wang | first7 = Wenquan | title = ''Tamarindus indica'' telomere-to-telomere genome reveals tartaric acid accumulation in fruit | journal = Plant Diversity | volume = 48 | issue = 2 | pages = 429–432 | date = 2025-12-22 | doi = 10.1016/j.pld.2025.12.011 | pmid = 41982297 | pmc = 13071445 | doi-access = free }}</ref> هن جينومي تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ڦر ۾ [[ٽارٽارڪ تيزاب]] جي وڏي مقدار گڏ ٿيڻ سان لاڳاپيل جينن ۽ حياتياتي رستن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جيڪا هن ڦر جي مخصوص کٽي ذائقي ۽ حياتياتي خاصيتن کي سمجهڻ ۾ اهم اڳڀرائي ليکي وڃي ٿي.<ref name=Li2026/> ==اشتقاق== گدامڙي جو نالو عربي ٻوليءَ جي اصطلاح '''{{langx|ar|تمر هندي}}''' (''تمر هندي'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ''"هندستاني کارڪ"'' يا ''"هندستاني کجور"''.<ref>{{cite dictionary |entry=tamarind |title=The Concise Oxford Dictionary of English Etymology |editor1=T. F. Hoad |publisher=Oxford University Press |date=2003 |doi=10.1093/acref/9780192830982.001.0001 |isbn=978-0-19-172715-3}}</ref> وچئين دور جي ڪيترن ئي جڙي ٻوٽين جي ماهرن ۽ طبيبن هن ٻوٽي لاءِ ''tamar indi'' جو نالو استعمال ڪيو، جڏهن⁠ته وچئين دور جي لاطيني ٻوليءَ ۾ ان کي ''tamarindus'' لکيو ويندو هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] پڻ پنهنجي سفرنامن ۾ هن ٻوٽي جو ذڪر ''tamarandi'' جي نالي سان ڪيو آهي.{{cn|date=January 2026}} ===عام نالا=== ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مختلف ملڪن ۾ گدامڙي جا ڪيترائي مقامي نالا رائج آهن. [[انڊونيشيا]] ۽ [[ملائيشيا]] ۾ ان کي ''asam jawa'' (جاوا جي کٽي ميوي) يا مختصر طور ''asam'' چيو وڃي ٿو،<ref name="Heyne">{{cite book |last1=Heyne |first1=Karel |title=De nuttige planten van Nederlandsch-Indië, tevens synthetische catalogus der verzamelingen van het Museum voor Technischeen Handelsbotanie te Buitenzorg |date=1913 |publisher=Museum vor Economische Botanie & Ruygrok |location=Butienzorg |pages=232–235 |language=nl |entry=Tamarindua indica L. |chapter-url=https://archive.org/details/denuttigeplanten02heyn/page/232/mode/2up?view=theater}}</ref> جڏهن⁠ته [[تيمور]] ۾ ''sukaer'' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Asam Tree |url=https://www.nparks.gov.sg/gardens-parks-and-nature/heritage-trees/ht-2001-28 |website=National Parks of Singapore |access-date=14 January 2021}}</ref> [[فلپائن]] ۾ [[فلپائني ٻولي]]ءَ ۾ ان جو نالو ''sampalok'' يا ''sampaloc'' ۽ [[سيبوانو ٻولي]]ءَ ۾ ''sambag'' آهي.<ref name="Polistico">{{cite book |last1=Polistico |first1=Edgie |title=Philippine Food, Cooking, & Dining Dictionary |publisher=Anvil Publishing, Inc. |date=2017 |isbn=978-621-420-087-0}}</ref> [[ٿائيلينڊ]] ۾ ان کي ''makham'' (مکھام) چيو ويندو آهي. ==ورهائجڻ== '''''Tamarindus indica''''' اصل ۾ [[ڀونواٽ آفريڪا]] جي مقامي جنس آهي.<ref name=Morton/> نباتاتي تحقيق موجب هن ٻوٽي جو اصل مرڪز سوڊاني ساوانا (Sudanian belt) جا خشڪ علائقا آهن، جيڪي [[سوڊان]] جي [[ڪردفان]] واري علائقي کان شروع ٿي اولهه طرف سب سهارا آفريڪا تائين پکڙيل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Martin |first=Ian |date=2007 |title=Fruits for the Future. 1. Revised edition. Tamarind |journal=Experimental Agriculture |volume=43 |issue=3 |page=407 |doi=10.1017/S0014479707005170}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bowe |first1=C. |last2=Haq |first2=N. |date=2010 |title=Quantifying the global environmental niche of an underutilised tropical fruit tree (Tamarindus indica) using herbarium records |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |volume=139 |issue=1–2 |pages=51–58 |doi=10.1016/j.agee.2010.06.016}}</ref> هي ٻوٽو ننڍي کنڊ ۾ ايتري پراڻي زماني کان پوکيو ويندو رهيو آهي، جو ڪڏهن ڪڏهن ان کي هتي جو به مقامي ٻوٽو سمجهيو ويندو آهي،<ref name=Morton/> جيتوڻيڪ جهنگلي حالت ۾ اهو آفريڪا ۾ ملي ٿو. [[عربستان]] ۾ به، خاص طور [[ظفار]] (عمان) جي سامونڊي جبلن جي ڍلانن تي، اهو جهنگلي حالت ۾ وڌندو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هي ٻوٽو هزارين سال اڳ انساني واپار ۽ پوک ذريعي ڏکڻ ايشيا ۾ پهتو.<ref name=Morton/><ref name="Popenoe">{{cite book|last=Popenoe|first=W.|title=Manual of Tropical and Subtropical Fruits|publisher=Hafner Press|year=1974|pages=432–436|url=https://archive.org/details/manualoftropical00poperich}}</ref> اڄڪلهه گدامڙي سڄي اڀرندي ۽ اولهندي اڌگول جي گرم ۽ نيم گرم علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکي وڃي ٿي، ۽ آفريڪا کان وٺي [[ڏکڻ ايشيا]]، [[آسٽريليا]]، [[ميڪسيڪو]]، [[مرڪزي آمريڪا]] ۽ ڏکڻ آمريڪا تائين ڦهليل آهي.<ref name=Morton/> سورهين صديءَ دوران اسپيني ۽ پورچوگالي آبادڪارن ان کي ميڪسيڪو ۽ مرڪزي آمريڪا ۾ متعارف ڪرايو، جتي بعد ۾ اهو مقامي کاڌن جو اهم جزو بڻجي ويو.<ref name="Tamale">{{cite book |last1=Tamale|first1=E.|last2=Jones|first2=N.|last3=Pswarayi-Riddihough|first3=I.|title=Technologies Related to Participatory Forestry in Tropical and Subtropical Countries|publisher=World Bank Publications|date=1995|isbn=978-0-8213-3399-0}}</ref> ==استعمال== گدامڙي جي وڻ جا تقريباً سڀئي حصا، جن ۾ ڪاٺ، ڇوڏو، گل، پن، ڦر جو گودو ۽ ٻج شامل آهن، ماحولياتي، تجارتي، غذائي ۽ روايتي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name=Morton/> هي وڻ روڊن جي ڪنارن، باغن ۽ پارڪن ۾ ڇانوَ ۽ سينگار لاءِ پڻ وڏي پيماني تي پوکيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ===غذائيت=== {{nutritional value | name = خام گدامڙي | image = Tamarind fruits (Tamarindus indica 'Si Thong').jpg | kJ = 1000 | water = 31.40 g | protein = 2.8 g | fat = 0.6 g | satfat = 0.272 g | monofat = 0.181 g | polyfat = 0.059 g | carbs = 62.5 g | fiber = 5.1 g | sugars = 57.4 | calcium_mg = 74 | copper_mg = 0.086 | iron_mg = 2.8 | magnesium_mg = 92 | phosphorus_mg = 113 | potassium_mg = 628 | selenium_ug = 1.3 | sodium_mg = 28 | zinc_mg = 0.1 | vitA_ug = 2 | vitA_iu = 30 | vitC_mg = 3.5 | thiamin_mg = 0.428 | riboflavin_mg = 0.152 | niacin_mg = 1.938 | pantothenic_mg = 0.143 | vitB6_mg = 0.066 | folate_ug = 14 | choline_mg = 8.6 | vitE_mg = 0.1 | vitK_ug = 2.8 | note = [https://fdc.nal.usda.gov/food-details/167763/nutrients FoodData Central] }} خام گدامڙي جي ڦر ۾ لڳ ڀڳ 63 سيڪڙو ڪاربوهائيڊريٽ، 31 سيڪڙو پاڻي، 3 سيڪڙو پروٽين ۽ 1 سيڪڙو چرٻي هوندي آهي. هر 100 گرام خام گدامڙي مان لڳ ڀڳ 1000 ڪلو جول (239 ڪلوڪيلوري) توانائي حاصل ٿئي ٿي. هي [[ٿيامين]] (وٽامن بي₁)، [[ميگنيشيم]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙن اهم غذائي جزن جو سٺو ذريعو آهي، جيڪي انساني جسم جي اعصابي، عضلاتي ۽ ميٽابولڪ عملن لاءِ ضروري آهن.<ref name=Morton/> === کاڌي ۾ استعمال === [[فائل:Tamarind paste.jpg|thumb|گدامڙي جو گودو]] [[فائل:Tamarind ball.jpg|thumb|گدامڙي جون گوليون]] گدامڙي جو ڦر ان جي ڏانڊيءَ مان ڦري کي ڇڪي لاهي چونڊيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ڪچي ڦر جو سخت سائو گودو کارين کاڌن ۾، [[اچار]] ٺاهڻ لاءِ، يا [[گھانا]] ۾ ڪن زهريلي [[يام]] قسمن کي انساني واپرائڻ لاءِ محفوظ بڻائڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> جيئن جيئن ڦر پچي ٿو، تيئن اهو وڌيڪ مٺو ۽ گهٽ کٽو يا تيزابي ٿيندو وڃي ٿو. مختلف پوکيل قسمن ۾ کٽاڻ جي مقدار مختلف هوندي آهي، ۽ ڪجهه مٺن قسمن ۾ پچڻ کان پوءِ تيزابيت لڳ ڀڳ نه هوندي آهي.{{cn|date=July 2025}} گدامڙي جو گودو هن ٻوٽي جو سڀ کان عام استعمال ٿيندڙ حصو آهي، جيڪو [[چٽڻي]]، ڪڙهين ۽ مختلف ساسن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[ورسيسٽرشائر ساس]]،<ref name="BBCrecipes">{{cite web |title=BBC Food:Ingredients—Tamarind recipes |url=https://www.bbc.co.uk/food/tamarind |work=BBC |access-date=February 23, 2015}}</ref> [[ايڇ پي ساس]]، [[باربيڪيو ساس]] جا ڪجهه برانڊ،<ref>{{Cite web |title=Original Sweet & Thick BBQ Sauce - Products - Heinz |url=https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce |access-date=2024-03-29 |website=www.heinz.com |language=en-US |archive-date=March 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329024442/https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce }}</ref><ref>{{Cite web |title=MasterFoods Barbecue Sauce 500mL Ingredients |url=https://www.masterfoods.com.au/products/masterfoods-squeezy-barbecue-sauce-500ml}}</ref> ۽ روايتي [[شربت]] ۾.<ref>{{Cite book |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-803138-4 |pages=403–412 |editor1=Sueli Rodrigues |editor2=Ebenezer de Oliveira Silva |editor3=Edy Sousa de Brito |last=Azad |first=Salim |title=Exotic Fruits |chapter=Tamarindo—Tamarindus indica |date=2018 |doi=10.1016/B978-0-12-803138-4.00055-1}}</ref> هندستان ۽ پاڪستان ۾ مٺي گدامڙي جي چٽڻي ڪيترن هلڪن کاڌن سان کائي ويندي آهي ۽ اڪثر [[سموسو|سموسن]] سان پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite book |title=The Complete Asian Cookbook |page=88 |publisher=Tuttle Publishing |url=https://books.google.com/books?id=Mdfacqx2UaQC&q=%22tamarind%22+pakistan |isbn=978-0-8048-3757-6 |date=2006}}</ref> [[وچ اوڀر]] ۾، [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] کان [[ايران]] تائين، گدامڙي کارين کاڌن ۾ استعمال ٿيندي آهي، خاص طور گوشت وارن شوربن ۾، ۽ مٺو-کٽو ذائقو پيدا ڪرڻ لاءِ اڪثر سڪل ميون سان گڏ ملائي ويندي آهي.<ref>[https://theworld.org/stories/2014/07/02/poopa "Tamarind is the 'sour secret of Syrian cooking'"]. PRI. July 2014</ref><ref>{{Cite web |title=Georgian Chicken in Pomegranate and Tamarind Sauce Recipe |author1=Phyllis Glazer |author2=Miriyam Glazer |author3=Joan Nathan |url-access=subscription |url=https://cooking.nytimes.com/recipes/11849-georgian-chicken-in-pomegranate-and-tamarind-sauce |access-date=2023-02-07 |website=NYT Cooking |language=en-US}}</ref> [[رمضان]] دوران گدامڙي مان روايتي مشروب ''[[تمر هندي]]'' تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] ۾ مشهور آهي. هي مشروب گدامڙي جي گودي کي پاڻيءَ ۾ اُٻاري، کنڊ سان مٺو ڪري ۽ پوءِ ڇاڻ ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ڪن قسمن ۾ ذائقي کي بهتر ڪرڻ لاءِ [[گلاب جو پاڻي]] ۽ [[ليمون جو رس]] پڻ شامل ڪيو ويندو آهي. گهٽين ۾ وڪرو ڪندڙ هن مشروب جي ورڇ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا آهن؛ اهي اڪثر رس سان ڀريل وڏا ٽامي جا ٿانوَ پٺيءَ تي کڻندا آهن ۽ واٽهڙن کي آسانيءَ سان مشروب ڏيڻ لاءِ پنهنجي چيلهه جي چوڌاري ڪيترائي پيالا لڳائيندا آهن.<ref>[https://www.middleeasteye.net/discover/ramadan-five-drinks-thirst-quenching-middle-east Ramadan: Five thirst-quenching drinks from across the Middle East], Nur Ayoubi, 4 April 2022, [[مڊل ايسٽ آئي]]</ref> گدامڙي کي مختلف يهودي برادرين جي [[ڪوشر]] ۽ [[يهودي طعام]] ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. ان جو آغاز ستين صديءَ ۾ [[ريشم رستو|ريشم رستي]] وسيلي يهودي واپارين پاران وچ اوڀر ۾ آڻڻ کان ٿيو. شامي يهودي گدامڙي جو شربت تيار ڪندا آهن، جنهن کي ''او'' يا ''اوڪ'' چيو وڃي ٿو. ان لاءِ گودي کي پاڻيءَ ۾ پسائي، ڇاڻ ڪري، کنڊ ۽ ليمون سان اُٻاريو ويندو آهي، ۽ پوءِ ان کي ''يبرا'' (ڀريل انگور جا پن)، ''بازرگان'' (بلغر سلاد)، [[ڪفتو|ڪفتن]] ۽ ''لحم بعجين'' ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. [[هندستان]] ۾ بغدادي، [[ڪوچين جا يهودي|ڪوچين]] ۽ [[بني اسرائيل]] يهودي گدامڙي کي مقامي کاڌن، جهڙوڪ ''باميا کٽا''، ''مهمورا''، گدامڙي وارو چانور ۽ ڳاڙهن مرچن سان گڏ رڍ جي گوشت ۾ استعمال ڪندا آهن. [[شامي يهودي]] برادرين [[ميڪسيڪو]] ۾ گدامڙي تي ٻڌل کاڌن کي مقامي جزن سان ترتيب ڏنو آهي، جنهن جو هڪ مثال گدامڙي، [[خوباني]] ۽ [[چپوٽلي]] سان تيار ڪيل ڪڪڙ آهي. جديد [[اسرائيل]] ۾ گدامڙي جو رس روايتي برادرين کان ٻاهر به مشهور ٿيو آهي، جنهن ۾ [[پريگات]] جهڙين تجارتي ڪمپنين پاران رمضان دوران موسمي مشروب جاري ڪرڻ جو پڻ حصو آهي.<ref>{{cite news |last=Gavin |first=Paola |title=The Joys of Tamarind |url=https://www.tabletmag.com/sections/food/articles/joys-of-tamarind |work=Tablet Magazine |date=December 1, 2021 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}}<ref>{{cite web |last=Myerson |first=Rachel |title=Tracing the Jewish History of Tamarind, From India to Syria and Beyond |url=https://www.myjewishlearning.com/the-nosher/tracing-the-jewish-history-of-tamarind-from-india-to-syria-and-beyond/ |website=The Nosher |date=February 2, 2023 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}} [[فلپائن]] ۾ سڄو ڦر کٽي شوربي ''[[سينيگانگ]]'' ۾ کٽاڻ پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻيا کٽا ميوا پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا. گدامڙي جي پنن سان تيار ٿيندڙ ٻيو شوربو ''[[سنامپالوڪن]]'' سڏجي ٿو.<ref name="Fernandez">{{cite book |last1=Fernandez |first1=Doreen G. |title=Tikim: Essays on Philippine Food and Culture |date=2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-41479-2 |page=33}}</ref> گودي کي کنڊ ۽ لوڻ سان پچائي ''[[چامپوئي نا سامپالوڪ]]''، يا رڳو "سامپالوڪ مٺائي"، نالي روايتي گدامڙي جي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="tl">{{cite web |title=Tsampoy |url=https://www.tagaloglang.com/tsampoy/ |website=Tagalog Lang |access-date=November 1, 2021}}</ref> [[انڊونيشيا]] ۾ پڻ گدامڙي تي ٻڌل کٽو شوربو ''[[سايور اسم]]'' مشهور آهي.{{cn|date=July 2025}} [[سري لنڪا]] ۾ گدامڙي جو گودو ليمي جي متبادل طور استعمال ٿيندو رهيو آهي، جڏهن ته [[سينيگال]] ۾ گودي کي کنڊ سان ملائي ''بنگال'' نالي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۾ گدامڙي جي گودي مان رس ٺاهي مڇي محفوظ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اوڀر آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ اهو ''اوگالي'' نالي مڪئي جي اٽي واري کاڌي جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /> گدامڙي جا ٻج کائڻ لائق بڻائڻ کان اڳ پاڻيءَ ۾ پسائي ۽ اُٻارڻ ضروري هوندا آهن.<ref name=":413">{{Cite journal|last1=De Caluwé|first1=Emmy|last2=Halamová|first2=Kateřina|last3=Van Damme|first3=Patrick|date=2010-02-08|title=''Tamarindus indica'' L. – A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology|journal=Afrika Focus|volume=23|issue=1|doi=10.21825/af.v23i1.5039|doi-access=free|hdl=1854/LU-990834|hdl-access=free}}</ref> ٻجن ۾ [[پيڪٽن]] هجڻ ڪري اهي جيلي، مارملاد ۽ ڄام تيار ڪرڻ ۾ عام طور استعمال ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ پيڪٽن انهن کي جيلي جهڙي بناوت ڏيڻ جي خاصيت رکي ٿو. انهن کي پنير، آئس ڪريم ۽ ميونيز ۾ استحڪام پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=Morton/> انڊونيشيا ۾ ٻجن کي ڀُڃڻ کان پوءِ لوڻ ۽ ڪُٽيل ناريل سان گڏ هلڪي کاڌي طور کائبو آهي، جڏهن ته ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جا ٻج ڪافي جي متبادل طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/> پن ۽ ڇوڏو پڻ کائڻ لائق آهن، جڏهن ته ٻجن کي پچائي محفوظ خوراڪ بڻائي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |title=The Complete Guide to Edible Wild Plants |publisher=[[اسڪاءِ هارس پبلشنگ]] |author=[[آمريڪا جو فوجي کاتو]] |year=2009 |isbn=978-1-60239-692-0 |location=New York |page=101 |language=en-US |oclc=277203364}}</ref> هلڪا اُٻاريل نرم گدامڙي جا پن [[برمي سلاد|برمي سلاد]] ''مگئي يويت ٿوڪ'' ۾ استعمال ٿيندا آهن، جنهن جي لفظي معنيٰ "گدامڙي جي پنن جو سلاد" آهي. هي [[اتر ميانمار]] جو سلاد آهي، جنهن ۾ نرم اُٻاريل گدامڙي جا پن، ٿوم، بصر، ڀُڳل مونگ ڦريون ۽ ڪُٽيل سڪل جهنگڙا شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite book |last1=Richmond |first1=Simon |last2=Eimer |first2=David |last3=Karlin |first3=Adam |last4=Louis |first4=Regis St |last5=Ray |first5=Nick |date=2017 |title=Myanmar (Burma) |publisher=Lonely Planet |url=https://books.google.com/books?id=za9kvgAACAAJ |isbn=978-1-78657-546-3 |language=en}}</ref> گدامڙي جي ٻجن ۾ [[پروٽين]] جي وڏي مقدار، يعني هر 100 گرام ۾ 26.9 گرام، ۽ تيل 10.9 گرام هوندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾ پروٽين جي اعليٰ مقدار سبب انهن ٻجن کي [[هنگامي خوراڪ]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=":441">{{Citation|last1=Paull|first1=R. E.|chapter=Other African fruit: tamarind, marula and ackee|pages=223–254|publisher=CABI|last2=Duarte|first2=O.|title=Tropical fruits, Volume 2|year=2012|doi=10.1079/9781845937898.0223|isbn=978-1-84593-789-8}}</ref> گدامڙي جا پن ڪيلشيم ۽ پروٽين سان مالا مال هوندا آهن ۽ پالتو توڙي جهنگلي جانورن، جن ۾ هاٿي به شامل آهن، لاءِ چارو طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /> === ٻج جو تيل ۽ ڳِر جو پائوڊر === گدامڙي جي ٻج جو تيل ٻج جي ڳِر مان ڪڍيو ويندو آهي.<ref>[http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html Tamarind Seeds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210202233508/http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html |date=February 2, 2021 }}. agriculturalproductsindia.com</ref> ڳِر کي ان جي سنهي پر سخت کل، يا ''ٽيسٽا''، کان جدا ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هن تيل جي بناوت السي جي تيل جهڙي هوندي آهي ۽ ان مان رنگ يا وارنش تيار ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20200812195213/http://proseanet.org/prosea/e-prosea_detail.php?frt=&id=1550 PROSEA]}}</ref> گدامڙي جي ڳِر جو پائوڊر ڪپڙي ۽ سڻي جي صنعت ۾ [[ڪپڙي جي ڌاڳي کي مضبوط ڪرڻ|سائزنگ]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ صنعتي گوندن ۽ چنبڙائيندڙ شين جي تياريءَ ۾ پڻ ڪم ايندو آهي.<ref name=Morton/> گدامڙي جا ٻج ڳِر جو پائوڊر تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندا آهن، جيڪو پاڻي جذب ڪري ڦولجڻ جي خاصيت سبب ڪپڙي جي صنعت ۾ سائزنگ ايجنٽ طور ڪم اچي ٿو. هندستان ۾ اهو پائوڊر ڪپهه جي ڪپڙي جي تياريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي.<ref name=":413" /> بنگال ۾ گدامڙي جي ٻجن مان وارنش ۾ استعمال ٿيندڙ تيل ڪڍيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> پن ۽ گل رنگن کي قائم رکڻ يا پڪ ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/><ref name="El-Siddig" /> {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ٻج جي ڳِر جي جوڙجڪ}} |- !جزو !اصل !تيل ڪڍيل |- |تيل |7.6٪ |0.6٪ |- |پروٽين |7.6٪ |19.0٪ |- |پولي سيڪرائيڊ |51.0٪ |55.0٪ |- |خام ريشو |1.2٪ |1.1٪ |- |ڪل رک |3.9٪ |3.4٪ |- |تيزاب ۾ نه حل ٿيندڙ رک |0.4٪ |0.3٪ |- |گهم |7.1٪ | |- | colspan="3" style="font-size:80%" |تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ: [[لينوليئڪ تيزاب]] 46.5٪، [[اوليئڪ تيزاب]] 27.2٪، ۽ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] 26.4٪. صاف ڪرڻ کان پوءِ تيل کي عام طور اڇو ڪيو ويندو آهي. |} {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ڳِر جي تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ}} |- !چرٻيءَ وارو تيزاب !رپورٽ ٿيل حد (٪) |- |[[لارڪ تيزاب]] (C12:0) |tr–0.3 |- |[[مائرسٽڪ تيزاب]] (C14:0) |tr–0.4 |- |[[پالميٽڪ تيزاب]] (C16:0) |8.7–14.8 |- |[[اسٽيئرڪ تيزاب]] (C18:0) |4.4–6.6 |- |[[اراڪيڊڪ تيزاب]] (C20:0) |3.7–12.2 |- |[[لگنوسيرڪ تيزاب]] (C24:0) |4.0–22.3 |- |[[اوليئڪ تيزاب]] (C18:1) |19.6–27.0 |- |[[لينوليئڪ تيزاب]] (C18:2) |7.5–55.4 |- |[[لينولينيڪ تيزاب]] (C18:3) |2.8–5.6 |} {{clear}} === لوڪ طب === [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ بخار وارن ماڻهن جي پيشانيءَ تي گدامڙي جي ڦر جو [[ضماد]] لڳايو ويندو آهي. هن ڦر ۾ [[جلاب]] واريون خاصيتون پڻ آهن، ۽ ان کي [[قبض]] گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Havinga |first1=Reinout M. |last2=Hartl |first2=Anna |last3=Putscher |first3=Johanna |last4=Prehsler |first4=Sarah |last5=Buchmann |first5=Christine |last6=Vogl |first6=Christian R. |date=February 2010 |title=''Tamarindus indica'' L. (Fabaceae): Patterns of Use in Traditional African Medicine |journal=Journal of Ethnopharmacology |volume=127 |issue=3 |pages=573–588 |doi=10.1016/j.jep.2009.11.028 |pmid=19963055}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Panthong |first1=A |last2=Khonsung |first2=P |last3=Kunanusorn |first3=P |last4=Wongcome |first4=T |last5=Pongsamart |first5=S |date=July 2008 |title=The laxative effect of fresh pulp aqueous extracts of Thai Tamarind cultivars |journal=Planta Medica |volume=74 |issue=9 |doi=10.1055/s-0028-1084885|bibcode=2008PlMed..7484885P }}</ref><ref name=":440">{{Citation|last=Lim|first=T. K.|title=Edible Medicinal and Non-Medicinal Plants|chapter=''Tamarindus indica''|date=2011-11-06|pages=879–905|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-007-1764-0_95|isbn=978-94-007-1763-3}}</ref> [[جاوا]] ۾ ٻاڦ ڏنل ۽ سج ۾ سڪايل پراڻي گدامڙي جي گودي، جنهن کي ''اسم ڪاوا'' چيو وڃي ٿو، جا نچوڙ چمڙي جي مسئلن، جهڙوڪ خارش ۽ جلن، لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هڪ روايتي طريقي موجب گدامڙي کي پاڻيءَ ۾ گهاٽو ڪري پيئڻ سان حمل ڪيرائڻ واري دوا طور پڻ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي ٻوٽي جا مختلف حصا دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ لوڪ طب جي ٻين مقصدن لاءِ به استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="El-Siddig" /> اتر نائيجيريا ۾ گدامڙي جون پاڙون ڪوڙهه جي علاج لاءِ فائديمند سمجهيون وينديون آهن، جڏهن ته آمريڪا جي لوڪ طب ۾ ان جو گودو جلاب، لو لڳڻ ۽ ڳلي جي سور لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /><ref>{{Cite journal|last1=Ojo|first1=James Adebayo|last2=Omoloye|first2=Adebayo Amos|date=2015|title=Life History of the Tamarind Weevil, Sitophilus linearis (Herbst) (Coleoptera: Curculionidae), on Tamarind Seed|journal=Journal of Insects|language=en|volume=2015|pages=1–5|doi=10.1155/2015/429579|issn=2356-7465|doi-access=free}}</ref> ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جي گودي مان اهڙيون گوريون تيار ڪيون ويون آهن، جن بابت وزن گهٽائڻ جو روايتي عقيدو آهي، جڏهن ته برازيل ۾ گودي کي جسم ۾ پاڻيءَ جي کوٽ گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۽ ڪمبوڊيا ۾ گدامڙي جا پيسيل ٻج پيچش لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن، جڏهن ته ايٿوپيا ۾ نرم ڪيل ٻج آنتن جي ڪيڙن خلاف روايتي علاج طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /><ref>{{Cite journal|last1=Havinga|first1=Reinout M.|last2=Hartl|first2=Anna|last3=Putscher|first3=Johanna|last4=Prehsler|first4=Sarah|last5=Buchmann|first5=Christine|last6=Vogl|first6=Christian R.|date=2010-02-17|title=Tamarindus indica L. (Fabaceae): Patterns of use in traditional African medicine|journal=Journal of Ethnopharmacology|volume=127|issue=3|pages=573–588|doi=10.1016/j.jep.2009.11.028|pmid=19963055|issn=0378-8741}}</ref> === ڪاٺ جو ڪم === گدامڙي جي ڪاٺ مان فرنيچر، ٻيڙيون، نقاشيءَ واريون شيون، گھاڻي ۽ ڏنڊي جهڙيون ڦرندڙ ڪاٺي شيون، ڪٽڻ جا تختا ۽ [[ڪرس]] جهڙيون ننڍيون خاص شيون تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي دل ڪاٺ ڳاڙهسري ناسي هوندي آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان ۾ واڱڻائي ڇانوَ پڻ هوندي آهي. دل ڪاٺ عام طور تنگ هوندي آهي ۽ اڪثر رڳو پراڻن ۽ وڏن وڻن ۾ موجود هوندي آهي. هلڪي پيلي سپ ڪاٺ دل ڪاٺ کان چٽيءَ طرح جدا نظر ايندي آهي. دل ڪاٺ کي سڙڻ خلاف پائيدار يا تمام گهڻو پائيدار سمجهيو ويندو آهي ۽ اها جيتن خلاف به مزاحمتي هوندي آهي. ان جي ابتڙ سپ ڪاٺ پائيدار نه هوندي آهي ۽ جيتن، [[فنگس]] ۽ رنگين سڙڻ واري عمل جو شڪار ٿي سگهي ٿي. ڪاٺ جي وڌيڪ ڳاٽائي ۽ هڪ ٻئي ۾ وڪوڙيل رڳن سبب ان تي ڪم ڪرڻ ڏکيو سمجهيو ويندو آهي. دل ڪاٺ ڪٽڻ وارن اوزارن کي جلدي مُڏو ڪري سگهي ٿي، پر ان کي گول ڪرڻ، چنبڙائڻ ۽ آخري پالش ڏيڻ سٺو ٿيندو آهي. دل ڪاٺ قدرتي طور تي تمام سٺي چمڪ حاصل ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Tamarind |url=http://www.wood-database.com/tamarind/ |access-date=22 December 2016 |website=The Wood Database}}</ref> === ڌاتن جي صفائي === گهرن ۽ مندرن ۾، خاص طور [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم وارن]] ايشيائي ملڪن جهڙوڪ [[ميانمار]] ۾، گدامڙي جو گودو پتل جي مذهبي مورتين ۽ ڏيئن، ۽ ٽامي، پتل ۽ ڪانسي جي ٿانون کي چمڪائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=McGee |first=Joah |title=The Golden Path |publisher=Pariyatti Publishing |year=2015 |isbn=978-1-68172-013-5 |language=en}}</ref> === شهري ساوا رستا === ڊچ نوآبادياتي دور ۾ شهري منظرنامي لاءِ وڏي پيماني تي پوکيل گدامڙي جا وڻ اڄ به انڊونيشيا جي ڪيترن رستن جي ڪنارن تي عام نظر اچن ٿا. اهي ويهين صديءَ جي شروعاتي ڊچ شهري رٿابنديءَ جي زنده ورثي طور پڻ ڏٺا وڃن ٿا. ===تحقيق=== گدامڙي جي پنن جي [[نچوڙ]] ۾ [[لوپيئول]]، [[ڪيٽيچن]]، [[ايپي ڪيٽيچن]]، [[ڪوئرسيٽن]] ۽ [[آئسورهامنيٽن]] موجود هوندا آهن.<ref>{{cite journal|title=Two triterpenes lupanone and lupeol isolated and identified from Tamarindus indica linn. |journal=[[پاڪستان جرنل آف فارماسيوٽيڪل سائنسز]]|volume=20|issue=2|pages=125–7|pmid=17416567|year=2007|last1=Imam|first1=S.|last2=Azhar|first2=I.|last3=Hasan|first3=M. M.|last4=Ali|first4=M. S.|last5=Ahmed|first5=S. W.}}</ref> انتهائي اعليٰ ڪارڪردگي واري [[مائع ڪروميٽوگرافي]] جي تجزين مان ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ٻجن ۾ [[ڪيٽيچن]]، [[پروسيانڊن بي 2]]، [[ڪيفيڪ تيزاب]]، [[فيرولڪ تيزاب]]، [[ڪلورامفينيڪول]]، [[مائيري سيٽن]]، [[مورين (فليوونول)|مورين]]، ڪوئرسيٽن، [[ايپي جينن]] ۽ [[ڪيمپفيرول]] موجود هئا.<ref>{{Cite journal |doi=10.1186/s12906-015-0963-2|pmid=26683054|pmc=4683930|year=2015|last1=Razali|first1=N.|title=Polyphenols from the extract and fraction of ''T. indica'' seeds protected HepG2 cells against oxidative stress|journal=[[بي ايم سي ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]]|volume=15|article-number=438|last2=Mat Junit|first2=S.|last3=Ariffin|first3=A.|last4=Ramli|first4=N. S.|last5=Abdul Aziz|first5=A. |doi-access=free }}</ref> ==پوک== ٻجن جي [[ٻج جي کل کي ڪمزور ڪرڻ|کل کي رڳڙي يا ڪٽي ڪمزور]] ڪري سگهجي ٿو، يا انهن کي ٿوري دير لاءِ اُٻارڻ سان [[انڪورجڻ]] جي شرح وڌائي سگهجي ٿي. جيڪڏهن ٻج سڪي حالت ۾ رکيا وڃن ته اهي ڪيترن مهينن تائين انڪورجڻ جي صلاحيت برقرار رکن ٿا.<ref name=Morton/> گدامڙي آفريڪا جو هڪ روايتي خوراڪي ٻوٽو آهي. جيتوڻيڪ ان جي وڏي پيماني تي واپاري پوک نه ڪئي ويندي آهي،<ref name="El-Siddig" /> پر ان ۾ غذائيت بهتر ڪرڻ، خوراڪي تحفظ وڌائڻ، ڳوٺاڻي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ زمين جي پائيدار سار سنڀال ۾ مدد ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي.<ref>{{cite book |url=https://nap.nationalacademies.org/catalog/11879/lost-crops-of-africa-volume-iii-fruits |title=Lost Crops of Africa |date=January 25, 2008 |publisher=[[نيشنل اڪيڊميز پريس]] |isbn=978-0-309-10596-5 |volume=III: Fruits |chapter=Tamarind |doi=10.17226/11879 |access-date=July 17, 2008 |chapter-url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11879&page=149|author=National Research Council|author-link=نيشنل اڪيڊميز آف سائنسز، انجنيئرنگ ۽ ميڊيسن#پروگرام يونٽ |location=Washington, DC |pages=149–164}}</ref> هي وڻ هندستان جي مختلف علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکيو وڃي ٿو، خاص طور [[مهاراشٽر]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]] ۽ [[تامل ناڊو]] ۾. ويهين صديءَ جي آخر ڌاري هندستان جي وسيع گدامڙي باغن مان هر سال لڳ ڀڳ {{convert|250000|t|abbr=off}} پيداوار حاصل ٿيندي هئي.<ref name=Morton/> هي وڻ گهڻي عرصي کان [[قدرتي بڻجڻ|قدرتي بڻيل]] حالت ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، سري لنڪا، فلپائن، ڪيريبين ۽ پئسفڪ ٻيٽن ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name=Morton/> [[آسيان]] ملڪن مان ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جا سڀ کان وڏا باغ آهن، جنهن کان پوءِ انڊونيشيا، ميانمار ۽ فلپائن اچن ٿا. ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ گدامڙي کي ''اسم'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Asam or Tamarind tree (Tamarindus indica) on the Shores of Singapore |url=http://www.wildsingapore.com/wildfacts/plants/coastal/tamarindus/indica.htm |access-date=14 April 2018 |website=www.wildsingapore.com}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ هي وڏي پيماني تي پوکجندڙ واپاري فصل آهي، جنهن جي خالص پيداوار هندستان کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهي. ان جي پوک خاص طور ڏاکڻين رياستن، خاص ڪري ڏکڻ فلوريڊا ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ ان کي ڇانوَ لاءِ، روڊن جي ڪنارن، گهرن جي اڱڻن ۽ پارڪن ۾ پڻ پوکيو ويندو آهي.<ref name="UN_FAO">{{cite web |title=Food and Agriculture Organization of the United Nations |url=http://www.fao.org/teca}}</ref> ===باغباني=== ڏکڻ ايشيا ۽ خطه حاره جي ٻين علائقن ۾ گدامڙي جا وڻ سينگار ۽ باغبانيءَ لاءِ پوکيا ويندا آهن. ڪيترن ايشيائي ملڪن ۾ ان کي عام طور [[بونسائي]] طور پوکيو ويندو آهي، جڏهن ته معتدل علائقن ۾ ان کي گهرن اندر پڻ بونسائي طور وڌايو ويندو آهي.<ref name="Ma-Ke_Tamarindus indica">{{cite web |last=D'Cruz |first=Mark |title=''Tamarindus indica'': Tamarind - Indian tamarind - kily tree - Imli |url=http://makebonsai.com/guide/bonsailink.asp?quicklink=5064&name=Tamarindus_indica |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514031402/http://www.makebonsai.com/guide/bonsailink.asp?quicklink=5064&name=Tamarindus_indica |archive-date=May 14, 2012 |access-date=August 19, 2011 |website=myBonsaiCareGuide |location=Hounslow, UK |publisher=Mǎ-kè Bonsai}}</ref> ==ڪتن ۾ زهريت== گدامڙي ڪتن لاءِ زهريلي ٿي سگهي ٿي ۽ ان سان [[اوچتي گڙدي جي تڪليف]] پيدا ٿيڻ جو خطرو هوندو آهي. ان جون علامتون، جن ۾ کائڻ کان 6–12 ڪلاڪن اندر الٽي يا دست، سستي يا پاڻيءَ جي کوٽ شامل ٿي سگهي ٿي، ۽ ان جو تجويز ڪيل حياتياتي سبب، يعني [[ٽارٽارڪ تيزاب]]، ڪتن ۾ [[انگور جي زهريت]] سان ملندڙ جلندڙ آهن.<ref>{{cite web |title=Grape, Raisin, and Tamarind (''Vitis'' spp, ''Tamarindus'' spp) Toxicosis in Dogs |url=https://www.merckvetmanual.com/toxicology/food-hazards/grape-raisin-and-tamarind-vitis-spp-tamarindus-spp-toxicosis-in-dogs |website=[[مرڪ ويٽرنري مينوئل]]|date=September 2024 |last=Hayes |first=Cristine |location=Rahway, NJ |publisher=[[مرڪ اينڊ ڪمپني]] |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20250624045530/https://www.merckvetmanual.com/toxicology/food-hazards/grape-raisin-and-tamarind-vitis-spp-tamarindus-spp-toxicosis-in-dogs |archive-date=2025-06-24 |access-date=2025-07-06}}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline|Tamarindus indica}} * SEA Hand Book-2009: Published by The Solvent Extractors' Association of India * [http://www.westafricanplants.senckenberg.de/root/index.php?page_id=14&id=1535 ''Tamarindus indica''] in Brunken, U., Schmidt, M., Dressler, S., Janssen, T., Thiombiano, A. & Zizka, G. 2008. West African plants – A Photo Guide. * {{Cite EB1911|short=x|wstitle=Tamarind}} * {{Cite NSRW|short=x|wstitle=Tamarind}} {{Herbs & spices}} {{Non-timber forest products}} {{Taxonbar|from1=Q80235|from2=Q14566708}} [[زمرو:ڊيٽاريوئيڊي]] [[زمرو:آفريڪا جا اصلوڪا ميوا]] [[زمرو:کاڌي لائق داليون]] [[زمرو:دوائن وارا ٻوٽا]] [[زمرو:کٽا ميوا]] [[زمرو:خطه حاره جا ميوا]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:هندستاني مصالحا]] [[زمرو:آفريڪا جا وڻ]] [[زمرو:غير ڪاٺي ٻيلي جون پيداوارون]] [[زمرو:1753ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] [[زمرو:مرڪب پنن وارا ٻوٽا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:سنڌ جا وڻ]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] 4amle65z6y4jrx9nsn2hhsdov8mq619 400733 400732 2026-08-04T02:03:07Z Intisar Ali 8681 /* */ 400733 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text=''[[ٽيمرڪس]]'' (تمرسڪ)، ننڍن گلدار وڻن ۽ جهنگلي ٻوٽن جي هڪ جنس}} {{Speciesbox | name = گدامڙي | image = Tamarindus indica pods.JPG | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Mark, J. |date=2017 |title=''Tamarindus indica'' |volume=2017 |article-number=e.T62020997A62020999 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T62020997A62020999.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | display_parents = 3 | genus = Tamarindus | parent_authority = [[ڪارل لينيئس|ايل.]] | species = indica | authority = L. 1753 | synonyms = {{Plainlist| *''ڪوارائيا'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ڪوارائيا ايليگنس'' <small>اسپيگ. 1916</small> *''ٽيمرنڊس ايريٿريئس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس اوڪسيڊينٽالس'' <small>گارٽن. 1791</small> *''ٽيمرنڊس آفيشينالس'' <small>هوڪر 1851</small> *''ٽيمرنڊس سومالينسس'' <small>ماتيئي 1908</small> *''ٽيمرنڊس امبروسا'' <small>سالسبري 1796</small> }} | synonyms_ref = <ref name="WFO">{{cite web |url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000170926-2026-06 |title=''Tamarindus indica'' L. |date=2026 |website=[[ورلڊ فلورا آن لائن|WFO Plant List]] |publisher=World Flora Online Consortium |access-date=2 August 2026 }}</ref> <ref>{{cite book |author=Quattrocchi U. |date=2012 |title=CRC World Dictionary of Medicinal and Poisonous Plants: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology |url=https://www.crcpress.com/CRC-World-Dictionary-of-Medicinal-and-Poisonous-Plants-Common-Names-Scientific/Quattrocchi/p/book/9781482250640 |location=بوڪا ريٽن، لوزيانا |publisher=[[سي آر سي پريس]]، [[ٽيلر اينڊ فرانسس گروپ]] |pages=3667–3668 |isbn=978-1-4200-8044-5 |access-date=February 28, 2017 |archive-date=November 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101163251/https://www.crcpress.com/CRC-World-Dictionary-of-Medicinal-and-Poisonous-Plants-Common-Names-Scientific/Quattrocchi/p/book/9781482250640 }}</ref> <ref>{{cite web |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomygenus.aspx?id=24637 |title=''Cavaraea'' Speg. |author=USDA |author-link=USDA |author2=ARS |author2-link=Agricultural Research Service |author3=National Genetic Resources Program |date=10 February 2005 |website=[[جرمپلازم ريسورسز انفارميشن نيٽورڪ]]—(GRIN) [Online Database] |publisher=[[هينري اي. والس بيلٽسويل زرعي تحقيقي مرڪز|نيشنل جرمپلازم ريسورسز ليبارٽري]]، بيلٽسويل، ميري لينڊ |access-date=28 February 2017 }}</ref> }} '''گدامڙي''' ('''''Tamarindus indica''''') [[دالين وارو خاندان|دالين واري خاندان]] (Fabaceae) جو هڪ وڻ آهي، جيڪو کاڌي لائق ڦر پيدا ڪري ٿو. هي وڻ [[اڀرندي آفريڪا جي اڀرندي خطي|اڀرندي آفريڪا]] جو اصلوڪو آهي، جڏهن ته [[ايشيا]] جي ڪيترن ئي علائقن ۾ قدرتي طور پکڙجي ويو آهي.<ref name="Morton">{{cite book |author=Morton, Julia F. |author-link=جوليا مورٽن |title=Tamarind; In: Fruits of Warm Climates |pages=115–121 |url=https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops & Plant Products، [[پرڊيو يونيورسٽي]] |year=1987 |isbn=978-0-9653360-7-9 }}</ref> <ref name="El-Siddig">{{cite book |author1-last=El-Siddig |author1-first=K. |author2-last=Gunasena |author2-first=H.P.M. |author3-last=Prasad |author3-first=B.A. |author4-last=Pushpakumara |author4-first=D.K.N.G. |author5-last=Ramana |author5-first=K.V.R. |author6-last=Vijayanand |author6-first=P. |author7-last=Williams |author7-first=J.T. |editor1=J.T. Williams |display-editors=etal |date=2006 |title=Fruits for the Future 1 – Tamarind: Tamarindus indica L. |url=https://www.southampton.ac.uk/assets/imported/transforms/content-block/UsefulDownloads_Download/2A8DB4548C2146D7B5FEBD39B49B9727/Tamarindus%20indica.zip |location=[[سائوٿيمپٽن، برطانيا]] |publisher=[[گهٽ استعمال ٿيندڙ فصلن جو بين الاقوامي مرڪز]]، [[سائوٿيمپٽن يونيورسٽي]] |isbn=0-85432-859-9 |access-date=7 July 2025 |edition=Revised }}</ref> <ref>{{cite journal |vauthors=Martin I |title=Fruits for the Future. 1. Revised edition. Tamarind (Tamarindus indica L.) by K. El-Siddeg, H. P. M. Gunesana, B. A. Prasad, D. K. N. G. Pushpukumara, K. V. R. Ramana, P. Vijayananand and J. T. Williams |journal=Experimental Agriculture |date=2007 |volume=43 |issue=3 |page=407 |doi=10.1017/S0014479707005170 }}</ref> جنس '''''ٽيمرنڊس''''' هڪ واحد جنسي (مونو ٽاپڪ) جنس آهي، جنهن ۾ صرف هيءَ هڪ ئي نوع شامل آهي. گدامڙي جي وڻ تي ڀوري رنگ جون ڦريون ٿينديون آهن، جن جي اندر مٺو، کٽو ۽ تيز ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو دنيا جي مختلف ملڪن جي کاڌن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي جو گودو روايتي دوائن، قدرتي رنگ (dye) ۽ ٻين گهڻن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="Morton"/> هن وڻ جي ڪاٺ مان مختلف ڪاٺيءَ جون شيون تيار ڪيون وينديون آهن، جڏهن ته ٻجن مان تيل پڻ ڪڍيو ويندو آهي. ان جا نرم پن [[هندستاني طعام|هندستاني]] ۽ [[فلپائني طعام|فلپائني]] کاڌن ۾ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Morton"/><ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/heres-what-you-can-cook-with-tender-tamarind-leaves/article23695502.ece |title=Here's what you can cook with tender tamarind leaves |newspaper=The Hindu |date=2018-04-27}}</ref> گدامڙي جي خوراڪي، دوائن ۽ صنعتي اهميت سبب هن جي پوک دنيا جي [[خطه حاره|خطه حاره]] ۽ [[نيم خطه حاره]] وارن علائقن ۾ وڏي پيماني تي ڪئي ويندي آهي.<ref name="Morton"/> گدامڙي (Tamarind) کي هندستانيءَ ۾ امِلي، فارسيءَ ۾ تمر هندي ۽ انگرزيءَ ۾ ٽامرنڊس چوندا آهن. هيءَ کٽاڻ لاءِ مصالح جي ڪم ۾ ايندي آهي. هي تمام وڏو وڻ ٿئي ٿو ۽ جتي ڪٿي ٿئي ٿو. مئي ۾ ڦر پچائي ٿو ۽ فيبروريءَ ۾ گل ڪري ٿو. ان جا ٻه ٽي قسم آهن: هڪڙو کٽو ڦر وارو، ٻيو مٺي ڦر وارو ۽ ٽيون ڳاڙهي ڦر وارو. پويون قسم سڀ کان عمدو آهي. هن جون ڦريون ٿين ٿيون. عمدي قسم جون ڦريون ته آچار ۽ مربي ۾ ڪم اينديون آهن. [[فائل:TamarindSeedling.jpg|thumb|left|250px|گدامڙيء جو ٻج]] وڻ ٻج مان ٿو ٿئي، پر جي باغ جي ڪم لاءِ ننڍو قد جو ڪرڻو هجي ته گوٽيءَ جي تجويز ڪجي. ڏيهي ماڻهو چوندا آهن ته جتي هي وڻ هوندو آهي، اتي آسپاس اڪثر بيماري رهندي آهي.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> [[فائل:tamarind2.jpg|thumb|250px]] == وضاحت == گدامڙي هڪ ڊگهي عمر وارو ۽ وچولي رفتار سان وڌندڙ [[وڻ]] آهي، جيڪو وڌ ۾ وڌ {{convert|25-30|m|ft|abbr=off}} اوچائي تائين پهچي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جي [[ڇٽي]] گهاٽي پنن واري، بيقاعده ۽ [[گلدان]] جهڙي شڪل رکي ٿي، جيڪا لڳ ڀڳ {{cvt|12|m|ft}} ويڪري ٿي سگهي ٿي.<ref name=Morton/> گدامڙي جي ٿڙ جو گهيرو {{cvt|7.5|m|ft}} تائين ٿي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هي وڻ کليل سج ۾ چڱيءَ طرح وڌندو آهي. ان لاءِ [[چيڪڻي مٽي]]، [[لومي مٽي]]، [[وارياسي مٽي]] ۽ هلڪي تيزابي مٽي موزون هوندي آهي. هي وڻ خشڪي ۽ سامونڊي ڪنارن تي هوا سان ايندڙ لوڻ کي به چڱيءَ ريت برداشت ڪري سگهي ٿو.<ref name=Morton/> هن جا [[سدابهار]] پن هڪ ٻئي جي وراڻيءَ سان لڳل هوندا آهن ۽ [[پنن جي بناوت|جوڙ پنن]] (paripinnately compound) تي مشتمل هوندا آهن. پنن جا ننڍڙا حصا (leaflets) چمڪندڙ سائي رنگ جا، بيضاوي شڪل جا ۽ پنکڙي نما رڳن وارا هوندا آهن، جن جي ڊيگهه عام طور {{convert|15|cm|in|0|abbr=off}} کان گهٽ هوندي آهي.<ref name=Morton/> وڻ جي عمر وڌڻ سان ان جون ٽاريون مرڪزي [[ٿڙ]] مان هيٺ لڙڪي پونديون آهن. باغبانيءَ ۾ وڻ جي مناسب شڪل، گهاٽائي ۽ ڦر لاهڻ ۾ آساني لاءِ انهن ٽارين جي [[ڇانگ]] ڪئي ويندي آهي.<ref name=Morton/> هي هڪ خطه حاره وارو وڻ آهي، تنهنڪري ٿڌ ۽ پالي کي برداشت نٿو ڪري سگهي. سامهون سامهون لڳل پنن سبب هوا لڳڻ وقت وڻ جو پنن وارو حصو خوبصورت لهرائجي ٿو. گدامڙي جي ڪاٺ ۾ ڳاڙهسرو سخت [[دل ڪاٺ]] ۽ ان جي چوڌاري نرم پيلسري [[سپ ڪاٺ]] هوندي آهي.<ref name=Morton/><ref>{{Cite news |date=2007-07-09 |title=Tamarind: a multipurpose tree |work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/255407 |access-date=2017-06-04}}</ref> گدامڙي جا گل ننڍا پر سهڻا هوندا آهن، جن ۾ ڳاڙهي ۽ پيلي رنگن جا ڊگها گل شامل هوندا آهن. هر گل لڳ ڀڳ 2.5 سينٽي ميٽر ويڪرو، پنج پنکڙين وارو ۽ ننڍڙن [[گلن جي جهومڪي]] (raceme) ۾ لڳندو آهي. گلن جو بنيادي رنگ پيلو هوندو آهي، جنهن تي نارنگي يا ڳاڙهيون ليڪون هونديون آهن.<ref name=Morton/> گل کلڻ کان اڳ ڪليون گلابي رنگ جون هونديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا چار [[سپل]] گلابي هوندا آهن، جيڪي گل کلڻ سان ڇڻي ويندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Tamarind |url=http://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918082939/https://plantlexica.com/category/stomach-intestinal-2-2-3/8 |archive-date=September 18, 2020 |access-date=2017-06-04 |work=Plant Lexica}}</ref> <gallery mode="nolines"> File:TamarindSeedling.jpg|ٻوٽو File:Tamarind flower vijayanrajapuram 02.jpg|گل File:Tamarindus indica-flowers.jpg|گل File:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|پن ۽ ڦر File:Tamarind clara.jpg|[[سانتا ڪلارا، ڪيوبا]] ۾ گدامڙي جو وڻ </gallery> === ڦر === [[فائل:Tamarindus_indica_18.jpg|thumb|فلپائن ۾ گدامڙي (Sampalok)]] [[فائل:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|thumb|گدامڙي جي وڻ جو ٿڙ]] گدامڙي جو ڦر هڪ اهڙي [[ڦر]] جي صورت ۾ هوندو آهي، جيڪو پچڻ کان پوءِ پاڻمرادو نه ڦاٽندو آهي (indehiscent pod). هي ڦر عام طور {{cvt|12|to|15|cm|in|frac=2}} ڊگهو ٿيندو آهي ۽ ان جي ٻاهرئين کل سخت ناسي رنگ جي هوندي آهي.<ref name=Morton/> ڦر جي اندر ڳاڙهسري يا ناسي رنگ جو رسيلي ۽ کٽي ذائقي وارو گودو هوندو آهي، جيڪو پچڻ سان ڀورو يا ڳاڙهسرو ڀورو ٿي ويندو آهي.<ref name=Morton/> ايشيا ۾ ٿيندڙ گدامڙي جون ڦريون نسبتاً ڊگهيون هونديون آهن، جن ۾ عام طور 6 کان 12 ٻج هوندا آهن، جڏهن⁠تہ آفريڪا ۽ اولهه هندستان جي قسمن ۾ ننڍيون ڦريون ٿينديون آهن، جن ۾ 1 کان 6 ٻج هوندا آهن. ٻج ڪجهه چپٽا، سخت ۽ چمڪندڙ ناسي رنگ جا هوندا آهن. گدامڙي جو ڦر مٺو ۽ کٽو ذائقو رکي ٿو.<ref name=Morton/> هڪ مڪمل بالغ وڻ هر سال وڌ ۾ وڌ {{cvt|225|kg|lb}} تائين ڦر ڏئي سگهي ٿو.<ref name=Morton/> ==جينوميات== 2025ع ۾ '''''ٽيمرنڊس انڊيڪا''''' جي مڪمل، بنا خال واري **ٽيلومير کان ٽيلومير** (Telomere-to-telomere؛ T2T) جينوم اسيمبلي شايع ڪئي وئي. هن جينوم جي ڪل ماپ لڳ ڀڳ 809.5 ميگا بيس (Mb) آهي، جيڪا 12 شبه-ڪروموسومن (pseudochromosomes) تي ترتيب ڏني وئي آهي. هن اسيمبلي جي BUSCO مڪمل هجڻ جي شرح 98.8 سيڪڙو رپورٽ ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ 30,753 پروٽين-ڪوڊ ڪندڙ جينن (protein-coding genes) جي اڳڪٿي ڪئي وئي.<ref name=Li2026>{{cite journal | last1 = Li | first1 = Zhidong | last2 = Wang | first2 = Shenghao | last3 = Wang | first3 = Shuling | last4 = Wang | first4 = Chong | last5 = Zhang | first5 = Hongbin | last6 = Chen | first6 = Fei | last7 = Wang | first7 = Wenquan | title = ''Tamarindus indica'' telomere-to-telomere genome reveals tartaric acid accumulation in fruit | journal = Plant Diversity | volume = 48 | issue = 2 | pages = 429–432 | date = 2025-12-22 | doi = 10.1016/j.pld.2025.12.011 | pmid = 41982297 | pmc = 13071445 | doi-access = free }}</ref> هن جينومي تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ڦر ۾ [[ٽارٽارڪ تيزاب]] جي وڏي مقدار گڏ ٿيڻ سان لاڳاپيل جينن ۽ حياتياتي رستن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جيڪا هن ڦر جي مخصوص کٽي ذائقي ۽ حياتياتي خاصيتن کي سمجهڻ ۾ اهم اڳڀرائي ليکي وڃي ٿي.<ref name=Li2026/> ==اشتقاق== گدامڙي جو نالو عربي ٻوليءَ جي اصطلاح '''{{langx|ar|تمر هندي}}''' (''تمر هندي'') مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ''"هندستاني کارڪ"'' يا ''"هندستاني کجور"''.<ref>{{cite dictionary |entry=tamarind |title=The Concise Oxford Dictionary of English Etymology |editor1=T. F. Hoad |publisher=Oxford University Press |date=2003 |doi=10.1093/acref/9780192830982.001.0001 |isbn=978-0-19-172715-3}}</ref> وچئين دور جي ڪيترن ئي جڙي ٻوٽين جي ماهرن ۽ طبيبن هن ٻوٽي لاءِ ''tamar indi'' جو نالو استعمال ڪيو، جڏهن⁠ته وچئين دور جي لاطيني ٻوليءَ ۾ ان کي ''tamarindus'' لکيو ويندو هو. مشهور سياح [[مارڪو پولو]] پڻ پنهنجي سفرنامن ۾ هن ٻوٽي جو ذڪر ''tamarandi'' جي نالي سان ڪيو آهي.{{cn|date=January 2026}} ===عام نالا=== ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مختلف ملڪن ۾ گدامڙي جا ڪيترائي مقامي نالا رائج آهن. [[انڊونيشيا]] ۽ [[ملائيشيا]] ۾ ان کي ''asam jawa'' (جاوا جي کٽي ميوي) يا مختصر طور ''asam'' چيو وڃي ٿو،<ref name="Heyne">{{cite book |last1=Heyne |first1=Karel |title=De nuttige planten van Nederlandsch-Indië, tevens synthetische catalogus der verzamelingen van het Museum voor Technischeen Handelsbotanie te Buitenzorg |date=1913 |publisher=Museum vor Economische Botanie & Ruygrok |location=Butienzorg |pages=232–235 |language=nl |entry=Tamarindua indica L. |chapter-url=https://archive.org/details/denuttigeplanten02heyn/page/232/mode/2up?view=theater}}</ref> جڏهن⁠ته [[تيمور]] ۾ ''sukaer'' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Asam Tree |url=https://www.nparks.gov.sg/gardens-parks-and-nature/heritage-trees/ht-2001-28 |website=National Parks of Singapore |access-date=14 January 2021}}</ref> [[فلپائن]] ۾ [[فلپائني ٻولي]]ءَ ۾ ان جو نالو ''sampalok'' يا ''sampaloc'' ۽ [[سيبوانو ٻولي]]ءَ ۾ ''sambag'' آهي.<ref name="Polistico">{{cite book |last1=Polistico |first1=Edgie |title=Philippine Food, Cooking, & Dining Dictionary |publisher=Anvil Publishing, Inc. |date=2017 |isbn=978-621-420-087-0}}</ref> [[ٿائيلينڊ]] ۾ ان کي ''makham'' (مکھام) چيو ويندو آهي. ==ورهائجڻ== '''''Tamarindus indica''''' اصل ۾ [[ڀونواٽ آفريڪا]] جي مقامي جنس آهي.<ref name=Morton/> نباتاتي تحقيق موجب هن ٻوٽي جو اصل مرڪز سوڊاني ساوانا (Sudanian belt) جا خشڪ علائقا آهن، جيڪي [[سوڊان]] جي [[ڪردفان]] واري علائقي کان شروع ٿي اولهه طرف سب سهارا آفريڪا تائين پکڙيل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Martin |first=Ian |date=2007 |title=Fruits for the Future. 1. Revised edition. Tamarind |journal=Experimental Agriculture |volume=43 |issue=3 |page=407 |doi=10.1017/S0014479707005170}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bowe |first1=C. |last2=Haq |first2=N. |date=2010 |title=Quantifying the global environmental niche of an underutilised tropical fruit tree (Tamarindus indica) using herbarium records |journal=Agriculture, Ecosystems & Environment |volume=139 |issue=1–2 |pages=51–58 |doi=10.1016/j.agee.2010.06.016}}</ref> هي ٻوٽو ننڍي کنڊ ۾ ايتري پراڻي زماني کان پوکيو ويندو رهيو آهي، جو ڪڏهن ڪڏهن ان کي هتي جو به مقامي ٻوٽو سمجهيو ويندو آهي،<ref name=Morton/> جيتوڻيڪ جهنگلي حالت ۾ اهو آفريڪا ۾ ملي ٿو. [[عربستان]] ۾ به، خاص طور [[ظفار]] (عمان) جي سامونڊي جبلن جي ڍلانن تي، اهو جهنگلي حالت ۾ وڌندو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو ته هي ٻوٽو هزارين سال اڳ انساني واپار ۽ پوک ذريعي ڏکڻ ايشيا ۾ پهتو.<ref name=Morton/><ref name="Popenoe">{{cite book|last=Popenoe|first=W.|title=Manual of Tropical and Subtropical Fruits|publisher=Hafner Press|year=1974|pages=432–436|url=https://archive.org/details/manualoftropical00poperich}}</ref> اڄڪلهه گدامڙي سڄي اڀرندي ۽ اولهندي اڌگول جي گرم ۽ نيم گرم علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکي وڃي ٿي، ۽ آفريڪا کان وٺي [[ڏکڻ ايشيا]]، [[آسٽريليا]]، [[ميڪسيڪو]]، [[مرڪزي آمريڪا]] ۽ ڏکڻ آمريڪا تائين ڦهليل آهي.<ref name=Morton/> سورهين صديءَ دوران اسپيني ۽ پورچوگالي آبادڪارن ان کي ميڪسيڪو ۽ مرڪزي آمريڪا ۾ متعارف ڪرايو، جتي بعد ۾ اهو مقامي کاڌن جو اهم جزو بڻجي ويو.<ref name="Tamale">{{cite book |last1=Tamale|first1=E.|last2=Jones|first2=N.|last3=Pswarayi-Riddihough|first3=I.|title=Technologies Related to Participatory Forestry in Tropical and Subtropical Countries|publisher=World Bank Publications|date=1995|isbn=978-0-8213-3399-0}}</ref> ==استعمال== گدامڙي جي وڻ جا تقريباً سڀئي حصا، جن ۾ ڪاٺ، ڇوڏو، گل، پن، ڦر جو گودو ۽ ٻج شامل آهن، ماحولياتي، تجارتي، غذائي ۽ روايتي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name=Morton/> هي وڻ روڊن جي ڪنارن، باغن ۽ پارڪن ۾ ڇانوَ ۽ سينگار لاءِ پڻ وڏي پيماني تي پوکيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ===غذائيت=== {{nutritional value | name = خام گدامڙي | image = Tamarind fruits (Tamarindus indica 'Si Thong').jpg | kJ = 1000 | water = 31.40 g | protein = 2.8 g | fat = 0.6 g | satfat = 0.272 g | monofat = 0.181 g | polyfat = 0.059 g | carbs = 62.5 g | fiber = 5.1 g | sugars = 57.4 | calcium_mg = 74 | copper_mg = 0.086 | iron_mg = 2.8 | magnesium_mg = 92 | phosphorus_mg = 113 | potassium_mg = 628 | selenium_ug = 1.3 | sodium_mg = 28 | zinc_mg = 0.1 | vitA_ug = 2 | vitA_iu = 30 | vitC_mg = 3.5 | thiamin_mg = 0.428 | riboflavin_mg = 0.152 | niacin_mg = 1.938 | pantothenic_mg = 0.143 | vitB6_mg = 0.066 | folate_ug = 14 | choline_mg = 8.6 | vitE_mg = 0.1 | vitK_ug = 2.8 | note = [https://fdc.nal.usda.gov/food-details/167763/nutrients FoodData Central] }} خام گدامڙي جي ڦر ۾ لڳ ڀڳ 63 سيڪڙو ڪاربوهائيڊريٽ، 31 سيڪڙو پاڻي، 3 سيڪڙو پروٽين ۽ 1 سيڪڙو چرٻي هوندي آهي. هر 100 گرام خام گدامڙي مان لڳ ڀڳ 1000 ڪلو جول (239 ڪلوڪيلوري) توانائي حاصل ٿئي ٿي. هي [[ٿيامين]] (وٽامن بي₁)، [[ميگنيشيم]] ۽ [[پوٽاشيم]] جهڙن اهم غذائي جزن جو سٺو ذريعو آهي، جيڪي انساني جسم جي اعصابي، عضلاتي ۽ ميٽابولڪ عملن لاءِ ضروري آهن.<ref name=Morton/> === کاڌي ۾ استعمال === [[فائل:Tamarind paste.jpg|thumb|گدامڙي جو گودو]] [[فائل:Tamarind ball.jpg|thumb|گدامڙي جون گوليون]] گدامڙي جو ڦر ان جي ڏانڊيءَ مان ڦري کي ڇڪي لاهي چونڊيو ويندو آهي.<ref name=Morton/> ڪچي ڦر جو سخت سائو گودو کارين کاڌن ۾، [[اچار]] ٺاهڻ لاءِ، يا [[گھانا]] ۾ ڪن زهريلي [[يام]] قسمن کي انساني واپرائڻ لاءِ محفوظ بڻائڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> جيئن جيئن ڦر پچي ٿو، تيئن اهو وڌيڪ مٺو ۽ گهٽ کٽو يا تيزابي ٿيندو وڃي ٿو. مختلف پوکيل قسمن ۾ کٽاڻ جي مقدار مختلف هوندي آهي، ۽ ڪجهه مٺن قسمن ۾ پچڻ کان پوءِ تيزابيت لڳ ڀڳ نه هوندي آهي.{{cn|date=July 2025}} گدامڙي جو گودو هن ٻوٽي جو سڀ کان عام استعمال ٿيندڙ حصو آهي، جيڪو [[چٽڻي]]، ڪڙهين ۽ مختلف ساسن ۾ استعمال ٿيندو آهي، جهڙوڪ [[ورسيسٽرشائر ساس]]،<ref name="BBCrecipes">{{cite web |title=BBC Food:Ingredients—Tamarind recipes |url=https://www.bbc.co.uk/food/tamarind |work=BBC |access-date=February 23, 2015}}</ref> [[ايڇ پي ساس]]، [[باربيڪيو ساس]] جا ڪجهه برانڊ،<ref>{{Cite web |title=Original Sweet & Thick BBQ Sauce - Products - Heinz |url=https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce |access-date=2024-03-29 |website=www.heinz.com |language=en-US |archive-date=March 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329024442/https://www.heinz.com/products/00013000007122-original-sweet-thick-bbq-sauce }}</ref><ref>{{Cite web |title=MasterFoods Barbecue Sauce 500mL Ingredients |url=https://www.masterfoods.com.au/products/masterfoods-squeezy-barbecue-sauce-500ml}}</ref> ۽ روايتي [[شربت]] ۾.<ref>{{Cite book |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-803138-4 |pages=403–412 |editor1=Sueli Rodrigues |editor2=Ebenezer de Oliveira Silva |editor3=Edy Sousa de Brito |last=Azad |first=Salim |title=Exotic Fruits |chapter=Tamarindo—Tamarindus indica |date=2018 |doi=10.1016/B978-0-12-803138-4.00055-1}}</ref> هندستان ۽ پاڪستان ۾ مٺي گدامڙي جي چٽڻي ڪيترن هلڪن کاڌن سان کائي ويندي آهي ۽ اڪثر [[سموسو|سموسن]] سان پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite book |title=The Complete Asian Cookbook |page=88 |publisher=Tuttle Publishing |url=https://books.google.com/books?id=Mdfacqx2UaQC&q=%22tamarind%22+pakistan |isbn=978-0-8048-3757-6 |date=2006}}</ref> [[وچ اوڀر]] ۾، [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] کان [[ايران]] تائين، گدامڙي کارين کاڌن ۾ استعمال ٿيندي آهي، خاص طور گوشت وارن شوربن ۾، ۽ مٺو-کٽو ذائقو پيدا ڪرڻ لاءِ اڪثر سڪل ميون سان گڏ ملائي ويندي آهي.<ref>[https://theworld.org/stories/2014/07/02/poopa "Tamarind is the 'sour secret of Syrian cooking'"]. PRI. July 2014</ref><ref>{{Cite web |title=Georgian Chicken in Pomegranate and Tamarind Sauce Recipe |author1=Phyllis Glazer |author2=Miriyam Glazer |author3=Joan Nathan |url-access=subscription |url=https://cooking.nytimes.com/recipes/11849-georgian-chicken-in-pomegranate-and-tamarind-sauce |access-date=2023-02-07 |website=NYT Cooking |language=en-US}}</ref> [[رمضان]] دوران گدامڙي مان روايتي مشروب ''[[تمر هندي]]'' تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور [[شام ۽ ڀرپاسي وارو علائقو|ليوانٽ]] ۾ مشهور آهي. هي مشروب گدامڙي جي گودي کي پاڻيءَ ۾ اُٻاري، کنڊ سان مٺو ڪري ۽ پوءِ ڇاڻ ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ڪن قسمن ۾ ذائقي کي بهتر ڪرڻ لاءِ [[گلاب جو پاڻي]] ۽ [[ليمون جو رس]] پڻ شامل ڪيو ويندو آهي. گهٽين ۾ وڪرو ڪندڙ هن مشروب جي ورڇ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا آهن؛ اهي اڪثر رس سان ڀريل وڏا ٽامي جا ٿانوَ پٺيءَ تي کڻندا آهن ۽ واٽهڙن کي آسانيءَ سان مشروب ڏيڻ لاءِ پنهنجي چيلهه جي چوڌاري ڪيترائي پيالا لڳائيندا آهن.<ref>[https://www.middleeasteye.net/discover/ramadan-five-drinks-thirst-quenching-middle-east Ramadan: Five thirst-quenching drinks from across the Middle East], Nur Ayoubi, 4 April 2022, [[مڊل ايسٽ آئي]]</ref> گدامڙي کي مختلف يهودي برادرين جي [[ڪوشر]] ۽ [[يهودي طعام]] ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. ان جو آغاز ستين صديءَ ۾ [[ريشم رستو|ريشم رستي]] وسيلي يهودي واپارين پاران وچ اوڀر ۾ آڻڻ کان ٿيو. شامي يهودي گدامڙي جو شربت تيار ڪندا آهن، جنهن کي ''او'' يا ''اوڪ'' چيو وڃي ٿو. ان لاءِ گودي کي پاڻيءَ ۾ پسائي، ڇاڻ ڪري، کنڊ ۽ ليمون سان اُٻاريو ويندو آهي، ۽ پوءِ ان کي ''يبرا'' (ڀريل انگور جا پن)، ''بازرگان'' (بلغر سلاد)، [[ڪفتو|ڪفتن]] ۽ ''لحم بعجين'' ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. [[هندستان]] ۾ بغدادي، [[ڪوچين جا يهودي|ڪوچين]] ۽ [[بني اسرائيل]] يهودي گدامڙي کي مقامي کاڌن، جهڙوڪ ''باميا کٽا''، ''مهمورا''، گدامڙي وارو چانور ۽ ڳاڙهن مرچن سان گڏ رڍ جي گوشت ۾ استعمال ڪندا آهن. [[شامي يهودي]] برادرين [[ميڪسيڪو]] ۾ گدامڙي تي ٻڌل کاڌن کي مقامي جزن سان ترتيب ڏنو آهي، جنهن جو هڪ مثال گدامڙي، [[خوباني]] ۽ [[چپوٽلي]] سان تيار ڪيل ڪڪڙ آهي. جديد [[اسرائيل]] ۾ گدامڙي جو رس روايتي برادرين کان ٻاهر به مشهور ٿيو آهي، جنهن ۾ [[پريگات]] جهڙين تجارتي ڪمپنين پاران رمضان دوران موسمي مشروب جاري ڪرڻ جو پڻ حصو آهي.<ref>{{cite news |last=Gavin |first=Paola |title=The Joys of Tamarind |url=https://www.tabletmag.com/sections/food/articles/joys-of-tamarind |work=Tablet Magazine |date=December 1, 2021 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}}<ref>{{cite web |last=Myerson |first=Rachel |title=Tracing the Jewish History of Tamarind, From India to Syria and Beyond |url=https://www.myjewishlearning.com/the-nosher/tracing-the-jewish-history-of-tamarind-from-india-to-syria-and-beyond/ |website=The Nosher |date=February 2, 2023 |access-date=July 9, 2025}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2025}} [[فلپائن]] ۾ سڄو ڦر کٽي شوربي ''[[سينيگانگ]]'' ۾ کٽاڻ پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ ٻيا کٽا ميوا پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا. گدامڙي جي پنن سان تيار ٿيندڙ ٻيو شوربو ''[[سنامپالوڪن]]'' سڏجي ٿو.<ref name="Fernandez">{{cite book |last1=Fernandez |first1=Doreen G. |title=Tikim: Essays on Philippine Food and Culture |date=2019 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-41479-2 |page=33}}</ref> گودي کي کنڊ ۽ لوڻ سان پچائي ''[[چامپوئي نا سامپالوڪ]]''، يا رڳو "سامپالوڪ مٺائي"، نالي روايتي گدامڙي جي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="tl">{{cite web |title=Tsampoy |url=https://www.tagaloglang.com/tsampoy/ |website=Tagalog Lang |access-date=November 1, 2021}}</ref> [[انڊونيشيا]] ۾ پڻ گدامڙي تي ٻڌل کٽو شوربو ''[[سايور اسم]]'' مشهور آهي.{{cn|date=July 2025}} [[سري لنڪا]] ۾ گدامڙي جو گودو ليمي جي متبادل طور استعمال ٿيندو رهيو آهي، جڏهن ته [[سينيگال]] ۾ گودي کي کنڊ سان ملائي ''بنگال'' نالي مٺائي تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۾ گدامڙي جي گودي مان رس ٺاهي مڇي محفوظ ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته اوڀر آفريڪا جي ڪيترن ملڪن ۾ اهو ''اوگالي'' نالي مڪئي جي اٽي واري کاڌي جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /> گدامڙي جا ٻج کائڻ لائق بڻائڻ کان اڳ پاڻيءَ ۾ پسائي ۽ اُٻارڻ ضروري هوندا آهن.<ref name=":413">{{Cite journal|last1=De Caluwé|first1=Emmy|last2=Halamová|first2=Kateřina|last3=Van Damme|first3=Patrick|date=2010-02-08|title=''Tamarindus indica'' L. – A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology|journal=Afrika Focus|volume=23|issue=1|doi=10.21825/af.v23i1.5039|doi-access=free|hdl=1854/LU-990834|hdl-access=free}}</ref> ٻجن ۾ [[پيڪٽن]] هجڻ ڪري اهي جيلي، مارملاد ۽ ڄام تيار ڪرڻ ۾ عام طور استعمال ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ پيڪٽن انهن کي جيلي جهڙي بناوت ڏيڻ جي خاصيت رکي ٿو. انهن کي پنير، آئس ڪريم ۽ ميونيز ۾ استحڪام پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=Morton/> انڊونيشيا ۾ ٻجن کي ڀُڃڻ کان پوءِ لوڻ ۽ ڪُٽيل ناريل سان گڏ هلڪي کاڌي طور کائبو آهي، جڏهن ته ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جا ٻج ڪافي جي متبادل طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/> پن ۽ ڇوڏو پڻ کائڻ لائق آهن، جڏهن ته ٻجن کي پچائي محفوظ خوراڪ بڻائي سگهجي ٿو.<ref>{{Cite book |title=The Complete Guide to Edible Wild Plants |publisher=[[اسڪاءِ هارس پبلشنگ]] |author=[[آمريڪا جو فوجي کاتو]] |year=2009 |isbn=978-1-60239-692-0 |location=New York |page=101 |language=en-US |oclc=277203364}}</ref> هلڪا اُٻاريل نرم گدامڙي جا پن [[برمي سلاد|برمي سلاد]] ''مگئي يويت ٿوڪ'' ۾ استعمال ٿيندا آهن، جنهن جي لفظي معنيٰ "گدامڙي جي پنن جو سلاد" آهي. هي [[اتر ميانمار]] جو سلاد آهي، جنهن ۾ نرم اُٻاريل گدامڙي جا پن، ٿوم، بصر، ڀُڳل مونگ ڦريون ۽ ڪُٽيل سڪل جهنگڙا شامل هوندا آهن.<ref>{{Cite book |last1=Richmond |first1=Simon |last2=Eimer |first2=David |last3=Karlin |first3=Adam |last4=Louis |first4=Regis St |last5=Ray |first5=Nick |date=2017 |title=Myanmar (Burma) |publisher=Lonely Planet |url=https://books.google.com/books?id=za9kvgAACAAJ |isbn=978-1-78657-546-3 |language=en}}</ref> گدامڙي جي ٻجن ۾ [[پروٽين]] جي وڏي مقدار، يعني هر 100 گرام ۾ 26.9 گرام، ۽ تيل 10.9 گرام هوندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾ پروٽين جي اعليٰ مقدار سبب انهن ٻجن کي [[هنگامي خوراڪ]] طور استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /><ref name=":441">{{Citation|last1=Paull|first1=R. E.|chapter=Other African fruit: tamarind, marula and ackee|pages=223–254|publisher=CABI|last2=Duarte|first2=O.|title=Tropical fruits, Volume 2|year=2012|doi=10.1079/9781845937898.0223|isbn=978-1-84593-789-8}}</ref> گدامڙي جا پن ڪيلشيم ۽ پروٽين سان مالا مال هوندا آهن ۽ پالتو توڙي جهنگلي جانورن، جن ۾ هاٿي به شامل آهن، لاءِ چارو طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /> === ٻج جو تيل ۽ ڳِر جو پائوڊر === گدامڙي جي ٻج جو تيل ٻج جي ڳِر مان ڪڍيو ويندو آهي.<ref>[http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html Tamarind Seeds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210202233508/http://www.agriculturalproductsindia.com/seeds/seeds-tamarind-seeds.html |date=February 2, 2021 }}. agriculturalproductsindia.com</ref> ڳِر کي ان جي سنهي پر سخت کل، يا ''ٽيسٽا''، کان جدا ڪرڻ ڏکيو هوندو آهي. هن تيل جي بناوت السي جي تيل جهڙي هوندي آهي ۽ ان مان رنگ يا وارنش تيار ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20200812195213/http://proseanet.org/prosea/e-prosea_detail.php?frt=&id=1550 PROSEA]}}</ref> گدامڙي جي ڳِر جو پائوڊر ڪپڙي ۽ سڻي جي صنعت ۾ [[ڪپڙي جي ڌاڳي کي مضبوط ڪرڻ|سائزنگ]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي، ۽ صنعتي گوندن ۽ چنبڙائيندڙ شين جي تياريءَ ۾ پڻ ڪم ايندو آهي.<ref name=Morton/> گدامڙي جا ٻج ڳِر جو پائوڊر تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندا آهن، جيڪو پاڻي جذب ڪري ڦولجڻ جي خاصيت سبب ڪپڙي جي صنعت ۾ سائزنگ ايجنٽ طور ڪم اچي ٿو. هندستان ۾ اهو پائوڊر ڪپهه جي ڪپڙي جي تياريءَ ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي.<ref name=":413" /> بنگال ۾ گدامڙي جي ٻجن مان وارنش ۾ استعمال ٿيندڙ تيل ڪڍيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> پن ۽ گل رنگن کي قائم رکڻ يا پڪ ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندا آهن.<ref name=Morton/><ref name="El-Siddig" /> {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ٻج جي ڳِر جي جوڙجڪ}} |- !جزو !اصل !تيل ڪڍيل |- |تيل |7.6٪ |0.6٪ |- |پروٽين |7.6٪ |19.0٪ |- |پولي سيڪرائيڊ |51.0٪ |55.0٪ |- |خام ريشو |1.2٪ |1.1٪ |- |ڪل رک |3.9٪ |3.4٪ |- |تيزاب ۾ نه حل ٿيندڙ رک |0.4٪ |0.3٪ |- |گهم |7.1٪ | |- | colspan="3" style="font-size:80%" |تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ: [[لينوليئڪ تيزاب]] 46.5٪، [[اوليئڪ تيزاب]] 27.2٪، ۽ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] 26.4٪. صاف ڪرڻ کان پوءِ تيل کي عام طور اڇو ڪيو ويندو آهي. |} {| class="wikitable" style="float:left; margin-right:1em;" |+ {{nowrap|گدامڙي جي ڳِر جي تيل ۾ چرٻيءَ وارن تيزابن جي جوڙجڪ}} |- !چرٻيءَ وارو تيزاب !رپورٽ ٿيل حد (٪) |- |[[لارڪ تيزاب]] (C12:0) |tr–0.3 |- |[[مائرسٽڪ تيزاب]] (C14:0) |tr–0.4 |- |[[پالميٽڪ تيزاب]] (C16:0) |8.7–14.8 |- |[[اسٽيئرڪ تيزاب]] (C18:0) |4.4–6.6 |- |[[اراڪيڊڪ تيزاب]] (C20:0) |3.7–12.2 |- |[[لگنوسيرڪ تيزاب]] (C24:0) |4.0–22.3 |- |[[اوليئڪ تيزاب]] (C18:1) |19.6–27.0 |- |[[لينوليئڪ تيزاب]] (C18:2) |7.5–55.4 |- |[[لينولينيڪ تيزاب]] (C18:3) |2.8–5.6 |} {{clear}} === لوڪ طب === [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ بخار وارن ماڻهن جي پيشانيءَ تي گدامڙي جي ڦر جو [[ضماد]] لڳايو ويندو آهي. هن ڦر ۾ [[جلاب]] واريون خاصيتون پڻ آهن، ۽ ان کي [[قبض]] گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Havinga |first1=Reinout M. |last2=Hartl |first2=Anna |last3=Putscher |first3=Johanna |last4=Prehsler |first4=Sarah |last5=Buchmann |first5=Christine |last6=Vogl |first6=Christian R. |date=February 2010 |title=''Tamarindus indica'' L. (Fabaceae): Patterns of Use in Traditional African Medicine |journal=Journal of Ethnopharmacology |volume=127 |issue=3 |pages=573–588 |doi=10.1016/j.jep.2009.11.028 |pmid=19963055}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Panthong |first1=A |last2=Khonsung |first2=P |last3=Kunanusorn |first3=P |last4=Wongcome |first4=T |last5=Pongsamart |first5=S |date=July 2008 |title=The laxative effect of fresh pulp aqueous extracts of Thai Tamarind cultivars |journal=Planta Medica |volume=74 |issue=9 |doi=10.1055/s-0028-1084885|bibcode=2008PlMed..7484885P }}</ref><ref name=":440">{{Citation|last=Lim|first=T. K.|title=Edible Medicinal and Non-Medicinal Plants|chapter=''Tamarindus indica''|date=2011-11-06|pages=879–905|publisher=Springer Netherlands|doi=10.1007/978-94-007-1764-0_95|isbn=978-94-007-1763-3}}</ref> [[جاوا]] ۾ ٻاڦ ڏنل ۽ سج ۾ سڪايل پراڻي گدامڙي جي گودي، جنهن کي ''اسم ڪاوا'' چيو وڃي ٿو، جا نچوڙ چمڙي جي مسئلن، جهڙوڪ خارش ۽ جلن، لاءِ استعمال ٿيندا آهن. هڪ روايتي طريقي موجب گدامڙي کي پاڻيءَ ۾ گهاٽو ڪري پيئڻ سان حمل ڪيرائڻ واري دوا طور پڻ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي ٻوٽي جا مختلف حصا دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ لوڪ طب جي ٻين مقصدن لاءِ به استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="El-Siddig" /> اتر نائيجيريا ۾ گدامڙي جون پاڙون ڪوڙهه جي علاج لاءِ فائديمند سمجهيون وينديون آهن، جڏهن ته آمريڪا جي لوڪ طب ۾ ان جو گودو جلاب، لو لڳڻ ۽ ڳلي جي سور لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=":441" /><ref>{{Cite journal|last1=Ojo|first1=James Adebayo|last2=Omoloye|first2=Adebayo Amos|date=2015|title=Life History of the Tamarind Weevil, Sitophilus linearis (Herbst) (Coleoptera: Curculionidae), on Tamarind Seed|journal=Journal of Insects|language=en|volume=2015|pages=1–5|doi=10.1155/2015/429579|issn=2356-7465|doi-access=free}}</ref> ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جي گودي مان اهڙيون گوريون تيار ڪيون ويون آهن، جن بابت وزن گهٽائڻ جو روايتي عقيدو آهي، جڏهن ته برازيل ۾ گودي کي جسم ۾ پاڻيءَ جي کوٽ گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="El-Siddig" /> هندستان ۽ ڪمبوڊيا ۾ گدامڙي جا پيسيل ٻج پيچش لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن، جڏهن ته ايٿوپيا ۾ نرم ڪيل ٻج آنتن جي ڪيڙن خلاف روايتي علاج طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="El-Siddig" /><ref>{{Cite journal|last1=Havinga|first1=Reinout M.|last2=Hartl|first2=Anna|last3=Putscher|first3=Johanna|last4=Prehsler|first4=Sarah|last5=Buchmann|first5=Christine|last6=Vogl|first6=Christian R.|date=2010-02-17|title=Tamarindus indica L. (Fabaceae): Patterns of use in traditional African medicine|journal=Journal of Ethnopharmacology|volume=127|issue=3|pages=573–588|doi=10.1016/j.jep.2009.11.028|pmid=19963055|issn=0378-8741}}</ref> === ڪاٺ جو ڪم === گدامڙي جي ڪاٺ مان فرنيچر، ٻيڙيون، نقاشيءَ واريون شيون، گھاڻي ۽ ڏنڊي جهڙيون ڦرندڙ ڪاٺي شيون، ڪٽڻ جا تختا ۽ [[ڪرس]] جهڙيون ننڍيون خاص شيون تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name=Heyne/> گدامڙي جي دل ڪاٺ ڳاڙهسري ناسي هوندي آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ان ۾ واڱڻائي ڇانوَ پڻ هوندي آهي. دل ڪاٺ عام طور تنگ هوندي آهي ۽ اڪثر رڳو پراڻن ۽ وڏن وڻن ۾ موجود هوندي آهي. هلڪي پيلي سپ ڪاٺ دل ڪاٺ کان چٽيءَ طرح جدا نظر ايندي آهي. دل ڪاٺ کي سڙڻ خلاف پائيدار يا تمام گهڻو پائيدار سمجهيو ويندو آهي ۽ اها جيتن خلاف به مزاحمتي هوندي آهي. ان جي ابتڙ سپ ڪاٺ پائيدار نه هوندي آهي ۽ جيتن، [[فنگس]] ۽ رنگين سڙڻ واري عمل جو شڪار ٿي سگهي ٿي. ڪاٺ جي وڌيڪ ڳاٽائي ۽ هڪ ٻئي ۾ وڪوڙيل رڳن سبب ان تي ڪم ڪرڻ ڏکيو سمجهيو ويندو آهي. دل ڪاٺ ڪٽڻ وارن اوزارن کي جلدي مُڏو ڪري سگهي ٿي، پر ان کي گول ڪرڻ، چنبڙائڻ ۽ آخري پالش ڏيڻ سٺو ٿيندو آهي. دل ڪاٺ قدرتي طور تي تمام سٺي چمڪ حاصل ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite web |title=Tamarind |url=http://www.wood-database.com/tamarind/ |access-date=22 December 2016 |website=The Wood Database}}</ref> === ڌاتن جي صفائي === گهرن ۽ مندرن ۾، خاص طور [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم وارن]] ايشيائي ملڪن جهڙوڪ [[ميانمار]] ۾، گدامڙي جو گودو پتل جي مذهبي مورتين ۽ ڏيئن، ۽ ٽامي، پتل ۽ ڪانسي جي ٿانون کي چمڪائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |last=McGee |first=Joah |title=The Golden Path |publisher=Pariyatti Publishing |year=2015 |isbn=978-1-68172-013-5 |language=en}}</ref> === شهري ساوا رستا === ڊچ نوآبادياتي دور ۾ شهري منظرنامي لاءِ وڏي پيماني تي پوکيل گدامڙي جا وڻ اڄ به انڊونيشيا جي ڪيترن رستن جي ڪنارن تي عام نظر اچن ٿا. اهي ويهين صديءَ جي شروعاتي ڊچ شهري رٿابنديءَ جي زنده ورثي طور پڻ ڏٺا وڃن ٿا. ===تحقيق=== گدامڙي جي پنن جي [[نچوڙ]] ۾ [[لوپيئول]]، [[ڪيٽيچن]]، [[ايپي ڪيٽيچن]]، [[ڪوئرسيٽن]] ۽ [[آئسورهامنيٽن]] موجود هوندا آهن.<ref>{{cite journal|title=Two triterpenes lupanone and lupeol isolated and identified from Tamarindus indica linn. |journal=[[پاڪستان جرنل آف فارماسيوٽيڪل سائنسز]]|volume=20|issue=2|pages=125–7|pmid=17416567|year=2007|last1=Imam|first1=S.|last2=Azhar|first2=I.|last3=Hasan|first3=M. M.|last4=Ali|first4=M. S.|last5=Ahmed|first5=S. W.}}</ref> انتهائي اعليٰ ڪارڪردگي واري [[مائع ڪروميٽوگرافي]] جي تجزين مان ظاهر ٿيو ته گدامڙي جي ٻجن ۾ [[ڪيٽيچن]]، [[پروسيانڊن بي 2]]، [[ڪيفيڪ تيزاب]]، [[فيرولڪ تيزاب]]، [[ڪلورامفينيڪول]]، [[مائيري سيٽن]]، [[مورين (فليوونول)|مورين]]، ڪوئرسيٽن، [[ايپي جينن]] ۽ [[ڪيمپفيرول]] موجود هئا.<ref>{{Cite journal |doi=10.1186/s12906-015-0963-2|pmid=26683054|pmc=4683930|year=2015|last1=Razali|first1=N.|title=Polyphenols from the extract and fraction of ''T. indica'' seeds protected HepG2 cells against oxidative stress|journal=[[بي ايم سي ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]]|volume=15|article-number=438|last2=Mat Junit|first2=S.|last3=Ariffin|first3=A.|last4=Ramli|first4=N. S.|last5=Abdul Aziz|first5=A. |doi-access=free }}</ref> ==پوک== ٻجن جي [[ٻج جي کل کي ڪمزور ڪرڻ|کل کي رڳڙي يا ڪٽي ڪمزور]] ڪري سگهجي ٿو، يا انهن کي ٿوري دير لاءِ اُٻارڻ سان [[انڪورجڻ]] جي شرح وڌائي سگهجي ٿي. جيڪڏهن ٻج سڪي حالت ۾ رکيا وڃن ته اهي ڪيترن مهينن تائين انڪورجڻ جي صلاحيت برقرار رکن ٿا.<ref name=Morton/> گدامڙي آفريڪا جو هڪ روايتي خوراڪي ٻوٽو آهي. جيتوڻيڪ ان جي وڏي پيماني تي واپاري پوک نه ڪئي ويندي آهي،<ref name="El-Siddig" /> پر ان ۾ غذائيت بهتر ڪرڻ، خوراڪي تحفظ وڌائڻ، ڳوٺاڻي ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ ۽ زمين جي پائيدار سار سنڀال ۾ مدد ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي.<ref>{{cite book |url=https://nap.nationalacademies.org/catalog/11879/lost-crops-of-africa-volume-iii-fruits |title=Lost Crops of Africa |date=January 25, 2008 |publisher=[[نيشنل اڪيڊميز پريس]] |isbn=978-0-309-10596-5 |volume=III: Fruits |chapter=Tamarind |doi=10.17226/11879 |access-date=July 17, 2008 |chapter-url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11879&page=149|author=National Research Council|author-link=نيشنل اڪيڊميز آف سائنسز، انجنيئرنگ ۽ ميڊيسن#پروگرام يونٽ |location=Washington, DC |pages=149–164}}</ref> هي وڻ هندستان جي مختلف علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکيو وڃي ٿو، خاص طور [[مهاراشٽر]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]] ۽ [[تامل ناڊو]] ۾. ويهين صديءَ جي آخر ڌاري هندستان جي وسيع گدامڙي باغن مان هر سال لڳ ڀڳ {{convert|250000|t|abbr=off}} پيداوار حاصل ٿيندي هئي.<ref name=Morton/> هي وڻ گهڻي عرصي کان [[قدرتي بڻجڻ|قدرتي بڻيل]] حالت ۾ انڊونيشيا، ملائيشيا، سري لنڪا، فلپائن، ڪيريبين ۽ پئسفڪ ٻيٽن ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name=Morton/> [[آسيان]] ملڪن مان ٿائيلينڊ ۾ گدامڙي جا سڀ کان وڏا باغ آهن، جنهن کان پوءِ انڊونيشيا، ميانمار ۽ فلپائن اچن ٿا. ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪجهه علائقن ۾ گدامڙي کي ''اسم'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Asam or Tamarind tree (Tamarindus indica) on the Shores of Singapore |url=http://www.wildsingapore.com/wildfacts/plants/coastal/tamarindus/indica.htm |access-date=14 April 2018 |website=www.wildsingapore.com}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ هي وڏي پيماني تي پوکجندڙ واپاري فصل آهي، جنهن جي خالص پيداوار هندستان کان پوءِ ٻئي نمبر تي آهي. ان جي پوک خاص طور ڏاکڻين رياستن، خاص ڪري ڏکڻ فلوريڊا ۾ ڪئي وڃي ٿي، ۽ ان کي ڇانوَ لاءِ، روڊن جي ڪنارن، گهرن جي اڱڻن ۽ پارڪن ۾ پڻ پوکيو ويندو آهي.<ref name="UN_FAO">{{cite web |title=Food and Agriculture Organization of the United Nations |url=http://www.fao.org/teca}}</ref> ===باغباني=== ڏکڻ ايشيا ۽ خطه حاره جي ٻين علائقن ۾ گدامڙي جا وڻ سينگار ۽ باغبانيءَ لاءِ پوکيا ويندا آهن. ڪيترن ايشيائي ملڪن ۾ ان کي عام طور [[بونسائي]] طور پوکيو ويندو آهي، جڏهن ته معتدل علائقن ۾ ان کي گهرن اندر پڻ بونسائي طور وڌايو ويندو آهي.<ref name="Ma-Ke_Tamarindus indica">{{cite web |last=D'Cruz |first=Mark |title=''Tamarindus indica'': Tamarind - Indian tamarind - kily tree - Imli |url=http://makebonsai.com/guide/bonsailink.asp?quicklink=5064&name=Tamarindus_indica |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514031402/http://www.makebonsai.com/guide/bonsailink.asp?quicklink=5064&name=Tamarindus_indica |archive-date=May 14, 2012 |access-date=August 19, 2011 |website=myBonsaiCareGuide |location=Hounslow, UK |publisher=Mǎ-kè Bonsai}}</ref> ==ڪتن ۾ زهريت== گدامڙي ڪتن لاءِ زهريلي ٿي سگهي ٿي ۽ ان سان [[اوچتي گڙدي جي تڪليف]] پيدا ٿيڻ جو خطرو هوندو آهي. ان جون علامتون، جن ۾ کائڻ کان 6–12 ڪلاڪن اندر الٽي يا دست، سستي يا پاڻيءَ جي کوٽ شامل ٿي سگهي ٿي، ۽ ان جو تجويز ڪيل حياتياتي سبب، يعني [[ٽارٽارڪ تيزاب]]، ڪتن ۾ [[انگور جي زهريت]] سان ملندڙ جلندڙ آهن.<ref>{{cite web |title=Grape, Raisin, and Tamarind (''Vitis'' spp, ''Tamarindus'' spp) Toxicosis in Dogs |url=https://www.merckvetmanual.com/toxicology/food-hazards/grape-raisin-and-tamarind-vitis-spp-tamarindus-spp-toxicosis-in-dogs |website=[[مرڪ ويٽرنري مينوئل]]|date=September 2024 |last=Hayes |first=Cristine |location=Rahway, NJ |publisher=[[مرڪ اينڊ ڪمپني]] |url-status=deviated |archive-url=https://web.archive.org/web/20250624045530/https://www.merckvetmanual.com/toxicology/food-hazards/grape-raisin-and-tamarind-vitis-spp-tamarindus-spp-toxicosis-in-dogs |archive-date=2025-06-24 |access-date=2025-07-06}}</ref> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons category-inline|Tamarindus indica}} * SEA Hand Book-2009: Published by The Solvent Extractors' Association of India * [http://www.westafricanplants.senckenberg.de/root/index.php?page_id=14&id=1535 ''Tamarindus indica''] in Brunken, U., Schmidt, M., Dressler, S., Janssen, T., Thiombiano, A. & Zizka, G. 2008. West African plants – A Photo Guide. * {{Cite EB1911|short=x|wstitle=Tamarind}} * {{Cite NSRW|short=x|wstitle=Tamarind}} {{Herbs & spices}} {{Non-timber forest products}} {{Taxonbar|from1=Q80235|from2=Q14566708}} [[زمرو:ڊيٽاريوئيڊي]] [[زمرو:آفريڪا جا اصلوڪا ميوا]] [[زمرو:کاڌي لائق داليون]] [[زمرو:دوائن وارا ٻوٽا]] [[زمرو:کٽا ميوا]] [[زمرو:خطه حاره جا ميوا]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:هندستاني مصالحا]] [[زمرو:آفريڪا جا وڻ]] [[زمرو:غير ڪاٺي ٻيلي جون پيداوارون]] [[زمرو:1753ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] [[زمرو:مرڪب پنن وارا ٻوٽا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وڻ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:سنڌ جا وڻ]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] edcacibo16ni50c40qojq5qwlvbfzlv 0 41037 400499 398678 2026-08-03T12:24:57Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انساني ترقي جي انڊيڪسن جي لحاظ کان ملڪن جون فهرستون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 400499 wikitext text/x-wiki {{Short description|اهڙو ملڪ جنهن ۾ زندگيءَ جو معيار نسبتاً گهٽ هجي}} [[File:Compartison of countries by their level of development.svg|thumb|upright=1.8|ملڪن جي ترقيءَ جي سطح موجب ڀيٽ (ڇهه معيار: HDI، WESP، WB، DAC، IMF، پيرس ڪلب) {{legend|#08306b|4 يا وڌيڪ معيار}} {{legend|#2979b9|3 معيار}} {{legend|#73b2d8|2 معيار}} {{legend|#c8dcf0|1 معيار}}]] '''ترقي پذير ملڪ''' اهڙو [[ملڪ]] هوندو آهي، جنهن جو [[ثانوي معاشي شعبو|صنعتي بنياد]] نسبتاً گهٽ ترقي يافته هجي ۽ جنهن جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون (HDI)]] [[ترقي يافته ملڪ]]ن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي.<ref>{{cite book|last1=O'Sullivan|first1=Arthur|first2=Steven M.|last2=Sheffrin|title=Economics: Principles in Action|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2003}}</ref> تنهن هوندي به، هن وصف تي عالمي سطح تي مڪمل اتفاق موجود ناهي، ۽ نه ئي اهو واضح طور طئي ٿيل آهي ته ڪهڙا ملڪ هن زمري ۾ اچن ٿا. اصطلاح '''گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ''' ('''LMIC''') ۽ '''نئين اُڀرندڙ معيشت''' ('''NEE''') ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي جي بدران استعمال ڪيا ويندا آهن، پر اهي بنيادي طور رڳو ملڪن جي معاشي حالت ڏانهن اشارو ڪن ٿا. [[ورلڊ بئنڪ]] دنيا جي معيشتن کي في فرد [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) جي بنياد تي چار گروهن ۾ ورهائي ٿي: وڌيڪ آمدني، مٿئين وچولي آمدني، هيٺئين وچولي آمدني ۽ گهٽ آمدني واريون معيشتون. [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]]، [[زمين سان گهيريل ترقي پذير ملڪ]] ۽ [[ننڍيون ٻيٽ نما ترقي پذير رياستون]]، ترقي پذير ملڪن جا ذيلي گروهه آهن. ان جي ابتڙ ملڪن کي عام طور [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت|وڌيڪ آمدني وارا ملڪ]] يا [[ترقي يافته ملڪ]] چيو ويندو آهي. هن اصطلاح جي استعمال بابت اختلاف موجود آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته اهو دنيا کي "اسان" ۽ "هو" جهڙن پراڻن ورهاستن ۾ ورهائڻ واري سوچ کي برقرار رکي ٿو.<ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think" /> 2015ع ۾ ورلڊ بئنڪ اعلان ڪيو ته "ترقي يافته/ترقي پذير" جي درجيبندي هاڻي اڳ جيتري لاڳاپيل نه رهي آهي، تنهن ڪري اها آهستي آهستي هن اصطلاح جو استعمال ختم ڪندي. ان جي بدران، رپورٽن ۾ انگ اکر علائقن ۽ آمدنيءَ جي گروهن جي بنياد تي پيش ڪيا ويندا. ڪجهه ماڻهو '''[[گلوبل سائوٿ]]''' (Global South) جي اصطلاح کي ترقي پذير ملڪن جي متبادل طور استعمال ڪن ٿا. ترقي پذير ملڪن ۾ اڪثر ڪجهه گڏيل خصوصيتون ملن ٿيون، جيڪي گهڻو ڪري سندن تاريخ يا جاگرافيءَ سان لاڳاپيل هونديون آهن. اهي ئي خاصيتون آهن، جن کي ورلڊ بئنڪ ۽ گڏيل قومون پنهنجن انگن اکرن ۽ وصفن ۾ استعمال ڪن ٿيون. ٻئي طرف [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) جي درجيبندي بنيادي طور مالي انضمام ۽ مالي استحڪام تي ٻڌل هوندي آهي، نه ته سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جي مجموعي سطح تي. انهيءَ ڪري IMF پنهنجي درجيبنديءَ ۾ "ملڪن" بدران "مارڪيٽن" يا "معيشتن" جا اصطلاح استعمال ڪري ٿو. ان کان علاوه، يورو اختيار ڪرڻ سان ڪيترن ئي يورپي ملڪن کي IMF طرفان مالي انضمام جي بنياد تي فوري طور ترقي يافته معيشتن جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو، جيتوڻيڪ انهن جي سماجي يا معاشي ترقيءَ جي ٻين پهلوئن کي ان بنياد تي نه پرکيو ويو. ورلڊ بئنڪ جي وصف موجب، گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن ۾ عام طور محفوظ [[پيئڻ جو پاڻي]]، [[صفائي سٿرائي]] ۽ [[حفظان صحت]] جون سهولتون گهٽ هونديون آهن، [[توانائي جي غربت]] وڌيڪ هوندي آهي، ۽ [[فضائي آلودگي]]، [[پاڻي جي آلودگي]]، [[کليل هنڌن تي رفع حاجت]] ۽ ٻين قسمن جي آلودگيءَ جا مسئلا وڌيڪ هوندا آهن. انهن ملڪن ۾ [[نظرانداز ڪيل استوائي بيماريون]] ۽ ٻين وچڙندڙ بيمارين جو بار به وڌيڪ هوندو آهي، [[روڊ ٽريفڪ حادثا]] وڌيڪ ٿيندا آهن ۽ بنيادي ڍانچي (انفرا اسٽرڪچر) جو معيار پڻ عام طور گهٽ هوندو آهي. ان کان علاوه، انهن ملڪن ۾ اڪثر بيروزگاري، غربت، بک، انتهائي غربت، ٻارن کان پورهيو وٺڻ، غذائي کوٽ، بي گهر هجڻ، منشيات جو استعمال، جسم فروشي، وڌندڙ آبادي، شهري بدامني، ماهر ماڻهن جي لڏپلاڻ، وڏي غيررسمي معيشت، ڏوهن جون بلند شرحون (جهڙوڪ ڀتو خوري، ڦر، چوري، قتل، هٿيارن، منشيات ۽ انساني اسمگلنگ، اغوا ۽ زنا بالجبر)، قيدين جو وڌيڪ انگ، تعليم جي گهٽ سطح، معاشي اڻبرابري، اسڪول ڇڏڻ، خانداني منصوبابنديءَ تائين محدود رسائي، ننڍي عمر ۾ حمل، غيررسمي آباديون ۽ ڪچيون آباديون، سرڪاري سطح تي بدعنواني ۽ سياسي عدم استحڪام جهڙا مسئلا وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾، ترقي پذير ملڪن ۾ [[قانون جي حڪمراني]] به گهڻو ڪري ڪمزور هوندي آهي. [[صحت جي سار سنڀال]] تائين رسائي به گهڻو ڪري محدود هوندي آهي. ترقي پذير ملڪن ۾ رهندڙ ماڻهن جي [[زندگيءَ جي اميد]] عام طور ترقي يافته ملڪن جي ماڻهن کان گهٽ هوندي آهي، جنهن جا اهم سبب گهٽ آمدني ۽ عوامي صحت جون ڪمزور حالتون آهن.. وچڙندڙ بيماريون، [[مادري موت]]، [[ٻارن جي موت]] ۽ [[شِيرخوار ٻارن جي موت]] جون شرحون پڻ عام طور وڌيڪ هونديون آهن. [[آبهوا جي تبديليءَ جا اثر]] پڻ ترقي پذير ملڪن تي وڌيڪ شديد ٿيڻ جا امڪان آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻا ملڪ [[آبهوا جي تبديليءَ جي حساسيت]] وڌيڪ رکن ٿا يا انهن ۾ [[آبهوا جي لچڪ]] گهٽ هوندي آهي. صحت جي شعبي ۾ اهڙن ملڪن لاءِ اڪثر "وسيلن جي کوٽ وارا ماحول" (ريسورس-پوئر سيٽنگز) يا "گهٽ وسيلن وارا ماحول" (لو-ريسورس سيٽنگز) جهڙا اصطلاح استعمال ڪيا ويندا آهن. ترقي پذير ملڪن ۾ عام طور آباديءَ جي وچئين عمر (ميڊيئن ايج) ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي. جيتوڻيڪ آباديءَ جي پوڙهائپ سڄي دنيا ۾ وڌي رهي آهي، پر ترقي پذير ملڪن ۾ اها رفتار نسبتاً سست رهي آهي.<ref>{{Cite book |title=World population ageing 2013}}{{pn|date=May 2025}}</ref> '''ترقياتي امداد''' يا '''ترقياتي سهڪار''' اهڙي مالي امداد کي چيو ويندو آهي، جيڪا پرڏيهي حڪومتون ۽ ٻيون تنظيمون ترقي پذير ملڪن جي معاشي، ماحولياتي، سماجي ۽ سياسي [[بين الاقوامي ترقي]] لاءِ فراهم ڪن ٿيون. جيڪڏهن [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران 2030ع تائين مقرر ڪيل [[پائيدار ترقي جا مقصد]] حاصل ٿي وڃن، ته ترقي پذير ملڪن کي درپيش ڪيترائي اهم مسئلا حل ٿي سگهن ٿا. '''ترقي پذير ملڪ''' يا '''اسرندڙ ملڪ''' (ڊولپنگ ڪنٽريز) اقتصادي طور پٺتي پيل [[ملڪ|ملڪن]] کي ”گهٽ اُسريل ملڪ“ سڏيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/Less%20Developed%20Counteries.php|title=Less Developed Counteries {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2021-01-30}}</ref> اھڙا ملڪ جن جي في ڪس ( پر ڪيپيٽا) مجموعي اندروني پيداوار(GNP) ساليانو ھڪ ھزار آمريڪي ڊالرن کان گھٽ ھجي.<ref>{Glossory Banking and Finance; by Shakil Faruqi;2nd edition; State Bank of Pakistan Page 265 }</ref> == ملڪن جي درجيبنديءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح == ملڪن کي ترقيءَ جي مختلف سطحن موجب درجيبند ڪرڻ لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Fialho |first1=Djalita |last2=Van Bergeijk |first2=Peter A. G. |title=The Proliferation of Developing Country Classifications |journal=[[The Journal of Development Studies]] |date=2017 |volume=53 |issue=1 |pages=99–115 |doi=10.1080/00220388.2016.1178383 |doi-access=free}}</ref> ڪنهن به ملڪ جي درجيبندي مختلف ذريعن موجب مختلف ٿي سگهي ٿي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي درجيبنديون يا انهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح توهين آميز به سمجهيا ويندا آهن. === آمدنيءَ جي گروهن موجب === [[File:High income economies.svg|thumb|right|2026ع ۾ ورلڊ بئنڪ موجب وڌيڪ آمدني وارين معيشتن جو نقشو|upright=1.6]] ورلڊ بئنڪ [[اٽلس طريقو]] (Atlas method) استعمال ڪندي في فرد [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) جي بنياد تي دنيا جي معيشتن کي هر سال 1 جولاءِ تي نئين سر چار گروهن ۾ ورهائي ٿي:<ref name=":9">{{cite web|title=New country classifications by income level: 2019–2020|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/new-country-classifications-income-level-2019-2020|access-date=12 February 2021|publisher=World Bank Blogs |work=Data Blog |date=1 July 2019 |language=en|archive-date=7 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107201418/https://blogs.worldbank.org/opendata/new-country-classifications-income-level-2019-2020|url-status=live}}</ref> * [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت|وڌيڪ آمدني وارا ملڪ]] (گهڻو ڪري [[ترقي يافته ملڪ]]ن سان مشابهت رکن ٿا) * مٿئين وچولي آمدني وارا ملڪ * هيٺئين وچولي آمدني وارا ملڪ * گهٽ آمدني وارا ملڪ اهي ٽيئي گروهه، جيڪي "وڌيڪ آمدني" وارا نه آهن، گڏيل طور '''گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ''' (LMICs) سڏبا آهن. مثال طور، مالي سال 2027ع لاءِ، گهٽ آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI موجوده آمريڪي ڊالرن موجب 1,135 ڊالر کان گهٽ هجي؛ هيٺئين وچولي آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 1,135 کان 4,495 ڊالرن جي وچ ۾ هجي؛ مٿئين وچولي آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 4,495 کان 14,375 ڊالرن جي وچ ۾ هجي؛ جڏهن ته وڌيڪ آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 14,375 ڊالرن کان وڌيڪ هجي.<ref name=CountriesByGNIperCapita>{{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups | title=World Bank Country and Lending Groups |website=World Bank Data Help Desk | access-date=1 July 2026 | archive-date=1 July 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260701154803/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups | url-status=live }}</ref> انهن حدن جي تاريخي تبديليءَ جا انگ اکر [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت#تاريخي حدون|تاريخي حدن]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا. === مارڪيٽن ۽ معاشي واڌ موجب === "ملڪ" بدران "مارڪيٽ" جو اصطلاح استعمال ڪرڻ مان عام طور مراد اها هوندي آهي ته ڌيان مجموعي معيشت بدران ملڪ جي مالي نظام ۽ سرمائيداري مارڪيٽن جي خاصيتن تي ڏنو پيو وڃي. * [[ترقي يافته ملڪ]] ۽ [[ترقي يافته مارڪيٽ]] * ترقي پذير ملڪن کي معاشي واڌ يا سرمائيداري مارڪيٽ جي ماپ موجب هيٺين ترتيب سان ورهايو ويندو آهي: ** [[نئون صنعتي ملڪ]] ** [[اُڀرندڙ مارڪيٽون]] ** [[سرحدي مارڪيٽون]] ** [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]] (جن کي ڪڏهن ڪڏهن گهٽ معاشي طور ترقي يافته ملڪ پڻ چيو ويندو آهي) ٻين معيارن موجب، ڪجهه ملڪ ترقيءَ جي وچولي مرحلي ۾ هوندا آهن، يا جيئن [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) [[سوويت يونين جي ٽٽڻ]] کان پوءِ انهن کي سڏيو، '''منتقليءَ وارا ملڪ''' (ڪنٽريز ان ترانزيشن). انهن ۾ [[مرڪزي ۽ اوڀر يورپ]] جا ملڪ (بشمول اهي مرڪزي يورپي ملڪ جيڪي گڏيل قومن ۾ "اوڀر يورپ گروپ" سان لاڳاپيل هئا)، اڳوڻي [[سوويت يونين]] جون وچ ايشيائي رياستون ([[قازقستان]]، [[ازبڪستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]]) ۽ [[منگوليا]] شامل هئا. 2009ع تائين IMF پنهنجي ''ورلڊ اڪانامڪ آئوٽ لڪ'' ۾ ملڪن کي '''ترقي يافته'''، '''اُڀرندڙ''' يا '''ترقي پذير''' معيشتن طور درجيبند ڪندو هو، جنهن جا بنيادي معيار هي هئا: (1) في فرد آمدني، (2) برآمدات جي تنوع (مثال طور، صرف تيل برآمد ڪندڙ ملڪ، جيتوڻيڪ انهن جي في فرد GDP وڌيڪ هجي، ترقي يافته درجي ۾ شامل نه ڪيا ويندا هئا جيڪڏهن لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو برآمدون تيل تي ٻڌل هجن)، ۽ (3) عالمي مالي نظام سان انضمام جي سطح.<ref>{{cite web|title=Q. How does the WEO categorize advanced versus emerging and developing economies?|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/faq.htm#q4b|access-date=20 July 2009|work=[[International Monetary Fund]]|archive-date=17 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200417061830/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/faq.htm#q4b|url-status=live}}</ref> === جاگرافي موجب === ترقي پذير ملڪن کي جاگرافيائي بنيادن تي پڻ ورهايو ويندو آهي: * [[ننڍيون ٻيٽ نما ترقي پذير رياستون]] – اهڙا ننڍڙا ٻيٽ وارا ملڪ، جيڪي عام طور هڪجهڙين [[پائيدار ترقي]] وارين مشڪلاتن کي منهن ڏين ٿا، جهڙوڪ محدود وسيلا، وڌندڙ پر ننڍڙي آبادي، ڏورانهين جڳهه، [[قدرتي آفت]]ن جو خطرو، ٻاهرين معاشي ڌڪن کان حساسيت، بين الاقوامي واپار تي گهڻو انحصار ۽ نازڪ ماحولياتي نظام. * [[زمين سان گهيريل ترقي پذير ملڪ]] – اهي [[زمين سان گهيريل ملڪ]]، جيڪي سمنڊ تائين سڌي رسائي نه هجڻ سبب معاشي ۽ ٻين ڪيترن ئي نقصانن کي منهن ڏيندا آهن. === ٻين معيارن موجب === * [[گهڻي قرض هيٺ آيل غريب ملڪ]] – IMF ۽ ورلڊ بئنڪ جي هڪ پروگرام تحت ڏنل درجيبندي. * [[منتقلي واري معيشت]] – اهڙي معيشت، جيڪا مرڪزي منصوبابنديءَ واري نظام مان [[مارڪيٽ تي ٻڌل معيشت]] ڏانهن منتقل ٿي رهي هجي. * گهڻ-رخي درجيبندي وارو نظام – هن خيال تحت ته مختلف ملڪن جون ترقياتي ترجيحون، وسيلا ۽ ادارياتي صلاحيتون مختلف هونديون آهن،<ref>{{Cite journal|last=Koch|first=Svea|name-list-style=vanc|date=1 June 2015|title=From Poverty Reduction to Mutual Interests? The Debate on Differentiation in EU Development Policy|journal=Development Policy Review|volume=33|issue=4|pages=479–502|doi=10.1111/dpr.12119|hdl=10419/199382 |doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> تنهن ڪري محققن ترقي پذير ملڪن کي غربت، اڻبرابري، پيداواري صلاحيت، جدت، سياسي رڪاوٽن ۽ ٻاهرين مالي وهڪرن تي انحصار جهڙن عنصرن جي بنياد تي پنجن الڳ گروهن ۾ ورهايو آهي، جيئن انهن جي ترقيءَ کي وڌيڪ جامع نموني سمجهي سگهجي.<ref>{{Cite journal|last1=Vázquez|first1=Sergio Tezanos|last2=Sumner|first2=Andy|date=December 2013|title=Revisiting the Meaning of Development: A Multidimensional Taxonomy of Developing Countries|journal=The Journal of Development Studies|volume=49|issue=12|pages=1728–1745|doi=10.1080/00220388.2013.822071}}</ref><ref>{{cite journal |last=Taeihagh |first=Araz |title=Crowdsourcing, Sharing Economies and Development |journal=Journal of Developing Societies |volume=33 |issue=2 |year=2017 |pages=191–222 |doi=10.1177/0169796x17710072 |arxiv=1707.06603}}</ref> === خود اعلان موجب === عام طور تي [[ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن]] (WTO) ڪنهن به ملڪ جي پنهنجي دعويٰ کي قبول ڪري ٿي ته اهو "ترقي پذير" آهي. ڪجهه ملڪ، جيڪي گذريل ويهن سالن دوران تقريباً هر معاشي اشاري موجب ترقي يافته بڻجي چڪا آهن، اڃا تائين پاڻ کي "ترقي پذير ملڪ" طور درجيبند ڪرائڻ تي اصرار ڪن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان کين WTO ۾ ڪجهه ترجيحي سهولتون ملن ٿيون. اهڙن ملڪن ۾ [[برونائي]]، [[هانگ ڪانگ]]، [[ڪويت]]، [[مڪائو]]، [[قطر]]، [[سنگاپور]] ۽ [[متحده عرب امارات]] شامل آهن، ۽ انهن جي هن خود اعلان ڪيل حيثيت تي تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web|date=26 July 2019|work=[[whitehouse.gov]]|title=Memorandum on Reforming Developing-Country Status in the World Trade Organization.|via=[[NARA|National Archives]]|url=https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/memorandum-reforming-developing-country-status-world-trade-organization|access-date=1 March 2021|archive-date=16 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230216200055/https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/memorandum-reforming-developing-country-status-world-trade-organization/|url-status=live}}</ref> == ترقيءَ جي ماپ ۽ تصور == [[File:Least Developed Countries.png|thumb|upright=1.6| {{legend|#007f00|[[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل|ايڪوساڪ (ECOSOC)]] موجب گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته معيشتون}} {{legend|#00ff00|ايڪوساڪ جي دائري کان ٻاهر گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته معيشتون}} {{legend|#ff0000|ترقي پذير معيشت جي درجي ۾ شامل ٿيل}}<br /> {{when|date=June 2016}}{{citation needed|date=June 2016}} ]] [[File:Map of countries by GDP (PPP) per capita in 2024.svg|thumb|upright=1.6|2026ع ۾ [[في فرد]] [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP){{Legend-col |{{Legend|#4B0082|>$70,000}} |{{Legend|#00008a|$60,000–70,000}} |{{Legend|#003c00|$50,000–60,000}} |{{Legend|#008f00|$40,000–50,000}} |{{Legend|#00f900|$30,000–40,000}} |{{Legend|#b3ff00|$20,000–30,000}} |{{Legend|#ffff00|$10,000–20,000}} |{{Legend|#ffd215|$5,000–10,000}} |{{Legend|#ff852f|$2,500–5,000}} |{{Legend|#ff0000|$1,000–2,500}} |{{Legend|#a30000|<$1,000}} |{{Legend|#b9b9b9|ڊيٽا موجود ناهي}} }}]] ڪنهن ملڪ جي ترقيءَ کي معاشي يا انساني عنصرن جي بنياد تي ماپي سگهجي ٿو. عام طور تي ترقي پذير ملڪ اهي هوندا آهن، جن پنهنجي آباديءَ جي لحاظ کان اڃا تائين [[صنعتيڪاري]] جي نمايان سطح حاصل نه ڪئي هجي، ۽ جن ۾ گهڻن حالتن ۾ [[زندگيءَ جو معيار]] وچولي يا گهٽ هوندو آهي. گهٽ آمدني ۽ آباديءَ جي تيز واڌ جي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Population and poverty">{{cite news|title=Population and poverty|url=https://www.unfpa.org/resources/population-and-poverty|access-date=21 September 2018|newspaper=United Nations Population Fund|language=en|archive-date=21 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521093951/https://www.unfpa.org/resources/population-and-poverty|url-status=live}}</ref> ڪنهن ملڪ جي ترقيءَ جو اندازو مختلف شمارياتي اشاريَن ذريعي لڳايو ويندو آهي، جهڙوڪ في فرد آمدني، في فرد [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP)، [[زندگيءَ جي اميد]]، خواندگيءَ جي شرح، آزاديءَ جو اشاريون ۽ ٻيا ڪيترائي عنصر. [[گڏيل قومون]] [[انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (HDI) تيار ڪيو، جيڪو مٿين ڪيترن ئي انگن اکرن کي گڏائي هڪ مرڪب اشاري جي صورت ۾ ملڪن جي انساني ترقيءَ جي سطح ماپي ٿو، جتي لاڳاپيل انگ اکر موجود هجن. گڏيل قومن دنيا جي سڀني ملڪن ۽ اهم ترقياتي ادارن جي گڏيل رٿابنديءَ جي بنياد تي [[هزارين ترقياتي مقصد]] (Millennium Development Goals) پڻ مقرر ڪيا هئا، ته جيئن عالمي ترقيءَ جو جائزو وٺي سگهجي.<ref>{{cite web|title=United Nations Millennium Development Goals|url=https://www.un.org/millenniumgoals/|access-date=28 March 2018|website=www.un.org|archive-date=4 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070504153515/http://www.un.org/millenniumgoals/|url-status=live}}</ref> اهي مقصد 2015ع ۾ مڪمل ٿيا، جن جي جاءِ تي [[پائيدار ترقي جا مقصد]] (SDGs) مقرر ڪيا ويا. ترقي پذير قوم جو تصور مختلف نظرياتي فڪري نظامن ۾، مختلف نالن سان، موجود آهي. انهن ۾ [[بيٺڪي راڄ کان آزادي]] (decolonization)، [[آزاديءَ جي الهيات]]، [[مارڪسزم]]، [[سامراج مخالف]]، [[جديديت جو نظريو]]، [[سماجي تبديلي]] ۽ [[سياسي معيشت]] جا نظريا شامل آهن. ترقيءَ جو هڪ ٻيو اهم اشاري معيشت جي مختلف شعبن ۾ وقت سان ايندڙ تبديلي آهي. عام طور تي اهي ملڪ، جن جي معيشت ۾ [[ثانوي معاشي شعبو|ثانوي شعبي]] (پيداوار يا صنعت) جو حصو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو هوندو آهي، انهن ۾ نمايان معاشي ترقي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. اهڙيءَ طرح، جن ملڪن ۾ [[ٽرشري معاشي شعبو|ٽرشري (خدمتن وارو) شعبو]] وڌيڪ مضبوط هوندو آهي، انهن ۾ پڻ [[معاشي ترقي]] جي شرح عام طور وڌيڪ هوندي آهي. == لاڳاپيل نظريا == "ترقي پذير ملڪ" جي اصطلاح سان ڪيترائي علمي نظريا لاڳاپيل آهن، جن مان اهم (ترتيب وار) هي آهن: * [[جديديت جو نظريو]] (ماڊرنائيزيشن ٿيوري) – هي نظريو سماجن ۾ جديديت جي عمل ۽ ان جي ارتقا جي وضاحت ڪري ٿو. * [[انحصار جو نظريو]] (ڊپينڊنسي ٿيوري ) – هن نظريي موجب وسيلا غريب ۽ گهٽ ترقي يافته ملڪن (''پيريفري'') مان امير ۽ [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته ملڪن]] (''ڪور'') ڏانهن منتقل ٿين ٿا، جنهن سان امير ملڪ وڌيڪ خوشحال ٿين ٿا، جڏهن ته غريب ملڪ وڌيڪ پٺتي رهجي وڃن ٿا. * [[ترقيءَ جو نظريو]] (ڊولپمينٽ ٿيوري) – اهڙن [[نظريو|نظرين]] جو مجموعو، جيڪي اهو بيان ڪن ٿا ته سماج ۾ گهربل تبديلي ۽ ترقي حاصل ڪرڻ جا سڀ کان مؤثر طريقا ڪهڙا آهن. * [[ترقيءَ کان پوءِ جو نظريو]] (پوسٽ ڊولپمينٽ ٿيوري) – هن نظريي موجب [[بين الاقوامي ترقي]] جو سمورو تصور ۽ ان جي عملي پاليسيون دراصل دنيا جي ٻين علائقن تي اولهه ۽ اتر جي ملڪن جي بالادستي (هيجموني) جو عڪس آهن. == اصطلاح تي تنقيد == {{Further|ترقياتي امداد}} "ترقي پذير ملڪ" جي اصطلاح جي استعمال تي ڪيترين ئي پاسن کان تنقيد ڪئي وئي آهي. هن اصطلاح مان اهو تاثر پيدا ٿي سگهي ٿو ته اهڙا ملڪ [[ترقي يافته ملڪ]]ن جي ڀيٽ ۾ ڪنهن نه ڪنهن لحاظ کان گهٽ درجي جا آهن.<ref name=":7">{{cite web|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2015/01/04/372684438/if-you-shouldnt-call-it-the-third-world-what-should-you-call-it|title=If You Shouldn't Call It The Third World, What Should You Call It?|last=Silver|first=Marc|date=4 January 2015|website=NPR|access-date=5 March 2020|archive-date=1 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200401165708/https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2015/01/04/372684438/if-you-shouldnt-call-it-the-third-world-what-should-you-call-it|url-status=live}}</ref> اهو پڻ اهو مفروضو قائم ڪري سگهي ٿو ته سڀئي ملڪ لازمي طور اولهه جي روايتي [[معاشي ترقي]] واري نموني تي هلڻ چاهين ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ، جهڙوڪ [[ڪيوبا]] ۽ [[ڀوٽان]]، ڄاڻي واڻي اهڙو رستو اختيار نٿا ڪن.{{clarify|date=July 2023}}<ref name="Karma Ura">{{cite book|url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2009/305/pdf/mono_1en_bt_dev_stry.pdf|title=The Bhutanese development story|last=Ura|first=Karma|year=2009|publisher=Heidelberg University Library|doi=10.11588/xarep.00000305|access-date=17 September 2012|archive-date=3 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203013407/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2009/305/pdf/mono_1en_bt_dev_stry.pdf|url-status=live}}</ref> ان جي بدران [[مجموعي قومي خوشحالي]] (گروس نيشنل ھيپينيس) جهڙن متبادل اشاريَن کي پڻ اهم سمجهيو ويو آهي. "ترقي پذير" ۽ "پٺتي پيل" ملڪن جي اصطلاحن تي ابتدائي تنقيد ڪندڙن مان هڪ مشهور مؤرخ ۽ عالم [[والٽر راڊني]] هو، جنهن 1973ع ۾ آمريڪا ۽ آفريڪا ۽ ايشيا جي ملڪن جي معاشي، سماجي ۽ سياسي حالتن جو تقابلي جائزو وٺندي انهن اصطلاحن تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite book|url=http://abahlali.org/files/3295358-walter-rodney.pdf|title=How Europe Underdeveloped Africa|last=Rodney|first=Walter|date=1973|publisher=Bogle-L'Ouverture Publications, London and Tanzanian Publishing House, Dar-Es-Salaam|language=en|page=25|access-date=12 May 2019|archive-date=3 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503095007/http://abahlali.org/files/3295358-walter-rodney.pdf|url-status=live}}</ref>{{clarify|reason=What was his criticism? Why did he not like those terms?|date=April 2020}} "ترقي پذير ملڪ" جي ڪا به عالمي طور قبوليل ۽ طئي ٿيل وصف موجود ناهي.<ref name="unstated.un.org">{{cite web |title=Millennium Development Indicators: World and regional groupings |url=https://unstats.un.org/unsd/mi/worldmillennium.htm |publisher=[[United Nations Statistics Division]] |date=2003 |at=Note b |access-date=13 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20050210031555/http://unstats.un.org/unsd/mi/worldmillennium.htm |archive-date=10 February 2005 }}</ref> [[معاشيات دان]] [[جيفري ساڪس]] موجب، اڄ جي [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته]] ۽ ترقي پذير دنيا جي وچ ۾ فرق گهڻو ڪري ويهين صديءَ جي پيداوار آهي.<ref name="The End of Poverty">{{cite book |last=Sachs |first=Jeffrey |year=2005 |title=The End of Poverty |publisher=The Penguin Press |location=New York, New York |isbn=1-59420-045-9|title-link=The End of Poverty}}{{page needed|date=December 2019}}</ref> مرحوم عالمي صحت جي ماهر [[هانس روزلنگ]] پڻ انهن اصطلاحن جي مخالفت ڪئي ۽ کين "پراڻو" تصور قرار ڏنو. سندس خيال هو ته اهي اصطلاح ان مفروضي تي ٻڌل آهن ته دنيا رڳو امير ۽ غريب ملڪن ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته حقيقت ۾ دنيا جي اڪثريت ملڪ وچولي آمدني وارا آهن.<ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think">{{cite book|last1=Rosling|first1=Hans|url=https://www.gapminder.org/factfulness-book/|title=Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World – And Why Things Are Better Than You Think|last2=Rosling|first2=Ola|last3=Rosling Rönnlund|first3=Anna|publisher=Sceptre|year=2018|isbn=978-1-250-10781-7|page=353|chapter=Chapter 1: The Gap Instinct|author-link=Hans Rosling|access-date=5 March 2020|chapter-url=https://books.google.com/books?id=N94sDwAAQBAJ&q=Factfulness+(the+book)|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410082631/https://www.gapminder.org/factfulness-book/|url-status=live}}</ref> واضح وصف نه هجڻ جي حوالي سان، پائيداريءَ جي ماهر ۽ [[گلوبل فوٽ پرنٽ نيٽورڪ]] جي باني [[ميٿس واڪرنيگل]] جو چوڻ آهي ته ملڪن کي صرف "ترقي يافته" ۽ "ترقي پذير" يا "اتر" ۽ "ڏکڻ" ۾ ورهائڻ نه وضاحتي آهي ۽ نه ئي حقيقت جي مناسب تشريح ڪري ٿو.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget">{{cite book|url=https://www.newsociety.com/Books/E/Ecological-Footprint|title=Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget|last1=Wackernagel|first1=Mathis|last2=Beyers|first2=Bert|publisher=New Society Publishers|year=2019|isbn=978-0-86571-911-8|location=Gabriola Island, BC, Canada|page=132|author-link=Mathis Wackernagel|access-date=26 February 2021|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230123431/https://www.newsociety.com/Books/E/Ecological-Footprint|url-status=live}}</ref> واڪرنيگل جي خيال ۾ اهڙي ٻٽي درجيبندي اصل ۾ [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) کي ضرورت کان وڌيڪ اهميت ڏيڻ واري سوچ جي عڪاسي ڪري ٿي.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget" /> واڪرنيگل ۽ روزلنگ ٻنهي جو چوڻ آهي ته حقيقت ۾ دنيا صرف ٻن قسمن جي ملڪن تي مشتمل ناهي، بلڪه 200 کان وڌيڪ ملڪ آهن، جيڪي فطرت جي ساڳين قانونن جي تابع آهن، پر هر هڪ جون پنهنجون الڳ خصوصيتون آهن.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget" /><ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think" /> "ترقي پذير" جو لفظ موجوده حالت کي ظاهر ڪري ٿو، نه ڪي لازمي طور مستقبل جي ترقيءَ جي رخ کي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان پوءِ، گڏيل قومن طرفان ترقي پذير قرار ڏنل ملڪن مان ڪيترن ئي ملڪن ۾ ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ معاشي واڌ جون شرحون ڏٺيون ويون آهن.<ref>{{cite journal|vauthors=Korotayev A, Zinkina J|date=2014|title=On the structure of the present-day convergence|url=https://www.academia.edu/30720894|journal=Campus-Wide Information Systems|volume=31|issue=2/3|pages=139–152|doi=10.1108/CWIS-11-2013-0064|access-date=10 January 2020|archive-date=8 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408054455/https://www.academia.edu/30720894|url-status=live}}</ref> "ترقي پذير" لفظ جي خوشگوار يا نرم تاثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيترين ئي [[بين الاقوامي تنظيم]]ن دنيا جي سڀ کان غريب ملڪن لاءِ [[گهٽ معاشي طور ترقي يافته ملڪ]] (ليس اڪاناميڪلي ڊيولپڊ ڪنٽريز) جو اصطلاح استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙن ملڪن کي ڪنهن به لحاظ کان ترقيءَ جي عمل ۾ اڳتي وڌندڙ نٿو چئي سگهجي. ان سان گڏ اهو به واضح ٿئي ٿو ته ترقي پذير دنيا جي اندر به زندگيءَ جي معيار ۽ ترقيءَ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2015ع ۾ [[ورلڊ بئنڪ]] اعلان ڪيو ته "ترقي يافته/ترقي پذير دنيا" واري درجيبندي هاڻي گهڻي لاڳاپيل نه رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻارن جي موت جي شرح، زرخيزيءَ جي شرح ۽ انتهائي غربت جهڙن عالمي اشاريَن ۾ نمايان بهتري اچي چڪي آهي.<ref name=":5">{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/should-we-continue-use-term-developing-world|title=Should we continue to use the term "developing world"?|date=16 November 2015|website=World Bank blogs|access-date=5 March 2020|archive-date=11 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230211131900/https://blogs.worldbank.org/opendata/should-we-continue-use-term-developing-world|url-status=live}}</ref> ورلڊ بئنڪ پنهنجي ''[[ورلڊ ڊيولپمنٽ انڊيڪيٽرز]]'' (WDI) جي 2016ع واري اشاعت کان وٺي پنهنجي انگن اکرن جي پيشڪش ۾ "ترقي يافته" ۽ "ترقي پذير" ملڪن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻن درجن واري اها ورهاست هاڻي پراڻي سمجهي وڃي ٿي.<ref name=":6" /> ان ڪري ورلڊ بئنڪ آهستي آهستي هن اصطلاح جو استعمال ختم ڪري رهي آهي. هاڻي ان جون رپورٽون، جهڙوڪ ''ورلڊ ڊيولپمنٽ انڊيڪيٽرز'' ۽ ''[[گلوبل مانيٽرنگ رپورٽ (ورلڊ بينڪ)|گلوبل مانيٽرنگ رپورٽ]]''، انگ اکر سڄي دنيا، مختلف علائقن ۽ آمدنيءَ جي گروهن موجب پيش ڪن ٿيون، پر "ترقي پذير دنيا" لاءِ الڳ درجو استعمال نٿيون ڪن.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/2016-edition-world-development-indicators-out-three-features-you-wont-want-miss|title=The 2016 edition of World Development Indicators is out: three features you won't want to miss|publisher=World Bank Blogs |work=Data Blog |first1=Neil |last1=Fantom |first2=Tariq |last2=Khokhar |first3=Edie |last3=Purdie |date=15 April 2016 |language=en|access-date=5 March 2020|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306194624/https://blogs.worldbank.org/opendata/2016-edition-world-development-indicators-out-three-features-you-wont-want-miss|url-status=live}}</ref> == گڏيل خصوصيتون == === حڪومت، سياست ۽ انتظام === ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن مڪمل [[خود اراديت]] ۽ [[جمهوريت]] ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ حاصل ڪئي. انهن مان گهڻا [[نوآباديات جي خاتمي]] کان اڳ يورپي سامراجي طاقتن جي حڪمراني هيٺ هئا. ترقي پذير ملڪن جا سياسي نظام هڪ ٻئي کان مختلف آهن، پر 21هين صديءَ جي شروعات تائين گهڻن رياستن ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾ [[جمهوريت|جمهوري حڪومت]] قائم ڪري ورتي هئي، جيتوڻيڪ انهن جي ڪاميابي ۽ [[سياسي آزادي]] جي سطح ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref>{{cite journal|last1=Palat|first1=Ravi Arvind|date=April 2010|title=World Turned Upside Down? Rise of the global South and the contemporary global financial turbulence|journal=Third World Quarterly|volume=31|issue=3|pages=365–384|doi=10.1080/01436597.2010.488465}}</ref> ترقي پذير ملڪن جي رهواسين کي جمهوري نظامن سان سندن اتر وارن ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ دير سان ۽ وڌيڪ اوچتي نموني متعارف ڪرايو ويو، ۽ ڪيترين ئي حالتن ۾ سرڪاري ۽ غيرسرڪاري ادارن طرفان سياسي شرڪت کي هٿي وٺرائڻ لاءِ خاص ڪوششون ڪيون ويون. [[سماجيات دان]] [[پيٽرڪ هيلر]] جي مطابق، "اثرائتي [[شهريت]]" مان مراد شهري ۽ سياسي ميدان ۾ قانوني حقن ۽ انهن حقن کي عملي طور بامعنيٰ نموني استعمال ڪرڻ جي حقيقي صلاحيت جي وچ ۾ موجود وٿي کي گهٽائڻ آهي.<ref>{{cite journal|last1=Heller|first1=Patrick|date=October 2012|title=Democracy, Participatory Politics and Development: Some Comparative Lessons from Brazil, India and South Africa|journal=Polity|volume=44|issue=4|pages=643–665|doi=10.1057/pol.2012.19}}</ref> شهريت کان علاوه، ترقي پذير ملڪن ۾ سرحد پار انساني چرپر جي سياست بابت تحقيق پڻ [[انساني لڏپلاڻ]] بابت بحثن ۾ اهم ڄاڻ فراهم ڪئي آهي، جيڪا ترقي يافته ملڪن تي روايتي ڌيان جي توازن لاءِ هڪ اهم اضافو سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Haas|first1=Hein de|title=The age of migration: international population movements in the modern world|last2=Castles|first2=Stephen|last3=Miller|first3=Mark J|date=2020|isbn=978-1-352-00798-5|pages=96–123|publisher=Bloomsbury Academic|oclc=1143614574}}</ref> ڪجهه سياسي سائنسدانن ترقي پذير ملڪن ۾ لڏپلاڻ جي انتظام لاءِ ٽن بنيادي نمونن جي سڃاڻپ ڪئي آهي: '''قوميت تي ٻڌل''' (نيشنلائيزنگ)، '''ترقياتي''' (ڊولپمينٽل) ۽ '''نو-آزاد خيالي''' (نئولبرل) لڏپلاڻ جي انتظام جا نظام.<ref>{{cite journal|last1=Adamson|first1=Fiona B.|last2=Tsourapas|first2=Gerasimos|date=24 October 2019|title=The Migration State in the Global South: Nationalizing, Developmental, and Neoliberal Models of Migration Management|journal=International Migration Review|volume=54|issue=3|pages=853–882|doi=10.1177/0197918319879057|doi-access=free}}</ref> === معيشت === آزادي ۽ [[نوآباديات جي خاتمي]] کان پوءِ ڪيترائي ترقي پذير ملڪ سياسي ۽ معاشي بي استحڪاميءَ جي دور مان گذريا، جتي بنيادي ڍانچي، صنعت ۽ معاشي سرگرمين جي بحاليءَ جي سخت ضرورت هئي. ان سبب گهڻن ملڪن کي پنهنجي معيشت کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ پرڏيهي سيڙپڪاري تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. بهرحال، ڪيترين حالتن ۾ اهڙي پرڏيهي سيڙپڪاري جو ڍانچو استحصالي رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ منظم استحصال ۽ اڻبرابري پيدا ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Angeles |first1=Luis |date=29 November 2006 |title=Income inequality and colonialism |journal=European Economic Review |volume=51 |issue=5 |pages=1155–1176 |doi=10.1016/j.euroecorev.2006.09.001 |url=http://hummedia.manchester.ac.uk/schools/soss/economics/discussionpapers/EDP-0543.pdf }}</ref> خاص طور تي، خام مال جي برآمد مان گهڻو فائدو ترقي يافته ملڪن کي حاصل ٿيو، جڏهن ته [[تحفظ پسندي]] (پروٽيڪشنزم) جهڙين پاليسين وسيلا مالا مال ترقي پذير ملڪن جي معاشي خودمختياري ۽ صنعتي ترقيءَ کي محدود ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Bairoch |first=Paul |date=1993 |title=Economics and world history |url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/E/bo3683965.html |publisher=University of Chicago Press |pages=88–98 |isbn=0-226-03462-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260206003720/https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/E/bo3683965.html |archive-date=6 February 2026 |access-date=24 October 2025 |url-status=bot: unknown }}</ref> ان کان علاوه، [[اولهه جي دنيا]] جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون ۽ برانڊ سستي مزدوريءَ جي ڳولا ۾ ترقي پذير ملڪن جي گهٽ اجرتن ۽ روزگار جي محدود موقعن مان فائدو وٺندي [[سوئيٽ شاپ]] (Sweatshop) قائم ڪن ٿيون، جتي مزدورن کان انتهائي استحصالي حالتن ۾ ڪم ورتو ويندو آهي. اهڙي منظم استحصال مان [[گلوبل نارٿ ۽ گلوبل سائوٿ|گلوبل نارٿ]] کي وڏو فائدو حاصل ٿيو آهي، جڏهن ته ڪيترائي ترقي پذير ملڪ اڃا تائين پائيدار ترقي حاصل ڪرڻ کان محروم رهيا آهن، ۽ ڪيترن ماهرن موجب اهو عمل اڄ تائين جاري آهي.<ref>{{cite report |last1=Kar |first1=Dev |last2=Schjelderup |first2=Guttorm |date=5 December 2016 |title=Financial Flows and Tax Havens: Combining to Limit the Lives of Billions of People |url=https://gfintegrity.org/report/financial-flows-and-tax-havens-combining-to-limit-the-lives-of-billions-of-people/ |publisher=Global Financial Integrity |access-date=24 October 2025}}</ref> هن صورتحال کي اڪثر [[نو-نوآباديات]] (نئو ڪالونيلئزم) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ترقي يافته ملڪ گهٽ ترقي يافته ملڪن مان اهڙي نموني فائدو وٺندا آهن، جيڪو نوآبادياتي دور سان مشابهت رکي ٿو. ان جو لازمي مطلب اهو ناهي ته اڳوڻيون نوآباديون اڃا تائين پنهنجي اڳوڻن سامراجي ملڪن جي سڌي ڪنٽرول هيٺ آهن، بلڪه مراد اهڙو استحصالي تعلق آهي، جيڪو نوآبادياتي نظام جهڙو هجي.<ref>{{cite web|title=Neocolonialism|url=https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|access-date=1 April 2019|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=25 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725235643/https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|url-status=live}}</ref> اهڙين حالتن ۾ ترقي پذير ملڪ پنهنجي قدرتي وسيلن ۽ انساني محنت کي پنهنجن ملڪن جي ترقيءَ بدران امير ملڪن جي وڌيڪ ترقي لاءِ استعمال ٿيڻ ڏين ٿا.<ref>{{cite news|last1=Hickel|first1=Jason|date=14 January 2017|title=Aid in reverse: how poor countries develop rich countries|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/jan/14/aid-in-reverse-how-poor-countries-develop-rich-countries|access-date=17 March 2019|archive-date=10 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010231327/https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/jan/14/aid-in-reverse-how-poor-countries-develop-rich-countries|url-status=live}}</ref> هن قسم جي عالمي معاشي ناانصافيءَ کي ختم ڪرڻ لاءِ اهم قدمن مان هڪ 1974ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ طرفان "[[نئين بين الاقوامي معاشي نظام]] جي قيام بابت پڌرائي" (ڊڪليئريشن آن دي اسٽيبلشمينٽ آف اي نيو انٽرنيشنل اڪانامڪ آرڊر) ۽ ان سان لاڳاپيل عملي پروگرام جي منظوري هئي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ملڪن جي قدرتي وسيلن تي خودمختياري ۽ صنعتي ترقيءَ جي حق جي حمايت ڪرڻ هو.<ref name=decl>{{cite journal |title=Declaration on the Establishment of a New International Economic Order. |url=https://digitallibrary.un.org/record/218450?ln=en |website=United Nations Digital Library |year=1974|access-date=16 December 2020}}</ref> وڏي پيماني تي، [[اتحاد]] جهڙوڪ گڏيل قومون عالمي معيشت ۾ وڌيڪ برابريءَ لاءِ سرگرم رهن ٿا ۽ انتهائي غربت، خوراڪ جي کوٽ، صحت، تعليم ۽ انساني حقن جهڙن معاملن لاءِ وسيلا وقف ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Global Issues |url=https://www.un.org/en/global-issues |access-date=24 October 2025 |website=United Nations |language=en}}</ref> اهي مسئلا خاص طور [[گلوبل سائوٿ]] جي ملڪن، خاص ڪري لاطيني آمريڪا، ڪيريبين ۽ آفريڪا ۾ وڌيڪ نمايان آهن. موجوده اندازن موجب، دنيا جي انتهائي غربت ۾ رهندڙ ماڻهن مان لڳ ڀڳ ٻه ٽهائي [[سب سهارا آفريڪا]] جي ملڪن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Ending Poverty |url=https://www.un.org/en/global-issues/ending-poverty |access-date=24 October 2025 |website=United Nations |language=en}}</ref><ref>{{Cite report |title=The Poverty, Prosperity, and Planet Report 2024 |url=https://www.worldbank.org/en/publication/poverty-prosperity-and-planet |access-date=24 October 2025}}</ref> ڪجهه ذريعن جو خيال آهي ته عالمي منڊيءَ ۾ چين جي وڌندڙ معاشي اثر رسوخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته [[برڪس]] (BRICS) جي ميمبر ملڪن جي عالمي حيثيت ۽ اثر ۾ مستقبل ۾ وڌيڪ واڌ اچي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Roy |first1=Pallavi |title=Economic growth, the UN and the Global South: an unfulfilled promise |journal=Third World Quarterly |date=2 July 2016 |volume=37 |issue=7 |pages=1284–1297 |doi=10.1080/01436597.2016.1154440 }}</ref> == گڏيل چئلينج == [[عالمي مسئلا|عالمي مسئلن]] مان اهي موضوع، جن تي ترقي پذير ملڪ گهڻو ڌيان ڏين ٿا، تن ۾ [[عولمگيريت]]، عالمي صحت جي حڪمراني، صحت، ۽ بيمارين جي روڪٿام جون ضرورتون شامل آهن. ان جي ابتڙ، ترقي يافته ملڪ اڪثر سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ ۾ جدت ۽ نون ايجادن جهڙن معاملن تي وڌيڪ ڌيان ڏين ٿا.<ref>{{cite journal|last1=Ager|first1=Alastair|last2=Yu|first2=Gary|last3=Hermosilla|first3=Sabrina|date=September 2012|title=Mapping the key issues shaping the landscape of global public health|journal=Global Public Health|volume=7|issue=sup1|pages=S16–S28|doi=10.1080/17441692.2012.679741|pmid=22765282}}</ref> گهڻن ترقي پذير ملڪن ۾ هيٺيون خاصيتون يا چئلينج عام طور موجود هوندا آهن:<ref name="UN2018">{{cite web |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldc-criteria.html |title=Criteria For Identification Of LDCs |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]], Development Policy and Analysis Division |access-date=2 March 2018 |date=4 March 2010 |archive-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620211438/https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldc-criteria.html |url-status=live}}</ref><ref name="Criteria">UN-OHRLLS {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20190725125957/http://unohrlls.org/about-ldcs/criteria-for-ldcs/ Criteria for Identification and Graduation of LDCs]}}.</ref> * [[غربت]] جون بلند شرحون – جن کي ٽن سالن جي اوسط [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) في فرد جي بنياد تي ماپيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن في فرد GNI (2018ع موجب) 1,025 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ هجي، ته ملڪ کي [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]] قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref name="Criteria" /> * [[انساني وسيلا|انساني وسيلن]] جي ڪمزوري – جنهن جو اندازو [[غذائيت]]، صحت، تعليم ۽ بالغن جي [[خواندگي]] جهڙن اشاريَن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي. * [[اقتصادي ڪمزوريءَ جو اشاريون]] (اڪانامڪ ولنربلٽي انڊيڪس) – جيڪو زرعي پيداوار جي غيراستحڪام، سامان ۽ خدمتن جي برآمد ۾ لاٿ چاڙهه، غيرروايتي معاشي سرگرمين جي اهميت، برآمدات جي مرڪزيت، ننڍڙي معيشت جي محدوديت، ۽ [[قدرتي آفت]]ن سبب بي گهر ٿيل آباديءَ جي تناسب جهڙن عنصرن تي ٻڌل هوندو آهي. انهن کان علاوه، ترقي پذير ملڪن کي ادائگين جي توازن (بيلنس آف پيمينٽس) جي بحران کي منهن ڏيڻ جو خطرو به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Camba-Crespo |first1=A. |last2=García-Solanes |first2=J. |last3=Torrejón-Flores |first3=F. |title=Current-account breaks and stability spells in a global perspective |journal=Applied Economic Analysis |date=7 July 2021 |volume=30 |issue=88 |pages=1–17 |doi=10.1108/AEA-02-2021-0029 |doi-access=free}}</ref> === شهري ڪچيون آباديون === {{Main|ڪچي آبادي}} [[گڏيل قومن جو انساني آبادي پروگرام]] (UN-Habitat) موجب، 2012ع ۾ ترقي پذير دنيا جي شهري آباديءَ مان لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو، يعني تقريباً 863 ملين ماڻهو، [[ڪچي آبادي|ڪچيون آباديون]] (سلمس) ۾ رهندا هئا.<ref name="UNHABITATswcr1213">{{cite web|title=State of the World's Cities Report 2012/2013: Prosperity of Cities|publisher=UNHABITAT|url=http://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/745habitat.pdf|access-date=4 October 2013|archive-date=4 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004233458/http://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/745habitat.pdf|url-status=live}}</ref> 2012ع ۾ ڪچين آبادين ۾ رهندڙ شهري آباديءَ جو تناسب [[سب سهارا آفريڪا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ (62 سيڪڙو) هو، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا]] (35 سيڪڙو)، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] (31 سيڪڙو) ۽ [[اوڀر ايشيا]] (28 سيڪڙو) هئا.<ref name="UNHABITATswcr1213" />{{rp|127}} يو اين-ھيبيٽيٽ جي رپورٽن موجب، ترقي پذير ملڪن جي شهري آباديءَ مان 43 سيڪڙو، جڏهن ته [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]]ن جي شهري آباديءَ مان 78 سيڪڙو ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهن ٿا.<ref name=grhs2003>[http://www.unhabitat.org/downloads/docs/grhs.2003.key.pdf The challenge of slums – Global report on Human Settlements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055009/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/grhs.2003.key.pdf |date=21 September 2013 }}, United Nations Habitat (2003)</ref> ڪچيون آباديون دنيا جي مختلف علائقن ۾ مختلف سببن جي ڪري وجود ۾ اچن ٿيون ۽ وڌنديون رهن ٿيون. انهن سببن ۾ تيز [[ڳوٺاڻن کان شهرن ڏانهن لڏپلاڻ]]، [[معاشي جمود]] ۽ اقتصادي بحران، بلند [[بيروزگاري]]، غربت، [[غيررسمي معيشت]]، زبردستي يا منصوبابنديءَ سان [[گيٽو]] بڻائڻ، ناقص شهري منصوبابندي، سياسي حالتون، قدرتي آفتون ۽ [[سماجي تڪرار]] شامل آهن.<ref name=whyslums>{{cite web |url=http://www.unhabitat.org/downloads/docs/4625_51419_GC%2021%20What%20are%20slums.pdf |title=What are slums and why do they exist? |archive-url=https://web.archive.org/web/20110206143558/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/4625_51419_GC%2021%20What%20are%20slums.pdf |archive-date=6 February 2011 |publisher=UN-Habitat |location=Kenya |date=April 2007}}</ref><ref>{{cite book |last1=Patton |first1=Carl V. |title=Spontaneous Shelter: International Perspectives and Prospects |date=1988 |publisher=Temple University Press |location=Philadelphia |isbn=978-0-87722-507-2}}{{pn|date=May 2025}}</ref><ref name=grhs2011>{{cite web |url=http://www.unhabitat.org/downloads/docs/GRHS.2003.2.pdf |title=Assessing Slums in the Development Context |publisher=United Nations Habitat Group |year=2011 |access-date=16 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140105025237/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/GRHS.2003.2.pdf |archive-date=5 January 2014}}</ref> مثال طور، جيئن غريب ملڪن ۾ آبادي وڌي ٿي، تيئن وڏي انگ ۾ ڳوٺاڻا ماڻهو شهرن ڏانهن لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نيون ڪچيون آباديون وجود ۾ اچن ٿيون.<ref name="Westra">{{cite journal |last=Westra |first=Richard |year=2011 |title=Renewing Socialist Development in the Third World |journal=Journal of Contemporary Asia |volume=41 |issue=4 |pages=519–543 |doi=10.1080/00472336.2011.610612}}</ref> ڪجهه شهرن ۾، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[سب سهارا آفريڪا]] جي ملڪن ۾، ڪچيون آباديون رڳو شهر جي ڪنڊائتن علائقن تائين محدود نه هونديون آهن، پر شهرن جي وڏي حصي تي پکڙيل هونديون آهن ۽ شهري آباديءَ جي وڏي حصي کي پنهنجي اندر شامل ڪنديون آهن. اهڙن شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن '''"ڪچي آبادين وارا شهر"''' (سلم سٽيز) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|title=Slum Cities and Cities with Slums" States of the World's Cities 2008/2009|publisher=UN-Habitat}}</ref> == موقعا == ترقي پذير ملڪن وٽ ڪيترائي اهڙا عنصر موجود آهن، جيڪي پائيدار معاشي ۽ سماجي ترقيءَ جا موقعا فراهم ڪري سگهن ٿا. انهن مان ڪجهه اهم هي آهن: * '''انساني سرمايو''' (ھيومن ڪيپيٽل) – تعليم يافته، صحتمند ۽ مهارت رکندڙ آبادي پيداوار وڌائڻ، جدت آڻڻ ۽ ڊگهي مدي واري معاشي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. * '''واپاري پاليسي''' (ٽريڊ پاليسي) – جن ملڪن واپار بابت وڌيڪ کليل ۽ گهٽ پابنديون رکندڙ پاليسيون اختيار ڪيون آهن، اهي عام طور انهن ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي، جن جون واپاري پاليسيون وڌيڪ محدود يا تحريف ٿيل رهيون آهن.<ref>{{cite journal |last=Harrison |first=Ann |title=Openness and Growth: A Time-series, Cross-country Analysis for Developing Countries |journal=Journal of Development Economics |volume=48 |issue=2 |date=1996 |pages=419–47 |doi=10.1016/0304-3878(95)00042-9 |bibcode=1996JDevE..48..419H |doi-access=free}}</ref> * '''سيڙپڪاري''' (انويسٽمينٽ) – ملڪي ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري معاشي واڌ ويجهه تي مثبت اثر وجهي ٿي. * '''تعليم''' – معياري تعليم انساني وسيلن جي صلاحيت وڌائي ٿي، جيڪا پيداوار، روزگار ۽ اقتصادي ترقيءَ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Verspoor |first=Adriaan |title=Pathways to Change: Improving the Quality of Education in Developing Countries |journal=World Bank Discussion Papers |volume=53}}</ref> * '''[[واپار لاءِ امداد]]''' (ايڊ فار ٽريڊ) – هي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 8 جي هدف 8.a.1 جو حصو آهي. ان جو مقصد ترقي پذير ملڪن کي واپار سان لاڳاپيل پروگرامن ۾ مدد فراهم ڪرڻ، واپار کي ترجيح ڏيڻ، واپاري صلاحيتن کي مضبوط ڪرڻ، واپاري ڪارڪردگي بهتر بنائڻ ۽ [[غربت]] گهٽائڻ آهي.<ref>{{cite web|title=Aid for Trade – Organisation for Economic Co-operation and Development|url=http://www.oecd.org/aidfortrade/|access-date=24 September 2020|website=www.oecd.org|language=en|archive-date=10 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910112200/https://www.oecd.org/aidfortrade/|url-status=live}}</ref> * '''عالمي ڀائيواري''' (گلوبل پارٽنرشپ) – [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 17 جي هڪ اهم شق، جيڪا ترقي پذير ملڪن لاءِ بين الاقوامي سيڙپڪاري، ٽيڪنالاجيءَ جي جدت، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ منصفاڻي واپار کي هٿي ڏيڻ لاءِ عالمي سهڪار جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=Goal 17: Partnerships for the Goals|url=https://www.globalgoals.org/17-partnerships-for-the-goals|access-date=25 September 2020|website=The Global Goals|language=en|archive-date=27 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927092335/https://www.globalgoals.org/17-partnerships-for-the-goals|url-status=live}}</ref> == ملڪن جون فهرستون == === بين الاقوامي مالياتي فنڊ موجب اُڀرندڙ ۽ ترقي پذير معيشتون === هيٺيان ملڪ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) جي ''World Economic Outlook Database'' موجب، {{as of|April 2023|alt=اپريل 2023ع}}، اُڀرندڙ ۽ ترقي پذير معيشتون شمار ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/groups-and-aggregates |title=World Economic Outlook, Database—WEO Groups and Aggregates Information, April 2023 |access-date=17 April 2023 |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416224423/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/groups-and-aggregates |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=18em}} *{{flag|Afghanistan}} *{{flag|Albania}} *{{flag|Algeria}} *{{flag|Angola}} *{{flag|Antigua and Barbuda}} *{{flag|Argentina}} *{{flag|Armenia}} *{{flag|Azerbaijan}} *{{flag|Bahamas}} *{{flag|Bahrain}} *{{flag|Bangladesh}} *{{flag|Barbados}} *{{flag|Belarus}} *{{flag|Belize}} *{{flag|Benin}} *{{flag|Bhutan}} *{{flag|Bolivia}} *{{flag|Bosnia and Herzegovina}} *{{flag|Botswana}} *{{flag|Brazil}} *{{flag|Brunei}} *{{flag|Burkina Faso}} *{{flag|Burundi}} *{{flag|Cambodia}} *{{flag|Cameroon}} *{{flag|Cape Verde}} *{{flag|Central African Republic}} *{{flag|Chad}} *{{flag|China}} *{{flag|Chile}} *{{flag|Colombia}} *{{flag|Comoros}} *{{flag|Democratic Republic of the Congo}} *{{flag|Republic of the Congo}} *{{flag|Costa Rica}} *{{flag|Djibouti}} *{{flag|Dominica}} *{{flag|Dominican Republic}} *{{flag|Ecuador}} *{{flag|Egypt}} *{{flag|El Salvador}} *{{flag|Equatorial Guinea}} *{{flag|Eritrea}} *{{flag|Eswatini|name=Eswatini (Swaziland)}} *{{flag|Ethiopia}} *{{flag|Fiji}} *{{flag|Gabon}} *{{flag|The Gambia}} *{{flag|Georgia (country)|name=Georgia}} *{{flag|Ghana}} *{{flag|Grenada}} *{{flag|Guatemala}} *{{flag|Guinea}} *{{flag|Guinea-Bissau}} *{{flag|Guyana}} *{{flag|Haiti}} *{{flag|Honduras}} *{{flag|Hungary}} *{{flag|India}} *{{flag|Indonesia}} *{{flag|Iran}} *{{flag|Iraq}} *{{flag|Ivory Coast}} *{{flag|Jamaica}} *{{flag|Jordan}} *{{flag|Kazakhstan}} *{{flag|Kenya}} *{{flag|Kiribati}} *{{flag|Kosovo}} *{{flag|Kuwait}} *{{flag|Kyrgyzstan}} *{{flag|Laos}} *{{flag|Lebanon}} *{{flag|Lesotho}} *{{flag|Liberia}} *{{flag|Libya}} *{{flag|Madagascar}} *{{flag|Malawi}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Maldives}} *{{flag|Mali}} *{{flag|Marshall Islands}} *{{flag|Mauritania}} *{{flag|Mauritius}} *{{flag|Mexico}} *{{flag|Federated States of Micronesia}} *{{flag|Moldova}} *{{flag|Mongolia}} *{{flag|Montenegro}} *{{flag|Morocco}} *{{flag|Mozambique}} *{{flag|Myanmar}} *{{flag|Namibia}} *{{flag|Nauru}} *{{flag|Nepal}} *{{flag|Nicaragua}} *{{flag|Niger}} *{{flag|Nigeria}} *{{flag|North Macedonia}} *{{flag|Oman}} *{{flag|Pakistan}} *{{flag|Palau}} *{{flag|Palestine}} *{{flag|Panama}} *{{flag|Papua New Guinea}} *{{flag|Paraguay}} *{{flag|Peru}} *{{flag|Philippines}} *{{flag|Poland}} *{{flag|Qatar}} *{{flag|Romania}} *{{flag|Russia}} *{{flag|Rwanda}} *{{flag|Saint Kitts and Nevis}} *{{flag|Saint Lucia}} *{{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} *{{flag|Samoa}} *{{flag|São Tomé and Príncipe}} *{{flag|Saudi Arabia}} *{{flag|Senegal}} *{{flag|Serbia}} *{{flag|Seychelles}} *{{flag|Sierra Leone}} *{{flag|Solomon Islands}} *{{flag|Somalia}} *{{flag|South Africa}} *{{flag|South Sudan}} *{{flag|Sri Lanka}} *{{flag|Sudan}} *{{flag|Suriname}} *{{flag|Syria}} *{{flag|Tajikistan}} *{{flag|Tanzania}} *{{flag|Thailand}} *{{flag|Timor-Leste}} *{{flag|Togo}} *{{flag|Tonga}} *{{flag|Trinidad and Tobago}} *{{flag|Tunisia}} *{{flag|Turkey}} *{{flag|Turkmenistan}} *{{flag|Tuvalu}} *{{flag|Uganda}} *{{flag|Ukraine}} *{{flag|United Arab Emirates}} *{{flag|Uruguay}} *{{flag|Uzbekistan}} *{{flag|Vanuatu}} *{{flag|Venezuela}} *{{flag|Vietnam}} *{{flag|Yemen}} *{{flag|Zambia}} *{{flag|Zimbabwe}} {{div col end}} '''اهي ملڪ جيڪي IMF جي فهرست ۾ شامل ناهن''' *{{flag|Abkhazia}} *{{flag|Cuba}} *{{flag|North Korea}} *{{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}} *{{flag|South Ossetia}} === ورلڊ بئنڪ موجب وڌيڪ آمدني وارا ملڪ (صرف ترقي پذير ملڪ) === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Antigua and Barbuda}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XN |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Bahamas}} * {{flag|Bahrain}} * {{flag|Barbados}} * {{flag|Brunei}} * {{flag|Chile}} * {{flag|Costa Rica}} * {{flag|Guyana}} * {{flag|Hungary}} * {{flag|Kuwait}} * {{flag|Nauru}} * {{flag|Oman}} * {{flag|Palau}} * {{flag|Panama}} * {{flag|Poland}} * {{flag|Qatar}} * {{flag|Romania}} * {{flag|Russia}} * {{flag|Saudi Arabia}} * {{flag|Seychelles}} * {{flag|St. Kitts and Nevis}} * {{flag|Trinidad and Tobago}} * {{flag|United Arab Emirates}} * {{flag|Uruguay}} {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب مٿئين وچولي آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Albania}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XT |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041102/https://data.worldbank.org/country/XT |url-status=live }}</ref> * {{flag|Algeria}} * {{flag|Argentina}} * {{flag|Armenia}} * {{flag|Azerbaijan}} * {{flag|Belarus}} * {{flag|Belize}} * {{flag|Bosnia and Herzegovina}} * {{flag|Botswana}} * {{flag|Brazil}} * {{flag|Cape Verde}} * {{flag|China}} * {{flag|Colombia}} * {{flag|Cuba}} * {{flag|Dominica}} * {{flag|Dominican Republic}} * {{flag|Ecuador}} * {{flag|El Salvador}} * {{flag|Equatorial Guinea}} * {{flag|Fiji}} * {{flag|Gabon}} * {{flag|Georgia}} * {{flag|Grenada}} * {{flag|Guatemala}} * {{flag|Indonesia}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Iran, Islamic Rep.}} * {{flag|Jamaica}} * {{flag|Jordan}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Kazakhstan}} * {{flag|Kosovo}} * {{flag|Libya}} * {{flag|Malaysia}} * {{flag|Maldives}} * {{flag|Marshall Islands}} * {{flag|Mauritius}} * {{flag|Mexico}} * {{flag|Micronesia, Fed. Sts.}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Moldova}} * {{flag|Mongolia}} * {{flag|Montenegro}} * {{flag|North Macedonia}} * {{flag|Paraguay}} * {{flag|Peru}} * {{flag|Philippines}}<ref>{{cite news |last1=Cigaral |first1=Ian Nicolas P. |title=Philippines reaches upper-middle income status, World Bank says |url=https://business.inquirer.net/598325/philippines-reaches-upper-middle-income-status-world-bank-says |access-date=1 July 2026 |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=1 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260701201858/https://business.inquirer.net/598325/philippines-reaches-upper-middle-income-status-world-bank-says |archive-date=1 July 2026 |url-status=live}}</ref> * {{flag|Samoa}} * {{flag|Serbia}} * {{flag|South Africa}} * {{flag|Sri Lanka}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|St. Lucia}} * {{flag|St. Vincent and the Grenadines}} * {{flag|Suriname}} * {{flag|Thailand}} * {{flag|Tonga}} * {{flag|Turkey}} * {{flag|Turkmenistan}} * {{flag|Tuvalu}} * {{flag|Ukraine}} * {{flag|Vietnam}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب هيٺئين وچولي آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Angola}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XN |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Bangladesh}} * {{flag|Benin}} * {{flag|Bhutan}} * {{flag|Bolivia}} * {{flag|Cambodia}} * {{flag|Cameroon}} * {{flag|Comoros}} * {{flag|Congo, Rep.}} * {{flag|Djibouti}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|Eswatini}} * {{flag|Ghana}} * {{flag|Guinea}} * {{flag|Haiti}} * {{flag|Honduras}} * {{flag|India}} * {{flag|Ivory Coast}} * {{flag|Kenya}} * {{flag|Kiribati}} * {{flag|Kyrgyzstan}} * {{flag|Laos}} * {{flag|Lebanon}} * {{flag|Lesotho}} * {{flag|Mauritania}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Myanmar}} * {{flag|Namibia}} * {{flag|Nepal}} * {{flag|Nicaragua}} * {{flag|Nigeria}} * {{flag|Pakistan}} * {{flag|Papua New Guinea}} * {{flag|São Tomé and Príncipe}} * {{flag|Senegal}} * {{flag|Solomon Islands}} * {{flag|Tajikistan}} * {{flag|Tanzania}} * {{flag|Timor-Leste}} * {{flag|Togo}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Uzbekistan}} * {{flag|Vanuatu}} * {{flag|Venezuela}} * {{flag|West Bank and Gaza}} * {{flag|Zambia}} * {{flag|Zimbabwe}} {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب گهٽ آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Afghanistan}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XM |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Burkina Faso}} * {{flag|Burundi}} * {{flag|Central African Republic}} * {{flag|Chad}} * {{flag|Congo, Dem. Rep.}} * {{flag|Eritrea}} * {{flag|Ethiopia}} * {{flag|Gambia}} * {{flag|Guinea-Bissau}} * {{flag|Liberia}} * {{flag|Madagascar}} * {{flag|Malawi}} * {{flag|Mali}} * {{flag|Mozambique}} * {{flag|Niger}} * {{flag|North Korea}} * {{flag|Rwanda}} * {{flag|Sierra Leone}} * {{flag|Somalia}} * {{flag|South Sudan}} * {{flag|Sudan}} * {{flag|Syria}} * {{flag|Uganda}} * {{flag|Yemen}} {{div col end}} === اهي ملڪ ۽ علائقا جيڪي ترقي يافته معيشتن جي درجي ۾ شامل ٿيا === ڊسمبر 1979ع ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) پنهنجي "[[ترقي يافته ملڪ|صنعتي ملڪن]]" جي درجيبنديءَ ۾ ترميم ڪندي هيٺين "وڌيڪ ترقي يافته [[ابتدائي معاشي شعبو|ابتدائي پيداوار ڪندڙ]]" ملڪن کي شامل ڪيو: [[آسٽريليا]]، [[فنلينڊ]]، [[آئيس لينڊ]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[آئرلينڊ جي جمهوريه|آئرلينڊ]] ۽ [[اسپين]].<ref>{{cite book |last=Artis |first=M. J. |title=World Economic and Financial Surveys, 1988: Staff Studies for World Economic Outlook |date=1 January 1988 |publisher=[[International Monetary Fund]] |location=Washington, D.C. |isbn=978-1-4519-4367-2 |page=35 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781451943672/ch01.xml |access-date=15 April 2026 |chapter=I: How Accurate Is the World Economic Outlook? A Post Mortem on Short-Term Forecasting at the International Monetary Fund}}</ref><ref>{{cite book |last=Blöndal |first=Gísli |title=Fiscal Policy in the Smaller Industrial Countries, 1972-82 |date=15 March 1986 |publisher=International Monetary Fund |location=Washington, D.C |isbn=978-0-939934-53-9 |page=3 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9780939934539/ch001.xml |access-date=15 April 2026 |chapter=1 The Smaller Industrial Countries}}</ref><ref name="IMF 1979">{{cite web |title=International Monetary Fund Annual Report 1979 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781616351915/9781616351915.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=11, 21 |date=3 September 1979}}</ref> ان کان اڳ، صنعتي ملڪن جي فهرست صرف [[جي-7]] جي وڏين معيشتن ([[ڪينيڊا]]، [[فرانس]]، [[اٽلي]]، [[جاپان]]، [[برطانيا]]، [[آمريڪا]] ۽ [[اولهه جرمني]]) سان گڏ [[آسٽريا]]، [[بيلجيم]]، [[ڊينمارڪ]]، [[لگزمبرگ]]، [[نيدرلينڊ]]، [[ناروي]]، [[سوئيڊن]] ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] تائين محدود هئي.<ref name="IMF 1979" /> [[يونان]] ۽ [[پورچوگال]] کي آڪٽوبر 1989ع ۾ صنعتي ملڪن جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو،<ref name="IMF 1989">{{cite book |title=World Economic Outlook, October 1989 |date=January 1989 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781451944433/9781451944433.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |page=67 |isbn=978-1-4519-4443-3 }}</ref> جڏهن ته مئي 1997ع ۾ [[چار ايشيائي ٽائيگر]] معيشتن ۽ [[اسرائيل]] کي شامل ڪرڻ سان هن گروهه جو نالو تبديل ڪري '''[[ترقي يافته معيشت]]ون''' (Advanced Economies) رکيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سڀني معيشتن ۾ پيداوار واري شعبي ۾ روزگار جو حصو گهٽجندو پئي ويو.<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, May 1997 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781557756480/9781557756480.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |page=4 |date=15 May 1997}}</ref> هيٺ انهن ملڪن ۽ علائقن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪي تاريخي طور ترقي پذير سمجهيا ويندا هئا، پر هاڻي IMF طرفان ترقي يافته معيشتن (ترقي يافته ملڪ ۽ علائقا) جي فهرست ۾ شامل آهن: * {{flag|Australia}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Finland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Iceland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979"/> * {{flag|Ireland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|New Zealand}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Spain}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Greece}} (1989ع کان)<ref name="IMF 1989" /> * {{flag|Portugal}} (1989ع کان)<ref name="IMF 1989" /> * {{flag|East Germany}} (1990ع ۾ [[جرمني]] جو حصو بڻيو)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Hong Kong}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/weo0598/pdf/0598sta.pdf |title=IMF Advanced Economies List. World Economic Outlook, May 1998, p. 134 |access-date=15 January 2014 |archive-date=18 August 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000818233010/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/weo0598/pdf/0598sta.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Israel}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Singapore}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|South Korea}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Taiwan}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/><ref>تائيوان جي حيثيت تڪراري آهي؛ گڏيل قومن جا گهڻا ميمبر ملڪ [[چين]] جي تائيوان تي خودمختياري کي تسليم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ [[چين جي جمهوريه]] سان غيرسفارتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا. ڏسو: [[Foreign relations of Taiwan]].</ref> * {{flag|Cyprus}} (2001ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/pdf/append.pdf |title=World Economic Outlook, April 2001, p.157 |access-date=15 January 2014 |archive-date=13 September 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010913073731/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/pdf/append.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Slovenia}} (2007ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/pdf/statappx.pdf |title=World Economic Outlook, April 2007, p.204 |access-date=15 January 2014 |archive-date=5 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105062023/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/pdf/statappx.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Malta}} (2008ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2008, p.236 |access-date=15 January 2014 |archive-date=16 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516113641/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Czech Republic}} (2009ع کان)<ref name="IMF 2009">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2009, p.184 |access-date=15 January 2014 |archive-date=14 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114113955/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Slovakia}} (2009ع کان)<ref name="IMF 2009"/> * {{flag|Estonia}} (2011ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2011, p.172 |access-date=15 January 2014 |archive-date=6 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506073614/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Latvia}} (2014ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf |title=World Economic Outlook, April 2014, p.160 |access-date=21 May 2014 |archive-date=8 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408225045/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Lithuania}} (2015ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/pdf/text.pdf |title=World Economic Outlook, April 2015, p.48 |access-date=11 April 2015 |archive-date=13 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150413200149/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/pdf/text.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Croatia}} (2023ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, April 2023 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9798400224119/CH005.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=116, 121 |date=11 April 2023}}</ref> * {{flag|Bulgaria}} (2026ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, April 2026; Statistical Appendix |url=https://www.imf.org/-/media/files/publications/weo/2026/april/english/statsappendix.pdf |publisher=International Monetary Fund |access-date=3 May 2026 |location=Washington, D.C. |pages=92, 99 |date=14 April 2026}}</ref> '''هيٺين پنجن معيشتن بابت، ترقي يافته معيشت طور درج ٿيڻ کان اڳ سندن ترقياتي حيثيت بابت ڊيٽا موجود ناهي:''' * {{flag|San Marino}} (2012ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, October 2012, p.180 |access-date=4 August 2016 |archive-date=20 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020230354/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Macau}} (2016ع کان)<ref name="IMF 2016">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2016, p.148 |access-date=25 June 2016 |archive-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417162308/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Puerto Rico}} (2016ع کان)<ref name="IMF 2016"/> * {{flag|Andorra}} (2021ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, October 2021 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781513577524/ch004.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=83, 89 |date=12 October 2021}}</ref> * {{flag|Liechtenstein}} (2025ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, October 2025 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9798229023948/CH004.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=97, 104 |date=14 October 2025}}</ref> === نوان صنعتي ملڪ === هيٺيان ڏهه ملڪ '''[[نوان صنعتي ملڪ]]''' (Newly Industrialized Countries) جي درجيبندي ۾ شامل آهن. انهن ملڪن جون معيشتون اڃا ترقي يافته ملڪن جي درجي تائين نه پهتيون آهن، پر معاشي اشاريَن جي لحاظ کان اهي ٻين ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن کان وڌيڪ تيزيءَ سان ترقي ڪري چڪيون آهن: {{div col|colwidth=15em}} *{{flag|Brazil}} *{{flag|China}} *{{flag|India}} *{{flag|Indonesia}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Mexico}} *{{flag|Philippines}} *{{flag|South Africa}} *{{flag|Thailand}} *{{flag|Turkey}} {{div col end}} === برڪس ملڪ === هيٺيان ڏهه ملڪ '''[[اُڀرندڙ منڊيون|اُڀرندڙ منڊين]]''' (Emerging Markets) جي گروهه سان تعلق رکن ٿا ۽ گڏجي [[برڪس]] (BRICS) تنظيم جو حصو آهن: * {{flag|Brazil}} (2006ع کان) * {{flag|Russia}} (2006ع کان) * {{flag|India}} (2006ع کان) * {{flag|China}} (2006ع کان) * {{flag|South Africa}} (2010ع کان) * {{flag|Egypt}} (2024ع کان) * {{flag|Ethiopia}} (2024ع کان) * {{flag|Iran}} (2024ع کان) * {{flag|United Arab Emirates}} (2024ع کان) * {{flag|Indonesia}} (2025ع کان) == سماج ۽ ثقافت == === ميڊيا ۾ پيشڪش === اولهه جي ميڊيا اڪثر ترقي پذير ملڪن جي هڪ عام ۽ يڪطرفي تصوير پيش ڪندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري [[ميڊيا جو تعصب|ميڊيا جي تعصب]] تي ٻڌل هوندي آهي. [[عوامي ميڊيا]] جا ادارا اڪثر [[غربت]] ۽ ٻين منفي پهلوئن تي غيرمتناسب ڌيان ڏيندا آهن. اهڙي قسم جي رپورٽنگ جي نتيجي ۾ ترقي پذير ملڪن بابت هڪ غالب تاثر پيدا ٿيو آهي، جنهن موجب ''[[عالمي ڏکڻ|عالمي ڏکڻ]]'' کي مغربي قدرن ۽ معيارن جي مقابلي ۾ سماجي، معاشي ۽ سياسي طور پٺتي پيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|title=Dependency Theory: A Useful Tool for Analyzing Global Inequalities Today?|url=https://www.e-ir.info/2016/11/23/dependency-theory-a-useful-tool-for-analyzing-global-inequalities-today/|access-date=21 February 2020|website=E-International Relations|date=23 November 2016|language=en-US|archive-date=2 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002023728/https://www.e-ir.info/2016/11/23/dependency-theory-a-useful-tool-for-analyzing-global-inequalities-today/|url-status=live}}</ref> عوامي ميڊيا جو ڪردار اڪثر [[اتر–ڏکڻ ورهاست|عالمي اتر]] ۽ [[عالمي ڏکڻ]] جي وچ ۾ فرق کي نمايان ڪري ٿو، ۽ ڪيترن محققن جي نظر ۾ اهو ان ورهاست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۾ به ڪردار ادا ڪري ٿو. عوامي ميڊيا ان ڳالهه تي پڻ اثرانداز ٿيندي آهي ته ترقي پذير ملڪن جا ماڻهو ڪهڙي قسم جي معلومات حاصل ڪن ٿا. خبرون گهڻو ڪري ترقي يافته ملڪن بابت هونديون آهن، جنهن سبب معلومات جي وهڪري ۾ عدم توازن پيدا ٿيندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Philo |first1=Greg |title=An unseen world: How the media portrays the poor |journal=The UNESCO Courier |date=November 2001 |volume=54 |issue=11 |pages=44–46 |id={{ProQuest|207594362}} |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000124294.locale=en |access-date=16 July 2022 |archive-date=16 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220716164506/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000124294.locale=en |url-status=live }}</ref> نتيجي طور، ترقي پذير ملڪن جا رهواسي ٻين ترقي پذير ملڪن بابت محدود معلومات حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته ترقي يافته ملڪن بابت کين گهڻي مقدار ۾ خبرون ۽ رپورٽون ملنديون آهن. == پڻ ڏسو == * [[نوآباديات]] * [[ترقي يافته ملڪ]] * [[معاشي معجزو]] * [[بين الاقوامي ترقي]] * [[زرعي سڌارا]] * [[في بالغ فرد دولت موجب ملڪن جي فهرست]] * [[ترقي پذير ملڪن مان عورت لڏپلاڻ ڪندڙ مزدور]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Library resources box}} * {{Wikiquote-inline}} {{Global economic classifications}} {{South-South}} {{Authority control}} [[زمرو:معاشي گلوبلائزيشن]] [[زمرو:جاگرافيائي نون اصطلاحن]] [[زمرو:معاشي لحاظ کان ملڪن جي درجيبندي]] [[زمرو:بين الاقوامي ترقي|ملڪ]] [[زمرو:معاشي جاگرافي]] [[زمرو:معاشي ترقي|ملڪ]] [[زمرو:لطيف اصطلاح]] [[زمرو:انساني جاگرافي]] [[زمرو:سياسي توهين آميز اصطلاح]] [[زمرو:پائيدار ترقي]] [[زمرو:سامراجيت جا اڀياس]] [[زمرو:انساني جاگرافي]] [[زمرو:انساني ترقي جي انڊيڪسن جي لحاظ کان ملڪن جون فهرستون]] ll4o7zo9e7j8i06r5mt7qrqpbcx9398 400500 400499 2026-08-03T12:25:45Z Ibne maryam 17680 added [[Category:گهٽ ترقي وارا ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 400500 wikitext text/x-wiki {{Short description|اهڙو ملڪ جنهن ۾ زندگيءَ جو معيار نسبتاً گهٽ هجي}} [[File:Compartison of countries by their level of development.svg|thumb|upright=1.8|ملڪن جي ترقيءَ جي سطح موجب ڀيٽ (ڇهه معيار: HDI، WESP، WB، DAC، IMF، پيرس ڪلب) {{legend|#08306b|4 يا وڌيڪ معيار}} {{legend|#2979b9|3 معيار}} {{legend|#73b2d8|2 معيار}} {{legend|#c8dcf0|1 معيار}}]] '''ترقي پذير ملڪ''' اهڙو [[ملڪ]] هوندو آهي، جنهن جو [[ثانوي معاشي شعبو|صنعتي بنياد]] نسبتاً گهٽ ترقي يافته هجي ۽ جنهن جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون (HDI)]] [[ترقي يافته ملڪ]]ن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي.<ref>{{cite book|last1=O'Sullivan|first1=Arthur|first2=Steven M.|last2=Sheffrin|title=Economics: Principles in Action|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2003}}</ref> تنهن هوندي به، هن وصف تي عالمي سطح تي مڪمل اتفاق موجود ناهي، ۽ نه ئي اهو واضح طور طئي ٿيل آهي ته ڪهڙا ملڪ هن زمري ۾ اچن ٿا. اصطلاح '''گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ''' ('''LMIC''') ۽ '''نئين اُڀرندڙ معيشت''' ('''NEE''') ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي جي بدران استعمال ڪيا ويندا آهن، پر اهي بنيادي طور رڳو ملڪن جي معاشي حالت ڏانهن اشارو ڪن ٿا. [[ورلڊ بئنڪ]] دنيا جي معيشتن کي في فرد [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) جي بنياد تي چار گروهن ۾ ورهائي ٿي: وڌيڪ آمدني، مٿئين وچولي آمدني، هيٺئين وچولي آمدني ۽ گهٽ آمدني واريون معيشتون. [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]]، [[زمين سان گهيريل ترقي پذير ملڪ]] ۽ [[ننڍيون ٻيٽ نما ترقي پذير رياستون]]، ترقي پذير ملڪن جا ذيلي گروهه آهن. ان جي ابتڙ ملڪن کي عام طور [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت|وڌيڪ آمدني وارا ملڪ]] يا [[ترقي يافته ملڪ]] چيو ويندو آهي. هن اصطلاح جي استعمال بابت اختلاف موجود آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته اهو دنيا کي "اسان" ۽ "هو" جهڙن پراڻن ورهاستن ۾ ورهائڻ واري سوچ کي برقرار رکي ٿو.<ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think" /> 2015ع ۾ ورلڊ بئنڪ اعلان ڪيو ته "ترقي يافته/ترقي پذير" جي درجيبندي هاڻي اڳ جيتري لاڳاپيل نه رهي آهي، تنهن ڪري اها آهستي آهستي هن اصطلاح جو استعمال ختم ڪندي. ان جي بدران، رپورٽن ۾ انگ اکر علائقن ۽ آمدنيءَ جي گروهن جي بنياد تي پيش ڪيا ويندا. ڪجهه ماڻهو '''[[گلوبل سائوٿ]]''' (Global South) جي اصطلاح کي ترقي پذير ملڪن جي متبادل طور استعمال ڪن ٿا. ترقي پذير ملڪن ۾ اڪثر ڪجهه گڏيل خصوصيتون ملن ٿيون، جيڪي گهڻو ڪري سندن تاريخ يا جاگرافيءَ سان لاڳاپيل هونديون آهن. اهي ئي خاصيتون آهن، جن کي ورلڊ بئنڪ ۽ گڏيل قومون پنهنجن انگن اکرن ۽ وصفن ۾ استعمال ڪن ٿيون. ٻئي طرف [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) جي درجيبندي بنيادي طور مالي انضمام ۽ مالي استحڪام تي ٻڌل هوندي آهي، نه ته سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جي مجموعي سطح تي. انهيءَ ڪري IMF پنهنجي درجيبنديءَ ۾ "ملڪن" بدران "مارڪيٽن" يا "معيشتن" جا اصطلاح استعمال ڪري ٿو. ان کان علاوه، يورو اختيار ڪرڻ سان ڪيترن ئي يورپي ملڪن کي IMF طرفان مالي انضمام جي بنياد تي فوري طور ترقي يافته معيشتن جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو، جيتوڻيڪ انهن جي سماجي يا معاشي ترقيءَ جي ٻين پهلوئن کي ان بنياد تي نه پرکيو ويو. ورلڊ بئنڪ جي وصف موجب، گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن ۾ عام طور محفوظ [[پيئڻ جو پاڻي]]، [[صفائي سٿرائي]] ۽ [[حفظان صحت]] جون سهولتون گهٽ هونديون آهن، [[توانائي جي غربت]] وڌيڪ هوندي آهي، ۽ [[فضائي آلودگي]]، [[پاڻي جي آلودگي]]، [[کليل هنڌن تي رفع حاجت]] ۽ ٻين قسمن جي آلودگيءَ جا مسئلا وڌيڪ هوندا آهن. انهن ملڪن ۾ [[نظرانداز ڪيل استوائي بيماريون]] ۽ ٻين وچڙندڙ بيمارين جو بار به وڌيڪ هوندو آهي، [[روڊ ٽريفڪ حادثا]] وڌيڪ ٿيندا آهن ۽ بنيادي ڍانچي (انفرا اسٽرڪچر) جو معيار پڻ عام طور گهٽ هوندو آهي. ان کان علاوه، انهن ملڪن ۾ اڪثر بيروزگاري، غربت، بک، انتهائي غربت، ٻارن کان پورهيو وٺڻ، غذائي کوٽ، بي گهر هجڻ، منشيات جو استعمال، جسم فروشي، وڌندڙ آبادي، شهري بدامني، ماهر ماڻهن جي لڏپلاڻ، وڏي غيررسمي معيشت، ڏوهن جون بلند شرحون (جهڙوڪ ڀتو خوري، ڦر، چوري، قتل، هٿيارن، منشيات ۽ انساني اسمگلنگ، اغوا ۽ زنا بالجبر)، قيدين جو وڌيڪ انگ، تعليم جي گهٽ سطح، معاشي اڻبرابري، اسڪول ڇڏڻ، خانداني منصوبابنديءَ تائين محدود رسائي، ننڍي عمر ۾ حمل، غيررسمي آباديون ۽ ڪچيون آباديون، سرڪاري سطح تي بدعنواني ۽ سياسي عدم استحڪام جهڙا مسئلا وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾، ترقي پذير ملڪن ۾ [[قانون جي حڪمراني]] به گهڻو ڪري ڪمزور هوندي آهي. [[صحت جي سار سنڀال]] تائين رسائي به گهڻو ڪري محدود هوندي آهي. ترقي پذير ملڪن ۾ رهندڙ ماڻهن جي [[زندگيءَ جي اميد]] عام طور ترقي يافته ملڪن جي ماڻهن کان گهٽ هوندي آهي، جنهن جا اهم سبب گهٽ آمدني ۽ عوامي صحت جون ڪمزور حالتون آهن.. وچڙندڙ بيماريون، [[مادري موت]]، [[ٻارن جي موت]] ۽ [[شِيرخوار ٻارن جي موت]] جون شرحون پڻ عام طور وڌيڪ هونديون آهن. [[آبهوا جي تبديليءَ جا اثر]] پڻ ترقي پذير ملڪن تي وڌيڪ شديد ٿيڻ جا امڪان آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻا ملڪ [[آبهوا جي تبديليءَ جي حساسيت]] وڌيڪ رکن ٿا يا انهن ۾ [[آبهوا جي لچڪ]] گهٽ هوندي آهي. صحت جي شعبي ۾ اهڙن ملڪن لاءِ اڪثر "وسيلن جي کوٽ وارا ماحول" (ريسورس-پوئر سيٽنگز) يا "گهٽ وسيلن وارا ماحول" (لو-ريسورس سيٽنگز) جهڙا اصطلاح استعمال ڪيا ويندا آهن. ترقي پذير ملڪن ۾ عام طور آباديءَ جي وچئين عمر (ميڊيئن ايج) ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي. جيتوڻيڪ آباديءَ جي پوڙهائپ سڄي دنيا ۾ وڌي رهي آهي، پر ترقي پذير ملڪن ۾ اها رفتار نسبتاً سست رهي آهي.<ref>{{Cite book |title=World population ageing 2013}}{{pn|date=May 2025}}</ref> '''ترقياتي امداد''' يا '''ترقياتي سهڪار''' اهڙي مالي امداد کي چيو ويندو آهي، جيڪا پرڏيهي حڪومتون ۽ ٻيون تنظيمون ترقي پذير ملڪن جي معاشي، ماحولياتي، سماجي ۽ سياسي [[بين الاقوامي ترقي]] لاءِ فراهم ڪن ٿيون. جيڪڏهن [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران 2030ع تائين مقرر ڪيل [[پائيدار ترقي جا مقصد]] حاصل ٿي وڃن، ته ترقي پذير ملڪن کي درپيش ڪيترائي اهم مسئلا حل ٿي سگهن ٿا. '''ترقي پذير ملڪ''' يا '''اسرندڙ ملڪ''' (ڊولپنگ ڪنٽريز) اقتصادي طور پٺتي پيل [[ملڪ|ملڪن]] کي ”گهٽ اُسريل ملڪ“ سڏيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/Less%20Developed%20Counteries.php|title=Less Developed Counteries {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2021-01-30}}</ref> اھڙا ملڪ جن جي في ڪس ( پر ڪيپيٽا) مجموعي اندروني پيداوار(GNP) ساليانو ھڪ ھزار آمريڪي ڊالرن کان گھٽ ھجي.<ref>{Glossory Banking and Finance; by Shakil Faruqi;2nd edition; State Bank of Pakistan Page 265 }</ref> == ملڪن جي درجيبنديءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح == ملڪن کي ترقيءَ جي مختلف سطحن موجب درجيبند ڪرڻ لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Fialho |first1=Djalita |last2=Van Bergeijk |first2=Peter A. G. |title=The Proliferation of Developing Country Classifications |journal=[[The Journal of Development Studies]] |date=2017 |volume=53 |issue=1 |pages=99–115 |doi=10.1080/00220388.2016.1178383 |doi-access=free}}</ref> ڪنهن به ملڪ جي درجيبندي مختلف ذريعن موجب مختلف ٿي سگهي ٿي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي درجيبنديون يا انهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح توهين آميز به سمجهيا ويندا آهن. === آمدنيءَ جي گروهن موجب === [[File:High income economies.svg|thumb|right|2026ع ۾ ورلڊ بئنڪ موجب وڌيڪ آمدني وارين معيشتن جو نقشو|upright=1.6]] ورلڊ بئنڪ [[اٽلس طريقو]] (Atlas method) استعمال ڪندي في فرد [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) جي بنياد تي دنيا جي معيشتن کي هر سال 1 جولاءِ تي نئين سر چار گروهن ۾ ورهائي ٿي:<ref name=":9">{{cite web|title=New country classifications by income level: 2019–2020|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/new-country-classifications-income-level-2019-2020|access-date=12 February 2021|publisher=World Bank Blogs |work=Data Blog |date=1 July 2019 |language=en|archive-date=7 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107201418/https://blogs.worldbank.org/opendata/new-country-classifications-income-level-2019-2020|url-status=live}}</ref> * [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت|وڌيڪ آمدني وارا ملڪ]] (گهڻو ڪري [[ترقي يافته ملڪ]]ن سان مشابهت رکن ٿا) * مٿئين وچولي آمدني وارا ملڪ * هيٺئين وچولي آمدني وارا ملڪ * گهٽ آمدني وارا ملڪ اهي ٽيئي گروهه، جيڪي "وڌيڪ آمدني" وارا نه آهن، گڏيل طور '''گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ''' (LMICs) سڏبا آهن. مثال طور، مالي سال 2027ع لاءِ، گهٽ آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI موجوده آمريڪي ڊالرن موجب 1,135 ڊالر کان گهٽ هجي؛ هيٺئين وچولي آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 1,135 کان 4,495 ڊالرن جي وچ ۾ هجي؛ مٿئين وچولي آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 4,495 کان 14,375 ڊالرن جي وچ ۾ هجي؛ جڏهن ته وڌيڪ آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 14,375 ڊالرن کان وڌيڪ هجي.<ref name=CountriesByGNIperCapita>{{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups | title=World Bank Country and Lending Groups |website=World Bank Data Help Desk | access-date=1 July 2026 | archive-date=1 July 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260701154803/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups | url-status=live }}</ref> انهن حدن جي تاريخي تبديليءَ جا انگ اکر [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت#تاريخي حدون|تاريخي حدن]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا. === مارڪيٽن ۽ معاشي واڌ موجب === "ملڪ" بدران "مارڪيٽ" جو اصطلاح استعمال ڪرڻ مان عام طور مراد اها هوندي آهي ته ڌيان مجموعي معيشت بدران ملڪ جي مالي نظام ۽ سرمائيداري مارڪيٽن جي خاصيتن تي ڏنو پيو وڃي. * [[ترقي يافته ملڪ]] ۽ [[ترقي يافته مارڪيٽ]] * ترقي پذير ملڪن کي معاشي واڌ يا سرمائيداري مارڪيٽ جي ماپ موجب هيٺين ترتيب سان ورهايو ويندو آهي: ** [[نئون صنعتي ملڪ]] ** [[اُڀرندڙ مارڪيٽون]] ** [[سرحدي مارڪيٽون]] ** [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]] (جن کي ڪڏهن ڪڏهن گهٽ معاشي طور ترقي يافته ملڪ پڻ چيو ويندو آهي) ٻين معيارن موجب، ڪجهه ملڪ ترقيءَ جي وچولي مرحلي ۾ هوندا آهن، يا جيئن [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) [[سوويت يونين جي ٽٽڻ]] کان پوءِ انهن کي سڏيو، '''منتقليءَ وارا ملڪ''' (ڪنٽريز ان ترانزيشن). انهن ۾ [[مرڪزي ۽ اوڀر يورپ]] جا ملڪ (بشمول اهي مرڪزي يورپي ملڪ جيڪي گڏيل قومن ۾ "اوڀر يورپ گروپ" سان لاڳاپيل هئا)، اڳوڻي [[سوويت يونين]] جون وچ ايشيائي رياستون ([[قازقستان]]، [[ازبڪستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]]) ۽ [[منگوليا]] شامل هئا. 2009ع تائين IMF پنهنجي ''ورلڊ اڪانامڪ آئوٽ لڪ'' ۾ ملڪن کي '''ترقي يافته'''، '''اُڀرندڙ''' يا '''ترقي پذير''' معيشتن طور درجيبند ڪندو هو، جنهن جا بنيادي معيار هي هئا: (1) في فرد آمدني، (2) برآمدات جي تنوع (مثال طور، صرف تيل برآمد ڪندڙ ملڪ، جيتوڻيڪ انهن جي في فرد GDP وڌيڪ هجي، ترقي يافته درجي ۾ شامل نه ڪيا ويندا هئا جيڪڏهن لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو برآمدون تيل تي ٻڌل هجن)، ۽ (3) عالمي مالي نظام سان انضمام جي سطح.<ref>{{cite web|title=Q. How does the WEO categorize advanced versus emerging and developing economies?|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/faq.htm#q4b|access-date=20 July 2009|work=[[International Monetary Fund]]|archive-date=17 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200417061830/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/faq.htm#q4b|url-status=live}}</ref> === جاگرافي موجب === ترقي پذير ملڪن کي جاگرافيائي بنيادن تي پڻ ورهايو ويندو آهي: * [[ننڍيون ٻيٽ نما ترقي پذير رياستون]] – اهڙا ننڍڙا ٻيٽ وارا ملڪ، جيڪي عام طور هڪجهڙين [[پائيدار ترقي]] وارين مشڪلاتن کي منهن ڏين ٿا، جهڙوڪ محدود وسيلا، وڌندڙ پر ننڍڙي آبادي، ڏورانهين جڳهه، [[قدرتي آفت]]ن جو خطرو، ٻاهرين معاشي ڌڪن کان حساسيت، بين الاقوامي واپار تي گهڻو انحصار ۽ نازڪ ماحولياتي نظام. * [[زمين سان گهيريل ترقي پذير ملڪ]] – اهي [[زمين سان گهيريل ملڪ]]، جيڪي سمنڊ تائين سڌي رسائي نه هجڻ سبب معاشي ۽ ٻين ڪيترن ئي نقصانن کي منهن ڏيندا آهن. === ٻين معيارن موجب === * [[گهڻي قرض هيٺ آيل غريب ملڪ]] – IMF ۽ ورلڊ بئنڪ جي هڪ پروگرام تحت ڏنل درجيبندي. * [[منتقلي واري معيشت]] – اهڙي معيشت، جيڪا مرڪزي منصوبابنديءَ واري نظام مان [[مارڪيٽ تي ٻڌل معيشت]] ڏانهن منتقل ٿي رهي هجي. * گهڻ-رخي درجيبندي وارو نظام – هن خيال تحت ته مختلف ملڪن جون ترقياتي ترجيحون، وسيلا ۽ ادارياتي صلاحيتون مختلف هونديون آهن،<ref>{{Cite journal|last=Koch|first=Svea|name-list-style=vanc|date=1 June 2015|title=From Poverty Reduction to Mutual Interests? The Debate on Differentiation in EU Development Policy|journal=Development Policy Review|volume=33|issue=4|pages=479–502|doi=10.1111/dpr.12119|hdl=10419/199382 |doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> تنهن ڪري محققن ترقي پذير ملڪن کي غربت، اڻبرابري، پيداواري صلاحيت، جدت، سياسي رڪاوٽن ۽ ٻاهرين مالي وهڪرن تي انحصار جهڙن عنصرن جي بنياد تي پنجن الڳ گروهن ۾ ورهايو آهي، جيئن انهن جي ترقيءَ کي وڌيڪ جامع نموني سمجهي سگهجي.<ref>{{Cite journal|last1=Vázquez|first1=Sergio Tezanos|last2=Sumner|first2=Andy|date=December 2013|title=Revisiting the Meaning of Development: A Multidimensional Taxonomy of Developing Countries|journal=The Journal of Development Studies|volume=49|issue=12|pages=1728–1745|doi=10.1080/00220388.2013.822071}}</ref><ref>{{cite journal |last=Taeihagh |first=Araz |title=Crowdsourcing, Sharing Economies and Development |journal=Journal of Developing Societies |volume=33 |issue=2 |year=2017 |pages=191–222 |doi=10.1177/0169796x17710072 |arxiv=1707.06603}}</ref> === خود اعلان موجب === عام طور تي [[ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن]] (WTO) ڪنهن به ملڪ جي پنهنجي دعويٰ کي قبول ڪري ٿي ته اهو "ترقي پذير" آهي. ڪجهه ملڪ، جيڪي گذريل ويهن سالن دوران تقريباً هر معاشي اشاري موجب ترقي يافته بڻجي چڪا آهن، اڃا تائين پاڻ کي "ترقي پذير ملڪ" طور درجيبند ڪرائڻ تي اصرار ڪن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان کين WTO ۾ ڪجهه ترجيحي سهولتون ملن ٿيون. اهڙن ملڪن ۾ [[برونائي]]، [[هانگ ڪانگ]]، [[ڪويت]]، [[مڪائو]]، [[قطر]]، [[سنگاپور]] ۽ [[متحده عرب امارات]] شامل آهن، ۽ انهن جي هن خود اعلان ڪيل حيثيت تي تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web|date=26 July 2019|work=[[whitehouse.gov]]|title=Memorandum on Reforming Developing-Country Status in the World Trade Organization.|via=[[NARA|National Archives]]|url=https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/memorandum-reforming-developing-country-status-world-trade-organization|access-date=1 March 2021|archive-date=16 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230216200055/https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/memorandum-reforming-developing-country-status-world-trade-organization/|url-status=live}}</ref> == ترقيءَ جي ماپ ۽ تصور == [[File:Least Developed Countries.png|thumb|upright=1.6| {{legend|#007f00|[[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل|ايڪوساڪ (ECOSOC)]] موجب گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته معيشتون}} {{legend|#00ff00|ايڪوساڪ جي دائري کان ٻاهر گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته معيشتون}} {{legend|#ff0000|ترقي پذير معيشت جي درجي ۾ شامل ٿيل}}<br /> {{when|date=June 2016}}{{citation needed|date=June 2016}} ]] [[File:Map of countries by GDP (PPP) per capita in 2024.svg|thumb|upright=1.6|2026ع ۾ [[في فرد]] [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP){{Legend-col |{{Legend|#4B0082|>$70,000}} |{{Legend|#00008a|$60,000–70,000}} |{{Legend|#003c00|$50,000–60,000}} |{{Legend|#008f00|$40,000–50,000}} |{{Legend|#00f900|$30,000–40,000}} |{{Legend|#b3ff00|$20,000–30,000}} |{{Legend|#ffff00|$10,000–20,000}} |{{Legend|#ffd215|$5,000–10,000}} |{{Legend|#ff852f|$2,500–5,000}} |{{Legend|#ff0000|$1,000–2,500}} |{{Legend|#a30000|<$1,000}} |{{Legend|#b9b9b9|ڊيٽا موجود ناهي}} }}]] ڪنهن ملڪ جي ترقيءَ کي معاشي يا انساني عنصرن جي بنياد تي ماپي سگهجي ٿو. عام طور تي ترقي پذير ملڪ اهي هوندا آهن، جن پنهنجي آباديءَ جي لحاظ کان اڃا تائين [[صنعتيڪاري]] جي نمايان سطح حاصل نه ڪئي هجي، ۽ جن ۾ گهڻن حالتن ۾ [[زندگيءَ جو معيار]] وچولي يا گهٽ هوندو آهي. گهٽ آمدني ۽ آباديءَ جي تيز واڌ جي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Population and poverty">{{cite news|title=Population and poverty|url=https://www.unfpa.org/resources/population-and-poverty|access-date=21 September 2018|newspaper=United Nations Population Fund|language=en|archive-date=21 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521093951/https://www.unfpa.org/resources/population-and-poverty|url-status=live}}</ref> ڪنهن ملڪ جي ترقيءَ جو اندازو مختلف شمارياتي اشاريَن ذريعي لڳايو ويندو آهي، جهڙوڪ في فرد آمدني، في فرد [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP)، [[زندگيءَ جي اميد]]، خواندگيءَ جي شرح، آزاديءَ جو اشاريون ۽ ٻيا ڪيترائي عنصر. [[گڏيل قومون]] [[انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (HDI) تيار ڪيو، جيڪو مٿين ڪيترن ئي انگن اکرن کي گڏائي هڪ مرڪب اشاري جي صورت ۾ ملڪن جي انساني ترقيءَ جي سطح ماپي ٿو، جتي لاڳاپيل انگ اکر موجود هجن. گڏيل قومن دنيا جي سڀني ملڪن ۽ اهم ترقياتي ادارن جي گڏيل رٿابنديءَ جي بنياد تي [[هزارين ترقياتي مقصد]] (Millennium Development Goals) پڻ مقرر ڪيا هئا، ته جيئن عالمي ترقيءَ جو جائزو وٺي سگهجي.<ref>{{cite web|title=United Nations Millennium Development Goals|url=https://www.un.org/millenniumgoals/|access-date=28 March 2018|website=www.un.org|archive-date=4 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070504153515/http://www.un.org/millenniumgoals/|url-status=live}}</ref> اهي مقصد 2015ع ۾ مڪمل ٿيا، جن جي جاءِ تي [[پائيدار ترقي جا مقصد]] (SDGs) مقرر ڪيا ويا. ترقي پذير قوم جو تصور مختلف نظرياتي فڪري نظامن ۾، مختلف نالن سان، موجود آهي. انهن ۾ [[بيٺڪي راڄ کان آزادي]] (decolonization)، [[آزاديءَ جي الهيات]]، [[مارڪسزم]]، [[سامراج مخالف]]، [[جديديت جو نظريو]]، [[سماجي تبديلي]] ۽ [[سياسي معيشت]] جا نظريا شامل آهن. ترقيءَ جو هڪ ٻيو اهم اشاري معيشت جي مختلف شعبن ۾ وقت سان ايندڙ تبديلي آهي. عام طور تي اهي ملڪ، جن جي معيشت ۾ [[ثانوي معاشي شعبو|ثانوي شعبي]] (پيداوار يا صنعت) جو حصو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو هوندو آهي، انهن ۾ نمايان معاشي ترقي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. اهڙيءَ طرح، جن ملڪن ۾ [[ٽرشري معاشي شعبو|ٽرشري (خدمتن وارو) شعبو]] وڌيڪ مضبوط هوندو آهي، انهن ۾ پڻ [[معاشي ترقي]] جي شرح عام طور وڌيڪ هوندي آهي. == لاڳاپيل نظريا == "ترقي پذير ملڪ" جي اصطلاح سان ڪيترائي علمي نظريا لاڳاپيل آهن، جن مان اهم (ترتيب وار) هي آهن: * [[جديديت جو نظريو]] (ماڊرنائيزيشن ٿيوري) – هي نظريو سماجن ۾ جديديت جي عمل ۽ ان جي ارتقا جي وضاحت ڪري ٿو. * [[انحصار جو نظريو]] (ڊپينڊنسي ٿيوري ) – هن نظريي موجب وسيلا غريب ۽ گهٽ ترقي يافته ملڪن (''پيريفري'') مان امير ۽ [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته ملڪن]] (''ڪور'') ڏانهن منتقل ٿين ٿا، جنهن سان امير ملڪ وڌيڪ خوشحال ٿين ٿا، جڏهن ته غريب ملڪ وڌيڪ پٺتي رهجي وڃن ٿا. * [[ترقيءَ جو نظريو]] (ڊولپمينٽ ٿيوري) – اهڙن [[نظريو|نظرين]] جو مجموعو، جيڪي اهو بيان ڪن ٿا ته سماج ۾ گهربل تبديلي ۽ ترقي حاصل ڪرڻ جا سڀ کان مؤثر طريقا ڪهڙا آهن. * [[ترقيءَ کان پوءِ جو نظريو]] (پوسٽ ڊولپمينٽ ٿيوري) – هن نظريي موجب [[بين الاقوامي ترقي]] جو سمورو تصور ۽ ان جي عملي پاليسيون دراصل دنيا جي ٻين علائقن تي اولهه ۽ اتر جي ملڪن جي بالادستي (هيجموني) جو عڪس آهن. == اصطلاح تي تنقيد == {{Further|ترقياتي امداد}} "ترقي پذير ملڪ" جي اصطلاح جي استعمال تي ڪيترين ئي پاسن کان تنقيد ڪئي وئي آهي. هن اصطلاح مان اهو تاثر پيدا ٿي سگهي ٿو ته اهڙا ملڪ [[ترقي يافته ملڪ]]ن جي ڀيٽ ۾ ڪنهن نه ڪنهن لحاظ کان گهٽ درجي جا آهن.<ref name=":7">{{cite web|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2015/01/04/372684438/if-you-shouldnt-call-it-the-third-world-what-should-you-call-it|title=If You Shouldn't Call It The Third World, What Should You Call It?|last=Silver|first=Marc|date=4 January 2015|website=NPR|access-date=5 March 2020|archive-date=1 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200401165708/https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2015/01/04/372684438/if-you-shouldnt-call-it-the-third-world-what-should-you-call-it|url-status=live}}</ref> اهو پڻ اهو مفروضو قائم ڪري سگهي ٿو ته سڀئي ملڪ لازمي طور اولهه جي روايتي [[معاشي ترقي]] واري نموني تي هلڻ چاهين ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ، جهڙوڪ [[ڪيوبا]] ۽ [[ڀوٽان]]، ڄاڻي واڻي اهڙو رستو اختيار نٿا ڪن.{{clarify|date=July 2023}}<ref name="Karma Ura">{{cite book|url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2009/305/pdf/mono_1en_bt_dev_stry.pdf|title=The Bhutanese development story|last=Ura|first=Karma|year=2009|publisher=Heidelberg University Library|doi=10.11588/xarep.00000305|access-date=17 September 2012|archive-date=3 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203013407/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2009/305/pdf/mono_1en_bt_dev_stry.pdf|url-status=live}}</ref> ان جي بدران [[مجموعي قومي خوشحالي]] (گروس نيشنل ھيپينيس) جهڙن متبادل اشاريَن کي پڻ اهم سمجهيو ويو آهي. "ترقي پذير" ۽ "پٺتي پيل" ملڪن جي اصطلاحن تي ابتدائي تنقيد ڪندڙن مان هڪ مشهور مؤرخ ۽ عالم [[والٽر راڊني]] هو، جنهن 1973ع ۾ آمريڪا ۽ آفريڪا ۽ ايشيا جي ملڪن جي معاشي، سماجي ۽ سياسي حالتن جو تقابلي جائزو وٺندي انهن اصطلاحن تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite book|url=http://abahlali.org/files/3295358-walter-rodney.pdf|title=How Europe Underdeveloped Africa|last=Rodney|first=Walter|date=1973|publisher=Bogle-L'Ouverture Publications, London and Tanzanian Publishing House, Dar-Es-Salaam|language=en|page=25|access-date=12 May 2019|archive-date=3 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503095007/http://abahlali.org/files/3295358-walter-rodney.pdf|url-status=live}}</ref>{{clarify|reason=What was his criticism? Why did he not like those terms?|date=April 2020}} "ترقي پذير ملڪ" جي ڪا به عالمي طور قبوليل ۽ طئي ٿيل وصف موجود ناهي.<ref name="unstated.un.org">{{cite web |title=Millennium Development Indicators: World and regional groupings |url=https://unstats.un.org/unsd/mi/worldmillennium.htm |publisher=[[United Nations Statistics Division]] |date=2003 |at=Note b |access-date=13 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20050210031555/http://unstats.un.org/unsd/mi/worldmillennium.htm |archive-date=10 February 2005 }}</ref> [[معاشيات دان]] [[جيفري ساڪس]] موجب، اڄ جي [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته]] ۽ ترقي پذير دنيا جي وچ ۾ فرق گهڻو ڪري ويهين صديءَ جي پيداوار آهي.<ref name="The End of Poverty">{{cite book |last=Sachs |first=Jeffrey |year=2005 |title=The End of Poverty |publisher=The Penguin Press |location=New York, New York |isbn=1-59420-045-9|title-link=The End of Poverty}}{{page needed|date=December 2019}}</ref> مرحوم عالمي صحت جي ماهر [[هانس روزلنگ]] پڻ انهن اصطلاحن جي مخالفت ڪئي ۽ کين "پراڻو" تصور قرار ڏنو. سندس خيال هو ته اهي اصطلاح ان مفروضي تي ٻڌل آهن ته دنيا رڳو امير ۽ غريب ملڪن ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته حقيقت ۾ دنيا جي اڪثريت ملڪ وچولي آمدني وارا آهن.<ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think">{{cite book|last1=Rosling|first1=Hans|url=https://www.gapminder.org/factfulness-book/|title=Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World – And Why Things Are Better Than You Think|last2=Rosling|first2=Ola|last3=Rosling Rönnlund|first3=Anna|publisher=Sceptre|year=2018|isbn=978-1-250-10781-7|page=353|chapter=Chapter 1: The Gap Instinct|author-link=Hans Rosling|access-date=5 March 2020|chapter-url=https://books.google.com/books?id=N94sDwAAQBAJ&q=Factfulness+(the+book)|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410082631/https://www.gapminder.org/factfulness-book/|url-status=live}}</ref> واضح وصف نه هجڻ جي حوالي سان، پائيداريءَ جي ماهر ۽ [[گلوبل فوٽ پرنٽ نيٽورڪ]] جي باني [[ميٿس واڪرنيگل]] جو چوڻ آهي ته ملڪن کي صرف "ترقي يافته" ۽ "ترقي پذير" يا "اتر" ۽ "ڏکڻ" ۾ ورهائڻ نه وضاحتي آهي ۽ نه ئي حقيقت جي مناسب تشريح ڪري ٿو.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget">{{cite book|url=https://www.newsociety.com/Books/E/Ecological-Footprint|title=Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget|last1=Wackernagel|first1=Mathis|last2=Beyers|first2=Bert|publisher=New Society Publishers|year=2019|isbn=978-0-86571-911-8|location=Gabriola Island, BC, Canada|page=132|author-link=Mathis Wackernagel|access-date=26 February 2021|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230123431/https://www.newsociety.com/Books/E/Ecological-Footprint|url-status=live}}</ref> واڪرنيگل جي خيال ۾ اهڙي ٻٽي درجيبندي اصل ۾ [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) کي ضرورت کان وڌيڪ اهميت ڏيڻ واري سوچ جي عڪاسي ڪري ٿي.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget" /> واڪرنيگل ۽ روزلنگ ٻنهي جو چوڻ آهي ته حقيقت ۾ دنيا صرف ٻن قسمن جي ملڪن تي مشتمل ناهي، بلڪه 200 کان وڌيڪ ملڪ آهن، جيڪي فطرت جي ساڳين قانونن جي تابع آهن، پر هر هڪ جون پنهنجون الڳ خصوصيتون آهن.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget" /><ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think" /> "ترقي پذير" جو لفظ موجوده حالت کي ظاهر ڪري ٿو، نه ڪي لازمي طور مستقبل جي ترقيءَ جي رخ کي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان پوءِ، گڏيل قومن طرفان ترقي پذير قرار ڏنل ملڪن مان ڪيترن ئي ملڪن ۾ ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ معاشي واڌ جون شرحون ڏٺيون ويون آهن.<ref>{{cite journal|vauthors=Korotayev A, Zinkina J|date=2014|title=On the structure of the present-day convergence|url=https://www.academia.edu/30720894|journal=Campus-Wide Information Systems|volume=31|issue=2/3|pages=139–152|doi=10.1108/CWIS-11-2013-0064|access-date=10 January 2020|archive-date=8 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408054455/https://www.academia.edu/30720894|url-status=live}}</ref> "ترقي پذير" لفظ جي خوشگوار يا نرم تاثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيترين ئي [[بين الاقوامي تنظيم]]ن دنيا جي سڀ کان غريب ملڪن لاءِ [[گهٽ معاشي طور ترقي يافته ملڪ]] (ليس اڪاناميڪلي ڊيولپڊ ڪنٽريز) جو اصطلاح استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙن ملڪن کي ڪنهن به لحاظ کان ترقيءَ جي عمل ۾ اڳتي وڌندڙ نٿو چئي سگهجي. ان سان گڏ اهو به واضح ٿئي ٿو ته ترقي پذير دنيا جي اندر به زندگيءَ جي معيار ۽ ترقيءَ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2015ع ۾ [[ورلڊ بئنڪ]] اعلان ڪيو ته "ترقي يافته/ترقي پذير دنيا" واري درجيبندي هاڻي گهڻي لاڳاپيل نه رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻارن جي موت جي شرح، زرخيزيءَ جي شرح ۽ انتهائي غربت جهڙن عالمي اشاريَن ۾ نمايان بهتري اچي چڪي آهي.<ref name=":5">{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/should-we-continue-use-term-developing-world|title=Should we continue to use the term "developing world"?|date=16 November 2015|website=World Bank blogs|access-date=5 March 2020|archive-date=11 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230211131900/https://blogs.worldbank.org/opendata/should-we-continue-use-term-developing-world|url-status=live}}</ref> ورلڊ بئنڪ پنهنجي ''[[ورلڊ ڊيولپمنٽ انڊيڪيٽرز]]'' (WDI) جي 2016ع واري اشاعت کان وٺي پنهنجي انگن اکرن جي پيشڪش ۾ "ترقي يافته" ۽ "ترقي پذير" ملڪن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻن درجن واري اها ورهاست هاڻي پراڻي سمجهي وڃي ٿي.<ref name=":6" /> ان ڪري ورلڊ بئنڪ آهستي آهستي هن اصطلاح جو استعمال ختم ڪري رهي آهي. هاڻي ان جون رپورٽون، جهڙوڪ ''ورلڊ ڊيولپمنٽ انڊيڪيٽرز'' ۽ ''[[گلوبل مانيٽرنگ رپورٽ (ورلڊ بينڪ)|گلوبل مانيٽرنگ رپورٽ]]''، انگ اکر سڄي دنيا، مختلف علائقن ۽ آمدنيءَ جي گروهن موجب پيش ڪن ٿيون، پر "ترقي پذير دنيا" لاءِ الڳ درجو استعمال نٿيون ڪن.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/2016-edition-world-development-indicators-out-three-features-you-wont-want-miss|title=The 2016 edition of World Development Indicators is out: three features you won't want to miss|publisher=World Bank Blogs |work=Data Blog |first1=Neil |last1=Fantom |first2=Tariq |last2=Khokhar |first3=Edie |last3=Purdie |date=15 April 2016 |language=en|access-date=5 March 2020|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306194624/https://blogs.worldbank.org/opendata/2016-edition-world-development-indicators-out-three-features-you-wont-want-miss|url-status=live}}</ref> == گڏيل خصوصيتون == === حڪومت، سياست ۽ انتظام === ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن مڪمل [[خود اراديت]] ۽ [[جمهوريت]] ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ حاصل ڪئي. انهن مان گهڻا [[نوآباديات جي خاتمي]] کان اڳ يورپي سامراجي طاقتن جي حڪمراني هيٺ هئا. ترقي پذير ملڪن جا سياسي نظام هڪ ٻئي کان مختلف آهن، پر 21هين صديءَ جي شروعات تائين گهڻن رياستن ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾ [[جمهوريت|جمهوري حڪومت]] قائم ڪري ورتي هئي، جيتوڻيڪ انهن جي ڪاميابي ۽ [[سياسي آزادي]] جي سطح ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref>{{cite journal|last1=Palat|first1=Ravi Arvind|date=April 2010|title=World Turned Upside Down? Rise of the global South and the contemporary global financial turbulence|journal=Third World Quarterly|volume=31|issue=3|pages=365–384|doi=10.1080/01436597.2010.488465}}</ref> ترقي پذير ملڪن جي رهواسين کي جمهوري نظامن سان سندن اتر وارن ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ دير سان ۽ وڌيڪ اوچتي نموني متعارف ڪرايو ويو، ۽ ڪيترين ئي حالتن ۾ سرڪاري ۽ غيرسرڪاري ادارن طرفان سياسي شرڪت کي هٿي وٺرائڻ لاءِ خاص ڪوششون ڪيون ويون. [[سماجيات دان]] [[پيٽرڪ هيلر]] جي مطابق، "اثرائتي [[شهريت]]" مان مراد شهري ۽ سياسي ميدان ۾ قانوني حقن ۽ انهن حقن کي عملي طور بامعنيٰ نموني استعمال ڪرڻ جي حقيقي صلاحيت جي وچ ۾ موجود وٿي کي گهٽائڻ آهي.<ref>{{cite journal|last1=Heller|first1=Patrick|date=October 2012|title=Democracy, Participatory Politics and Development: Some Comparative Lessons from Brazil, India and South Africa|journal=Polity|volume=44|issue=4|pages=643–665|doi=10.1057/pol.2012.19}}</ref> شهريت کان علاوه، ترقي پذير ملڪن ۾ سرحد پار انساني چرپر جي سياست بابت تحقيق پڻ [[انساني لڏپلاڻ]] بابت بحثن ۾ اهم ڄاڻ فراهم ڪئي آهي، جيڪا ترقي يافته ملڪن تي روايتي ڌيان جي توازن لاءِ هڪ اهم اضافو سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Haas|first1=Hein de|title=The age of migration: international population movements in the modern world|last2=Castles|first2=Stephen|last3=Miller|first3=Mark J|date=2020|isbn=978-1-352-00798-5|pages=96–123|publisher=Bloomsbury Academic|oclc=1143614574}}</ref> ڪجهه سياسي سائنسدانن ترقي پذير ملڪن ۾ لڏپلاڻ جي انتظام لاءِ ٽن بنيادي نمونن جي سڃاڻپ ڪئي آهي: '''قوميت تي ٻڌل''' (نيشنلائيزنگ)، '''ترقياتي''' (ڊولپمينٽل) ۽ '''نو-آزاد خيالي''' (نئولبرل) لڏپلاڻ جي انتظام جا نظام.<ref>{{cite journal|last1=Adamson|first1=Fiona B.|last2=Tsourapas|first2=Gerasimos|date=24 October 2019|title=The Migration State in the Global South: Nationalizing, Developmental, and Neoliberal Models of Migration Management|journal=International Migration Review|volume=54|issue=3|pages=853–882|doi=10.1177/0197918319879057|doi-access=free}}</ref> === معيشت === آزادي ۽ [[نوآباديات جي خاتمي]] کان پوءِ ڪيترائي ترقي پذير ملڪ سياسي ۽ معاشي بي استحڪاميءَ جي دور مان گذريا، جتي بنيادي ڍانچي، صنعت ۽ معاشي سرگرمين جي بحاليءَ جي سخت ضرورت هئي. ان سبب گهڻن ملڪن کي پنهنجي معيشت کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ پرڏيهي سيڙپڪاري تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. بهرحال، ڪيترين حالتن ۾ اهڙي پرڏيهي سيڙپڪاري جو ڍانچو استحصالي رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ منظم استحصال ۽ اڻبرابري پيدا ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Angeles |first1=Luis |date=29 November 2006 |title=Income inequality and colonialism |journal=European Economic Review |volume=51 |issue=5 |pages=1155–1176 |doi=10.1016/j.euroecorev.2006.09.001 |url=http://hummedia.manchester.ac.uk/schools/soss/economics/discussionpapers/EDP-0543.pdf }}</ref> خاص طور تي، خام مال جي برآمد مان گهڻو فائدو ترقي يافته ملڪن کي حاصل ٿيو، جڏهن ته [[تحفظ پسندي]] (پروٽيڪشنزم) جهڙين پاليسين وسيلا مالا مال ترقي پذير ملڪن جي معاشي خودمختياري ۽ صنعتي ترقيءَ کي محدود ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Bairoch |first=Paul |date=1993 |title=Economics and world history |url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/E/bo3683965.html |publisher=University of Chicago Press |pages=88–98 |isbn=0-226-03462-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260206003720/https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/E/bo3683965.html |archive-date=6 February 2026 |access-date=24 October 2025 |url-status=bot: unknown }}</ref> ان کان علاوه، [[اولهه جي دنيا]] جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون ۽ برانڊ سستي مزدوريءَ جي ڳولا ۾ ترقي پذير ملڪن جي گهٽ اجرتن ۽ روزگار جي محدود موقعن مان فائدو وٺندي [[سوئيٽ شاپ]] (Sweatshop) قائم ڪن ٿيون، جتي مزدورن کان انتهائي استحصالي حالتن ۾ ڪم ورتو ويندو آهي. اهڙي منظم استحصال مان [[گلوبل نارٿ ۽ گلوبل سائوٿ|گلوبل نارٿ]] کي وڏو فائدو حاصل ٿيو آهي، جڏهن ته ڪيترائي ترقي پذير ملڪ اڃا تائين پائيدار ترقي حاصل ڪرڻ کان محروم رهيا آهن، ۽ ڪيترن ماهرن موجب اهو عمل اڄ تائين جاري آهي.<ref>{{cite report |last1=Kar |first1=Dev |last2=Schjelderup |first2=Guttorm |date=5 December 2016 |title=Financial Flows and Tax Havens: Combining to Limit the Lives of Billions of People |url=https://gfintegrity.org/report/financial-flows-and-tax-havens-combining-to-limit-the-lives-of-billions-of-people/ |publisher=Global Financial Integrity |access-date=24 October 2025}}</ref> هن صورتحال کي اڪثر [[نو-نوآباديات]] (نئو ڪالونيلئزم) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ترقي يافته ملڪ گهٽ ترقي يافته ملڪن مان اهڙي نموني فائدو وٺندا آهن، جيڪو نوآبادياتي دور سان مشابهت رکي ٿو. ان جو لازمي مطلب اهو ناهي ته اڳوڻيون نوآباديون اڃا تائين پنهنجي اڳوڻن سامراجي ملڪن جي سڌي ڪنٽرول هيٺ آهن، بلڪه مراد اهڙو استحصالي تعلق آهي، جيڪو نوآبادياتي نظام جهڙو هجي.<ref>{{cite web|title=Neocolonialism|url=https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|access-date=1 April 2019|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=25 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725235643/https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|url-status=live}}</ref> اهڙين حالتن ۾ ترقي پذير ملڪ پنهنجي قدرتي وسيلن ۽ انساني محنت کي پنهنجن ملڪن جي ترقيءَ بدران امير ملڪن جي وڌيڪ ترقي لاءِ استعمال ٿيڻ ڏين ٿا.<ref>{{cite news|last1=Hickel|first1=Jason|date=14 January 2017|title=Aid in reverse: how poor countries develop rich countries|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/jan/14/aid-in-reverse-how-poor-countries-develop-rich-countries|access-date=17 March 2019|archive-date=10 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010231327/https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/jan/14/aid-in-reverse-how-poor-countries-develop-rich-countries|url-status=live}}</ref> هن قسم جي عالمي معاشي ناانصافيءَ کي ختم ڪرڻ لاءِ اهم قدمن مان هڪ 1974ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ طرفان "[[نئين بين الاقوامي معاشي نظام]] جي قيام بابت پڌرائي" (ڊڪليئريشن آن دي اسٽيبلشمينٽ آف اي نيو انٽرنيشنل اڪانامڪ آرڊر) ۽ ان سان لاڳاپيل عملي پروگرام جي منظوري هئي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ملڪن جي قدرتي وسيلن تي خودمختياري ۽ صنعتي ترقيءَ جي حق جي حمايت ڪرڻ هو.<ref name=decl>{{cite journal |title=Declaration on the Establishment of a New International Economic Order. |url=https://digitallibrary.un.org/record/218450?ln=en |website=United Nations Digital Library |year=1974|access-date=16 December 2020}}</ref> وڏي پيماني تي، [[اتحاد]] جهڙوڪ گڏيل قومون عالمي معيشت ۾ وڌيڪ برابريءَ لاءِ سرگرم رهن ٿا ۽ انتهائي غربت، خوراڪ جي کوٽ، صحت، تعليم ۽ انساني حقن جهڙن معاملن لاءِ وسيلا وقف ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Global Issues |url=https://www.un.org/en/global-issues |access-date=24 October 2025 |website=United Nations |language=en}}</ref> اهي مسئلا خاص طور [[گلوبل سائوٿ]] جي ملڪن، خاص ڪري لاطيني آمريڪا، ڪيريبين ۽ آفريڪا ۾ وڌيڪ نمايان آهن. موجوده اندازن موجب، دنيا جي انتهائي غربت ۾ رهندڙ ماڻهن مان لڳ ڀڳ ٻه ٽهائي [[سب سهارا آفريڪا]] جي ملڪن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Ending Poverty |url=https://www.un.org/en/global-issues/ending-poverty |access-date=24 October 2025 |website=United Nations |language=en}}</ref><ref>{{Cite report |title=The Poverty, Prosperity, and Planet Report 2024 |url=https://www.worldbank.org/en/publication/poverty-prosperity-and-planet |access-date=24 October 2025}}</ref> ڪجهه ذريعن جو خيال آهي ته عالمي منڊيءَ ۾ چين جي وڌندڙ معاشي اثر رسوخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته [[برڪس]] (BRICS) جي ميمبر ملڪن جي عالمي حيثيت ۽ اثر ۾ مستقبل ۾ وڌيڪ واڌ اچي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Roy |first1=Pallavi |title=Economic growth, the UN and the Global South: an unfulfilled promise |journal=Third World Quarterly |date=2 July 2016 |volume=37 |issue=7 |pages=1284–1297 |doi=10.1080/01436597.2016.1154440 }}</ref> == گڏيل چئلينج == [[عالمي مسئلا|عالمي مسئلن]] مان اهي موضوع، جن تي ترقي پذير ملڪ گهڻو ڌيان ڏين ٿا، تن ۾ [[عولمگيريت]]، عالمي صحت جي حڪمراني، صحت، ۽ بيمارين جي روڪٿام جون ضرورتون شامل آهن. ان جي ابتڙ، ترقي يافته ملڪ اڪثر سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ ۾ جدت ۽ نون ايجادن جهڙن معاملن تي وڌيڪ ڌيان ڏين ٿا.<ref>{{cite journal|last1=Ager|first1=Alastair|last2=Yu|first2=Gary|last3=Hermosilla|first3=Sabrina|date=September 2012|title=Mapping the key issues shaping the landscape of global public health|journal=Global Public Health|volume=7|issue=sup1|pages=S16–S28|doi=10.1080/17441692.2012.679741|pmid=22765282}}</ref> گهڻن ترقي پذير ملڪن ۾ هيٺيون خاصيتون يا چئلينج عام طور موجود هوندا آهن:<ref name="UN2018">{{cite web |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldc-criteria.html |title=Criteria For Identification Of LDCs |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]], Development Policy and Analysis Division |access-date=2 March 2018 |date=4 March 2010 |archive-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620211438/https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldc-criteria.html |url-status=live}}</ref><ref name="Criteria">UN-OHRLLS {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20190725125957/http://unohrlls.org/about-ldcs/criteria-for-ldcs/ Criteria for Identification and Graduation of LDCs]}}.</ref> * [[غربت]] جون بلند شرحون – جن کي ٽن سالن جي اوسط [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) في فرد جي بنياد تي ماپيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن في فرد GNI (2018ع موجب) 1,025 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ هجي، ته ملڪ کي [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]] قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref name="Criteria" /> * [[انساني وسيلا|انساني وسيلن]] جي ڪمزوري – جنهن جو اندازو [[غذائيت]]، صحت، تعليم ۽ بالغن جي [[خواندگي]] جهڙن اشاريَن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي. * [[اقتصادي ڪمزوريءَ جو اشاريون]] (اڪانامڪ ولنربلٽي انڊيڪس) – جيڪو زرعي پيداوار جي غيراستحڪام، سامان ۽ خدمتن جي برآمد ۾ لاٿ چاڙهه، غيرروايتي معاشي سرگرمين جي اهميت، برآمدات جي مرڪزيت، ننڍڙي معيشت جي محدوديت، ۽ [[قدرتي آفت]]ن سبب بي گهر ٿيل آباديءَ جي تناسب جهڙن عنصرن تي ٻڌل هوندو آهي. انهن کان علاوه، ترقي پذير ملڪن کي ادائگين جي توازن (بيلنس آف پيمينٽس) جي بحران کي منهن ڏيڻ جو خطرو به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Camba-Crespo |first1=A. |last2=García-Solanes |first2=J. |last3=Torrejón-Flores |first3=F. |title=Current-account breaks and stability spells in a global perspective |journal=Applied Economic Analysis |date=7 July 2021 |volume=30 |issue=88 |pages=1–17 |doi=10.1108/AEA-02-2021-0029 |doi-access=free}}</ref> === شهري ڪچيون آباديون === {{Main|ڪچي آبادي}} [[گڏيل قومن جو انساني آبادي پروگرام]] (UN-Habitat) موجب، 2012ع ۾ ترقي پذير دنيا جي شهري آباديءَ مان لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو، يعني تقريباً 863 ملين ماڻهو، [[ڪچي آبادي|ڪچيون آباديون]] (سلمس) ۾ رهندا هئا.<ref name="UNHABITATswcr1213">{{cite web|title=State of the World's Cities Report 2012/2013: Prosperity of Cities|publisher=UNHABITAT|url=http://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/745habitat.pdf|access-date=4 October 2013|archive-date=4 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004233458/http://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/745habitat.pdf|url-status=live}}</ref> 2012ع ۾ ڪچين آبادين ۾ رهندڙ شهري آباديءَ جو تناسب [[سب سهارا آفريڪا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ (62 سيڪڙو) هو، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا]] (35 سيڪڙو)، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] (31 سيڪڙو) ۽ [[اوڀر ايشيا]] (28 سيڪڙو) هئا.<ref name="UNHABITATswcr1213" />{{rp|127}} يو اين-ھيبيٽيٽ جي رپورٽن موجب، ترقي پذير ملڪن جي شهري آباديءَ مان 43 سيڪڙو، جڏهن ته [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]]ن جي شهري آباديءَ مان 78 سيڪڙو ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهن ٿا.<ref name=grhs2003>[http://www.unhabitat.org/downloads/docs/grhs.2003.key.pdf The challenge of slums – Global report on Human Settlements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055009/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/grhs.2003.key.pdf |date=21 September 2013 }}, United Nations Habitat (2003)</ref> ڪچيون آباديون دنيا جي مختلف علائقن ۾ مختلف سببن جي ڪري وجود ۾ اچن ٿيون ۽ وڌنديون رهن ٿيون. انهن سببن ۾ تيز [[ڳوٺاڻن کان شهرن ڏانهن لڏپلاڻ]]، [[معاشي جمود]] ۽ اقتصادي بحران، بلند [[بيروزگاري]]، غربت، [[غيررسمي معيشت]]، زبردستي يا منصوبابنديءَ سان [[گيٽو]] بڻائڻ، ناقص شهري منصوبابندي، سياسي حالتون، قدرتي آفتون ۽ [[سماجي تڪرار]] شامل آهن.<ref name=whyslums>{{cite web |url=http://www.unhabitat.org/downloads/docs/4625_51419_GC%2021%20What%20are%20slums.pdf |title=What are slums and why do they exist? |archive-url=https://web.archive.org/web/20110206143558/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/4625_51419_GC%2021%20What%20are%20slums.pdf |archive-date=6 February 2011 |publisher=UN-Habitat |location=Kenya |date=April 2007}}</ref><ref>{{cite book |last1=Patton |first1=Carl V. |title=Spontaneous Shelter: International Perspectives and Prospects |date=1988 |publisher=Temple University Press |location=Philadelphia |isbn=978-0-87722-507-2}}{{pn|date=May 2025}}</ref><ref name=grhs2011>{{cite web |url=http://www.unhabitat.org/downloads/docs/GRHS.2003.2.pdf |title=Assessing Slums in the Development Context |publisher=United Nations Habitat Group |year=2011 |access-date=16 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140105025237/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/GRHS.2003.2.pdf |archive-date=5 January 2014}}</ref> مثال طور، جيئن غريب ملڪن ۾ آبادي وڌي ٿي، تيئن وڏي انگ ۾ ڳوٺاڻا ماڻهو شهرن ڏانهن لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نيون ڪچيون آباديون وجود ۾ اچن ٿيون.<ref name="Westra">{{cite journal |last=Westra |first=Richard |year=2011 |title=Renewing Socialist Development in the Third World |journal=Journal of Contemporary Asia |volume=41 |issue=4 |pages=519–543 |doi=10.1080/00472336.2011.610612}}</ref> ڪجهه شهرن ۾، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[سب سهارا آفريڪا]] جي ملڪن ۾، ڪچيون آباديون رڳو شهر جي ڪنڊائتن علائقن تائين محدود نه هونديون آهن، پر شهرن جي وڏي حصي تي پکڙيل هونديون آهن ۽ شهري آباديءَ جي وڏي حصي کي پنهنجي اندر شامل ڪنديون آهن. اهڙن شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن '''"ڪچي آبادين وارا شهر"''' (سلم سٽيز) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|title=Slum Cities and Cities with Slums" States of the World's Cities 2008/2009|publisher=UN-Habitat}}</ref> == موقعا == ترقي پذير ملڪن وٽ ڪيترائي اهڙا عنصر موجود آهن، جيڪي پائيدار معاشي ۽ سماجي ترقيءَ جا موقعا فراهم ڪري سگهن ٿا. انهن مان ڪجهه اهم هي آهن: * '''انساني سرمايو''' (ھيومن ڪيپيٽل) – تعليم يافته، صحتمند ۽ مهارت رکندڙ آبادي پيداوار وڌائڻ، جدت آڻڻ ۽ ڊگهي مدي واري معاشي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. * '''واپاري پاليسي''' (ٽريڊ پاليسي) – جن ملڪن واپار بابت وڌيڪ کليل ۽ گهٽ پابنديون رکندڙ پاليسيون اختيار ڪيون آهن، اهي عام طور انهن ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي، جن جون واپاري پاليسيون وڌيڪ محدود يا تحريف ٿيل رهيون آهن.<ref>{{cite journal |last=Harrison |first=Ann |title=Openness and Growth: A Time-series, Cross-country Analysis for Developing Countries |journal=Journal of Development Economics |volume=48 |issue=2 |date=1996 |pages=419–47 |doi=10.1016/0304-3878(95)00042-9 |bibcode=1996JDevE..48..419H |doi-access=free}}</ref> * '''سيڙپڪاري''' (انويسٽمينٽ) – ملڪي ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري معاشي واڌ ويجهه تي مثبت اثر وجهي ٿي. * '''تعليم''' – معياري تعليم انساني وسيلن جي صلاحيت وڌائي ٿي، جيڪا پيداوار، روزگار ۽ اقتصادي ترقيءَ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Verspoor |first=Adriaan |title=Pathways to Change: Improving the Quality of Education in Developing Countries |journal=World Bank Discussion Papers |volume=53}}</ref> * '''[[واپار لاءِ امداد]]''' (ايڊ فار ٽريڊ) – هي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 8 جي هدف 8.a.1 جو حصو آهي. ان جو مقصد ترقي پذير ملڪن کي واپار سان لاڳاپيل پروگرامن ۾ مدد فراهم ڪرڻ، واپار کي ترجيح ڏيڻ، واپاري صلاحيتن کي مضبوط ڪرڻ، واپاري ڪارڪردگي بهتر بنائڻ ۽ [[غربت]] گهٽائڻ آهي.<ref>{{cite web|title=Aid for Trade – Organisation for Economic Co-operation and Development|url=http://www.oecd.org/aidfortrade/|access-date=24 September 2020|website=www.oecd.org|language=en|archive-date=10 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910112200/https://www.oecd.org/aidfortrade/|url-status=live}}</ref> * '''عالمي ڀائيواري''' (گلوبل پارٽنرشپ) – [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 17 جي هڪ اهم شق، جيڪا ترقي پذير ملڪن لاءِ بين الاقوامي سيڙپڪاري، ٽيڪنالاجيءَ جي جدت، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ منصفاڻي واپار کي هٿي ڏيڻ لاءِ عالمي سهڪار جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=Goal 17: Partnerships for the Goals|url=https://www.globalgoals.org/17-partnerships-for-the-goals|access-date=25 September 2020|website=The Global Goals|language=en|archive-date=27 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927092335/https://www.globalgoals.org/17-partnerships-for-the-goals|url-status=live}}</ref> == ملڪن جون فهرستون == === بين الاقوامي مالياتي فنڊ موجب اُڀرندڙ ۽ ترقي پذير معيشتون === هيٺيان ملڪ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) جي ''World Economic Outlook Database'' موجب، {{as of|April 2023|alt=اپريل 2023ع}}، اُڀرندڙ ۽ ترقي پذير معيشتون شمار ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/groups-and-aggregates |title=World Economic Outlook, Database—WEO Groups and Aggregates Information, April 2023 |access-date=17 April 2023 |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416224423/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/groups-and-aggregates |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=18em}} *{{flag|Afghanistan}} *{{flag|Albania}} *{{flag|Algeria}} *{{flag|Angola}} *{{flag|Antigua and Barbuda}} *{{flag|Argentina}} *{{flag|Armenia}} *{{flag|Azerbaijan}} *{{flag|Bahamas}} *{{flag|Bahrain}} *{{flag|Bangladesh}} *{{flag|Barbados}} *{{flag|Belarus}} *{{flag|Belize}} *{{flag|Benin}} *{{flag|Bhutan}} *{{flag|Bolivia}} *{{flag|Bosnia and Herzegovina}} *{{flag|Botswana}} *{{flag|Brazil}} *{{flag|Brunei}} *{{flag|Burkina Faso}} *{{flag|Burundi}} *{{flag|Cambodia}} *{{flag|Cameroon}} *{{flag|Cape Verde}} *{{flag|Central African Republic}} *{{flag|Chad}} *{{flag|China}} *{{flag|Chile}} *{{flag|Colombia}} *{{flag|Comoros}} *{{flag|Democratic Republic of the Congo}} *{{flag|Republic of the Congo}} *{{flag|Costa Rica}} *{{flag|Djibouti}} *{{flag|Dominica}} *{{flag|Dominican Republic}} *{{flag|Ecuador}} *{{flag|Egypt}} *{{flag|El Salvador}} *{{flag|Equatorial Guinea}} *{{flag|Eritrea}} *{{flag|Eswatini|name=Eswatini (Swaziland)}} *{{flag|Ethiopia}} *{{flag|Fiji}} *{{flag|Gabon}} *{{flag|The Gambia}} *{{flag|Georgia (country)|name=Georgia}} *{{flag|Ghana}} *{{flag|Grenada}} *{{flag|Guatemala}} *{{flag|Guinea}} *{{flag|Guinea-Bissau}} *{{flag|Guyana}} *{{flag|Haiti}} *{{flag|Honduras}} *{{flag|Hungary}} *{{flag|India}} *{{flag|Indonesia}} *{{flag|Iran}} *{{flag|Iraq}} *{{flag|Ivory Coast}} *{{flag|Jamaica}} *{{flag|Jordan}} *{{flag|Kazakhstan}} *{{flag|Kenya}} *{{flag|Kiribati}} *{{flag|Kosovo}} *{{flag|Kuwait}} *{{flag|Kyrgyzstan}} *{{flag|Laos}} *{{flag|Lebanon}} *{{flag|Lesotho}} *{{flag|Liberia}} *{{flag|Libya}} *{{flag|Madagascar}} *{{flag|Malawi}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Maldives}} *{{flag|Mali}} *{{flag|Marshall Islands}} *{{flag|Mauritania}} *{{flag|Mauritius}} *{{flag|Mexico}} *{{flag|Federated States of Micronesia}} *{{flag|Moldova}} *{{flag|Mongolia}} *{{flag|Montenegro}} *{{flag|Morocco}} *{{flag|Mozambique}} *{{flag|Myanmar}} *{{flag|Namibia}} *{{flag|Nauru}} *{{flag|Nepal}} *{{flag|Nicaragua}} *{{flag|Niger}} *{{flag|Nigeria}} *{{flag|North Macedonia}} *{{flag|Oman}} *{{flag|Pakistan}} *{{flag|Palau}} *{{flag|Palestine}} *{{flag|Panama}} *{{flag|Papua New Guinea}} *{{flag|Paraguay}} *{{flag|Peru}} *{{flag|Philippines}} *{{flag|Poland}} *{{flag|Qatar}} *{{flag|Romania}} *{{flag|Russia}} *{{flag|Rwanda}} *{{flag|Saint Kitts and Nevis}} *{{flag|Saint Lucia}} *{{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} *{{flag|Samoa}} *{{flag|São Tomé and Príncipe}} *{{flag|Saudi Arabia}} *{{flag|Senegal}} *{{flag|Serbia}} *{{flag|Seychelles}} *{{flag|Sierra Leone}} *{{flag|Solomon Islands}} *{{flag|Somalia}} *{{flag|South Africa}} *{{flag|South Sudan}} *{{flag|Sri Lanka}} *{{flag|Sudan}} *{{flag|Suriname}} *{{flag|Syria}} *{{flag|Tajikistan}} *{{flag|Tanzania}} *{{flag|Thailand}} *{{flag|Timor-Leste}} *{{flag|Togo}} *{{flag|Tonga}} *{{flag|Trinidad and Tobago}} *{{flag|Tunisia}} *{{flag|Turkey}} *{{flag|Turkmenistan}} *{{flag|Tuvalu}} *{{flag|Uganda}} *{{flag|Ukraine}} *{{flag|United Arab Emirates}} *{{flag|Uruguay}} *{{flag|Uzbekistan}} *{{flag|Vanuatu}} *{{flag|Venezuela}} *{{flag|Vietnam}} *{{flag|Yemen}} *{{flag|Zambia}} *{{flag|Zimbabwe}} {{div col end}} '''اهي ملڪ جيڪي IMF جي فهرست ۾ شامل ناهن''' *{{flag|Abkhazia}} *{{flag|Cuba}} *{{flag|North Korea}} *{{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}} *{{flag|South Ossetia}} === ورلڊ بئنڪ موجب وڌيڪ آمدني وارا ملڪ (صرف ترقي پذير ملڪ) === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Antigua and Barbuda}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XN |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Bahamas}} * {{flag|Bahrain}} * {{flag|Barbados}} * {{flag|Brunei}} * {{flag|Chile}} * {{flag|Costa Rica}} * {{flag|Guyana}} * {{flag|Hungary}} * {{flag|Kuwait}} * {{flag|Nauru}} * {{flag|Oman}} * {{flag|Palau}} * {{flag|Panama}} * {{flag|Poland}} * {{flag|Qatar}} * {{flag|Romania}} * {{flag|Russia}} * {{flag|Saudi Arabia}} * {{flag|Seychelles}} * {{flag|St. Kitts and Nevis}} * {{flag|Trinidad and Tobago}} * {{flag|United Arab Emirates}} * {{flag|Uruguay}} {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب مٿئين وچولي آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Albania}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XT |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041102/https://data.worldbank.org/country/XT |url-status=live }}</ref> * {{flag|Algeria}} * {{flag|Argentina}} * {{flag|Armenia}} * {{flag|Azerbaijan}} * {{flag|Belarus}} * {{flag|Belize}} * {{flag|Bosnia and Herzegovina}} * {{flag|Botswana}} * {{flag|Brazil}} * {{flag|Cape Verde}} * {{flag|China}} * {{flag|Colombia}} * {{flag|Cuba}} * {{flag|Dominica}} * {{flag|Dominican Republic}} * {{flag|Ecuador}} * {{flag|El Salvador}} * {{flag|Equatorial Guinea}} * {{flag|Fiji}} * {{flag|Gabon}} * {{flag|Georgia}} * {{flag|Grenada}} * {{flag|Guatemala}} * {{flag|Indonesia}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Iran, Islamic Rep.}} * {{flag|Jamaica}} * {{flag|Jordan}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Kazakhstan}} * {{flag|Kosovo}} * {{flag|Libya}} * {{flag|Malaysia}} * {{flag|Maldives}} * {{flag|Marshall Islands}} * {{flag|Mauritius}} * {{flag|Mexico}} * {{flag|Micronesia, Fed. Sts.}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Moldova}} * {{flag|Mongolia}} * {{flag|Montenegro}} * {{flag|North Macedonia}} * {{flag|Paraguay}} * {{flag|Peru}} * {{flag|Philippines}}<ref>{{cite news |last1=Cigaral |first1=Ian Nicolas P. |title=Philippines reaches upper-middle income status, World Bank says |url=https://business.inquirer.net/598325/philippines-reaches-upper-middle-income-status-world-bank-says |access-date=1 July 2026 |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=1 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260701201858/https://business.inquirer.net/598325/philippines-reaches-upper-middle-income-status-world-bank-says |archive-date=1 July 2026 |url-status=live}}</ref> * {{flag|Samoa}} * {{flag|Serbia}} * {{flag|South Africa}} * {{flag|Sri Lanka}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|St. Lucia}} * {{flag|St. Vincent and the Grenadines}} * {{flag|Suriname}} * {{flag|Thailand}} * {{flag|Tonga}} * {{flag|Turkey}} * {{flag|Turkmenistan}} * {{flag|Tuvalu}} * {{flag|Ukraine}} * {{flag|Vietnam}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب هيٺئين وچولي آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Angola}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XN |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Bangladesh}} * {{flag|Benin}} * {{flag|Bhutan}} * {{flag|Bolivia}} * {{flag|Cambodia}} * {{flag|Cameroon}} * {{flag|Comoros}} * {{flag|Congo, Rep.}} * {{flag|Djibouti}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|Eswatini}} * {{flag|Ghana}} * {{flag|Guinea}} * {{flag|Haiti}} * {{flag|Honduras}} * {{flag|India}} * {{flag|Ivory Coast}} * {{flag|Kenya}} * {{flag|Kiribati}} * {{flag|Kyrgyzstan}} * {{flag|Laos}} * {{flag|Lebanon}} * {{flag|Lesotho}} * {{flag|Mauritania}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Myanmar}} * {{flag|Namibia}} * {{flag|Nepal}} * {{flag|Nicaragua}} * {{flag|Nigeria}} * {{flag|Pakistan}} * {{flag|Papua New Guinea}} * {{flag|São Tomé and Príncipe}} * {{flag|Senegal}} * {{flag|Solomon Islands}} * {{flag|Tajikistan}} * {{flag|Tanzania}} * {{flag|Timor-Leste}} * {{flag|Togo}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Uzbekistan}} * {{flag|Vanuatu}} * {{flag|Venezuela}} * {{flag|West Bank and Gaza}} * {{flag|Zambia}} * {{flag|Zimbabwe}} {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب گهٽ آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Afghanistan}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XM |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Burkina Faso}} * {{flag|Burundi}} * {{flag|Central African Republic}} * {{flag|Chad}} * {{flag|Congo, Dem. Rep.}} * {{flag|Eritrea}} * {{flag|Ethiopia}} * {{flag|Gambia}} * {{flag|Guinea-Bissau}} * {{flag|Liberia}} * {{flag|Madagascar}} * {{flag|Malawi}} * {{flag|Mali}} * {{flag|Mozambique}} * {{flag|Niger}} * {{flag|North Korea}} * {{flag|Rwanda}} * {{flag|Sierra Leone}} * {{flag|Somalia}} * {{flag|South Sudan}} * {{flag|Sudan}} * {{flag|Syria}} * {{flag|Uganda}} * {{flag|Yemen}} {{div col end}} === اهي ملڪ ۽ علائقا جيڪي ترقي يافته معيشتن جي درجي ۾ شامل ٿيا === ڊسمبر 1979ع ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) پنهنجي "[[ترقي يافته ملڪ|صنعتي ملڪن]]" جي درجيبنديءَ ۾ ترميم ڪندي هيٺين "وڌيڪ ترقي يافته [[ابتدائي معاشي شعبو|ابتدائي پيداوار ڪندڙ]]" ملڪن کي شامل ڪيو: [[آسٽريليا]]، [[فنلينڊ]]، [[آئيس لينڊ]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[آئرلينڊ جي جمهوريه|آئرلينڊ]] ۽ [[اسپين]].<ref>{{cite book |last=Artis |first=M. J. |title=World Economic and Financial Surveys, 1988: Staff Studies for World Economic Outlook |date=1 January 1988 |publisher=[[International Monetary Fund]] |location=Washington, D.C. |isbn=978-1-4519-4367-2 |page=35 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781451943672/ch01.xml |access-date=15 April 2026 |chapter=I: How Accurate Is the World Economic Outlook? A Post Mortem on Short-Term Forecasting at the International Monetary Fund}}</ref><ref>{{cite book |last=Blöndal |first=Gísli |title=Fiscal Policy in the Smaller Industrial Countries, 1972-82 |date=15 March 1986 |publisher=International Monetary Fund |location=Washington, D.C |isbn=978-0-939934-53-9 |page=3 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9780939934539/ch001.xml |access-date=15 April 2026 |chapter=1 The Smaller Industrial Countries}}</ref><ref name="IMF 1979">{{cite web |title=International Monetary Fund Annual Report 1979 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781616351915/9781616351915.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=11, 21 |date=3 September 1979}}</ref> ان کان اڳ، صنعتي ملڪن جي فهرست صرف [[جي-7]] جي وڏين معيشتن ([[ڪينيڊا]]، [[فرانس]]، [[اٽلي]]، [[جاپان]]، [[برطانيا]]، [[آمريڪا]] ۽ [[اولهه جرمني]]) سان گڏ [[آسٽريا]]، [[بيلجيم]]، [[ڊينمارڪ]]، [[لگزمبرگ]]، [[نيدرلينڊ]]، [[ناروي]]، [[سوئيڊن]] ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] تائين محدود هئي.<ref name="IMF 1979" /> [[يونان]] ۽ [[پورچوگال]] کي آڪٽوبر 1989ع ۾ صنعتي ملڪن جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو،<ref name="IMF 1989">{{cite book |title=World Economic Outlook, October 1989 |date=January 1989 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781451944433/9781451944433.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |page=67 |isbn=978-1-4519-4443-3 }}</ref> جڏهن ته مئي 1997ع ۾ [[چار ايشيائي ٽائيگر]] معيشتن ۽ [[اسرائيل]] کي شامل ڪرڻ سان هن گروهه جو نالو تبديل ڪري '''[[ترقي يافته معيشت]]ون''' (Advanced Economies) رکيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سڀني معيشتن ۾ پيداوار واري شعبي ۾ روزگار جو حصو گهٽجندو پئي ويو.<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, May 1997 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781557756480/9781557756480.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |page=4 |date=15 May 1997}}</ref> هيٺ انهن ملڪن ۽ علائقن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪي تاريخي طور ترقي پذير سمجهيا ويندا هئا، پر هاڻي IMF طرفان ترقي يافته معيشتن (ترقي يافته ملڪ ۽ علائقا) جي فهرست ۾ شامل آهن: * {{flag|Australia}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Finland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Iceland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979"/> * {{flag|Ireland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|New Zealand}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Spain}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Greece}} (1989ع کان)<ref name="IMF 1989" /> * {{flag|Portugal}} (1989ع کان)<ref name="IMF 1989" /> * {{flag|East Germany}} (1990ع ۾ [[جرمني]] جو حصو بڻيو)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Hong Kong}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/weo0598/pdf/0598sta.pdf |title=IMF Advanced Economies List. World Economic Outlook, May 1998, p. 134 |access-date=15 January 2014 |archive-date=18 August 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000818233010/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/weo0598/pdf/0598sta.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Israel}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Singapore}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|South Korea}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Taiwan}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/><ref>تائيوان جي حيثيت تڪراري آهي؛ گڏيل قومن جا گهڻا ميمبر ملڪ [[چين]] جي تائيوان تي خودمختياري کي تسليم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ [[چين جي جمهوريه]] سان غيرسفارتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا. ڏسو: [[Foreign relations of Taiwan]].</ref> * {{flag|Cyprus}} (2001ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/pdf/append.pdf |title=World Economic Outlook, April 2001, p.157 |access-date=15 January 2014 |archive-date=13 September 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010913073731/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/pdf/append.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Slovenia}} (2007ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/pdf/statappx.pdf |title=World Economic Outlook, April 2007, p.204 |access-date=15 January 2014 |archive-date=5 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105062023/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/pdf/statappx.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Malta}} (2008ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2008, p.236 |access-date=15 January 2014 |archive-date=16 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516113641/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Czech Republic}} (2009ع کان)<ref name="IMF 2009">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2009, p.184 |access-date=15 January 2014 |archive-date=14 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114113955/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Slovakia}} (2009ع کان)<ref name="IMF 2009"/> * {{flag|Estonia}} (2011ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2011, p.172 |access-date=15 January 2014 |archive-date=6 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506073614/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Latvia}} (2014ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf |title=World Economic Outlook, April 2014, p.160 |access-date=21 May 2014 |archive-date=8 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408225045/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Lithuania}} (2015ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/pdf/text.pdf |title=World Economic Outlook, April 2015, p.48 |access-date=11 April 2015 |archive-date=13 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150413200149/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/pdf/text.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Croatia}} (2023ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, April 2023 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9798400224119/CH005.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=116, 121 |date=11 April 2023}}</ref> * {{flag|Bulgaria}} (2026ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, April 2026; Statistical Appendix |url=https://www.imf.org/-/media/files/publications/weo/2026/april/english/statsappendix.pdf |publisher=International Monetary Fund |access-date=3 May 2026 |location=Washington, D.C. |pages=92, 99 |date=14 April 2026}}</ref> '''هيٺين پنجن معيشتن بابت، ترقي يافته معيشت طور درج ٿيڻ کان اڳ سندن ترقياتي حيثيت بابت ڊيٽا موجود ناهي:''' * {{flag|San Marino}} (2012ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, October 2012, p.180 |access-date=4 August 2016 |archive-date=20 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020230354/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Macau}} (2016ع کان)<ref name="IMF 2016">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2016, p.148 |access-date=25 June 2016 |archive-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417162308/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Puerto Rico}} (2016ع کان)<ref name="IMF 2016"/> * {{flag|Andorra}} (2021ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, October 2021 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781513577524/ch004.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=83, 89 |date=12 October 2021}}</ref> * {{flag|Liechtenstein}} (2025ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, October 2025 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9798229023948/CH004.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=97, 104 |date=14 October 2025}}</ref> === نوان صنعتي ملڪ === هيٺيان ڏهه ملڪ '''[[نوان صنعتي ملڪ]]''' (Newly Industrialized Countries) جي درجيبندي ۾ شامل آهن. انهن ملڪن جون معيشتون اڃا ترقي يافته ملڪن جي درجي تائين نه پهتيون آهن، پر معاشي اشاريَن جي لحاظ کان اهي ٻين ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن کان وڌيڪ تيزيءَ سان ترقي ڪري چڪيون آهن: {{div col|colwidth=15em}} *{{flag|Brazil}} *{{flag|China}} *{{flag|India}} *{{flag|Indonesia}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Mexico}} *{{flag|Philippines}} *{{flag|South Africa}} *{{flag|Thailand}} *{{flag|Turkey}} {{div col end}} === برڪس ملڪ === هيٺيان ڏهه ملڪ '''[[اُڀرندڙ منڊيون|اُڀرندڙ منڊين]]''' (Emerging Markets) جي گروهه سان تعلق رکن ٿا ۽ گڏجي [[برڪس]] (BRICS) تنظيم جو حصو آهن: * {{flag|Brazil}} (2006ع کان) * {{flag|Russia}} (2006ع کان) * {{flag|India}} (2006ع کان) * {{flag|China}} (2006ع کان) * {{flag|South Africa}} (2010ع کان) * {{flag|Egypt}} (2024ع کان) * {{flag|Ethiopia}} (2024ع کان) * {{flag|Iran}} (2024ع کان) * {{flag|United Arab Emirates}} (2024ع کان) * {{flag|Indonesia}} (2025ع کان) == سماج ۽ ثقافت == === ميڊيا ۾ پيشڪش === اولهه جي ميڊيا اڪثر ترقي پذير ملڪن جي هڪ عام ۽ يڪطرفي تصوير پيش ڪندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري [[ميڊيا جو تعصب|ميڊيا جي تعصب]] تي ٻڌل هوندي آهي. [[عوامي ميڊيا]] جا ادارا اڪثر [[غربت]] ۽ ٻين منفي پهلوئن تي غيرمتناسب ڌيان ڏيندا آهن. اهڙي قسم جي رپورٽنگ جي نتيجي ۾ ترقي پذير ملڪن بابت هڪ غالب تاثر پيدا ٿيو آهي، جنهن موجب ''[[عالمي ڏکڻ|عالمي ڏکڻ]]'' کي مغربي قدرن ۽ معيارن جي مقابلي ۾ سماجي، معاشي ۽ سياسي طور پٺتي پيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|title=Dependency Theory: A Useful Tool for Analyzing Global Inequalities Today?|url=https://www.e-ir.info/2016/11/23/dependency-theory-a-useful-tool-for-analyzing-global-inequalities-today/|access-date=21 February 2020|website=E-International Relations|date=23 November 2016|language=en-US|archive-date=2 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002023728/https://www.e-ir.info/2016/11/23/dependency-theory-a-useful-tool-for-analyzing-global-inequalities-today/|url-status=live}}</ref> عوامي ميڊيا جو ڪردار اڪثر [[اتر–ڏکڻ ورهاست|عالمي اتر]] ۽ [[عالمي ڏکڻ]] جي وچ ۾ فرق کي نمايان ڪري ٿو، ۽ ڪيترن محققن جي نظر ۾ اهو ان ورهاست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۾ به ڪردار ادا ڪري ٿو. عوامي ميڊيا ان ڳالهه تي پڻ اثرانداز ٿيندي آهي ته ترقي پذير ملڪن جا ماڻهو ڪهڙي قسم جي معلومات حاصل ڪن ٿا. خبرون گهڻو ڪري ترقي يافته ملڪن بابت هونديون آهن، جنهن سبب معلومات جي وهڪري ۾ عدم توازن پيدا ٿيندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Philo |first1=Greg |title=An unseen world: How the media portrays the poor |journal=The UNESCO Courier |date=November 2001 |volume=54 |issue=11 |pages=44–46 |id={{ProQuest|207594362}} |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000124294.locale=en |access-date=16 July 2022 |archive-date=16 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220716164506/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000124294.locale=en |url-status=live }}</ref> نتيجي طور، ترقي پذير ملڪن جا رهواسي ٻين ترقي پذير ملڪن بابت محدود معلومات حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته ترقي يافته ملڪن بابت کين گهڻي مقدار ۾ خبرون ۽ رپورٽون ملنديون آهن. == پڻ ڏسو == * [[نوآباديات]] * [[ترقي يافته ملڪ]] * [[معاشي معجزو]] * [[بين الاقوامي ترقي]] * [[زرعي سڌارا]] * [[في بالغ فرد دولت موجب ملڪن جي فهرست]] * [[ترقي پذير ملڪن مان عورت لڏپلاڻ ڪندڙ مزدور]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Library resources box}} * {{Wikiquote-inline}} {{Global economic classifications}} {{South-South}} {{Authority control}} [[زمرو:معاشي گلوبلائزيشن]] [[زمرو:جاگرافيائي نون اصطلاحن]] [[زمرو:معاشي لحاظ کان ملڪن جي درجيبندي]] [[زمرو:بين الاقوامي ترقي|ملڪ]] [[زمرو:معاشي جاگرافي]] [[زمرو:معاشي ترقي|ملڪ]] [[زمرو:لطيف اصطلاح]] [[زمرو:انساني جاگرافي]] [[زمرو:سياسي توهين آميز اصطلاح]] [[زمرو:پائيدار ترقي]] [[زمرو:سامراجيت جا اڀياس]] [[زمرو:انساني جاگرافي]] [[زمرو:انساني ترقي جي انڊيڪسن جي لحاظ کان ملڪن جون فهرستون]] [[زمرو:گهٽ ترقي وارا ملڪ]] fo6b1f60rl7fi4etfhn58z4kz1vtwnq 400501 400500 2026-08-03T12:33:19Z Ibne maryam 17680 400501 wikitext text/x-wiki {{Short description|اهڙو ملڪ جنهن ۾ زندگيءَ جو معيار نسبتاً گهٽ هجي}} [[File:Compartison of countries by their level of development.svg|thumb|upright=1.8|ملڪن جي ترقيءَ جي سطح موجب ڀيٽ (ڇهه معيار: HDI، WESP، WB، DAC، IMF، پيرس ڪلب) {{legend|#08306b|4 يا وڌيڪ معيار}} {{legend|#2979b9|3 معيار}} {{legend|#73b2d8|2 معيار}} {{legend|#c8dcf0|1 معيار}}]] '''ترقي پذير ملڪ''' اهڙو [[ملڪ]] هوندو آهي، جنهن جو [[ثانوي معاشي شعبو|صنعتي بنياد]] نسبتاً گهٽ ترقي يافته هجي ۽ جنهن جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون (HDI)]] [[ترقي يافته ملڪ]]ن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي.<ref>{{cite book|last1=O'Sullivan|first1=Arthur|first2=Steven M.|last2=Sheffrin|title=Economics: Principles in Action|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2003}}</ref> تنهن هوندي به، هن وصف تي عالمي سطح تي مڪمل اتفاق موجود ناهي، ۽ نه ئي اهو واضح طور طئي ٿيل آهي ته ڪهڙا ملڪ هن زمري ۾ اچن ٿا. اصطلاح '''گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ''' ('''LMIC''') ۽ '''نئين اُڀرندڙ معيشت''' ('''NEE''') ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي جي بدران استعمال ڪيا ويندا آهن، پر اهي بنيادي طور رڳو ملڪن جي معاشي حالت ڏانهن اشارو ڪن ٿا. [[ورلڊ بئنڪ]] دنيا جي معيشتن کي في فرد [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) جي بنياد تي چار گروهن ۾ ورهائي ٿي: وڌيڪ آمدني، مٿئين وچولي آمدني، هيٺئين وچولي آمدني ۽ گهٽ آمدني واريون معيشتون. [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]]، [[زمين سان گهيريل ترقي پذير ملڪ]] ۽ [[ننڍيون ٻيٽ نما ترقي پذير رياستون]]، ترقي پذير ملڪن جا ذيلي گروهه آهن. ان جي ابتڙ ملڪن کي عام طور [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت|وڌيڪ آمدني وارا ملڪ]] يا [[ترقي يافته ملڪ]] چيو ويندو آهي. هن اصطلاح جي استعمال بابت اختلاف موجود آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته اهو دنيا کي "اسان" ۽ "هو" جهڙن پراڻن ورهاستن ۾ ورهائڻ واري سوچ کي برقرار رکي ٿو.<ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think" /> 2015ع ۾ ورلڊ بئنڪ اعلان ڪيو ته "ترقي يافته/ترقي پذير" جي درجيبندي هاڻي اڳ جيتري لاڳاپيل نه رهي آهي، تنهن ڪري اها آهستي آهستي هن اصطلاح جو استعمال ختم ڪندي. ان جي بدران، رپورٽن ۾ انگ اکر علائقن ۽ آمدنيءَ جي گروهن جي بنياد تي پيش ڪيا ويندا. ڪجهه ماڻهو '''[[گلوبل سائوٿ]]''' (Global South) جي اصطلاح کي ترقي پذير ملڪن جي متبادل طور استعمال ڪن ٿا. ترقي پذير ملڪن ۾ اڪثر ڪجهه گڏيل خصوصيتون ملن ٿيون، جيڪي گهڻو ڪري سندن تاريخ يا جاگرافيءَ سان لاڳاپيل هونديون آهن. اهي ئي خاصيتون آهن، جن کي ورلڊ بئنڪ ۽ گڏيل قومون پنهنجن انگن اکرن ۽ وصفن ۾ استعمال ڪن ٿيون. ٻئي طرف [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) جي درجيبندي بنيادي طور مالي انضمام ۽ مالي استحڪام تي ٻڌل هوندي آهي، نه ته سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جي مجموعي سطح تي. انهيءَ ڪري IMF پنهنجي درجيبنديءَ ۾ "ملڪن" بدران "مارڪيٽن" يا "معيشتن" جا اصطلاح استعمال ڪري ٿو. ان کان علاوه، يورو اختيار ڪرڻ سان ڪيترن ئي يورپي ملڪن کي IMF طرفان مالي انضمام جي بنياد تي فوري طور ترقي يافته معيشتن جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو، جيتوڻيڪ انهن جي سماجي يا معاشي ترقيءَ جي ٻين پهلوئن کي ان بنياد تي نه پرکيو ويو. ورلڊ بئنڪ جي وصف موجب، گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن ۾ عام طور محفوظ [[پيئڻ جو پاڻي]]، [[صفائي سٿرائي]] ۽ [[حفظان صحت]] جون سهولتون گهٽ هونديون آهن، [[توانائي جي غربت]] وڌيڪ هوندي آهي، ۽ [[فضائي آلودگي]]، [[پاڻي جي آلودگي]]، [[کليل هنڌن تي رفع حاجت]] ۽ ٻين قسمن جي آلودگيءَ جا مسئلا وڌيڪ هوندا آهن. انهن ملڪن ۾ [[نظرانداز ڪيل استوائي بيماريون]] ۽ ٻين وچڙندڙ بيمارين جو بار به وڌيڪ هوندو آهي، [[روڊ ٽريفڪ حادثا]] وڌيڪ ٿيندا آهن ۽ بنيادي ڍانچي (انفرا اسٽرڪچر) جو معيار پڻ عام طور گهٽ هوندو آهي. ان کان علاوه، انهن ملڪن ۾ اڪثر بيروزگاري، غربت، بک، انتهائي غربت، ٻارن کان پورهيو وٺڻ، غذائي کوٽ، بي گهر هجڻ، منشيات جو استعمال، جسم فروشي، وڌندڙ آبادي، شهري بدامني، ماهر ماڻهن جي لڏپلاڻ، وڏي غيررسمي معيشت، ڏوهن جون بلند شرحون (جهڙوڪ ڀتو خوري، ڦر، چوري، قتل، هٿيارن، منشيات ۽ انساني اسمگلنگ، اغوا ۽ زنا بالجبر)، قيدين جو وڌيڪ انگ، تعليم جي گهٽ سطح، معاشي اڻبرابري، اسڪول ڇڏڻ، خانداني منصوبابنديءَ تائين محدود رسائي، ننڍي عمر ۾ حمل، غيررسمي آباديون ۽ ڪچيون آباديون، سرڪاري سطح تي بدعنواني ۽ سياسي عدم استحڪام جهڙا مسئلا وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾، ترقي پذير ملڪن ۾ [[قانون جي حڪمراني]] به گهڻو ڪري ڪمزور هوندي آهي. [[صحت جي سار سنڀال]] تائين رسائي به گهڻو ڪري محدود هوندي آهي. ترقي پذير ملڪن ۾ رهندڙ ماڻهن جي [[زندگيءَ جي اميد]] عام طور ترقي يافته ملڪن جي ماڻهن کان گهٽ هوندي آهي، جنهن جا اهم سبب گهٽ آمدني ۽ عوامي صحت جون ڪمزور حالتون آهن.. وچڙندڙ بيماريون، [[مادري موت]]، [[ٻارن جي موت]] ۽ [[شِيرخوار ٻارن جي موت]] جون شرحون پڻ عام طور وڌيڪ هونديون آهن. [[آبهوا جي تبديليءَ جا اثر]] پڻ ترقي پذير ملڪن تي وڌيڪ شديد ٿيڻ جا امڪان آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻا ملڪ [[آبهوا جي تبديليءَ جي حساسيت]] وڌيڪ رکن ٿا يا انهن ۾ [[آبهوا جي لچڪ]] گهٽ هوندي آهي. صحت جي شعبي ۾ اهڙن ملڪن لاءِ اڪثر "وسيلن جي کوٽ وارا ماحول" (ريسورس-پوئر سيٽنگز) يا "گهٽ وسيلن وارا ماحول" (لو-ريسورس سيٽنگز) جهڙا اصطلاح استعمال ڪيا ويندا آهن. ترقي پذير ملڪن ۾ عام طور آباديءَ جي وچئين عمر (ميڊيئن ايج) ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي. جيتوڻيڪ آباديءَ جي پوڙهائپ سڄي دنيا ۾ وڌي رهي آهي، پر ترقي پذير ملڪن ۾ اها رفتار نسبتاً سست رهي آهي.<ref>{{Cite book |title=World population ageing 2013}}{{pn|date=May 2025}}</ref> '''ترقياتي امداد''' يا '''ترقياتي سهڪار''' اهڙي مالي امداد کي چيو ويندو آهي، جيڪا پرڏيهي حڪومتون ۽ ٻيون تنظيمون ترقي پذير ملڪن جي معاشي، ماحولياتي، سماجي ۽ سياسي [[بين الاقوامي ترقي]] لاءِ فراهم ڪن ٿيون. جيڪڏهن [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران 2030ع تائين مقرر ڪيل [[پائيدار ترقي جا مقصد]] حاصل ٿي وڃن، ته ترقي پذير ملڪن کي درپيش ڪيترائي اهم مسئلا حل ٿي سگهن ٿا. '''ترقي پذير ملڪ''' يا '''اسرندڙ ملڪ''' (ڊولپنگ ڪنٽريز) اقتصادي طور پٺتي پيل [[ملڪ|ملڪن]] کي ”گهٽ اُسريل ملڪ“ سڏيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/Less%20Developed%20Counteries.php|title=Less Developed Counteries {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2021-01-30}}</ref> اھڙا ملڪ جن جي في ڪس ( پر ڪيپيٽا) مجموعي اندروني پيداوار(GNP) ساليانو ھڪ ھزار آمريڪي ڊالرن کان گھٽ ھجي.<ref>{Glossory Banking and Finance; by Shakil Faruqi;2nd edition; State Bank of Pakistan Page 265 }</ref> == ملڪن جي درجيبنديءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح == ملڪن کي ترقيءَ جي مختلف سطحن موجب درجيبند ڪرڻ لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Fialho |first1=Djalita |last2=Van Bergeijk |first2=Peter A. G. |title=The Proliferation of Developing Country Classifications |journal=[[The Journal of Development Studies]] |date=2017 |volume=53 |issue=1 |pages=99–115 |doi=10.1080/00220388.2016.1178383 |doi-access=free}}</ref> ڪنهن به ملڪ جي درجيبندي مختلف ذريعن موجب مختلف ٿي سگهي ٿي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي درجيبنديون يا انهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح توهين آميز به سمجهيا ويندا آهن. === آمدنيءَ جي گروهن موجب === [[File:High income economies.svg|thumb|right|2026ع ۾ ورلڊ بئنڪ موجب وڌيڪ آمدني وارين معيشتن جو نقشو|upright=1.6]] ورلڊ بئنڪ [[اٽلس طريقو]] (Atlas method) استعمال ڪندي في فرد [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) جي بنياد تي دنيا جي معيشتن کي هر سال 1 جولاءِ تي نئين سر چار گروهن ۾ ورهائي ٿي:<ref name=":9">{{cite web|title=New country classifications by income level: 2019–2020|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/new-country-classifications-income-level-2019-2020|access-date=12 February 2021|publisher=World Bank Blogs |work=Data Blog |date=1 July 2019 |language=en|archive-date=7 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107201418/https://blogs.worldbank.org/opendata/new-country-classifications-income-level-2019-2020|url-status=live}}</ref> * [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت|وڌيڪ آمدني وارا ملڪ]] (گهڻو ڪري [[ترقي يافته ملڪ]]ن سان مشابهت رکن ٿا) * مٿئين وچولي آمدني وارا ملڪ * هيٺئين وچولي آمدني وارا ملڪ * گهٽ آمدني وارا ملڪ اهي ٽيئي گروهه، جيڪي "وڌيڪ آمدني" وارا نه آهن، گڏيل طور '''گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ''' (LMICs) سڏبا آهن. مثال طور، مالي سال 2027ع لاءِ، گهٽ آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI موجوده آمريڪي ڊالرن موجب 1,135 ڊالر کان گهٽ هجي؛ هيٺئين وچولي آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 1,135 کان 4,495 ڊالرن جي وچ ۾ هجي؛ مٿئين وچولي آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 4,495 کان 14,375 ڊالرن جي وچ ۾ هجي؛ جڏهن ته وڌيڪ آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 14,375 ڊالرن کان وڌيڪ هجي.<ref name=CountriesByGNIperCapita>{{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups | title=World Bank Country and Lending Groups |website=World Bank Data Help Desk | access-date=1 July 2026 | archive-date=1 July 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260701154803/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups | url-status=live }}</ref> انهن حدن جي تاريخي تبديليءَ جا انگ اکر [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت#تاريخي حدون|تاريخي حدن]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا. === مارڪيٽن ۽ معاشي واڌ موجب === "ملڪ" بدران "مارڪيٽ" جو اصطلاح استعمال ڪرڻ مان عام طور مراد اها هوندي آهي ته ڌيان مجموعي معيشت بدران ملڪ جي مالي نظام ۽ سرمائيداري مارڪيٽن جي خاصيتن تي ڏنو پيو وڃي. * [[ترقي يافته ملڪ]] ۽ [[ترقي يافته مارڪيٽ]] * ترقي پذير ملڪن کي معاشي واڌ يا سرمائيداري مارڪيٽ جي ماپ موجب هيٺين ترتيب سان ورهايو ويندو آهي: ** [[نئون صنعتي ملڪ]] ** [[اُڀرندڙ مارڪيٽون]] ** [[سرحدي مارڪيٽون]] ** [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]] (جن کي ڪڏهن ڪڏهن گهٽ معاشي طور ترقي يافته ملڪ پڻ چيو ويندو آهي) ٻين معيارن موجب، ڪجهه ملڪ ترقيءَ جي وچولي مرحلي ۾ هوندا آهن، يا جيئن [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) [[سوويت يونين جي ٽٽڻ]] کان پوءِ انهن کي سڏيو، '''منتقليءَ وارا ملڪ''' (ڪنٽريز ان ترانزيشن). انهن ۾ [[مرڪزي ۽ اوڀر يورپ]] جا ملڪ (بشمول اهي مرڪزي يورپي ملڪ جيڪي گڏيل قومن ۾ "اوڀر يورپ گروپ" سان لاڳاپيل هئا)، اڳوڻي [[سوويت يونين]] جون وچ ايشيائي رياستون ([[قازقستان]]، [[ازبڪستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]]) ۽ [[منگوليا]] شامل هئا. 2009ع تائين IMF پنهنجي ''ورلڊ اڪانامڪ آئوٽ لڪ'' ۾ ملڪن کي '''ترقي يافته'''، '''اُڀرندڙ''' يا '''ترقي پذير''' معيشتن طور درجيبند ڪندو هو، جنهن جا بنيادي معيار هي هئا: (1) في فرد آمدني، (2) برآمدات جي تنوع (مثال طور، صرف تيل برآمد ڪندڙ ملڪ، جيتوڻيڪ انهن جي في فرد GDP وڌيڪ هجي، ترقي يافته درجي ۾ شامل نه ڪيا ويندا هئا جيڪڏهن لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو برآمدون تيل تي ٻڌل هجن)، ۽ (3) عالمي مالي نظام سان انضمام جي سطح.<ref>{{cite web|title=Q. How does the WEO categorize advanced versus emerging and developing economies?|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/faq.htm#q4b|access-date=20 July 2009|work=[[International Monetary Fund]]|archive-date=17 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200417061830/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/faq.htm#q4b|url-status=live}}</ref> === جاگرافي موجب === ترقي پذير ملڪن کي جاگرافيائي بنيادن تي پڻ ورهايو ويندو آهي: * [[ننڍيون ٻيٽ نما ترقي پذير رياستون]] – اهڙا ننڍڙا ٻيٽ وارا ملڪ، جيڪي عام طور هڪجهڙين [[پائيدار ترقي]] وارين مشڪلاتن کي منهن ڏين ٿا، جهڙوڪ محدود وسيلا، وڌندڙ پر ننڍڙي آبادي، ڏورانهين جڳهه، [[قدرتي آفت]]ن جو خطرو، ٻاهرين معاشي ڌڪن کان حساسيت، بين الاقوامي واپار تي گهڻو انحصار ۽ نازڪ ماحولياتي نظام. * [[زمين سان گهيريل ترقي پذير ملڪ]] – اهي [[زمين سان گهيريل ملڪ]]، جيڪي سمنڊ تائين سڌي رسائي نه هجڻ سبب معاشي ۽ ٻين ڪيترن ئي نقصانن کي منهن ڏيندا آهن. === ٻين معيارن موجب === * [[گهڻي قرض هيٺ آيل غريب ملڪ]] – IMF ۽ ورلڊ بئنڪ جي هڪ پروگرام تحت ڏنل درجيبندي. * [[منتقلي واري معيشت]] – اهڙي معيشت، جيڪا مرڪزي منصوبابنديءَ واري نظام مان [[مارڪيٽ تي ٻڌل معيشت]] ڏانهن منتقل ٿي رهي هجي. * گهڻ-رخي درجيبندي وارو نظام – هن خيال تحت ته مختلف ملڪن جون ترقياتي ترجيحون، وسيلا ۽ ادارياتي صلاحيتون مختلف هونديون آهن،<ref>{{Cite journal|last=Koch|first=Svea|name-list-style=vanc|date=1 June 2015|title=From Poverty Reduction to Mutual Interests? The Debate on Differentiation in EU Development Policy|journal=Development Policy Review|volume=33|issue=4|pages=479–502|doi=10.1111/dpr.12119|hdl=10419/199382 |doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> تنهن ڪري محققن ترقي پذير ملڪن کي غربت، اڻبرابري، پيداواري صلاحيت، جدت، سياسي رڪاوٽن ۽ ٻاهرين مالي وهڪرن تي انحصار جهڙن عنصرن جي بنياد تي پنجن الڳ گروهن ۾ ورهايو آهي، جيئن انهن جي ترقيءَ کي وڌيڪ جامع نموني سمجهي سگهجي.<ref>{{Cite journal|last1=Vázquez|first1=Sergio Tezanos|last2=Sumner|first2=Andy|date=December 2013|title=Revisiting the Meaning of Development: A Multidimensional Taxonomy of Developing Countries|journal=The Journal of Development Studies|volume=49|issue=12|pages=1728–1745|doi=10.1080/00220388.2013.822071}}</ref><ref>{{cite journal |last=Taeihagh |first=Araz |title=Crowdsourcing, Sharing Economies and Development |journal=Journal of Developing Societies |volume=33 |issue=2 |year=2017 |pages=191–222 |doi=10.1177/0169796x17710072 |arxiv=1707.06603}}</ref> === خود اعلان موجب === عام طور تي [[ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن]] (WTO) ڪنهن به ملڪ جي پنهنجي دعويٰ کي قبول ڪري ٿي ته اهو "ترقي پذير" آهي. ڪجهه ملڪ، جيڪي گذريل ويهن سالن دوران تقريباً هر معاشي اشاري موجب ترقي يافته بڻجي چڪا آهن، اڃا تائين پاڻ کي "ترقي پذير ملڪ" طور درجيبند ڪرائڻ تي اصرار ڪن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان کين WTO ۾ ڪجهه ترجيحي سهولتون ملن ٿيون. اهڙن ملڪن ۾ [[برونائي]]، [[هانگ ڪانگ]]، [[ڪويت]]، [[مڪائو]]، [[قطر]]، [[سنگاپور]] ۽ [[متحده عرب امارات]] شامل آهن، ۽ انهن جي هن خود اعلان ڪيل حيثيت تي تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web|date=26 July 2019|work=[[whitehouse.gov]]|title=Memorandum on Reforming Developing-Country Status in the World Trade Organization.|via=[[NARA|National Archives]]|url=https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/memorandum-reforming-developing-country-status-world-trade-organization|access-date=1 March 2021|archive-date=16 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230216200055/https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/memorandum-reforming-developing-country-status-world-trade-organization/|url-status=live}}</ref> == ترقيءَ جي ماپ ۽ تصور == [[File:Least Developed Countries.png|thumb|upright=1.6| {{legend|#007f00|[[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل|ايڪوساڪ (ECOSOC)]] موجب گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته معيشتون}} {{legend|#00ff00|ايڪوساڪ جي دائري کان ٻاهر گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته معيشتون}} {{legend|#ff0000|ترقي پذير معيشت جي درجي ۾ شامل ٿيل}}<br /> {{when|date=June 2016}}{{citation needed|date=June 2016}} ]] [[File:Map of countries by GDP (PPP) per capita in 2024.svg|thumb|upright=1.6|2026ع ۾ [[في فرد]] [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP){{Legend-col |{{Legend|#4B0082|>$70,000}} |{{Legend|#00008a|$60,000–70,000}} |{{Legend|#003c00|$50,000–60,000}} |{{Legend|#008f00|$40,000–50,000}} |{{Legend|#00f900|$30,000–40,000}} |{{Legend|#b3ff00|$20,000–30,000}} |{{Legend|#ffff00|$10,000–20,000}} |{{Legend|#ffd215|$5,000–10,000}} |{{Legend|#ff852f|$2,500–5,000}} |{{Legend|#ff0000|$1,000–2,500}} |{{Legend|#a30000|<$1,000}} |{{Legend|#b9b9b9|ڊيٽا موجود ناهي}} }}]] ڪنهن ملڪ جي ترقيءَ کي معاشي يا انساني عنصرن جي بنياد تي ماپي سگهجي ٿو. عام طور تي ترقي پذير ملڪ اهي هوندا آهن، جن پنهنجي آباديءَ جي لحاظ کان اڃا تائين [[صنعتيڪاري]] جي نمايان سطح حاصل نه ڪئي هجي، ۽ جن ۾ گهڻن حالتن ۾ [[زندگيءَ جو معيار]] وچولي يا گهٽ هوندو آهي. گهٽ آمدني ۽ آباديءَ جي تيز واڌ جي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Population and poverty">{{cite news|title=Population and poverty|url=https://www.unfpa.org/resources/population-and-poverty|access-date=21 September 2018|newspaper=United Nations Population Fund|language=en|archive-date=21 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521093951/https://www.unfpa.org/resources/population-and-poverty|url-status=live}}</ref> ڪنهن ملڪ جي ترقيءَ جو اندازو مختلف شمارياتي اشاريَن ذريعي لڳايو ويندو آهي، جهڙوڪ في فرد آمدني، في فرد [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP)، [[زندگيءَ جي اميد]]، خواندگيءَ جي شرح، آزاديءَ جو اشاريون ۽ ٻيا ڪيترائي عنصر. [[گڏيل قومون]] [[انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (HDI) تيار ڪيو، جيڪو مٿين ڪيترن ئي انگن اکرن کي گڏائي هڪ مرڪب اشاري جي صورت ۾ ملڪن جي انساني ترقيءَ جي سطح ماپي ٿو، جتي لاڳاپيل انگ اکر موجود هجن. گڏيل قومن دنيا جي سڀني ملڪن ۽ اهم ترقياتي ادارن جي گڏيل رٿابنديءَ جي بنياد تي [[هزارين ترقياتي مقصد]] (Millennium Development Goals) پڻ مقرر ڪيا هئا، ته جيئن عالمي ترقيءَ جو جائزو وٺي سگهجي.<ref>{{cite web|title=United Nations Millennium Development Goals|url=https://www.un.org/millenniumgoals/|access-date=28 March 2018|website=www.un.org|archive-date=4 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070504153515/http://www.un.org/millenniumgoals/|url-status=live}}</ref> اهي مقصد 2015ع ۾ مڪمل ٿيا، جن جي جاءِ تي [[پائيدار ترقي جا مقصد]] (SDGs) مقرر ڪيا ويا. ترقي پذير قوم جو تصور مختلف نظرياتي فڪري نظامن ۾، مختلف نالن سان، موجود آهي. انهن ۾ [[بيٺڪي راڄ کان آزادي]] (decolonization)، [[آزاديءَ جي الهيات]]، [[مارڪسزم]]، [[سامراج مخالف]]، [[جديديت جو نظريو]]، [[سماجي تبديلي]] ۽ [[سياسي معيشت]] جا نظريا شامل آهن. ترقيءَ جو هڪ ٻيو اهم اشاري معيشت جي مختلف شعبن ۾ وقت سان ايندڙ تبديلي آهي. عام طور تي اهي ملڪ، جن جي معيشت ۾ [[ثانوي معاشي شعبو|ثانوي شعبي]] (پيداوار يا صنعت) جو حصو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو هوندو آهي، انهن ۾ نمايان معاشي ترقي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. اهڙيءَ طرح، جن ملڪن ۾ [[ٽرشري معاشي شعبو|ٽرشري (خدمتن وارو) شعبو]] وڌيڪ مضبوط هوندو آهي، انهن ۾ پڻ [[معاشي ترقي]] جي شرح عام طور وڌيڪ هوندي آهي. == لاڳاپيل نظريا == "ترقي پذير ملڪ" جي اصطلاح سان ڪيترائي علمي نظريا لاڳاپيل آهن، جن مان اهم (ترتيب وار) هي آهن: * [[جديديت جو نظريو]] (ماڊرنائيزيشن ٿيوري) – هي نظريو سماجن ۾ جديديت جي عمل ۽ ان جي ارتقا جي وضاحت ڪري ٿو. * [[انحصار جو نظريو]] (ڊپينڊنسي ٿيوري ) – هن نظريي موجب وسيلا غريب ۽ گهٽ ترقي يافته ملڪن (''پيريفري'') مان امير ۽ [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته ملڪن]] (''ڪور'') ڏانهن منتقل ٿين ٿا، جنهن سان امير ملڪ وڌيڪ خوشحال ٿين ٿا، جڏهن ته غريب ملڪ وڌيڪ پٺتي رهجي وڃن ٿا. * [[ترقيءَ جو نظريو]] (ڊولپمينٽ ٿيوري) – اهڙن [[نظريو|نظرين]] جو مجموعو، جيڪي اهو بيان ڪن ٿا ته سماج ۾ گهربل تبديلي ۽ ترقي حاصل ڪرڻ جا سڀ کان مؤثر طريقا ڪهڙا آهن. * [[ترقيءَ کان پوءِ جو نظريو]] (پوسٽ ڊولپمينٽ ٿيوري) – هن نظريي موجب [[بين الاقوامي ترقي]] جو سمورو تصور ۽ ان جي عملي پاليسيون دراصل دنيا جي ٻين علائقن تي اولهه ۽ اتر جي ملڪن جي بالادستي (هيجموني) جو عڪس آهن. == اصطلاح تي تنقيد == {{Further|ترقياتي امداد}} "ترقي پذير ملڪ" جي اصطلاح جي استعمال تي ڪيترين ئي پاسن کان تنقيد ڪئي وئي آهي. هن اصطلاح مان اهو تاثر پيدا ٿي سگهي ٿو ته اهڙا ملڪ [[ترقي يافته ملڪ]]ن جي ڀيٽ ۾ ڪنهن نه ڪنهن لحاظ کان گهٽ درجي جا آهن.<ref name=":7">{{cite web|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2015/01/04/372684438/if-you-shouldnt-call-it-the-third-world-what-should-you-call-it|title=If You Shouldn't Call It The Third World, What Should You Call It?|last=Silver|first=Marc|date=4 January 2015|website=NPR|access-date=5 March 2020|archive-date=1 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200401165708/https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2015/01/04/372684438/if-you-shouldnt-call-it-the-third-world-what-should-you-call-it|url-status=live}}</ref> اهو پڻ اهو مفروضو قائم ڪري سگهي ٿو ته سڀئي ملڪ لازمي طور اولهه جي روايتي [[معاشي ترقي]] واري نموني تي هلڻ چاهين ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ، جهڙوڪ [[ڪيوبا]] ۽ [[ڀوٽان]]، ڄاڻي واڻي اهڙو رستو اختيار نٿا ڪن.{{clarify|date=July 2023}}<ref name="Karma Ura">{{cite book|url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2009/305/pdf/mono_1en_bt_dev_stry.pdf|title=The Bhutanese development story|last=Ura|first=Karma|year=2009|publisher=Heidelberg University Library|doi=10.11588/xarep.00000305|access-date=17 September 2012|archive-date=3 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203013407/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2009/305/pdf/mono_1en_bt_dev_stry.pdf|url-status=live}}</ref> ان جي بدران [[مجموعي قومي خوشحالي]] (گروس نيشنل ھيپينيس) جهڙن متبادل اشاريَن کي پڻ اهم سمجهيو ويو آهي. "ترقي پذير" ۽ "پٺتي پيل" ملڪن جي اصطلاحن تي ابتدائي تنقيد ڪندڙن مان هڪ مشهور مؤرخ ۽ عالم [[والٽر راڊني]] هو، جنهن 1973ع ۾ آمريڪا ۽ آفريڪا ۽ ايشيا جي ملڪن جي معاشي، سماجي ۽ سياسي حالتن جو تقابلي جائزو وٺندي انهن اصطلاحن تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite book|url=http://abahlali.org/files/3295358-walter-rodney.pdf|title=How Europe Underdeveloped Africa|last=Rodney|first=Walter|date=1973|publisher=Bogle-L'Ouverture Publications, London and Tanzanian Publishing House, Dar-Es-Salaam|language=en|page=25|access-date=12 May 2019|archive-date=3 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503095007/http://abahlali.org/files/3295358-walter-rodney.pdf|url-status=live}}</ref>{{clarify|reason=What was his criticism? Why did he not like those terms?|date=April 2020}} "ترقي پذير ملڪ" جي ڪا به عالمي طور قبوليل ۽ طئي ٿيل وصف موجود ناهي.<ref name="unstated.un.org">{{cite web |title=Millennium Development Indicators: World and regional groupings |url=https://unstats.un.org/unsd/mi/worldmillennium.htm |publisher=[[United Nations Statistics Division]] |date=2003 |at=Note b |access-date=13 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20050210031555/http://unstats.un.org/unsd/mi/worldmillennium.htm |archive-date=10 February 2005 }}</ref> [[معاشيات دان]] [[جيفري ساڪس]] موجب، اڄ جي [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته]] ۽ ترقي پذير دنيا جي وچ ۾ فرق گهڻو ڪري ويهين صديءَ جي پيداوار آهي.<ref name="The End of Poverty">{{cite book |last=Sachs |first=Jeffrey |year=2005 |title=The End of Poverty |publisher=The Penguin Press |location=New York, New York |isbn=1-59420-045-9|title-link=The End of Poverty}}{{page needed|date=December 2019}}</ref> مرحوم عالمي صحت جي ماهر [[هانس روزلنگ]] پڻ انهن اصطلاحن جي مخالفت ڪئي ۽ کين "پراڻو" تصور قرار ڏنو. سندس خيال هو ته اهي اصطلاح ان مفروضي تي ٻڌل آهن ته دنيا رڳو امير ۽ غريب ملڪن ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته حقيقت ۾ دنيا جي اڪثريت ملڪ وچولي آمدني وارا آهن.<ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think">{{cite book|last1=Rosling|first1=Hans|url=https://www.gapminder.org/factfulness-book/|title=Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World – And Why Things Are Better Than You Think|last2=Rosling|first2=Ola|last3=Rosling Rönnlund|first3=Anna|publisher=Sceptre|year=2018|isbn=978-1-250-10781-7|page=353|chapter=Chapter 1: The Gap Instinct|author-link=Hans Rosling|access-date=5 March 2020|chapter-url=https://books.google.com/books?id=N94sDwAAQBAJ&q=Factfulness+(the+book)|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410082631/https://www.gapminder.org/factfulness-book/|url-status=live}}</ref> واضح وصف نه هجڻ جي حوالي سان، پائيداريءَ جي ماهر ۽ [[گلوبل فوٽ پرنٽ نيٽورڪ]] جي باني [[ميٿس واڪرنيگل]] جو چوڻ آهي ته ملڪن کي صرف "ترقي يافته" ۽ "ترقي پذير" يا "اتر" ۽ "ڏکڻ" ۾ ورهائڻ نه وضاحتي آهي ۽ نه ئي حقيقت جي مناسب تشريح ڪري ٿو.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget">{{cite book|url=https://www.newsociety.com/Books/E/Ecological-Footprint|title=Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget|last1=Wackernagel|first1=Mathis|last2=Beyers|first2=Bert|publisher=New Society Publishers|year=2019|isbn=978-0-86571-911-8|location=Gabriola Island, BC, Canada|page=132|author-link=Mathis Wackernagel|access-date=26 February 2021|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230123431/https://www.newsociety.com/Books/E/Ecological-Footprint|url-status=live}}</ref> واڪرنيگل جي خيال ۾ اهڙي ٻٽي درجيبندي اصل ۾ [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) کي ضرورت کان وڌيڪ اهميت ڏيڻ واري سوچ جي عڪاسي ڪري ٿي.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget" /> واڪرنيگل ۽ روزلنگ ٻنهي جو چوڻ آهي ته حقيقت ۾ دنيا صرف ٻن قسمن جي ملڪن تي مشتمل ناهي، بلڪه 200 کان وڌيڪ ملڪ آهن، جيڪي فطرت جي ساڳين قانونن جي تابع آهن، پر هر هڪ جون پنهنجون الڳ خصوصيتون آهن.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget" /><ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think" /> "ترقي پذير" جو لفظ موجوده حالت کي ظاهر ڪري ٿو، نه ڪي لازمي طور مستقبل جي ترقيءَ جي رخ کي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان پوءِ، گڏيل قومن طرفان ترقي پذير قرار ڏنل ملڪن مان ڪيترن ئي ملڪن ۾ ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ معاشي واڌ جون شرحون ڏٺيون ويون آهن.<ref>{{cite journal|vauthors=Korotayev A, Zinkina J|date=2014|title=On the structure of the present-day convergence|url=https://www.academia.edu/30720894|journal=Campus-Wide Information Systems|volume=31|issue=2/3|pages=139–152|doi=10.1108/CWIS-11-2013-0064|access-date=10 January 2020|archive-date=8 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408054455/https://www.academia.edu/30720894|url-status=live}}</ref> "ترقي پذير" لفظ جي خوشگوار يا نرم تاثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيترين ئي [[بين الاقوامي تنظيم]]ن دنيا جي سڀ کان غريب ملڪن لاءِ [[گهٽ معاشي طور ترقي يافته ملڪ]] (ليس اڪاناميڪلي ڊيولپڊ ڪنٽريز) جو اصطلاح استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙن ملڪن کي ڪنهن به لحاظ کان ترقيءَ جي عمل ۾ اڳتي وڌندڙ نٿو چئي سگهجي. ان سان گڏ اهو به واضح ٿئي ٿو ته ترقي پذير دنيا جي اندر به زندگيءَ جي معيار ۽ ترقيءَ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2015ع ۾ [[ورلڊ بئنڪ]] اعلان ڪيو ته "ترقي يافته/ترقي پذير دنيا" واري درجيبندي هاڻي گهڻي لاڳاپيل نه رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻارن جي موت جي شرح، زرخيزيءَ جي شرح ۽ انتهائي غربت جهڙن عالمي اشاريَن ۾ نمايان بهتري اچي چڪي آهي.<ref name=":5">{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/should-we-continue-use-term-developing-world|title=Should we continue to use the term "developing world"?|date=16 November 2015|website=World Bank blogs|access-date=5 March 2020|archive-date=11 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230211131900/https://blogs.worldbank.org/opendata/should-we-continue-use-term-developing-world|url-status=live}}</ref> ورلڊ بئنڪ پنهنجي ''[[ورلڊ ڊيولپمنٽ انڊيڪيٽرز]]'' (WDI) جي 2016ع واري اشاعت کان وٺي پنهنجي انگن اکرن جي پيشڪش ۾ "ترقي يافته" ۽ "ترقي پذير" ملڪن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻن درجن واري اها ورهاست هاڻي پراڻي سمجهي وڃي ٿي.<ref name=":6" /> ان ڪري ورلڊ بئنڪ آهستي آهستي هن اصطلاح جو استعمال ختم ڪري رهي آهي. هاڻي ان جون رپورٽون، جهڙوڪ ''ورلڊ ڊيولپمنٽ انڊيڪيٽرز'' ۽ ''[[گلوبل مانيٽرنگ رپورٽ (ورلڊ بينڪ)|گلوبل مانيٽرنگ رپورٽ]]''، انگ اکر سڄي دنيا، مختلف علائقن ۽ آمدنيءَ جي گروهن موجب پيش ڪن ٿيون، پر "ترقي پذير دنيا" لاءِ الڳ درجو استعمال نٿيون ڪن.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/2016-edition-world-development-indicators-out-three-features-you-wont-want-miss|title=The 2016 edition of World Development Indicators is out: three features you won't want to miss|publisher=World Bank Blogs |work=Data Blog |first1=Neil |last1=Fantom |first2=Tariq |last2=Khokhar |first3=Edie |last3=Purdie |date=15 April 2016 |language=en|access-date=5 March 2020|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306194624/https://blogs.worldbank.org/opendata/2016-edition-world-development-indicators-out-three-features-you-wont-want-miss|url-status=live}}</ref> == گڏيل خصوصيتون == === حڪومت، سياست ۽ انتظام === ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن مڪمل [[خود اراديت]] ۽ [[جمهوريت]] ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ حاصل ڪئي. انهن مان گهڻا [[نوآباديات جي خاتمي]] کان اڳ يورپي سامراجي طاقتن جي حڪمراني هيٺ هئا. ترقي پذير ملڪن جا سياسي نظام هڪ ٻئي کان مختلف آهن، پر 21هين صديءَ جي شروعات تائين گهڻن رياستن ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾ [[جمهوريت|جمهوري حڪومت]] قائم ڪري ورتي هئي، جيتوڻيڪ انهن جي ڪاميابي ۽ [[سياسي آزادي]] جي سطح ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref>{{cite journal|last1=Palat|first1=Ravi Arvind|date=April 2010|title=World Turned Upside Down? Rise of the global South and the contemporary global financial turbulence|journal=Third World Quarterly|volume=31|issue=3|pages=365–384|doi=10.1080/01436597.2010.488465}}</ref> ترقي پذير ملڪن جي رهواسين کي جمهوري نظامن سان سندن اتر وارن ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ دير سان ۽ وڌيڪ اوچتي نموني متعارف ڪرايو ويو، ۽ ڪيترين ئي حالتن ۾ سرڪاري ۽ غيرسرڪاري ادارن طرفان سياسي شرڪت کي هٿي وٺرائڻ لاءِ خاص ڪوششون ڪيون ويون. [[سماجيات دان]] [[پيٽرڪ هيلر]] جي مطابق، "اثرائتي [[شهريت]]" مان مراد شهري ۽ سياسي ميدان ۾ قانوني حقن ۽ انهن حقن کي عملي طور بامعنيٰ نموني استعمال ڪرڻ جي حقيقي صلاحيت جي وچ ۾ موجود وٿي کي گهٽائڻ آهي.<ref>{{cite journal|last1=Heller|first1=Patrick|date=October 2012|title=Democracy, Participatory Politics and Development: Some Comparative Lessons from Brazil, India and South Africa|journal=Polity|volume=44|issue=4|pages=643–665|doi=10.1057/pol.2012.19}}</ref> شهريت کان علاوه، ترقي پذير ملڪن ۾ سرحد پار انساني چرپر جي سياست بابت تحقيق پڻ [[انساني لڏپلاڻ]] بابت بحثن ۾ اهم ڄاڻ فراهم ڪئي آهي، جيڪا ترقي يافته ملڪن تي روايتي ڌيان جي توازن لاءِ هڪ اهم اضافو سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Haas|first1=Hein de|title=The age of migration: international population movements in the modern world|last2=Castles|first2=Stephen|last3=Miller|first3=Mark J|date=2020|isbn=978-1-352-00798-5|pages=96–123|publisher=Bloomsbury Academic|oclc=1143614574}}</ref> ڪجهه سياسي سائنسدانن ترقي پذير ملڪن ۾ لڏپلاڻ جي انتظام لاءِ ٽن بنيادي نمونن جي سڃاڻپ ڪئي آهي: '''قوميت تي ٻڌل''' (نيشنلائيزنگ)، '''ترقياتي''' (ڊولپمينٽل) ۽ '''نو-آزاد خيالي''' (نئولبرل) لڏپلاڻ جي انتظام جا نظام.<ref>{{cite journal|last1=Adamson|first1=Fiona B.|last2=Tsourapas|first2=Gerasimos|date=24 October 2019|title=The Migration State in the Global South: Nationalizing, Developmental, and Neoliberal Models of Migration Management|journal=International Migration Review|volume=54|issue=3|pages=853–882|doi=10.1177/0197918319879057|doi-access=free}}</ref> === معيشت === آزادي ۽ [[نوآباديات جي خاتمي]] کان پوءِ ڪيترائي ترقي پذير ملڪ سياسي ۽ معاشي بي استحڪاميءَ جي دور مان گذريا، جتي بنيادي ڍانچي، صنعت ۽ معاشي سرگرمين جي بحاليءَ جي سخت ضرورت هئي. ان سبب گهڻن ملڪن کي پنهنجي معيشت کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ پرڏيهي سيڙپڪاري تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. بهرحال، ڪيترين حالتن ۾ اهڙي پرڏيهي سيڙپڪاري جو ڍانچو استحصالي رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ منظم استحصال ۽ اڻبرابري پيدا ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Angeles |first1=Luis |date=29 November 2006 |title=Income inequality and colonialism |journal=European Economic Review |volume=51 |issue=5 |pages=1155–1176 |doi=10.1016/j.euroecorev.2006.09.001 |url=http://hummedia.manchester.ac.uk/schools/soss/economics/discussionpapers/EDP-0543.pdf }}</ref> خاص طور تي، خام مال جي برآمد مان گهڻو فائدو ترقي يافته ملڪن کي حاصل ٿيو، جڏهن ته [[تحفظ پسندي]] (پروٽيڪشنزم) جهڙين پاليسين وسيلا مالا مال ترقي پذير ملڪن جي معاشي خودمختياري ۽ صنعتي ترقيءَ کي محدود ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Bairoch |first=Paul |date=1993 |title=Economics and world history |url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/E/bo3683965.html |publisher=University of Chicago Press |pages=88–98 |isbn=0-226-03462-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260206003720/https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/E/bo3683965.html |archive-date=6 February 2026 |access-date=24 October 2025 |url-status=bot: unknown }}</ref> ان کان علاوه، [[اولهه جي دنيا]] جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون ۽ برانڊ سستي مزدوريءَ جي ڳولا ۾ ترقي پذير ملڪن جي گهٽ اجرتن ۽ روزگار جي محدود موقعن مان فائدو وٺندي [[سوئيٽ شاپ]] (Sweatshop) قائم ڪن ٿيون، جتي مزدورن کان انتهائي استحصالي حالتن ۾ ڪم ورتو ويندو آهي. اهڙي منظم استحصال مان [[گلوبل نارٿ ۽ گلوبل سائوٿ|گلوبل نارٿ]] کي وڏو فائدو حاصل ٿيو آهي، جڏهن ته ڪيترائي ترقي پذير ملڪ اڃا تائين پائيدار ترقي حاصل ڪرڻ کان محروم رهيا آهن، ۽ ڪيترن ماهرن موجب اهو عمل اڄ تائين جاري آهي.<ref>{{cite report |last1=Kar |first1=Dev |last2=Schjelderup |first2=Guttorm |date=5 December 2016 |title=Financial Flows and Tax Havens: Combining to Limit the Lives of Billions of People |url=https://gfintegrity.org/report/financial-flows-and-tax-havens-combining-to-limit-the-lives-of-billions-of-people/ |publisher=Global Financial Integrity |access-date=24 October 2025}}</ref> هن صورتحال کي اڪثر [[نو-نوآباديات]] (نئو ڪالونيلئزم) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ترقي يافته ملڪ گهٽ ترقي يافته ملڪن مان اهڙي نموني فائدو وٺندا آهن، جيڪو نوآبادياتي دور سان مشابهت رکي ٿو. ان جو لازمي مطلب اهو ناهي ته اڳوڻيون نوآباديون اڃا تائين پنهنجي اڳوڻن سامراجي ملڪن جي سڌي ڪنٽرول هيٺ آهن، بلڪه مراد اهڙو استحصالي تعلق آهي، جيڪو نوآبادياتي نظام جهڙو هجي.<ref>{{cite web|title=Neocolonialism|url=https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|access-date=1 April 2019|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=25 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725235643/https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|url-status=live}}</ref> اهڙين حالتن ۾ ترقي پذير ملڪ پنهنجي قدرتي وسيلن ۽ انساني محنت کي پنهنجن ملڪن جي ترقيءَ بدران امير ملڪن جي وڌيڪ ترقي لاءِ استعمال ٿيڻ ڏين ٿا.<ref>{{cite news|last1=Hickel|first1=Jason|date=14 January 2017|title=Aid in reverse: how poor countries develop rich countries|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/jan/14/aid-in-reverse-how-poor-countries-develop-rich-countries|access-date=17 March 2019|archive-date=10 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010231327/https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/jan/14/aid-in-reverse-how-poor-countries-develop-rich-countries|url-status=live}}</ref> هن قسم جي عالمي معاشي ناانصافيءَ کي ختم ڪرڻ لاءِ اهم قدمن مان هڪ 1974ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ طرفان "[[نئين بين الاقوامي معاشي نظام]] جي قيام بابت پڌرائي" (ڊڪليئريشن آن دي اسٽيبلشمينٽ آف اي نيو انٽرنيشنل اڪانامڪ آرڊر) ۽ ان سان لاڳاپيل عملي پروگرام جي منظوري هئي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ملڪن جي قدرتي وسيلن تي خودمختياري ۽ صنعتي ترقيءَ جي حق جي حمايت ڪرڻ هو.<ref name=decl>{{cite journal |title=Declaration on the Establishment of a New International Economic Order. |url=https://digitallibrary.un.org/record/218450?ln=en |website=United Nations Digital Library |year=1974|access-date=16 December 2020}}</ref> وڏي پيماني تي، [[اتحاد]] جهڙوڪ گڏيل قومون عالمي معيشت ۾ وڌيڪ برابريءَ لاءِ سرگرم رهن ٿا ۽ انتهائي غربت، خوراڪ جي کوٽ، صحت، تعليم ۽ انساني حقن جهڙن معاملن لاءِ وسيلا وقف ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Global Issues |url=https://www.un.org/en/global-issues |access-date=24 October 2025 |website=United Nations |language=en}}</ref> اهي مسئلا خاص طور [[گلوبل سائوٿ]] جي ملڪن، خاص ڪري لاطيني آمريڪا، ڪيريبين ۽ آفريڪا ۾ وڌيڪ نمايان آهن. موجوده اندازن موجب، دنيا جي انتهائي غربت ۾ رهندڙ ماڻهن مان لڳ ڀڳ ٻه ٽهائي [[سب سهارا آفريڪا]] جي ملڪن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Ending Poverty |url=https://www.un.org/en/global-issues/ending-poverty |access-date=24 October 2025 |website=United Nations |language=en}}</ref><ref>{{Cite report |title=The Poverty, Prosperity, and Planet Report 2024 |url=https://www.worldbank.org/en/publication/poverty-prosperity-and-planet |access-date=24 October 2025}}</ref> ڪجهه ذريعن جو خيال آهي ته عالمي منڊيءَ ۾ چين جي وڌندڙ معاشي اثر رسوخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته [[برڪس]] (BRICS) جي ميمبر ملڪن جي عالمي حيثيت ۽ اثر ۾ مستقبل ۾ وڌيڪ واڌ اچي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Roy |first1=Pallavi |title=Economic growth, the UN and the Global South: an unfulfilled promise |journal=Third World Quarterly |date=2 July 2016 |volume=37 |issue=7 |pages=1284–1297 |doi=10.1080/01436597.2016.1154440 }}</ref> == گڏيل چئلينج == [[عالمي مسئلا|عالمي مسئلن]] مان اهي موضوع، جن تي ترقي پذير ملڪ گهڻو ڌيان ڏين ٿا، تن ۾ [[عولمگيريت]]، عالمي صحت جي حڪمراني، صحت، ۽ بيمارين جي روڪٿام جون ضرورتون شامل آهن. ان جي ابتڙ، ترقي يافته ملڪ اڪثر سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ ۾ جدت ۽ نون ايجادن جهڙن معاملن تي وڌيڪ ڌيان ڏين ٿا.<ref>{{cite journal|last1=Ager|first1=Alastair|last2=Yu|first2=Gary|last3=Hermosilla|first3=Sabrina|date=September 2012|title=Mapping the key issues shaping the landscape of global public health|journal=Global Public Health|volume=7|issue=sup1|pages=S16–S28|doi=10.1080/17441692.2012.679741|pmid=22765282}}</ref> گهڻن ترقي پذير ملڪن ۾ هيٺيون خاصيتون يا چئلينج عام طور موجود هوندا آهن:<ref name="UN2018">{{cite web |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldc-criteria.html |title=Criteria For Identification Of LDCs |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]], Development Policy and Analysis Division |access-date=2 March 2018 |date=4 March 2010 |archive-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620211438/https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldc-criteria.html |url-status=live}}</ref><ref name="Criteria">UN-OHRLLS {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20190725125957/http://unohrlls.org/about-ldcs/criteria-for-ldcs/ Criteria for Identification and Graduation of LDCs]}}.</ref> * [[غربت]] جون بلند شرحون – جن کي ٽن سالن جي اوسط [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) في فرد جي بنياد تي ماپيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن في فرد GNI (2018ع موجب) 1,025 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ هجي، ته ملڪ کي [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]] قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref name="Criteria" /> * [[انساني وسيلا|انساني وسيلن]] جي ڪمزوري – جنهن جو اندازو [[غذائيت]]، صحت، تعليم ۽ بالغن جي [[خواندگي]] جهڙن اشاريَن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي. * [[اقتصادي ڪمزوريءَ جو اشاريون]] (اڪانامڪ ولنربلٽي انڊيڪس) – جيڪو زرعي پيداوار جي غيراستحڪام، سامان ۽ خدمتن جي برآمد ۾ لاٿ چاڙهه، غيرروايتي معاشي سرگرمين جي اهميت، برآمدات جي مرڪزيت، ننڍڙي معيشت جي محدوديت، ۽ [[قدرتي آفت]]ن سبب بي گهر ٿيل آباديءَ جي تناسب جهڙن عنصرن تي ٻڌل هوندو آهي. انهن کان علاوه، ترقي پذير ملڪن کي ادائگين جي توازن (بيلنس آف پيمينٽس) جي بحران کي منهن ڏيڻ جو خطرو به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Camba-Crespo |first1=A. |last2=García-Solanes |first2=J. |last3=Torrejón-Flores |first3=F. |title=Current-account breaks and stability spells in a global perspective |journal=Applied Economic Analysis |date=7 July 2021 |volume=30 |issue=88 |pages=1–17 |doi=10.1108/AEA-02-2021-0029 |doi-access=free}}</ref> === شهري ڪچيون آباديون === {{Main|ڪچي آبادي}} [[گڏيل قومن جو انساني آبادي پروگرام]] (UN-Habitat) موجب، 2012ع ۾ ترقي پذير دنيا جي شهري آباديءَ مان لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو، يعني تقريباً 863 ملين ماڻهو، [[ڪچي آبادي|ڪچيون آباديون]] (سلمس) ۾ رهندا هئا.<ref name="UNHABITATswcr1213">{{cite web|title=State of the World's Cities Report 2012/2013: Prosperity of Cities|publisher=UNHABITAT|url=http://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/745habitat.pdf|access-date=4 October 2013|archive-date=4 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004233458/http://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/745habitat.pdf|url-status=live}}</ref> 2012ع ۾ ڪچين آبادين ۾ رهندڙ شهري آباديءَ جو تناسب [[سب سهارا آفريڪا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ (62 سيڪڙو) هو، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا]] (35 سيڪڙو)، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] (31 سيڪڙو) ۽ [[اوڀر ايشيا]] (28 سيڪڙو) هئا.<ref name="UNHABITATswcr1213" />{{rp|127}} يو اين-ھيبيٽيٽ جي رپورٽن موجب، ترقي پذير ملڪن جي شهري آباديءَ مان 43 سيڪڙو، جڏهن ته [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]]ن جي شهري آباديءَ مان 78 سيڪڙو ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهن ٿا.<ref name=grhs2003>[http://www.unhabitat.org/downloads/docs/grhs.2003.key.pdf The challenge of slums – Global report on Human Settlements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055009/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/grhs.2003.key.pdf |date=21 September 2013 }}, United Nations Habitat (2003)</ref> ڪچيون آباديون دنيا جي مختلف علائقن ۾ مختلف سببن جي ڪري وجود ۾ اچن ٿيون ۽ وڌنديون رهن ٿيون. انهن سببن ۾ تيز [[ڳوٺاڻن کان شهرن ڏانهن لڏپلاڻ]]، [[معاشي جمود]] ۽ اقتصادي بحران، بلند [[بيروزگاري]]، غربت، [[غيررسمي معيشت]]، زبردستي يا منصوبابنديءَ سان [[گيٽو]] بڻائڻ، ناقص شهري منصوبابندي، سياسي حالتون، قدرتي آفتون ۽ [[سماجي تڪرار]] شامل آهن.<ref name=whyslums>{{cite web |url=http://www.unhabitat.org/downloads/docs/4625_51419_GC%2021%20What%20are%20slums.pdf |title=What are slums and why do they exist? |archive-url=https://web.archive.org/web/20110206143558/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/4625_51419_GC%2021%20What%20are%20slums.pdf |archive-date=6 February 2011 |publisher=UN-Habitat |location=Kenya |date=April 2007}}</ref><ref>{{cite book |last1=Patton |first1=Carl V. |title=Spontaneous Shelter: International Perspectives and Prospects |date=1988 |publisher=Temple University Press |location=Philadelphia |isbn=978-0-87722-507-2}}{{pn|date=May 2025}}</ref><ref name=grhs2011>{{cite web |url=http://www.unhabitat.org/downloads/docs/GRHS.2003.2.pdf |title=Assessing Slums in the Development Context |publisher=United Nations Habitat Group |year=2011 |access-date=16 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140105025237/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/GRHS.2003.2.pdf |archive-date=5 January 2014}}</ref> مثال طور، جيئن غريب ملڪن ۾ آبادي وڌي ٿي، تيئن وڏي انگ ۾ ڳوٺاڻا ماڻهو شهرن ڏانهن لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نيون ڪچيون آباديون وجود ۾ اچن ٿيون.<ref name="Westra">{{cite journal |last=Westra |first=Richard |year=2011 |title=Renewing Socialist Development in the Third World |journal=Journal of Contemporary Asia |volume=41 |issue=4 |pages=519–543 |doi=10.1080/00472336.2011.610612}}</ref> ڪجهه شهرن ۾، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[سب سهارا آفريڪا]] جي ملڪن ۾، ڪچيون آباديون رڳو شهر جي ڪنڊائتن علائقن تائين محدود نه هونديون آهن، پر شهرن جي وڏي حصي تي پکڙيل هونديون آهن ۽ شهري آباديءَ جي وڏي حصي کي پنهنجي اندر شامل ڪنديون آهن. اهڙن شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن '''"ڪچي آبادين وارا شهر"''' (سلم سٽيز) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|title=Slum Cities and Cities with Slums" States of the World's Cities 2008/2009|publisher=UN-Habitat}}</ref> == موقعا == ترقي پذير ملڪن وٽ ڪيترائي اهڙا عنصر موجود آهن، جيڪي پائيدار معاشي ۽ سماجي ترقيءَ جا موقعا فراهم ڪري سگهن ٿا. انهن مان ڪجهه اهم هي آهن: * '''انساني سرمايو''' (ھيومن ڪيپيٽل) – تعليم يافته، صحتمند ۽ مهارت رکندڙ آبادي پيداوار وڌائڻ، جدت آڻڻ ۽ ڊگهي مدي واري معاشي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. * '''واپاري پاليسي''' (ٽريڊ پاليسي) – جن ملڪن واپار بابت وڌيڪ کليل ۽ گهٽ پابنديون رکندڙ پاليسيون اختيار ڪيون آهن، اهي عام طور انهن ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي، جن جون واپاري پاليسيون وڌيڪ محدود يا تحريف ٿيل رهيون آهن.<ref>{{cite journal |last=Harrison |first=Ann |title=Openness and Growth: A Time-series, Cross-country Analysis for Developing Countries |journal=Journal of Development Economics |volume=48 |issue=2 |date=1996 |pages=419–47 |doi=10.1016/0304-3878(95)00042-9 |bibcode=1996JDevE..48..419H |doi-access=free}}</ref> * '''سيڙپڪاري''' (انويسٽمينٽ) – ملڪي ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري معاشي واڌ ويجهه تي مثبت اثر وجهي ٿي. * '''تعليم''' – معياري تعليم انساني وسيلن جي صلاحيت وڌائي ٿي، جيڪا پيداوار، روزگار ۽ اقتصادي ترقيءَ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Verspoor |first=Adriaan |title=Pathways to Change: Improving the Quality of Education in Developing Countries |journal=World Bank Discussion Papers |volume=53}}</ref> * '''[[واپار لاءِ امداد]]''' (ايڊ فار ٽريڊ) – هي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 8 جي هدف 8.a.1 جو حصو آهي. ان جو مقصد ترقي پذير ملڪن کي واپار سان لاڳاپيل پروگرامن ۾ مدد فراهم ڪرڻ، واپار کي ترجيح ڏيڻ، واپاري صلاحيتن کي مضبوط ڪرڻ، واپاري ڪارڪردگي بهتر بنائڻ ۽ [[غربت]] گهٽائڻ آهي.<ref>{{cite web|title=Aid for Trade – Organisation for Economic Co-operation and Development|url=http://www.oecd.org/aidfortrade/|access-date=24 September 2020|website=www.oecd.org|language=en|archive-date=10 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910112200/https://www.oecd.org/aidfortrade/|url-status=live}}</ref> * '''عالمي ڀائيواري''' (گلوبل پارٽنرشپ) – [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 17 جي هڪ اهم شق، جيڪا ترقي پذير ملڪن لاءِ بين الاقوامي سيڙپڪاري، ٽيڪنالاجيءَ جي جدت، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ منصفاڻي واپار کي هٿي ڏيڻ لاءِ عالمي سهڪار جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=Goal 17: Partnerships for the Goals|url=https://www.globalgoals.org/17-partnerships-for-the-goals|access-date=25 September 2020|website=The Global Goals|language=en|archive-date=27 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927092335/https://www.globalgoals.org/17-partnerships-for-the-goals|url-status=live}}</ref> == ملڪن جون فهرستون == === بين الاقوامي مالياتي فنڊ موجب اُڀرندڙ ۽ ترقي پذير معيشتون === هيٺيان ملڪ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) جي ''World Economic Outlook Database'' موجب، {{as of|April 2023|alt=اپريل 2023ع}}، اُڀرندڙ ۽ ترقي پذير معيشتون شمار ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/groups-and-aggregates |title=World Economic Outlook, Database—WEO Groups and Aggregates Information, April 2023 |access-date=17 April 2023 |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416224423/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/groups-and-aggregates |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=18em}} *{{flag|Afghanistan}} *{{flag|Albania}} *{{flag|Algeria}} *{{flag|Angola}} *{{flag|Antigua and Barbuda}} *{{flag|Argentina}} *{{flag|Armenia}} *{{flag|Azerbaijan}} *{{flag|Bahamas}} *{{flag|Bahrain}} *{{flag|Bangladesh}} *{{flag|Barbados}} *{{flag|Belarus}} *{{flag|Belize}} *{{flag|Benin}} *{{flag|Bhutan}} *{{flag|Bolivia}} *{{flag|Bosnia and Herzegovina}} *{{flag|Botswana}} *{{flag|Brazil}} *{{flag|Brunei}} *{{flag|Burkina Faso}} *{{flag|Burundi}} *{{flag|Cambodia}} *{{flag|Cameroon}} *{{flag|Cape Verde}} *{{flag|Central African Republic}} *{{flag|Chad}} *{{flag|China}} *{{flag|Chile}} *{{flag|Colombia}} *{{flag|Comoros}} *{{flag|Democratic Republic of the Congo}} *{{flag|Republic of the Congo}} *{{flag|Costa Rica}} *{{flag|Djibouti}} *{{flag|Dominica}} *{{flag|Dominican Republic}} *{{flag|Ecuador}} *{{flag|Egypt}} *{{flag|El Salvador}} *{{flag|Equatorial Guinea}} *{{flag|Eritrea}} *{{flag|Eswatini|name=Eswatini (Swaziland)}} *{{flag|Ethiopia}} *{{flag|Fiji}} *{{flag|Gabon}} *{{flag|The Gambia}} *{{flag|Georgia (country)|name=Georgia}} *{{flag|Ghana}} *{{flag|Grenada}} *{{flag|Guatemala}} *{{flag|Guinea}} *{{flag|Guinea-Bissau}} *{{flag|Guyana}} *{{flag|Haiti}} *{{flag|Honduras}} *{{flag|Hungary}} *{{flag|India}} *{{flag|Indonesia}} *{{flag|Iran}} *{{flag|Iraq}} *{{flag|Ivory Coast}} *{{flag|Jamaica}} *{{flag|Jordan}} *{{flag|Kazakhstan}} *{{flag|Kenya}} *{{flag|Kiribati}} *{{flag|Kosovo}} *{{flag|Kuwait}} *{{flag|Kyrgyzstan}} *{{flag|Laos}} *{{flag|Lebanon}} *{{flag|Lesotho}} *{{flag|Liberia}} *{{flag|Libya}} *{{flag|Madagascar}} *{{flag|Malawi}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Maldives}} *{{flag|Mali}} *{{flag|Marshall Islands}} *{{flag|Mauritania}} *{{flag|Mauritius}} *{{flag|Mexico}} *{{flag|Federated States of Micronesia}} *{{flag|Moldova}} *{{flag|Mongolia}} *{{flag|Montenegro}} *{{flag|Morocco}} *{{flag|Mozambique}} *{{flag|Myanmar}} *{{flag|Namibia}} *{{flag|Nauru}} *{{flag|Nepal}} *{{flag|Nicaragua}} *{{flag|Niger}} *{{flag|Nigeria}} *{{flag|North Macedonia}} *{{flag|Oman}} *{{flag|Pakistan}} *{{flag|Palau}} *{{flag|Palestine}} *{{flag|Panama}} *{{flag|Papua New Guinea}} *{{flag|Paraguay}} *{{flag|Peru}} *{{flag|Philippines}} *{{flag|Poland}} *{{flag|Qatar}} *{{flag|Romania}} *{{flag|Russia}} *{{flag|Rwanda}} *{{flag|Saint Kitts and Nevis}} *{{flag|Saint Lucia}} *{{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} *{{flag|Samoa}} *{{flag|São Tomé and Príncipe}} *{{flag|Saudi Arabia}} *{{flag|Senegal}} *{{flag|Serbia}} *{{flag|Seychelles}} *{{flag|Sierra Leone}} *{{flag|Solomon Islands}} *{{flag|Somalia}} *{{flag|South Africa}} *{{flag|South Sudan}} *{{flag|Sri Lanka}} *{{flag|Sudan}} *{{flag|Suriname}} *{{flag|Syria}} *{{flag|Tajikistan}} *{{flag|Tanzania}} *{{flag|Thailand}} *{{flag|Timor-Leste}} *{{flag|Togo}} *{{flag|Tonga}} *{{flag|Trinidad and Tobago}} *{{flag|Tunisia}} *{{flag|Turkey}} *{{flag|Turkmenistan}} *{{flag|Tuvalu}} *{{flag|Uganda}} *{{flag|Ukraine}} *{{flag|United Arab Emirates}} *{{flag|Uruguay}} *{{flag|Uzbekistan}} *{{flag|Vanuatu}} *{{flag|Venezuela}} *{{flag|Vietnam}} *{{flag|Yemen}} *{{flag|Zambia}} *{{flag|Zimbabwe}} {{div col end}} '''اهي ملڪ جيڪي IMF جي فهرست ۾ شامل ناهن''' *{{flag|Abkhazia}} *{{flag|Cuba}} *{{flag|North Korea}} *{{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}} *{{flag|South Ossetia}} === ورلڊ بئنڪ موجب وڌيڪ آمدني وارا ملڪ (صرف ترقي پذير ملڪ) === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Antigua and Barbuda}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XN |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Bahamas}} * {{flag|Bahrain}} * {{flag|Barbados}} * {{flag|Brunei}} * {{flag|Chile}} * {{flag|Costa Rica}} * {{flag|Guyana}} * {{flag|Hungary}} * {{flag|Kuwait}} * {{flag|Nauru}} * {{flag|Oman}} * {{flag|Palau}} * {{flag|Panama}} * {{flag|Poland}} * {{flag|Qatar}} * {{flag|Romania}} * {{flag|Russia}} * {{flag|Saudi Arabia}} * {{flag|Seychelles}} * {{flag|St. Kitts and Nevis}} * {{flag|Trinidad and Tobago}} * {{flag|United Arab Emirates}} * {{flag|Uruguay}} {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب مٿئين وچولي آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Albania}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XT |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041102/https://data.worldbank.org/country/XT |url-status=live }}</ref> * {{flag|Algeria}} * {{flag|Argentina}} * {{flag|Armenia}} * {{flag|Azerbaijan}} * {{flag|Belarus}} * {{flag|Belize}} * {{flag|Bosnia and Herzegovina}} * {{flag|Botswana}} * {{flag|Brazil}} * {{flag|Cape Verde}} * {{flag|China}} * {{flag|Colombia}} * {{flag|Cuba}} * {{flag|Dominica}} * {{flag|Dominican Republic}} * {{flag|Ecuador}} * {{flag|El Salvador}} * {{flag|Equatorial Guinea}} * {{flag|Fiji}} * {{flag|Gabon}} * {{flag|Georgia}} * {{flag|Grenada}} * {{flag|Guatemala}} * {{flag|Indonesia}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Iran, Islamic Rep.}} * {{flag|Jamaica}} * {{flag|Jordan}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Kazakhstan}} * {{flag|Kosovo}} * {{flag|Libya}} * {{flag|Malaysia}} * {{flag|Maldives}} * {{flag|Marshall Islands}} * {{flag|Mauritius}} * {{flag|Mexico}} * {{flag|Micronesia, Fed. Sts.}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Moldova}} * {{flag|Mongolia}} * {{flag|Montenegro}} * {{flag|North Macedonia}} * {{flag|Paraguay}} * {{flag|Peru}} * {{flag|Philippines}}<ref>{{cite news |last1=Cigaral |first1=Ian Nicolas P. |title=Philippines reaches upper-middle income status, World Bank says |url=https://business.inquirer.net/598325/philippines-reaches-upper-middle-income-status-world-bank-says |access-date=1 July 2026 |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=1 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260701201858/https://business.inquirer.net/598325/philippines-reaches-upper-middle-income-status-world-bank-says |archive-date=1 July 2026 |url-status=live}}</ref> * {{flag|Samoa}} * {{flag|Serbia}} * {{flag|South Africa}} * {{flag|Sri Lanka}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|St. Lucia}} * {{flag|St. Vincent and the Grenadines}} * {{flag|Suriname}} * {{flag|Thailand}} * {{flag|Tonga}} * {{flag|Turkey}} * {{flag|Turkmenistan}} * {{flag|Tuvalu}} * {{flag|Ukraine}} * {{flag|Vietnam}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب هيٺئين وچولي آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Angola}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XN |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Bangladesh}} * {{flag|Benin}} * {{flag|Bhutan}} * {{flag|Bolivia}} * {{flag|Cambodia}} * {{flag|Cameroon}} * {{flag|Comoros}} * {{flag|Congo, Rep.}} * {{flag|Djibouti}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|Eswatini}} * {{flag|Ghana}} * {{flag|Guinea}} * {{flag|Haiti}} * {{flag|Honduras}} * {{flag|India}} * {{flag|Ivory Coast}} * {{flag|Kenya}} * {{flag|Kiribati}} * {{flag|Kyrgyzstan}} * {{flag|Laos}} * {{flag|Lebanon}} * {{flag|Lesotho}} * {{flag|Mauritania}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Myanmar}} * {{flag|Namibia}} * {{flag|Nepal}} * {{flag|Nicaragua}} * {{flag|Nigeria}} * {{flag|Pakistan}} * {{flag|Papua New Guinea}} * {{flag|São Tomé and Príncipe}} * {{flag|Senegal}} * {{flag|Solomon Islands}} * {{flag|Tajikistan}} * {{flag|Tanzania}} * {{flag|Timor-Leste}} * {{flag|Togo}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Uzbekistan}} * {{flag|Vanuatu}} * {{flag|Venezuela}} * {{flag|West Bank and Gaza}} * {{flag|Zambia}} * {{flag|Zimbabwe}} {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب گهٽ آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Afghanistan}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XM |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Burkina Faso}} * {{flag|Burundi}} * {{flag|Central African Republic}} * {{flag|Chad}} * {{flag|Congo, Dem. Rep.}} * {{flag|Eritrea}} * {{flag|Ethiopia}} * {{flag|Gambia}} * {{flag|Guinea-Bissau}} * {{flag|Liberia}} * {{flag|Madagascar}} * {{flag|Malawi}} * {{flag|Mali}} * {{flag|Mozambique}} * {{flag|Niger}} * {{flag|North Korea}} * {{flag|Rwanda}} * {{flag|Sierra Leone}} * {{flag|Somalia}} * {{flag|South Sudan}} * {{flag|Sudan}} * {{flag|Syria}} * {{flag|Uganda}} * {{flag|Yemen}} {{div col end}} === اهي ملڪ ۽ علائقا جيڪي ترقي يافته معيشتن جي درجي ۾ شامل ٿيا === ڊسمبر 1979ع ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) پنهنجي "[[ترقي يافته ملڪ|صنعتي ملڪن]]" جي درجيبنديءَ ۾ ترميم ڪندي هيٺين "وڌيڪ ترقي يافته [[ابتدائي معاشي شعبو|ابتدائي پيداوار ڪندڙ]]" ملڪن کي شامل ڪيو: [[آسٽريليا]]، [[فنلينڊ]]، [[آئيس لينڊ]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[آئرلينڊ جي جمهوريه|آئرلينڊ]] ۽ [[اسپين]].<ref>{{cite book |last=Artis |first=M. J. |title=World Economic and Financial Surveys, 1988: Staff Studies for World Economic Outlook |date=1 January 1988 |publisher=[[International Monetary Fund]] |location=Washington, D.C. |isbn=978-1-4519-4367-2 |page=35 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781451943672/ch01.xml |access-date=15 April 2026 |chapter=I: How Accurate Is the World Economic Outlook? A Post Mortem on Short-Term Forecasting at the International Monetary Fund}}</ref><ref>{{cite book |last=Blöndal |first=Gísli |title=Fiscal Policy in the Smaller Industrial Countries, 1972-82 |date=15 March 1986 |publisher=International Monetary Fund |location=Washington, D.C |isbn=978-0-939934-53-9 |page=3 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9780939934539/ch001.xml |access-date=15 April 2026 |chapter=1 The Smaller Industrial Countries}}</ref><ref name="IMF 1979">{{cite web |title=International Monetary Fund Annual Report 1979 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781616351915/9781616351915.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=11, 21 |date=3 September 1979}}</ref> ان کان اڳ، صنعتي ملڪن جي فهرست صرف [[جي-7]] جي وڏين معيشتن ([[ڪينيڊا]]، [[فرانس]]، [[اٽلي]]، [[جاپان]]، [[برطانيا]]، [[آمريڪا]] ۽ [[اولهه جرمني]]) سان گڏ [[آسٽريا]]، [[بيلجيم]]، [[ڊينمارڪ]]، [[لگزمبرگ]]، [[نيدرلينڊ]]، [[ناروي]]، [[سوئيڊن]] ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] تائين محدود هئي.<ref name="IMF 1979" /> [[يونان]] ۽ [[پورچوگال]] کي آڪٽوبر 1989ع ۾ صنعتي ملڪن جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو،<ref name="IMF 1989">{{cite book |title=World Economic Outlook, October 1989 |date=January 1989 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781451944433/9781451944433.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |page=67 |isbn=978-1-4519-4443-3 }}</ref> جڏهن ته مئي 1997ع ۾ [[چار ايشيائي ٽائيگر]] معيشتن ۽ [[اسرائيل]] کي شامل ڪرڻ سان هن گروهه جو نالو تبديل ڪري '''[[ترقي يافته معيشت]]ون''' (Advanced Economies) رکيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سڀني معيشتن ۾ پيداوار واري شعبي ۾ روزگار جو حصو گهٽجندو پئي ويو.<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, May 1997 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781557756480/9781557756480.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |page=4 |date=15 May 1997}}</ref> هيٺ انهن ملڪن ۽ علائقن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪي تاريخي طور ترقي پذير سمجهيا ويندا هئا، پر هاڻي IMF طرفان ترقي يافته معيشتن (ترقي يافته ملڪ ۽ علائقا) جي فهرست ۾ شامل آهن: * {{flag|Australia}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Finland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Iceland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979"/> * {{flag|Ireland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|New Zealand}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Spain}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Greece}} (1989ع کان)<ref name="IMF 1989" /> * {{flag|Portugal}} (1989ع کان)<ref name="IMF 1989" /> * {{flag|East Germany}} (1990ع ۾ [[جرمني]] جو حصو بڻيو)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Hong Kong}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/weo0598/pdf/0598sta.pdf |title=IMF Advanced Economies List. World Economic Outlook, May 1998, p. 134 |access-date=15 January 2014 |archive-date=18 August 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000818233010/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/weo0598/pdf/0598sta.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Israel}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Singapore}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|South Korea}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Taiwan}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/><ref>تائيوان جي حيثيت تڪراري آهي؛ گڏيل قومن جا گهڻا ميمبر ملڪ [[چين]] جي تائيوان تي خودمختياري کي تسليم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ [[چين جي جمهوريه]] سان غيرسفارتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا. ڏسو: [[Foreign relations of Taiwan]].</ref> * {{flag|Cyprus}} (2001ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/pdf/append.pdf |title=World Economic Outlook, April 2001, p.157 |access-date=15 January 2014 |archive-date=13 September 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010913073731/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/pdf/append.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Slovenia}} (2007ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/pdf/statappx.pdf |title=World Economic Outlook, April 2007, p.204 |access-date=15 January 2014 |archive-date=5 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105062023/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/pdf/statappx.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Malta}} (2008ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2008, p.236 |access-date=15 January 2014 |archive-date=16 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516113641/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Czech Republic}} (2009ع کان)<ref name="IMF 2009">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2009, p.184 |access-date=15 January 2014 |archive-date=14 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114113955/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Slovakia}} (2009ع کان)<ref name="IMF 2009"/> * {{flag|Estonia}} (2011ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2011, p.172 |access-date=15 January 2014 |archive-date=6 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506073614/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Latvia}} (2014ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf |title=World Economic Outlook, April 2014, p.160 |access-date=21 May 2014 |archive-date=8 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408225045/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Lithuania}} (2015ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/pdf/text.pdf |title=World Economic Outlook, April 2015, p.48 |access-date=11 April 2015 |archive-date=13 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150413200149/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/pdf/text.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Croatia}} (2023ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, April 2023 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9798400224119/CH005.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=116, 121 |date=11 April 2023}}</ref> * {{flag|Bulgaria}} (2026ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, April 2026; Statistical Appendix |url=https://www.imf.org/-/media/files/publications/weo/2026/april/english/statsappendix.pdf |publisher=International Monetary Fund |access-date=3 May 2026 |location=Washington, D.C. |pages=92, 99 |date=14 April 2026}}</ref> '''هيٺين پنجن معيشتن بابت، ترقي يافته معيشت طور درج ٿيڻ کان اڳ سندن ترقياتي حيثيت بابت ڊيٽا موجود ناهي:''' * {{flag|San Marino}} (2012ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, October 2012, p.180 |access-date=4 August 2016 |archive-date=20 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020230354/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Macau}} (2016ع کان)<ref name="IMF 2016">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2016, p.148 |access-date=25 June 2016 |archive-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417162308/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Puerto Rico}} (2016ع کان)<ref name="IMF 2016"/> * {{flag|Andorra}} (2021ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, October 2021 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781513577524/ch004.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=83, 89 |date=12 October 2021}}</ref> * {{flag|Liechtenstein}} (2025ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, October 2025 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9798229023948/CH004.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=97, 104 |date=14 October 2025}}</ref> === نوان صنعتي ملڪ === هيٺيان ڏهه ملڪ '''[[نوان صنعتي ملڪ]]''' (Newly Industrialized Countries) جي درجيبندي ۾ شامل آهن. انهن ملڪن جون معيشتون اڃا ترقي يافته ملڪن جي درجي تائين نه پهتيون آهن، پر معاشي اشاريَن جي لحاظ کان اهي ٻين ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن کان وڌيڪ تيزيءَ سان ترقي ڪري چڪيون آهن: {{div col|colwidth=15em}} *{{flag|Brazil}} *{{flag|China}} *{{flag|India}} *{{flag|Indonesia}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Mexico}} *{{flag|Philippines}} *{{flag|South Africa}} *{{flag|Thailand}} *{{flag|Turkey}} {{div col end}} === برڪس ملڪ === هيٺيان ڏهه ملڪ '''[[اُڀرندڙ منڊيون|اُڀرندڙ منڊين]]''' (Emerging Markets) جي گروهه سان تعلق رکن ٿا ۽ گڏجي [[برڪس]] (BRICS) تنظيم جو حصو آهن: * {{flag|Brazil}} (2006ع کان) * {{flag|Russia}} (2006ع کان) * {{flag|India}} (2006ع کان) * {{flag|China}} (2006ع کان) * {{flag|South Africa}} (2010ع کان) * {{flag|Egypt}} (2024ع کان) * {{flag|Ethiopia}} (2024ع کان) * {{flag|Iran}} (2024ع کان) * {{flag|United Arab Emirates}} (2024ع کان) * {{flag|Indonesia}} (2025ع کان) == سماج ۽ ثقافت == === ميڊيا ۾ پيشڪش === اولهه جي ميڊيا اڪثر ترقي پذير ملڪن جي هڪ عام ۽ يڪطرفي تصوير پيش ڪندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري [[ميڊيا جو تعصب|ميڊيا جي تعصب]] تي ٻڌل هوندي آهي. [[عوامي ميڊيا]] جا ادارا اڪثر [[غربت]] ۽ ٻين منفي پهلوئن تي غيرمتناسب ڌيان ڏيندا آهن. اهڙي قسم جي رپورٽنگ جي نتيجي ۾ ترقي پذير ملڪن بابت هڪ غالب تاثر پيدا ٿيو آهي، جنهن موجب ''[[عالمي ڏکڻ|عالمي ڏکڻ]]'' کي مغربي قدرن ۽ معيارن جي مقابلي ۾ سماجي، معاشي ۽ سياسي طور پٺتي پيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|title=Dependency Theory: A Useful Tool for Analyzing Global Inequalities Today?|url=https://www.e-ir.info/2016/11/23/dependency-theory-a-useful-tool-for-analyzing-global-inequalities-today/|access-date=21 February 2020|website=E-International Relations|date=23 November 2016|language=en-US|archive-date=2 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002023728/https://www.e-ir.info/2016/11/23/dependency-theory-a-useful-tool-for-analyzing-global-inequalities-today/|url-status=live}}</ref> عوامي ميڊيا جو ڪردار اڪثر [[اتر–ڏکڻ ورهاست|عالمي اتر]] ۽ [[عالمي ڏکڻ]] جي وچ ۾ فرق کي نمايان ڪري ٿو، ۽ ڪيترن محققن جي نظر ۾ اهو ان ورهاست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۾ به ڪردار ادا ڪري ٿو. عوامي ميڊيا ان ڳالهه تي پڻ اثرانداز ٿيندي آهي ته ترقي پذير ملڪن جا ماڻهو ڪهڙي قسم جي معلومات حاصل ڪن ٿا. خبرون گهڻو ڪري ترقي يافته ملڪن بابت هونديون آهن، جنهن سبب معلومات جي وهڪري ۾ عدم توازن پيدا ٿيندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Philo |first1=Greg |title=An unseen world: How the media portrays the poor |journal=The UNESCO Courier |date=November 2001 |volume=54 |issue=11 |pages=44–46 |id={{ProQuest|207594362}} |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000124294.locale=en |access-date=16 July 2022 |archive-date=16 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220716164506/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000124294.locale=en |url-status=live }}</ref> نتيجي طور، ترقي پذير ملڪن جا رهواسي ٻين ترقي پذير ملڪن بابت محدود معلومات حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته ترقي يافته ملڪن بابت کين گهڻي مقدار ۾ خبرون ۽ رپورٽون ملنديون آهن. == پڻ ڏسو == * [[نوآباديات]] * [[ترقي يافته ملڪ]] * [[معاشي معجزو]] * [[بين الاقوامي ترقي]] * [[زرعي سڌارا]] * [[في بالغ فرد دولت موجب ملڪن جي فهرست]] * [[ترقي پذير ملڪن مان عورت لڏپلاڻ ڪندڙ مزدور]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Library resources box}} * {{Wikiquote-inline}} {{Global economic classifications}} {{South-South}} {{Authority control}} [[زمرو:انساني ترقي]] [[زمرو:انساني ترقي جو انڊيڪس]] [[زمرو:انساني جاگرافي]] [[زمرو:انساني ترقي جي انڊيڪسن جي لحاظ کان ملڪن جون فهرستون]] [[زمرو:گهٽ ترقي وارا ملڪ]] [[زمرو:بين الاقوامي ترقي|ملڪ]] [[زمرو:معاشي گلوبلائزيشن]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:معاشي لحاظ کان ملڪن جي درجي بندي]] [[زمرو:معاشي جاگرافي]] [[زمرو:معاشي ترقي|ملڪ]] [[زمرو:درجا بندي]] [[زمرو:درجا بندي بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اصطلاح]] [[زمرو:اصطلاحون]] [[زمرو:معاشي اصطلاحون]] [[زمرو:سياسي اصطلاحون]] [[زمرو:انساني جاگرافي]] [[زمرو:سياسي توهين آميز اصطلاح]] [[زمرو:پائيدار ترقي]] [[زمرو:سامراجيت جا اڀياس]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:گلوبلائزيشن]] [[زمرو:معاشيات]] [[زمرو:سويڊن جي تاريخ]] [[زمرو:جاگرافي]] [[زمرو:انساني ترقي]] 3rlnzaiq8mns2wj4ha1irun8sbdlnkj 400502 400501 2026-08-03T12:34:29Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:درجا بندي]]; added [[Category:درجابندي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 400502 wikitext text/x-wiki {{Short description|اهڙو ملڪ جنهن ۾ زندگيءَ جو معيار نسبتاً گهٽ هجي}} [[File:Compartison of countries by their level of development.svg|thumb|upright=1.8|ملڪن جي ترقيءَ جي سطح موجب ڀيٽ (ڇهه معيار: HDI، WESP، WB، DAC، IMF، پيرس ڪلب) {{legend|#08306b|4 يا وڌيڪ معيار}} {{legend|#2979b9|3 معيار}} {{legend|#73b2d8|2 معيار}} {{legend|#c8dcf0|1 معيار}}]] '''ترقي پذير ملڪ''' اهڙو [[ملڪ]] هوندو آهي، جنهن جو [[ثانوي معاشي شعبو|صنعتي بنياد]] نسبتاً گهٽ ترقي يافته هجي ۽ جنهن جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون (HDI)]] [[ترقي يافته ملڪ]]ن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي.<ref>{{cite book|last1=O'Sullivan|first1=Arthur|first2=Steven M.|last2=Sheffrin|title=Economics: Principles in Action|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2003}}</ref> تنهن هوندي به، هن وصف تي عالمي سطح تي مڪمل اتفاق موجود ناهي، ۽ نه ئي اهو واضح طور طئي ٿيل آهي ته ڪهڙا ملڪ هن زمري ۾ اچن ٿا. اصطلاح '''گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ''' ('''LMIC''') ۽ '''نئين اُڀرندڙ معيشت''' ('''NEE''') ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي جي بدران استعمال ڪيا ويندا آهن، پر اهي بنيادي طور رڳو ملڪن جي معاشي حالت ڏانهن اشارو ڪن ٿا. [[ورلڊ بئنڪ]] دنيا جي معيشتن کي في فرد [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) جي بنياد تي چار گروهن ۾ ورهائي ٿي: وڌيڪ آمدني، مٿئين وچولي آمدني، هيٺئين وچولي آمدني ۽ گهٽ آمدني واريون معيشتون. [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]]، [[زمين سان گهيريل ترقي پذير ملڪ]] ۽ [[ننڍيون ٻيٽ نما ترقي پذير رياستون]]، ترقي پذير ملڪن جا ذيلي گروهه آهن. ان جي ابتڙ ملڪن کي عام طور [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت|وڌيڪ آمدني وارا ملڪ]] يا [[ترقي يافته ملڪ]] چيو ويندو آهي. هن اصطلاح جي استعمال بابت اختلاف موجود آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته اهو دنيا کي "اسان" ۽ "هو" جهڙن پراڻن ورهاستن ۾ ورهائڻ واري سوچ کي برقرار رکي ٿو.<ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think" /> 2015ع ۾ ورلڊ بئنڪ اعلان ڪيو ته "ترقي يافته/ترقي پذير" جي درجيبندي هاڻي اڳ جيتري لاڳاپيل نه رهي آهي، تنهن ڪري اها آهستي آهستي هن اصطلاح جو استعمال ختم ڪندي. ان جي بدران، رپورٽن ۾ انگ اکر علائقن ۽ آمدنيءَ جي گروهن جي بنياد تي پيش ڪيا ويندا. ڪجهه ماڻهو '''[[گلوبل سائوٿ]]''' (Global South) جي اصطلاح کي ترقي پذير ملڪن جي متبادل طور استعمال ڪن ٿا. ترقي پذير ملڪن ۾ اڪثر ڪجهه گڏيل خصوصيتون ملن ٿيون، جيڪي گهڻو ڪري سندن تاريخ يا جاگرافيءَ سان لاڳاپيل هونديون آهن. اهي ئي خاصيتون آهن، جن کي ورلڊ بئنڪ ۽ گڏيل قومون پنهنجن انگن اکرن ۽ وصفن ۾ استعمال ڪن ٿيون. ٻئي طرف [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) جي درجيبندي بنيادي طور مالي انضمام ۽ مالي استحڪام تي ٻڌل هوندي آهي، نه ته سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جي مجموعي سطح تي. انهيءَ ڪري IMF پنهنجي درجيبنديءَ ۾ "ملڪن" بدران "مارڪيٽن" يا "معيشتن" جا اصطلاح استعمال ڪري ٿو. ان کان علاوه، يورو اختيار ڪرڻ سان ڪيترن ئي يورپي ملڪن کي IMF طرفان مالي انضمام جي بنياد تي فوري طور ترقي يافته معيشتن جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو، جيتوڻيڪ انهن جي سماجي يا معاشي ترقيءَ جي ٻين پهلوئن کي ان بنياد تي نه پرکيو ويو. ورلڊ بئنڪ جي وصف موجب، گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن ۾ عام طور محفوظ [[پيئڻ جو پاڻي]]، [[صفائي سٿرائي]] ۽ [[حفظان صحت]] جون سهولتون گهٽ هونديون آهن، [[توانائي جي غربت]] وڌيڪ هوندي آهي، ۽ [[فضائي آلودگي]]، [[پاڻي جي آلودگي]]، [[کليل هنڌن تي رفع حاجت]] ۽ ٻين قسمن جي آلودگيءَ جا مسئلا وڌيڪ هوندا آهن. انهن ملڪن ۾ [[نظرانداز ڪيل استوائي بيماريون]] ۽ ٻين وچڙندڙ بيمارين جو بار به وڌيڪ هوندو آهي، [[روڊ ٽريفڪ حادثا]] وڌيڪ ٿيندا آهن ۽ بنيادي ڍانچي (انفرا اسٽرڪچر) جو معيار پڻ عام طور گهٽ هوندو آهي. ان کان علاوه، انهن ملڪن ۾ اڪثر بيروزگاري، غربت، بک، انتهائي غربت، ٻارن کان پورهيو وٺڻ، غذائي کوٽ، بي گهر هجڻ، منشيات جو استعمال، جسم فروشي، وڌندڙ آبادي، شهري بدامني، ماهر ماڻهن جي لڏپلاڻ، وڏي غيررسمي معيشت، ڏوهن جون بلند شرحون (جهڙوڪ ڀتو خوري، ڦر، چوري، قتل، هٿيارن، منشيات ۽ انساني اسمگلنگ، اغوا ۽ زنا بالجبر)، قيدين جو وڌيڪ انگ، تعليم جي گهٽ سطح، معاشي اڻبرابري، اسڪول ڇڏڻ، خانداني منصوبابنديءَ تائين محدود رسائي، ننڍي عمر ۾ حمل، غيررسمي آباديون ۽ ڪچيون آباديون، سرڪاري سطح تي بدعنواني ۽ سياسي عدم استحڪام جهڙا مسئلا وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾، ترقي پذير ملڪن ۾ [[قانون جي حڪمراني]] به گهڻو ڪري ڪمزور هوندي آهي. [[صحت جي سار سنڀال]] تائين رسائي به گهڻو ڪري محدود هوندي آهي. ترقي پذير ملڪن ۾ رهندڙ ماڻهن جي [[زندگيءَ جي اميد]] عام طور ترقي يافته ملڪن جي ماڻهن کان گهٽ هوندي آهي، جنهن جا اهم سبب گهٽ آمدني ۽ عوامي صحت جون ڪمزور حالتون آهن.. وچڙندڙ بيماريون، [[مادري موت]]، [[ٻارن جي موت]] ۽ [[شِيرخوار ٻارن جي موت]] جون شرحون پڻ عام طور وڌيڪ هونديون آهن. [[آبهوا جي تبديليءَ جا اثر]] پڻ ترقي پذير ملڪن تي وڌيڪ شديد ٿيڻ جا امڪان آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻا ملڪ [[آبهوا جي تبديليءَ جي حساسيت]] وڌيڪ رکن ٿا يا انهن ۾ [[آبهوا جي لچڪ]] گهٽ هوندي آهي. صحت جي شعبي ۾ اهڙن ملڪن لاءِ اڪثر "وسيلن جي کوٽ وارا ماحول" (ريسورس-پوئر سيٽنگز) يا "گهٽ وسيلن وارا ماحول" (لو-ريسورس سيٽنگز) جهڙا اصطلاح استعمال ڪيا ويندا آهن. ترقي پذير ملڪن ۾ عام طور آباديءَ جي وچئين عمر (ميڊيئن ايج) ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي. جيتوڻيڪ آباديءَ جي پوڙهائپ سڄي دنيا ۾ وڌي رهي آهي، پر ترقي پذير ملڪن ۾ اها رفتار نسبتاً سست رهي آهي.<ref>{{Cite book |title=World population ageing 2013}}{{pn|date=May 2025}}</ref> '''ترقياتي امداد''' يا '''ترقياتي سهڪار''' اهڙي مالي امداد کي چيو ويندو آهي، جيڪا پرڏيهي حڪومتون ۽ ٻيون تنظيمون ترقي پذير ملڪن جي معاشي، ماحولياتي، سماجي ۽ سياسي [[بين الاقوامي ترقي]] لاءِ فراهم ڪن ٿيون. جيڪڏهن [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران 2030ع تائين مقرر ڪيل [[پائيدار ترقي جا مقصد]] حاصل ٿي وڃن، ته ترقي پذير ملڪن کي درپيش ڪيترائي اهم مسئلا حل ٿي سگهن ٿا. '''ترقي پذير ملڪ''' يا '''اسرندڙ ملڪ''' (ڊولپنگ ڪنٽريز) اقتصادي طور پٺتي پيل [[ملڪ|ملڪن]] کي ”گهٽ اُسريل ملڪ“ سڏيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/Less%20Developed%20Counteries.php|title=Less Developed Counteries {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2021-01-30}}</ref> اھڙا ملڪ جن جي في ڪس ( پر ڪيپيٽا) مجموعي اندروني پيداوار(GNP) ساليانو ھڪ ھزار آمريڪي ڊالرن کان گھٽ ھجي.<ref>{Glossory Banking and Finance; by Shakil Faruqi;2nd edition; State Bank of Pakistan Page 265 }</ref> == ملڪن جي درجيبنديءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح == ملڪن کي ترقيءَ جي مختلف سطحن موجب درجيبند ڪرڻ لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Fialho |first1=Djalita |last2=Van Bergeijk |first2=Peter A. G. |title=The Proliferation of Developing Country Classifications |journal=[[The Journal of Development Studies]] |date=2017 |volume=53 |issue=1 |pages=99–115 |doi=10.1080/00220388.2016.1178383 |doi-access=free}}</ref> ڪنهن به ملڪ جي درجيبندي مختلف ذريعن موجب مختلف ٿي سگهي ٿي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي درجيبنديون يا انهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح توهين آميز به سمجهيا ويندا آهن. === آمدنيءَ جي گروهن موجب === [[File:High income economies.svg|thumb|right|2026ع ۾ ورلڊ بئنڪ موجب وڌيڪ آمدني وارين معيشتن جو نقشو|upright=1.6]] ورلڊ بئنڪ [[اٽلس طريقو]] (Atlas method) استعمال ڪندي في فرد [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) جي بنياد تي دنيا جي معيشتن کي هر سال 1 جولاءِ تي نئين سر چار گروهن ۾ ورهائي ٿي:<ref name=":9">{{cite web|title=New country classifications by income level: 2019–2020|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/new-country-classifications-income-level-2019-2020|access-date=12 February 2021|publisher=World Bank Blogs |work=Data Blog |date=1 July 2019 |language=en|archive-date=7 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107201418/https://blogs.worldbank.org/opendata/new-country-classifications-income-level-2019-2020|url-status=live}}</ref> * [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت|وڌيڪ آمدني وارا ملڪ]] (گهڻو ڪري [[ترقي يافته ملڪ]]ن سان مشابهت رکن ٿا) * مٿئين وچولي آمدني وارا ملڪ * هيٺئين وچولي آمدني وارا ملڪ * گهٽ آمدني وارا ملڪ اهي ٽيئي گروهه، جيڪي "وڌيڪ آمدني" وارا نه آهن، گڏيل طور '''گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ''' (LMICs) سڏبا آهن. مثال طور، مالي سال 2027ع لاءِ، گهٽ آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI موجوده آمريڪي ڊالرن موجب 1,135 ڊالر کان گهٽ هجي؛ هيٺئين وچولي آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 1,135 کان 4,495 ڊالرن جي وچ ۾ هجي؛ مٿئين وچولي آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 4,495 کان 14,375 ڊالرن جي وچ ۾ هجي؛ جڏهن ته وڌيڪ آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 14,375 ڊالرن کان وڌيڪ هجي.<ref name=CountriesByGNIperCapita>{{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups | title=World Bank Country and Lending Groups |website=World Bank Data Help Desk | access-date=1 July 2026 | archive-date=1 July 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260701154803/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups | url-status=live }}</ref> انهن حدن جي تاريخي تبديليءَ جا انگ اکر [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت#تاريخي حدون|تاريخي حدن]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا. === مارڪيٽن ۽ معاشي واڌ موجب === "ملڪ" بدران "مارڪيٽ" جو اصطلاح استعمال ڪرڻ مان عام طور مراد اها هوندي آهي ته ڌيان مجموعي معيشت بدران ملڪ جي مالي نظام ۽ سرمائيداري مارڪيٽن جي خاصيتن تي ڏنو پيو وڃي. * [[ترقي يافته ملڪ]] ۽ [[ترقي يافته مارڪيٽ]] * ترقي پذير ملڪن کي معاشي واڌ يا سرمائيداري مارڪيٽ جي ماپ موجب هيٺين ترتيب سان ورهايو ويندو آهي: ** [[نئون صنعتي ملڪ]] ** [[اُڀرندڙ مارڪيٽون]] ** [[سرحدي مارڪيٽون]] ** [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]] (جن کي ڪڏهن ڪڏهن گهٽ معاشي طور ترقي يافته ملڪ پڻ چيو ويندو آهي) ٻين معيارن موجب، ڪجهه ملڪ ترقيءَ جي وچولي مرحلي ۾ هوندا آهن، يا جيئن [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) [[سوويت يونين جي ٽٽڻ]] کان پوءِ انهن کي سڏيو، '''منتقليءَ وارا ملڪ''' (ڪنٽريز ان ترانزيشن). انهن ۾ [[مرڪزي ۽ اوڀر يورپ]] جا ملڪ (بشمول اهي مرڪزي يورپي ملڪ جيڪي گڏيل قومن ۾ "اوڀر يورپ گروپ" سان لاڳاپيل هئا)، اڳوڻي [[سوويت يونين]] جون وچ ايشيائي رياستون ([[قازقستان]]، [[ازبڪستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]]) ۽ [[منگوليا]] شامل هئا. 2009ع تائين IMF پنهنجي ''ورلڊ اڪانامڪ آئوٽ لڪ'' ۾ ملڪن کي '''ترقي يافته'''، '''اُڀرندڙ''' يا '''ترقي پذير''' معيشتن طور درجيبند ڪندو هو، جنهن جا بنيادي معيار هي هئا: (1) في فرد آمدني، (2) برآمدات جي تنوع (مثال طور، صرف تيل برآمد ڪندڙ ملڪ، جيتوڻيڪ انهن جي في فرد GDP وڌيڪ هجي، ترقي يافته درجي ۾ شامل نه ڪيا ويندا هئا جيڪڏهن لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو برآمدون تيل تي ٻڌل هجن)، ۽ (3) عالمي مالي نظام سان انضمام جي سطح.<ref>{{cite web|title=Q. How does the WEO categorize advanced versus emerging and developing economies?|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/faq.htm#q4b|access-date=20 July 2009|work=[[International Monetary Fund]]|archive-date=17 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200417061830/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/faq.htm#q4b|url-status=live}}</ref> === جاگرافي موجب === ترقي پذير ملڪن کي جاگرافيائي بنيادن تي پڻ ورهايو ويندو آهي: * [[ننڍيون ٻيٽ نما ترقي پذير رياستون]] – اهڙا ننڍڙا ٻيٽ وارا ملڪ، جيڪي عام طور هڪجهڙين [[پائيدار ترقي]] وارين مشڪلاتن کي منهن ڏين ٿا، جهڙوڪ محدود وسيلا، وڌندڙ پر ننڍڙي آبادي، ڏورانهين جڳهه، [[قدرتي آفت]]ن جو خطرو، ٻاهرين معاشي ڌڪن کان حساسيت، بين الاقوامي واپار تي گهڻو انحصار ۽ نازڪ ماحولياتي نظام. * [[زمين سان گهيريل ترقي پذير ملڪ]] – اهي [[زمين سان گهيريل ملڪ]]، جيڪي سمنڊ تائين سڌي رسائي نه هجڻ سبب معاشي ۽ ٻين ڪيترن ئي نقصانن کي منهن ڏيندا آهن. === ٻين معيارن موجب === * [[گهڻي قرض هيٺ آيل غريب ملڪ]] – IMF ۽ ورلڊ بئنڪ جي هڪ پروگرام تحت ڏنل درجيبندي. * [[منتقلي واري معيشت]] – اهڙي معيشت، جيڪا مرڪزي منصوبابنديءَ واري نظام مان [[مارڪيٽ تي ٻڌل معيشت]] ڏانهن منتقل ٿي رهي هجي. * گهڻ-رخي درجيبندي وارو نظام – هن خيال تحت ته مختلف ملڪن جون ترقياتي ترجيحون، وسيلا ۽ ادارياتي صلاحيتون مختلف هونديون آهن،<ref>{{Cite journal|last=Koch|first=Svea|name-list-style=vanc|date=1 June 2015|title=From Poverty Reduction to Mutual Interests? The Debate on Differentiation in EU Development Policy|journal=Development Policy Review|volume=33|issue=4|pages=479–502|doi=10.1111/dpr.12119|hdl=10419/199382 |doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> تنهن ڪري محققن ترقي پذير ملڪن کي غربت، اڻبرابري، پيداواري صلاحيت، جدت، سياسي رڪاوٽن ۽ ٻاهرين مالي وهڪرن تي انحصار جهڙن عنصرن جي بنياد تي پنجن الڳ گروهن ۾ ورهايو آهي، جيئن انهن جي ترقيءَ کي وڌيڪ جامع نموني سمجهي سگهجي.<ref>{{Cite journal|last1=Vázquez|first1=Sergio Tezanos|last2=Sumner|first2=Andy|date=December 2013|title=Revisiting the Meaning of Development: A Multidimensional Taxonomy of Developing Countries|journal=The Journal of Development Studies|volume=49|issue=12|pages=1728–1745|doi=10.1080/00220388.2013.822071}}</ref><ref>{{cite journal |last=Taeihagh |first=Araz |title=Crowdsourcing, Sharing Economies and Development |journal=Journal of Developing Societies |volume=33 |issue=2 |year=2017 |pages=191–222 |doi=10.1177/0169796x17710072 |arxiv=1707.06603}}</ref> === خود اعلان موجب === عام طور تي [[ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن]] (WTO) ڪنهن به ملڪ جي پنهنجي دعويٰ کي قبول ڪري ٿي ته اهو "ترقي پذير" آهي. ڪجهه ملڪ، جيڪي گذريل ويهن سالن دوران تقريباً هر معاشي اشاري موجب ترقي يافته بڻجي چڪا آهن، اڃا تائين پاڻ کي "ترقي پذير ملڪ" طور درجيبند ڪرائڻ تي اصرار ڪن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان کين WTO ۾ ڪجهه ترجيحي سهولتون ملن ٿيون. اهڙن ملڪن ۾ [[برونائي]]، [[هانگ ڪانگ]]، [[ڪويت]]، [[مڪائو]]، [[قطر]]، [[سنگاپور]] ۽ [[متحده عرب امارات]] شامل آهن، ۽ انهن جي هن خود اعلان ڪيل حيثيت تي تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web|date=26 July 2019|work=[[whitehouse.gov]]|title=Memorandum on Reforming Developing-Country Status in the World Trade Organization.|via=[[NARA|National Archives]]|url=https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/memorandum-reforming-developing-country-status-world-trade-organization|access-date=1 March 2021|archive-date=16 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230216200055/https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/memorandum-reforming-developing-country-status-world-trade-organization/|url-status=live}}</ref> == ترقيءَ جي ماپ ۽ تصور == [[File:Least Developed Countries.png|thumb|upright=1.6| {{legend|#007f00|[[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل|ايڪوساڪ (ECOSOC)]] موجب گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته معيشتون}} {{legend|#00ff00|ايڪوساڪ جي دائري کان ٻاهر گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته معيشتون}} {{legend|#ff0000|ترقي پذير معيشت جي درجي ۾ شامل ٿيل}}<br /> {{when|date=June 2016}}{{citation needed|date=June 2016}} ]] [[File:Map of countries by GDP (PPP) per capita in 2024.svg|thumb|upright=1.6|2026ع ۾ [[في فرد]] [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP){{Legend-col |{{Legend|#4B0082|>$70,000}} |{{Legend|#00008a|$60,000–70,000}} |{{Legend|#003c00|$50,000–60,000}} |{{Legend|#008f00|$40,000–50,000}} |{{Legend|#00f900|$30,000–40,000}} |{{Legend|#b3ff00|$20,000–30,000}} |{{Legend|#ffff00|$10,000–20,000}} |{{Legend|#ffd215|$5,000–10,000}} |{{Legend|#ff852f|$2,500–5,000}} |{{Legend|#ff0000|$1,000–2,500}} |{{Legend|#a30000|<$1,000}} |{{Legend|#b9b9b9|ڊيٽا موجود ناهي}} }}]] ڪنهن ملڪ جي ترقيءَ کي معاشي يا انساني عنصرن جي بنياد تي ماپي سگهجي ٿو. عام طور تي ترقي پذير ملڪ اهي هوندا آهن، جن پنهنجي آباديءَ جي لحاظ کان اڃا تائين [[صنعتيڪاري]] جي نمايان سطح حاصل نه ڪئي هجي، ۽ جن ۾ گهڻن حالتن ۾ [[زندگيءَ جو معيار]] وچولي يا گهٽ هوندو آهي. گهٽ آمدني ۽ آباديءَ جي تيز واڌ جي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Population and poverty">{{cite news|title=Population and poverty|url=https://www.unfpa.org/resources/population-and-poverty|access-date=21 September 2018|newspaper=United Nations Population Fund|language=en|archive-date=21 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521093951/https://www.unfpa.org/resources/population-and-poverty|url-status=live}}</ref> ڪنهن ملڪ جي ترقيءَ جو اندازو مختلف شمارياتي اشاريَن ذريعي لڳايو ويندو آهي، جهڙوڪ في فرد آمدني، في فرد [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP)، [[زندگيءَ جي اميد]]، خواندگيءَ جي شرح، آزاديءَ جو اشاريون ۽ ٻيا ڪيترائي عنصر. [[گڏيل قومون]] [[انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (HDI) تيار ڪيو، جيڪو مٿين ڪيترن ئي انگن اکرن کي گڏائي هڪ مرڪب اشاري جي صورت ۾ ملڪن جي انساني ترقيءَ جي سطح ماپي ٿو، جتي لاڳاپيل انگ اکر موجود هجن. گڏيل قومن دنيا جي سڀني ملڪن ۽ اهم ترقياتي ادارن جي گڏيل رٿابنديءَ جي بنياد تي [[هزارين ترقياتي مقصد]] (Millennium Development Goals) پڻ مقرر ڪيا هئا، ته جيئن عالمي ترقيءَ جو جائزو وٺي سگهجي.<ref>{{cite web|title=United Nations Millennium Development Goals|url=https://www.un.org/millenniumgoals/|access-date=28 March 2018|website=www.un.org|archive-date=4 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070504153515/http://www.un.org/millenniumgoals/|url-status=live}}</ref> اهي مقصد 2015ع ۾ مڪمل ٿيا، جن جي جاءِ تي [[پائيدار ترقي جا مقصد]] (SDGs) مقرر ڪيا ويا. ترقي پذير قوم جو تصور مختلف نظرياتي فڪري نظامن ۾، مختلف نالن سان، موجود آهي. انهن ۾ [[بيٺڪي راڄ کان آزادي]] (decolonization)، [[آزاديءَ جي الهيات]]، [[مارڪسزم]]، [[سامراج مخالف]]، [[جديديت جو نظريو]]، [[سماجي تبديلي]] ۽ [[سياسي معيشت]] جا نظريا شامل آهن. ترقيءَ جو هڪ ٻيو اهم اشاري معيشت جي مختلف شعبن ۾ وقت سان ايندڙ تبديلي آهي. عام طور تي اهي ملڪ، جن جي معيشت ۾ [[ثانوي معاشي شعبو|ثانوي شعبي]] (پيداوار يا صنعت) جو حصو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو هوندو آهي، انهن ۾ نمايان معاشي ترقي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. اهڙيءَ طرح، جن ملڪن ۾ [[ٽرشري معاشي شعبو|ٽرشري (خدمتن وارو) شعبو]] وڌيڪ مضبوط هوندو آهي، انهن ۾ پڻ [[معاشي ترقي]] جي شرح عام طور وڌيڪ هوندي آهي. == لاڳاپيل نظريا == "ترقي پذير ملڪ" جي اصطلاح سان ڪيترائي علمي نظريا لاڳاپيل آهن، جن مان اهم (ترتيب وار) هي آهن: * [[جديديت جو نظريو]] (ماڊرنائيزيشن ٿيوري) – هي نظريو سماجن ۾ جديديت جي عمل ۽ ان جي ارتقا جي وضاحت ڪري ٿو. * [[انحصار جو نظريو]] (ڊپينڊنسي ٿيوري ) – هن نظريي موجب وسيلا غريب ۽ گهٽ ترقي يافته ملڪن (''پيريفري'') مان امير ۽ [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته ملڪن]] (''ڪور'') ڏانهن منتقل ٿين ٿا، جنهن سان امير ملڪ وڌيڪ خوشحال ٿين ٿا، جڏهن ته غريب ملڪ وڌيڪ پٺتي رهجي وڃن ٿا. * [[ترقيءَ جو نظريو]] (ڊولپمينٽ ٿيوري) – اهڙن [[نظريو|نظرين]] جو مجموعو، جيڪي اهو بيان ڪن ٿا ته سماج ۾ گهربل تبديلي ۽ ترقي حاصل ڪرڻ جا سڀ کان مؤثر طريقا ڪهڙا آهن. * [[ترقيءَ کان پوءِ جو نظريو]] (پوسٽ ڊولپمينٽ ٿيوري) – هن نظريي موجب [[بين الاقوامي ترقي]] جو سمورو تصور ۽ ان جي عملي پاليسيون دراصل دنيا جي ٻين علائقن تي اولهه ۽ اتر جي ملڪن جي بالادستي (هيجموني) جو عڪس آهن. == اصطلاح تي تنقيد == {{Further|ترقياتي امداد}} "ترقي پذير ملڪ" جي اصطلاح جي استعمال تي ڪيترين ئي پاسن کان تنقيد ڪئي وئي آهي. هن اصطلاح مان اهو تاثر پيدا ٿي سگهي ٿو ته اهڙا ملڪ [[ترقي يافته ملڪ]]ن جي ڀيٽ ۾ ڪنهن نه ڪنهن لحاظ کان گهٽ درجي جا آهن.<ref name=":7">{{cite web|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2015/01/04/372684438/if-you-shouldnt-call-it-the-third-world-what-should-you-call-it|title=If You Shouldn't Call It The Third World, What Should You Call It?|last=Silver|first=Marc|date=4 January 2015|website=NPR|access-date=5 March 2020|archive-date=1 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200401165708/https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2015/01/04/372684438/if-you-shouldnt-call-it-the-third-world-what-should-you-call-it|url-status=live}}</ref> اهو پڻ اهو مفروضو قائم ڪري سگهي ٿو ته سڀئي ملڪ لازمي طور اولهه جي روايتي [[معاشي ترقي]] واري نموني تي هلڻ چاهين ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ، جهڙوڪ [[ڪيوبا]] ۽ [[ڀوٽان]]، ڄاڻي واڻي اهڙو رستو اختيار نٿا ڪن.{{clarify|date=July 2023}}<ref name="Karma Ura">{{cite book|url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2009/305/pdf/mono_1en_bt_dev_stry.pdf|title=The Bhutanese development story|last=Ura|first=Karma|year=2009|publisher=Heidelberg University Library|doi=10.11588/xarep.00000305|access-date=17 September 2012|archive-date=3 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203013407/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2009/305/pdf/mono_1en_bt_dev_stry.pdf|url-status=live}}</ref> ان جي بدران [[مجموعي قومي خوشحالي]] (گروس نيشنل ھيپينيس) جهڙن متبادل اشاريَن کي پڻ اهم سمجهيو ويو آهي. "ترقي پذير" ۽ "پٺتي پيل" ملڪن جي اصطلاحن تي ابتدائي تنقيد ڪندڙن مان هڪ مشهور مؤرخ ۽ عالم [[والٽر راڊني]] هو، جنهن 1973ع ۾ آمريڪا ۽ آفريڪا ۽ ايشيا جي ملڪن جي معاشي، سماجي ۽ سياسي حالتن جو تقابلي جائزو وٺندي انهن اصطلاحن تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite book|url=http://abahlali.org/files/3295358-walter-rodney.pdf|title=How Europe Underdeveloped Africa|last=Rodney|first=Walter|date=1973|publisher=Bogle-L'Ouverture Publications, London and Tanzanian Publishing House, Dar-Es-Salaam|language=en|page=25|access-date=12 May 2019|archive-date=3 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503095007/http://abahlali.org/files/3295358-walter-rodney.pdf|url-status=live}}</ref>{{clarify|reason=What was his criticism? Why did he not like those terms?|date=April 2020}} "ترقي پذير ملڪ" جي ڪا به عالمي طور قبوليل ۽ طئي ٿيل وصف موجود ناهي.<ref name="unstated.un.org">{{cite web |title=Millennium Development Indicators: World and regional groupings |url=https://unstats.un.org/unsd/mi/worldmillennium.htm |publisher=[[United Nations Statistics Division]] |date=2003 |at=Note b |access-date=13 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20050210031555/http://unstats.un.org/unsd/mi/worldmillennium.htm |archive-date=10 February 2005 }}</ref> [[معاشيات دان]] [[جيفري ساڪس]] موجب، اڄ جي [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته]] ۽ ترقي پذير دنيا جي وچ ۾ فرق گهڻو ڪري ويهين صديءَ جي پيداوار آهي.<ref name="The End of Poverty">{{cite book |last=Sachs |first=Jeffrey |year=2005 |title=The End of Poverty |publisher=The Penguin Press |location=New York, New York |isbn=1-59420-045-9|title-link=The End of Poverty}}{{page needed|date=December 2019}}</ref> مرحوم عالمي صحت جي ماهر [[هانس روزلنگ]] پڻ انهن اصطلاحن جي مخالفت ڪئي ۽ کين "پراڻو" تصور قرار ڏنو. سندس خيال هو ته اهي اصطلاح ان مفروضي تي ٻڌل آهن ته دنيا رڳو امير ۽ غريب ملڪن ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته حقيقت ۾ دنيا جي اڪثريت ملڪ وچولي آمدني وارا آهن.<ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think">{{cite book|last1=Rosling|first1=Hans|url=https://www.gapminder.org/factfulness-book/|title=Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World – And Why Things Are Better Than You Think|last2=Rosling|first2=Ola|last3=Rosling Rönnlund|first3=Anna|publisher=Sceptre|year=2018|isbn=978-1-250-10781-7|page=353|chapter=Chapter 1: The Gap Instinct|author-link=Hans Rosling|access-date=5 March 2020|chapter-url=https://books.google.com/books?id=N94sDwAAQBAJ&q=Factfulness+(the+book)|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410082631/https://www.gapminder.org/factfulness-book/|url-status=live}}</ref> واضح وصف نه هجڻ جي حوالي سان، پائيداريءَ جي ماهر ۽ [[گلوبل فوٽ پرنٽ نيٽورڪ]] جي باني [[ميٿس واڪرنيگل]] جو چوڻ آهي ته ملڪن کي صرف "ترقي يافته" ۽ "ترقي پذير" يا "اتر" ۽ "ڏکڻ" ۾ ورهائڻ نه وضاحتي آهي ۽ نه ئي حقيقت جي مناسب تشريح ڪري ٿو.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget">{{cite book|url=https://www.newsociety.com/Books/E/Ecological-Footprint|title=Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget|last1=Wackernagel|first1=Mathis|last2=Beyers|first2=Bert|publisher=New Society Publishers|year=2019|isbn=978-0-86571-911-8|location=Gabriola Island, BC, Canada|page=132|author-link=Mathis Wackernagel|access-date=26 February 2021|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230123431/https://www.newsociety.com/Books/E/Ecological-Footprint|url-status=live}}</ref> واڪرنيگل جي خيال ۾ اهڙي ٻٽي درجيبندي اصل ۾ [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) کي ضرورت کان وڌيڪ اهميت ڏيڻ واري سوچ جي عڪاسي ڪري ٿي.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget" /> واڪرنيگل ۽ روزلنگ ٻنهي جو چوڻ آهي ته حقيقت ۾ دنيا صرف ٻن قسمن جي ملڪن تي مشتمل ناهي، بلڪه 200 کان وڌيڪ ملڪ آهن، جيڪي فطرت جي ساڳين قانونن جي تابع آهن، پر هر هڪ جون پنهنجون الڳ خصوصيتون آهن.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget" /><ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think" /> "ترقي پذير" جو لفظ موجوده حالت کي ظاهر ڪري ٿو، نه ڪي لازمي طور مستقبل جي ترقيءَ جي رخ کي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان پوءِ، گڏيل قومن طرفان ترقي پذير قرار ڏنل ملڪن مان ڪيترن ئي ملڪن ۾ ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ معاشي واڌ جون شرحون ڏٺيون ويون آهن.<ref>{{cite journal|vauthors=Korotayev A, Zinkina J|date=2014|title=On the structure of the present-day convergence|url=https://www.academia.edu/30720894|journal=Campus-Wide Information Systems|volume=31|issue=2/3|pages=139–152|doi=10.1108/CWIS-11-2013-0064|access-date=10 January 2020|archive-date=8 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408054455/https://www.academia.edu/30720894|url-status=live}}</ref> "ترقي پذير" لفظ جي خوشگوار يا نرم تاثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيترين ئي [[بين الاقوامي تنظيم]]ن دنيا جي سڀ کان غريب ملڪن لاءِ [[گهٽ معاشي طور ترقي يافته ملڪ]] (ليس اڪاناميڪلي ڊيولپڊ ڪنٽريز) جو اصطلاح استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙن ملڪن کي ڪنهن به لحاظ کان ترقيءَ جي عمل ۾ اڳتي وڌندڙ نٿو چئي سگهجي. ان سان گڏ اهو به واضح ٿئي ٿو ته ترقي پذير دنيا جي اندر به زندگيءَ جي معيار ۽ ترقيءَ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2015ع ۾ [[ورلڊ بئنڪ]] اعلان ڪيو ته "ترقي يافته/ترقي پذير دنيا" واري درجيبندي هاڻي گهڻي لاڳاپيل نه رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻارن جي موت جي شرح، زرخيزيءَ جي شرح ۽ انتهائي غربت جهڙن عالمي اشاريَن ۾ نمايان بهتري اچي چڪي آهي.<ref name=":5">{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/should-we-continue-use-term-developing-world|title=Should we continue to use the term "developing world"?|date=16 November 2015|website=World Bank blogs|access-date=5 March 2020|archive-date=11 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230211131900/https://blogs.worldbank.org/opendata/should-we-continue-use-term-developing-world|url-status=live}}</ref> ورلڊ بئنڪ پنهنجي ''[[ورلڊ ڊيولپمنٽ انڊيڪيٽرز]]'' (WDI) جي 2016ع واري اشاعت کان وٺي پنهنجي انگن اکرن جي پيشڪش ۾ "ترقي يافته" ۽ "ترقي پذير" ملڪن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻن درجن واري اها ورهاست هاڻي پراڻي سمجهي وڃي ٿي.<ref name=":6" /> ان ڪري ورلڊ بئنڪ آهستي آهستي هن اصطلاح جو استعمال ختم ڪري رهي آهي. هاڻي ان جون رپورٽون، جهڙوڪ ''ورلڊ ڊيولپمنٽ انڊيڪيٽرز'' ۽ ''[[گلوبل مانيٽرنگ رپورٽ (ورلڊ بينڪ)|گلوبل مانيٽرنگ رپورٽ]]''، انگ اکر سڄي دنيا، مختلف علائقن ۽ آمدنيءَ جي گروهن موجب پيش ڪن ٿيون، پر "ترقي پذير دنيا" لاءِ الڳ درجو استعمال نٿيون ڪن.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/2016-edition-world-development-indicators-out-three-features-you-wont-want-miss|title=The 2016 edition of World Development Indicators is out: three features you won't want to miss|publisher=World Bank Blogs |work=Data Blog |first1=Neil |last1=Fantom |first2=Tariq |last2=Khokhar |first3=Edie |last3=Purdie |date=15 April 2016 |language=en|access-date=5 March 2020|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306194624/https://blogs.worldbank.org/opendata/2016-edition-world-development-indicators-out-three-features-you-wont-want-miss|url-status=live}}</ref> == گڏيل خصوصيتون == === حڪومت، سياست ۽ انتظام === ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن مڪمل [[خود اراديت]] ۽ [[جمهوريت]] ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ حاصل ڪئي. انهن مان گهڻا [[نوآباديات جي خاتمي]] کان اڳ يورپي سامراجي طاقتن جي حڪمراني هيٺ هئا. ترقي پذير ملڪن جا سياسي نظام هڪ ٻئي کان مختلف آهن، پر 21هين صديءَ جي شروعات تائين گهڻن رياستن ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾ [[جمهوريت|جمهوري حڪومت]] قائم ڪري ورتي هئي، جيتوڻيڪ انهن جي ڪاميابي ۽ [[سياسي آزادي]] جي سطح ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref>{{cite journal|last1=Palat|first1=Ravi Arvind|date=April 2010|title=World Turned Upside Down? Rise of the global South and the contemporary global financial turbulence|journal=Third World Quarterly|volume=31|issue=3|pages=365–384|doi=10.1080/01436597.2010.488465}}</ref> ترقي پذير ملڪن جي رهواسين کي جمهوري نظامن سان سندن اتر وارن ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ دير سان ۽ وڌيڪ اوچتي نموني متعارف ڪرايو ويو، ۽ ڪيترين ئي حالتن ۾ سرڪاري ۽ غيرسرڪاري ادارن طرفان سياسي شرڪت کي هٿي وٺرائڻ لاءِ خاص ڪوششون ڪيون ويون. [[سماجيات دان]] [[پيٽرڪ هيلر]] جي مطابق، "اثرائتي [[شهريت]]" مان مراد شهري ۽ سياسي ميدان ۾ قانوني حقن ۽ انهن حقن کي عملي طور بامعنيٰ نموني استعمال ڪرڻ جي حقيقي صلاحيت جي وچ ۾ موجود وٿي کي گهٽائڻ آهي.<ref>{{cite journal|last1=Heller|first1=Patrick|date=October 2012|title=Democracy, Participatory Politics and Development: Some Comparative Lessons from Brazil, India and South Africa|journal=Polity|volume=44|issue=4|pages=643–665|doi=10.1057/pol.2012.19}}</ref> شهريت کان علاوه، ترقي پذير ملڪن ۾ سرحد پار انساني چرپر جي سياست بابت تحقيق پڻ [[انساني لڏپلاڻ]] بابت بحثن ۾ اهم ڄاڻ فراهم ڪئي آهي، جيڪا ترقي يافته ملڪن تي روايتي ڌيان جي توازن لاءِ هڪ اهم اضافو سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Haas|first1=Hein de|title=The age of migration: international population movements in the modern world|last2=Castles|first2=Stephen|last3=Miller|first3=Mark J|date=2020|isbn=978-1-352-00798-5|pages=96–123|publisher=Bloomsbury Academic|oclc=1143614574}}</ref> ڪجهه سياسي سائنسدانن ترقي پذير ملڪن ۾ لڏپلاڻ جي انتظام لاءِ ٽن بنيادي نمونن جي سڃاڻپ ڪئي آهي: '''قوميت تي ٻڌل''' (نيشنلائيزنگ)، '''ترقياتي''' (ڊولپمينٽل) ۽ '''نو-آزاد خيالي''' (نئولبرل) لڏپلاڻ جي انتظام جا نظام.<ref>{{cite journal|last1=Adamson|first1=Fiona B.|last2=Tsourapas|first2=Gerasimos|date=24 October 2019|title=The Migration State in the Global South: Nationalizing, Developmental, and Neoliberal Models of Migration Management|journal=International Migration Review|volume=54|issue=3|pages=853–882|doi=10.1177/0197918319879057|doi-access=free}}</ref> === معيشت === آزادي ۽ [[نوآباديات جي خاتمي]] کان پوءِ ڪيترائي ترقي پذير ملڪ سياسي ۽ معاشي بي استحڪاميءَ جي دور مان گذريا، جتي بنيادي ڍانچي، صنعت ۽ معاشي سرگرمين جي بحاليءَ جي سخت ضرورت هئي. ان سبب گهڻن ملڪن کي پنهنجي معيشت کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ پرڏيهي سيڙپڪاري تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. بهرحال، ڪيترين حالتن ۾ اهڙي پرڏيهي سيڙپڪاري جو ڍانچو استحصالي رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ منظم استحصال ۽ اڻبرابري پيدا ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Angeles |first1=Luis |date=29 November 2006 |title=Income inequality and colonialism |journal=European Economic Review |volume=51 |issue=5 |pages=1155–1176 |doi=10.1016/j.euroecorev.2006.09.001 |url=http://hummedia.manchester.ac.uk/schools/soss/economics/discussionpapers/EDP-0543.pdf }}</ref> خاص طور تي، خام مال جي برآمد مان گهڻو فائدو ترقي يافته ملڪن کي حاصل ٿيو، جڏهن ته [[تحفظ پسندي]] (پروٽيڪشنزم) جهڙين پاليسين وسيلا مالا مال ترقي پذير ملڪن جي معاشي خودمختياري ۽ صنعتي ترقيءَ کي محدود ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Bairoch |first=Paul |date=1993 |title=Economics and world history |url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/E/bo3683965.html |publisher=University of Chicago Press |pages=88–98 |isbn=0-226-03462-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260206003720/https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/E/bo3683965.html |archive-date=6 February 2026 |access-date=24 October 2025 |url-status=bot: unknown }}</ref> ان کان علاوه، [[اولهه جي دنيا]] جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون ۽ برانڊ سستي مزدوريءَ جي ڳولا ۾ ترقي پذير ملڪن جي گهٽ اجرتن ۽ روزگار جي محدود موقعن مان فائدو وٺندي [[سوئيٽ شاپ]] (Sweatshop) قائم ڪن ٿيون، جتي مزدورن کان انتهائي استحصالي حالتن ۾ ڪم ورتو ويندو آهي. اهڙي منظم استحصال مان [[گلوبل نارٿ ۽ گلوبل سائوٿ|گلوبل نارٿ]] کي وڏو فائدو حاصل ٿيو آهي، جڏهن ته ڪيترائي ترقي پذير ملڪ اڃا تائين پائيدار ترقي حاصل ڪرڻ کان محروم رهيا آهن، ۽ ڪيترن ماهرن موجب اهو عمل اڄ تائين جاري آهي.<ref>{{cite report |last1=Kar |first1=Dev |last2=Schjelderup |first2=Guttorm |date=5 December 2016 |title=Financial Flows and Tax Havens: Combining to Limit the Lives of Billions of People |url=https://gfintegrity.org/report/financial-flows-and-tax-havens-combining-to-limit-the-lives-of-billions-of-people/ |publisher=Global Financial Integrity |access-date=24 October 2025}}</ref> هن صورتحال کي اڪثر [[نو-نوآباديات]] (نئو ڪالونيلئزم) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ترقي يافته ملڪ گهٽ ترقي يافته ملڪن مان اهڙي نموني فائدو وٺندا آهن، جيڪو نوآبادياتي دور سان مشابهت رکي ٿو. ان جو لازمي مطلب اهو ناهي ته اڳوڻيون نوآباديون اڃا تائين پنهنجي اڳوڻن سامراجي ملڪن جي سڌي ڪنٽرول هيٺ آهن، بلڪه مراد اهڙو استحصالي تعلق آهي، جيڪو نوآبادياتي نظام جهڙو هجي.<ref>{{cite web|title=Neocolonialism|url=https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|access-date=1 April 2019|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=25 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725235643/https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|url-status=live}}</ref> اهڙين حالتن ۾ ترقي پذير ملڪ پنهنجي قدرتي وسيلن ۽ انساني محنت کي پنهنجن ملڪن جي ترقيءَ بدران امير ملڪن جي وڌيڪ ترقي لاءِ استعمال ٿيڻ ڏين ٿا.<ref>{{cite news|last1=Hickel|first1=Jason|date=14 January 2017|title=Aid in reverse: how poor countries develop rich countries|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/jan/14/aid-in-reverse-how-poor-countries-develop-rich-countries|access-date=17 March 2019|archive-date=10 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010231327/https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/jan/14/aid-in-reverse-how-poor-countries-develop-rich-countries|url-status=live}}</ref> هن قسم جي عالمي معاشي ناانصافيءَ کي ختم ڪرڻ لاءِ اهم قدمن مان هڪ 1974ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ طرفان "[[نئين بين الاقوامي معاشي نظام]] جي قيام بابت پڌرائي" (ڊڪليئريشن آن دي اسٽيبلشمينٽ آف اي نيو انٽرنيشنل اڪانامڪ آرڊر) ۽ ان سان لاڳاپيل عملي پروگرام جي منظوري هئي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ملڪن جي قدرتي وسيلن تي خودمختياري ۽ صنعتي ترقيءَ جي حق جي حمايت ڪرڻ هو.<ref name=decl>{{cite journal |title=Declaration on the Establishment of a New International Economic Order. |url=https://digitallibrary.un.org/record/218450?ln=en |website=United Nations Digital Library |year=1974|access-date=16 December 2020}}</ref> وڏي پيماني تي، [[اتحاد]] جهڙوڪ گڏيل قومون عالمي معيشت ۾ وڌيڪ برابريءَ لاءِ سرگرم رهن ٿا ۽ انتهائي غربت، خوراڪ جي کوٽ، صحت، تعليم ۽ انساني حقن جهڙن معاملن لاءِ وسيلا وقف ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Global Issues |url=https://www.un.org/en/global-issues |access-date=24 October 2025 |website=United Nations |language=en}}</ref> اهي مسئلا خاص طور [[گلوبل سائوٿ]] جي ملڪن، خاص ڪري لاطيني آمريڪا، ڪيريبين ۽ آفريڪا ۾ وڌيڪ نمايان آهن. موجوده اندازن موجب، دنيا جي انتهائي غربت ۾ رهندڙ ماڻهن مان لڳ ڀڳ ٻه ٽهائي [[سب سهارا آفريڪا]] جي ملڪن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Ending Poverty |url=https://www.un.org/en/global-issues/ending-poverty |access-date=24 October 2025 |website=United Nations |language=en}}</ref><ref>{{Cite report |title=The Poverty, Prosperity, and Planet Report 2024 |url=https://www.worldbank.org/en/publication/poverty-prosperity-and-planet |access-date=24 October 2025}}</ref> ڪجهه ذريعن جو خيال آهي ته عالمي منڊيءَ ۾ چين جي وڌندڙ معاشي اثر رسوخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته [[برڪس]] (BRICS) جي ميمبر ملڪن جي عالمي حيثيت ۽ اثر ۾ مستقبل ۾ وڌيڪ واڌ اچي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Roy |first1=Pallavi |title=Economic growth, the UN and the Global South: an unfulfilled promise |journal=Third World Quarterly |date=2 July 2016 |volume=37 |issue=7 |pages=1284–1297 |doi=10.1080/01436597.2016.1154440 }}</ref> == گڏيل چئلينج == [[عالمي مسئلا|عالمي مسئلن]] مان اهي موضوع، جن تي ترقي پذير ملڪ گهڻو ڌيان ڏين ٿا، تن ۾ [[عولمگيريت]]، عالمي صحت جي حڪمراني، صحت، ۽ بيمارين جي روڪٿام جون ضرورتون شامل آهن. ان جي ابتڙ، ترقي يافته ملڪ اڪثر سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ ۾ جدت ۽ نون ايجادن جهڙن معاملن تي وڌيڪ ڌيان ڏين ٿا.<ref>{{cite journal|last1=Ager|first1=Alastair|last2=Yu|first2=Gary|last3=Hermosilla|first3=Sabrina|date=September 2012|title=Mapping the key issues shaping the landscape of global public health|journal=Global Public Health|volume=7|issue=sup1|pages=S16–S28|doi=10.1080/17441692.2012.679741|pmid=22765282}}</ref> گهڻن ترقي پذير ملڪن ۾ هيٺيون خاصيتون يا چئلينج عام طور موجود هوندا آهن:<ref name="UN2018">{{cite web |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldc-criteria.html |title=Criteria For Identification Of LDCs |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]], Development Policy and Analysis Division |access-date=2 March 2018 |date=4 March 2010 |archive-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620211438/https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldc-criteria.html |url-status=live}}</ref><ref name="Criteria">UN-OHRLLS {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20190725125957/http://unohrlls.org/about-ldcs/criteria-for-ldcs/ Criteria for Identification and Graduation of LDCs]}}.</ref> * [[غربت]] جون بلند شرحون – جن کي ٽن سالن جي اوسط [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) في فرد جي بنياد تي ماپيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن في فرد GNI (2018ع موجب) 1,025 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ هجي، ته ملڪ کي [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]] قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref name="Criteria" /> * [[انساني وسيلا|انساني وسيلن]] جي ڪمزوري – جنهن جو اندازو [[غذائيت]]، صحت، تعليم ۽ بالغن جي [[خواندگي]] جهڙن اشاريَن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي. * [[اقتصادي ڪمزوريءَ جو اشاريون]] (اڪانامڪ ولنربلٽي انڊيڪس) – جيڪو زرعي پيداوار جي غيراستحڪام، سامان ۽ خدمتن جي برآمد ۾ لاٿ چاڙهه، غيرروايتي معاشي سرگرمين جي اهميت، برآمدات جي مرڪزيت، ننڍڙي معيشت جي محدوديت، ۽ [[قدرتي آفت]]ن سبب بي گهر ٿيل آباديءَ جي تناسب جهڙن عنصرن تي ٻڌل هوندو آهي. انهن کان علاوه، ترقي پذير ملڪن کي ادائگين جي توازن (بيلنس آف پيمينٽس) جي بحران کي منهن ڏيڻ جو خطرو به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Camba-Crespo |first1=A. |last2=García-Solanes |first2=J. |last3=Torrejón-Flores |first3=F. |title=Current-account breaks and stability spells in a global perspective |journal=Applied Economic Analysis |date=7 July 2021 |volume=30 |issue=88 |pages=1–17 |doi=10.1108/AEA-02-2021-0029 |doi-access=free}}</ref> === شهري ڪچيون آباديون === {{Main|ڪچي آبادي}} [[گڏيل قومن جو انساني آبادي پروگرام]] (UN-Habitat) موجب، 2012ع ۾ ترقي پذير دنيا جي شهري آباديءَ مان لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو، يعني تقريباً 863 ملين ماڻهو، [[ڪچي آبادي|ڪچيون آباديون]] (سلمس) ۾ رهندا هئا.<ref name="UNHABITATswcr1213">{{cite web|title=State of the World's Cities Report 2012/2013: Prosperity of Cities|publisher=UNHABITAT|url=http://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/745habitat.pdf|access-date=4 October 2013|archive-date=4 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004233458/http://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/745habitat.pdf|url-status=live}}</ref> 2012ع ۾ ڪچين آبادين ۾ رهندڙ شهري آباديءَ جو تناسب [[سب سهارا آفريڪا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ (62 سيڪڙو) هو، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا]] (35 سيڪڙو)، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] (31 سيڪڙو) ۽ [[اوڀر ايشيا]] (28 سيڪڙو) هئا.<ref name="UNHABITATswcr1213" />{{rp|127}} يو اين-ھيبيٽيٽ جي رپورٽن موجب، ترقي پذير ملڪن جي شهري آباديءَ مان 43 سيڪڙو، جڏهن ته [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]]ن جي شهري آباديءَ مان 78 سيڪڙو ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهن ٿا.<ref name=grhs2003>[http://www.unhabitat.org/downloads/docs/grhs.2003.key.pdf The challenge of slums – Global report on Human Settlements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055009/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/grhs.2003.key.pdf |date=21 September 2013 }}, United Nations Habitat (2003)</ref> ڪچيون آباديون دنيا جي مختلف علائقن ۾ مختلف سببن جي ڪري وجود ۾ اچن ٿيون ۽ وڌنديون رهن ٿيون. انهن سببن ۾ تيز [[ڳوٺاڻن کان شهرن ڏانهن لڏپلاڻ]]، [[معاشي جمود]] ۽ اقتصادي بحران، بلند [[بيروزگاري]]، غربت، [[غيررسمي معيشت]]، زبردستي يا منصوبابنديءَ سان [[گيٽو]] بڻائڻ، ناقص شهري منصوبابندي، سياسي حالتون، قدرتي آفتون ۽ [[سماجي تڪرار]] شامل آهن.<ref name=whyslums>{{cite web |url=http://www.unhabitat.org/downloads/docs/4625_51419_GC%2021%20What%20are%20slums.pdf |title=What are slums and why do they exist? |archive-url=https://web.archive.org/web/20110206143558/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/4625_51419_GC%2021%20What%20are%20slums.pdf |archive-date=6 February 2011 |publisher=UN-Habitat |location=Kenya |date=April 2007}}</ref><ref>{{cite book |last1=Patton |first1=Carl V. |title=Spontaneous Shelter: International Perspectives and Prospects |date=1988 |publisher=Temple University Press |location=Philadelphia |isbn=978-0-87722-507-2}}{{pn|date=May 2025}}</ref><ref name=grhs2011>{{cite web |url=http://www.unhabitat.org/downloads/docs/GRHS.2003.2.pdf |title=Assessing Slums in the Development Context |publisher=United Nations Habitat Group |year=2011 |access-date=16 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140105025237/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/GRHS.2003.2.pdf |archive-date=5 January 2014}}</ref> مثال طور، جيئن غريب ملڪن ۾ آبادي وڌي ٿي، تيئن وڏي انگ ۾ ڳوٺاڻا ماڻهو شهرن ڏانهن لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نيون ڪچيون آباديون وجود ۾ اچن ٿيون.<ref name="Westra">{{cite journal |last=Westra |first=Richard |year=2011 |title=Renewing Socialist Development in the Third World |journal=Journal of Contemporary Asia |volume=41 |issue=4 |pages=519–543 |doi=10.1080/00472336.2011.610612}}</ref> ڪجهه شهرن ۾، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[سب سهارا آفريڪا]] جي ملڪن ۾، ڪچيون آباديون رڳو شهر جي ڪنڊائتن علائقن تائين محدود نه هونديون آهن، پر شهرن جي وڏي حصي تي پکڙيل هونديون آهن ۽ شهري آباديءَ جي وڏي حصي کي پنهنجي اندر شامل ڪنديون آهن. اهڙن شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن '''"ڪچي آبادين وارا شهر"''' (سلم سٽيز) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|title=Slum Cities and Cities with Slums" States of the World's Cities 2008/2009|publisher=UN-Habitat}}</ref> == موقعا == ترقي پذير ملڪن وٽ ڪيترائي اهڙا عنصر موجود آهن، جيڪي پائيدار معاشي ۽ سماجي ترقيءَ جا موقعا فراهم ڪري سگهن ٿا. انهن مان ڪجهه اهم هي آهن: * '''انساني سرمايو''' (ھيومن ڪيپيٽل) – تعليم يافته، صحتمند ۽ مهارت رکندڙ آبادي پيداوار وڌائڻ، جدت آڻڻ ۽ ڊگهي مدي واري معاشي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. * '''واپاري پاليسي''' (ٽريڊ پاليسي) – جن ملڪن واپار بابت وڌيڪ کليل ۽ گهٽ پابنديون رکندڙ پاليسيون اختيار ڪيون آهن، اهي عام طور انهن ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي، جن جون واپاري پاليسيون وڌيڪ محدود يا تحريف ٿيل رهيون آهن.<ref>{{cite journal |last=Harrison |first=Ann |title=Openness and Growth: A Time-series, Cross-country Analysis for Developing Countries |journal=Journal of Development Economics |volume=48 |issue=2 |date=1996 |pages=419–47 |doi=10.1016/0304-3878(95)00042-9 |bibcode=1996JDevE..48..419H |doi-access=free}}</ref> * '''سيڙپڪاري''' (انويسٽمينٽ) – ملڪي ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري معاشي واڌ ويجهه تي مثبت اثر وجهي ٿي. * '''تعليم''' – معياري تعليم انساني وسيلن جي صلاحيت وڌائي ٿي، جيڪا پيداوار، روزگار ۽ اقتصادي ترقيءَ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Verspoor |first=Adriaan |title=Pathways to Change: Improving the Quality of Education in Developing Countries |journal=World Bank Discussion Papers |volume=53}}</ref> * '''[[واپار لاءِ امداد]]''' (ايڊ فار ٽريڊ) – هي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 8 جي هدف 8.a.1 جو حصو آهي. ان جو مقصد ترقي پذير ملڪن کي واپار سان لاڳاپيل پروگرامن ۾ مدد فراهم ڪرڻ، واپار کي ترجيح ڏيڻ، واپاري صلاحيتن کي مضبوط ڪرڻ، واپاري ڪارڪردگي بهتر بنائڻ ۽ [[غربت]] گهٽائڻ آهي.<ref>{{cite web|title=Aid for Trade – Organisation for Economic Co-operation and Development|url=http://www.oecd.org/aidfortrade/|access-date=24 September 2020|website=www.oecd.org|language=en|archive-date=10 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910112200/https://www.oecd.org/aidfortrade/|url-status=live}}</ref> * '''عالمي ڀائيواري''' (گلوبل پارٽنرشپ) – [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 17 جي هڪ اهم شق، جيڪا ترقي پذير ملڪن لاءِ بين الاقوامي سيڙپڪاري، ٽيڪنالاجيءَ جي جدت، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ منصفاڻي واپار کي هٿي ڏيڻ لاءِ عالمي سهڪار جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=Goal 17: Partnerships for the Goals|url=https://www.globalgoals.org/17-partnerships-for-the-goals|access-date=25 September 2020|website=The Global Goals|language=en|archive-date=27 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927092335/https://www.globalgoals.org/17-partnerships-for-the-goals|url-status=live}}</ref> == ملڪن جون فهرستون == === بين الاقوامي مالياتي فنڊ موجب اُڀرندڙ ۽ ترقي پذير معيشتون === هيٺيان ملڪ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) جي ''World Economic Outlook Database'' موجب، {{as of|April 2023|alt=اپريل 2023ع}}، اُڀرندڙ ۽ ترقي پذير معيشتون شمار ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/groups-and-aggregates |title=World Economic Outlook, Database—WEO Groups and Aggregates Information, April 2023 |access-date=17 April 2023 |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416224423/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/groups-and-aggregates |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=18em}} *{{flag|Afghanistan}} *{{flag|Albania}} *{{flag|Algeria}} *{{flag|Angola}} *{{flag|Antigua and Barbuda}} *{{flag|Argentina}} *{{flag|Armenia}} *{{flag|Azerbaijan}} *{{flag|Bahamas}} *{{flag|Bahrain}} *{{flag|Bangladesh}} *{{flag|Barbados}} *{{flag|Belarus}} *{{flag|Belize}} *{{flag|Benin}} *{{flag|Bhutan}} *{{flag|Bolivia}} *{{flag|Bosnia and Herzegovina}} *{{flag|Botswana}} *{{flag|Brazil}} *{{flag|Brunei}} *{{flag|Burkina Faso}} *{{flag|Burundi}} *{{flag|Cambodia}} *{{flag|Cameroon}} *{{flag|Cape Verde}} *{{flag|Central African Republic}} *{{flag|Chad}} *{{flag|China}} *{{flag|Chile}} *{{flag|Colombia}} *{{flag|Comoros}} *{{flag|Democratic Republic of the Congo}} *{{flag|Republic of the Congo}} *{{flag|Costa Rica}} *{{flag|Djibouti}} *{{flag|Dominica}} *{{flag|Dominican Republic}} *{{flag|Ecuador}} *{{flag|Egypt}} *{{flag|El Salvador}} *{{flag|Equatorial Guinea}} *{{flag|Eritrea}} *{{flag|Eswatini|name=Eswatini (Swaziland)}} *{{flag|Ethiopia}} *{{flag|Fiji}} *{{flag|Gabon}} *{{flag|The Gambia}} *{{flag|Georgia (country)|name=Georgia}} *{{flag|Ghana}} *{{flag|Grenada}} *{{flag|Guatemala}} *{{flag|Guinea}} *{{flag|Guinea-Bissau}} *{{flag|Guyana}} *{{flag|Haiti}} *{{flag|Honduras}} *{{flag|Hungary}} *{{flag|India}} *{{flag|Indonesia}} *{{flag|Iran}} *{{flag|Iraq}} *{{flag|Ivory Coast}} *{{flag|Jamaica}} *{{flag|Jordan}} *{{flag|Kazakhstan}} *{{flag|Kenya}} *{{flag|Kiribati}} *{{flag|Kosovo}} *{{flag|Kuwait}} *{{flag|Kyrgyzstan}} *{{flag|Laos}} *{{flag|Lebanon}} *{{flag|Lesotho}} *{{flag|Liberia}} *{{flag|Libya}} *{{flag|Madagascar}} *{{flag|Malawi}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Maldives}} *{{flag|Mali}} *{{flag|Marshall Islands}} *{{flag|Mauritania}} *{{flag|Mauritius}} *{{flag|Mexico}} *{{flag|Federated States of Micronesia}} *{{flag|Moldova}} *{{flag|Mongolia}} *{{flag|Montenegro}} *{{flag|Morocco}} *{{flag|Mozambique}} *{{flag|Myanmar}} *{{flag|Namibia}} *{{flag|Nauru}} *{{flag|Nepal}} *{{flag|Nicaragua}} *{{flag|Niger}} *{{flag|Nigeria}} *{{flag|North Macedonia}} *{{flag|Oman}} *{{flag|Pakistan}} *{{flag|Palau}} *{{flag|Palestine}} *{{flag|Panama}} *{{flag|Papua New Guinea}} *{{flag|Paraguay}} *{{flag|Peru}} *{{flag|Philippines}} *{{flag|Poland}} *{{flag|Qatar}} *{{flag|Romania}} *{{flag|Russia}} *{{flag|Rwanda}} *{{flag|Saint Kitts and Nevis}} *{{flag|Saint Lucia}} *{{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} *{{flag|Samoa}} *{{flag|São Tomé and Príncipe}} *{{flag|Saudi Arabia}} *{{flag|Senegal}} *{{flag|Serbia}} *{{flag|Seychelles}} *{{flag|Sierra Leone}} *{{flag|Solomon Islands}} *{{flag|Somalia}} *{{flag|South Africa}} *{{flag|South Sudan}} *{{flag|Sri Lanka}} *{{flag|Sudan}} *{{flag|Suriname}} *{{flag|Syria}} *{{flag|Tajikistan}} *{{flag|Tanzania}} *{{flag|Thailand}} *{{flag|Timor-Leste}} *{{flag|Togo}} *{{flag|Tonga}} *{{flag|Trinidad and Tobago}} *{{flag|Tunisia}} *{{flag|Turkey}} *{{flag|Turkmenistan}} *{{flag|Tuvalu}} *{{flag|Uganda}} *{{flag|Ukraine}} *{{flag|United Arab Emirates}} *{{flag|Uruguay}} *{{flag|Uzbekistan}} *{{flag|Vanuatu}} *{{flag|Venezuela}} *{{flag|Vietnam}} *{{flag|Yemen}} *{{flag|Zambia}} *{{flag|Zimbabwe}} {{div col end}} '''اهي ملڪ جيڪي IMF جي فهرست ۾ شامل ناهن''' *{{flag|Abkhazia}} *{{flag|Cuba}} *{{flag|North Korea}} *{{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}} *{{flag|South Ossetia}} === ورلڊ بئنڪ موجب وڌيڪ آمدني وارا ملڪ (صرف ترقي پذير ملڪ) === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Antigua and Barbuda}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XN |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Bahamas}} * {{flag|Bahrain}} * {{flag|Barbados}} * {{flag|Brunei}} * {{flag|Chile}} * {{flag|Costa Rica}} * {{flag|Guyana}} * {{flag|Hungary}} * {{flag|Kuwait}} * {{flag|Nauru}} * {{flag|Oman}} * {{flag|Palau}} * {{flag|Panama}} * {{flag|Poland}} * {{flag|Qatar}} * {{flag|Romania}} * {{flag|Russia}} * {{flag|Saudi Arabia}} * {{flag|Seychelles}} * {{flag|St. Kitts and Nevis}} * {{flag|Trinidad and Tobago}} * {{flag|United Arab Emirates}} * {{flag|Uruguay}} {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب مٿئين وچولي آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Albania}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XT |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041102/https://data.worldbank.org/country/XT |url-status=live }}</ref> * {{flag|Algeria}} * {{flag|Argentina}} * {{flag|Armenia}} * {{flag|Azerbaijan}} * {{flag|Belarus}} * {{flag|Belize}} * {{flag|Bosnia and Herzegovina}} * {{flag|Botswana}} * {{flag|Brazil}} * {{flag|Cape Verde}} * {{flag|China}} * {{flag|Colombia}} * {{flag|Cuba}} * {{flag|Dominica}} * {{flag|Dominican Republic}} * {{flag|Ecuador}} * {{flag|El Salvador}} * {{flag|Equatorial Guinea}} * {{flag|Fiji}} * {{flag|Gabon}} * {{flag|Georgia}} * {{flag|Grenada}} * {{flag|Guatemala}} * {{flag|Indonesia}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Iran, Islamic Rep.}} * {{flag|Jamaica}} * {{flag|Jordan}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Kazakhstan}} * {{flag|Kosovo}} * {{flag|Libya}} * {{flag|Malaysia}} * {{flag|Maldives}} * {{flag|Marshall Islands}} * {{flag|Mauritius}} * {{flag|Mexico}} * {{flag|Micronesia, Fed. Sts.}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Moldova}} * {{flag|Mongolia}} * {{flag|Montenegro}} * {{flag|North Macedonia}} * {{flag|Paraguay}} * {{flag|Peru}} * {{flag|Philippines}}<ref>{{cite news |last1=Cigaral |first1=Ian Nicolas P. |title=Philippines reaches upper-middle income status, World Bank says |url=https://business.inquirer.net/598325/philippines-reaches-upper-middle-income-status-world-bank-says |access-date=1 July 2026 |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=1 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260701201858/https://business.inquirer.net/598325/philippines-reaches-upper-middle-income-status-world-bank-says |archive-date=1 July 2026 |url-status=live}}</ref> * {{flag|Samoa}} * {{flag|Serbia}} * {{flag|South Africa}} * {{flag|Sri Lanka}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|St. Lucia}} * {{flag|St. Vincent and the Grenadines}} * {{flag|Suriname}} * {{flag|Thailand}} * {{flag|Tonga}} * {{flag|Turkey}} * {{flag|Turkmenistan}} * {{flag|Tuvalu}} * {{flag|Ukraine}} * {{flag|Vietnam}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب هيٺئين وچولي آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Angola}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XN |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Bangladesh}} * {{flag|Benin}} * {{flag|Bhutan}} * {{flag|Bolivia}} * {{flag|Cambodia}} * {{flag|Cameroon}} * {{flag|Comoros}} * {{flag|Congo, Rep.}} * {{flag|Djibouti}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|Eswatini}} * {{flag|Ghana}} * {{flag|Guinea}} * {{flag|Haiti}} * {{flag|Honduras}} * {{flag|India}} * {{flag|Ivory Coast}} * {{flag|Kenya}} * {{flag|Kiribati}} * {{flag|Kyrgyzstan}} * {{flag|Laos}} * {{flag|Lebanon}} * {{flag|Lesotho}} * {{flag|Mauritania}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Myanmar}} * {{flag|Namibia}} * {{flag|Nepal}} * {{flag|Nicaragua}} * {{flag|Nigeria}} * {{flag|Pakistan}} * {{flag|Papua New Guinea}} * {{flag|São Tomé and Príncipe}} * {{flag|Senegal}} * {{flag|Solomon Islands}} * {{flag|Tajikistan}} * {{flag|Tanzania}} * {{flag|Timor-Leste}} * {{flag|Togo}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Uzbekistan}} * {{flag|Vanuatu}} * {{flag|Venezuela}} * {{flag|West Bank and Gaza}} * {{flag|Zambia}} * {{flag|Zimbabwe}} {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب گهٽ آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Afghanistan}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XM |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Burkina Faso}} * {{flag|Burundi}} * {{flag|Central African Republic}} * {{flag|Chad}} * {{flag|Congo, Dem. Rep.}} * {{flag|Eritrea}} * {{flag|Ethiopia}} * {{flag|Gambia}} * {{flag|Guinea-Bissau}} * {{flag|Liberia}} * {{flag|Madagascar}} * {{flag|Malawi}} * {{flag|Mali}} * {{flag|Mozambique}} * {{flag|Niger}} * {{flag|North Korea}} * {{flag|Rwanda}} * {{flag|Sierra Leone}} * {{flag|Somalia}} * {{flag|South Sudan}} * {{flag|Sudan}} * {{flag|Syria}} * {{flag|Uganda}} * {{flag|Yemen}} {{div col end}} === اهي ملڪ ۽ علائقا جيڪي ترقي يافته معيشتن جي درجي ۾ شامل ٿيا === ڊسمبر 1979ع ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) پنهنجي "[[ترقي يافته ملڪ|صنعتي ملڪن]]" جي درجيبنديءَ ۾ ترميم ڪندي هيٺين "وڌيڪ ترقي يافته [[ابتدائي معاشي شعبو|ابتدائي پيداوار ڪندڙ]]" ملڪن کي شامل ڪيو: [[آسٽريليا]]، [[فنلينڊ]]، [[آئيس لينڊ]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[آئرلينڊ جي جمهوريه|آئرلينڊ]] ۽ [[اسپين]].<ref>{{cite book |last=Artis |first=M. J. |title=World Economic and Financial Surveys, 1988: Staff Studies for World Economic Outlook |date=1 January 1988 |publisher=[[International Monetary Fund]] |location=Washington, D.C. |isbn=978-1-4519-4367-2 |page=35 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781451943672/ch01.xml |access-date=15 April 2026 |chapter=I: How Accurate Is the World Economic Outlook? A Post Mortem on Short-Term Forecasting at the International Monetary Fund}}</ref><ref>{{cite book |last=Blöndal |first=Gísli |title=Fiscal Policy in the Smaller Industrial Countries, 1972-82 |date=15 March 1986 |publisher=International Monetary Fund |location=Washington, D.C |isbn=978-0-939934-53-9 |page=3 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9780939934539/ch001.xml |access-date=15 April 2026 |chapter=1 The Smaller Industrial Countries}}</ref><ref name="IMF 1979">{{cite web |title=International Monetary Fund Annual Report 1979 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781616351915/9781616351915.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=11, 21 |date=3 September 1979}}</ref> ان کان اڳ، صنعتي ملڪن جي فهرست صرف [[جي-7]] جي وڏين معيشتن ([[ڪينيڊا]]، [[فرانس]]، [[اٽلي]]، [[جاپان]]، [[برطانيا]]، [[آمريڪا]] ۽ [[اولهه جرمني]]) سان گڏ [[آسٽريا]]، [[بيلجيم]]، [[ڊينمارڪ]]، [[لگزمبرگ]]، [[نيدرلينڊ]]، [[ناروي]]، [[سوئيڊن]] ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] تائين محدود هئي.<ref name="IMF 1979" /> [[يونان]] ۽ [[پورچوگال]] کي آڪٽوبر 1989ع ۾ صنعتي ملڪن جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو،<ref name="IMF 1989">{{cite book |title=World Economic Outlook, October 1989 |date=January 1989 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781451944433/9781451944433.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |page=67 |isbn=978-1-4519-4443-3 }}</ref> جڏهن ته مئي 1997ع ۾ [[چار ايشيائي ٽائيگر]] معيشتن ۽ [[اسرائيل]] کي شامل ڪرڻ سان هن گروهه جو نالو تبديل ڪري '''[[ترقي يافته معيشت]]ون''' (Advanced Economies) رکيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سڀني معيشتن ۾ پيداوار واري شعبي ۾ روزگار جو حصو گهٽجندو پئي ويو.<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, May 1997 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781557756480/9781557756480.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |page=4 |date=15 May 1997}}</ref> هيٺ انهن ملڪن ۽ علائقن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪي تاريخي طور ترقي پذير سمجهيا ويندا هئا، پر هاڻي IMF طرفان ترقي يافته معيشتن (ترقي يافته ملڪ ۽ علائقا) جي فهرست ۾ شامل آهن: * {{flag|Australia}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Finland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Iceland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979"/> * {{flag|Ireland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|New Zealand}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Spain}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Greece}} (1989ع کان)<ref name="IMF 1989" /> * {{flag|Portugal}} (1989ع کان)<ref name="IMF 1989" /> * {{flag|East Germany}} (1990ع ۾ [[جرمني]] جو حصو بڻيو)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Hong Kong}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/weo0598/pdf/0598sta.pdf |title=IMF Advanced Economies List. World Economic Outlook, May 1998, p. 134 |access-date=15 January 2014 |archive-date=18 August 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000818233010/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/weo0598/pdf/0598sta.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Israel}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Singapore}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|South Korea}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Taiwan}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/><ref>تائيوان جي حيثيت تڪراري آهي؛ گڏيل قومن جا گهڻا ميمبر ملڪ [[چين]] جي تائيوان تي خودمختياري کي تسليم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ [[چين جي جمهوريه]] سان غيرسفارتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا. ڏسو: [[Foreign relations of Taiwan]].</ref> * {{flag|Cyprus}} (2001ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/pdf/append.pdf |title=World Economic Outlook, April 2001, p.157 |access-date=15 January 2014 |archive-date=13 September 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010913073731/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/pdf/append.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Slovenia}} (2007ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/pdf/statappx.pdf |title=World Economic Outlook, April 2007, p.204 |access-date=15 January 2014 |archive-date=5 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105062023/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/pdf/statappx.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Malta}} (2008ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2008, p.236 |access-date=15 January 2014 |archive-date=16 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516113641/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Czech Republic}} (2009ع کان)<ref name="IMF 2009">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2009, p.184 |access-date=15 January 2014 |archive-date=14 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114113955/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Slovakia}} (2009ع کان)<ref name="IMF 2009"/> * {{flag|Estonia}} (2011ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2011, p.172 |access-date=15 January 2014 |archive-date=6 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506073614/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Latvia}} (2014ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf |title=World Economic Outlook, April 2014, p.160 |access-date=21 May 2014 |archive-date=8 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408225045/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Lithuania}} (2015ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/pdf/text.pdf |title=World Economic Outlook, April 2015, p.48 |access-date=11 April 2015 |archive-date=13 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150413200149/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/pdf/text.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Croatia}} (2023ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, April 2023 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9798400224119/CH005.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=116, 121 |date=11 April 2023}}</ref> * {{flag|Bulgaria}} (2026ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, April 2026; Statistical Appendix |url=https://www.imf.org/-/media/files/publications/weo/2026/april/english/statsappendix.pdf |publisher=International Monetary Fund |access-date=3 May 2026 |location=Washington, D.C. |pages=92, 99 |date=14 April 2026}}</ref> '''هيٺين پنجن معيشتن بابت، ترقي يافته معيشت طور درج ٿيڻ کان اڳ سندن ترقياتي حيثيت بابت ڊيٽا موجود ناهي:''' * {{flag|San Marino}} (2012ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, October 2012, p.180 |access-date=4 August 2016 |archive-date=20 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020230354/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Macau}} (2016ع کان)<ref name="IMF 2016">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2016, p.148 |access-date=25 June 2016 |archive-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417162308/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Puerto Rico}} (2016ع کان)<ref name="IMF 2016"/> * {{flag|Andorra}} (2021ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, October 2021 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781513577524/ch004.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=83, 89 |date=12 October 2021}}</ref> * {{flag|Liechtenstein}} (2025ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, October 2025 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9798229023948/CH004.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=97, 104 |date=14 October 2025}}</ref> === نوان صنعتي ملڪ === هيٺيان ڏهه ملڪ '''[[نوان صنعتي ملڪ]]''' (Newly Industrialized Countries) جي درجيبندي ۾ شامل آهن. انهن ملڪن جون معيشتون اڃا ترقي يافته ملڪن جي درجي تائين نه پهتيون آهن، پر معاشي اشاريَن جي لحاظ کان اهي ٻين ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن کان وڌيڪ تيزيءَ سان ترقي ڪري چڪيون آهن: {{div col|colwidth=15em}} *{{flag|Brazil}} *{{flag|China}} *{{flag|India}} *{{flag|Indonesia}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Mexico}} *{{flag|Philippines}} *{{flag|South Africa}} *{{flag|Thailand}} *{{flag|Turkey}} {{div col end}} === برڪس ملڪ === هيٺيان ڏهه ملڪ '''[[اُڀرندڙ منڊيون|اُڀرندڙ منڊين]]''' (Emerging Markets) جي گروهه سان تعلق رکن ٿا ۽ گڏجي [[برڪس]] (BRICS) تنظيم جو حصو آهن: * {{flag|Brazil}} (2006ع کان) * {{flag|Russia}} (2006ع کان) * {{flag|India}} (2006ع کان) * {{flag|China}} (2006ع کان) * {{flag|South Africa}} (2010ع کان) * {{flag|Egypt}} (2024ع کان) * {{flag|Ethiopia}} (2024ع کان) * {{flag|Iran}} (2024ع کان) * {{flag|United Arab Emirates}} (2024ع کان) * {{flag|Indonesia}} (2025ع کان) == سماج ۽ ثقافت == === ميڊيا ۾ پيشڪش === اولهه جي ميڊيا اڪثر ترقي پذير ملڪن جي هڪ عام ۽ يڪطرفي تصوير پيش ڪندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري [[ميڊيا جو تعصب|ميڊيا جي تعصب]] تي ٻڌل هوندي آهي. [[عوامي ميڊيا]] جا ادارا اڪثر [[غربت]] ۽ ٻين منفي پهلوئن تي غيرمتناسب ڌيان ڏيندا آهن. اهڙي قسم جي رپورٽنگ جي نتيجي ۾ ترقي پذير ملڪن بابت هڪ غالب تاثر پيدا ٿيو آهي، جنهن موجب ''[[عالمي ڏکڻ|عالمي ڏکڻ]]'' کي مغربي قدرن ۽ معيارن جي مقابلي ۾ سماجي، معاشي ۽ سياسي طور پٺتي پيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|title=Dependency Theory: A Useful Tool for Analyzing Global Inequalities Today?|url=https://www.e-ir.info/2016/11/23/dependency-theory-a-useful-tool-for-analyzing-global-inequalities-today/|access-date=21 February 2020|website=E-International Relations|date=23 November 2016|language=en-US|archive-date=2 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002023728/https://www.e-ir.info/2016/11/23/dependency-theory-a-useful-tool-for-analyzing-global-inequalities-today/|url-status=live}}</ref> عوامي ميڊيا جو ڪردار اڪثر [[اتر–ڏکڻ ورهاست|عالمي اتر]] ۽ [[عالمي ڏکڻ]] جي وچ ۾ فرق کي نمايان ڪري ٿو، ۽ ڪيترن محققن جي نظر ۾ اهو ان ورهاست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۾ به ڪردار ادا ڪري ٿو. عوامي ميڊيا ان ڳالهه تي پڻ اثرانداز ٿيندي آهي ته ترقي پذير ملڪن جا ماڻهو ڪهڙي قسم جي معلومات حاصل ڪن ٿا. خبرون گهڻو ڪري ترقي يافته ملڪن بابت هونديون آهن، جنهن سبب معلومات جي وهڪري ۾ عدم توازن پيدا ٿيندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Philo |first1=Greg |title=An unseen world: How the media portrays the poor |journal=The UNESCO Courier |date=November 2001 |volume=54 |issue=11 |pages=44–46 |id={{ProQuest|207594362}} |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000124294.locale=en |access-date=16 July 2022 |archive-date=16 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220716164506/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000124294.locale=en |url-status=live }}</ref> نتيجي طور، ترقي پذير ملڪن جا رهواسي ٻين ترقي پذير ملڪن بابت محدود معلومات حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته ترقي يافته ملڪن بابت کين گهڻي مقدار ۾ خبرون ۽ رپورٽون ملنديون آهن. == پڻ ڏسو == * [[نوآباديات]] * [[ترقي يافته ملڪ]] * [[معاشي معجزو]] * [[بين الاقوامي ترقي]] * [[زرعي سڌارا]] * [[في بالغ فرد دولت موجب ملڪن جي فهرست]] * [[ترقي پذير ملڪن مان عورت لڏپلاڻ ڪندڙ مزدور]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Library resources box}} * {{Wikiquote-inline}} {{Global economic classifications}} {{South-South}} {{Authority control}} [[زمرو:انساني ترقي]] [[زمرو:انساني ترقي جو انڊيڪس]] [[زمرو:انساني جاگرافي]] [[زمرو:انساني ترقي جي انڊيڪسن جي لحاظ کان ملڪن جون فهرستون]] [[زمرو:گهٽ ترقي وارا ملڪ]] [[زمرو:بين الاقوامي ترقي|ملڪ]] [[زمرو:معاشي گلوبلائزيشن]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:معاشي لحاظ کان ملڪن جي درجي بندي]] [[زمرو:معاشي جاگرافي]] [[زمرو:معاشي ترقي|ملڪ]] [[زمرو:درجابندي]] [[زمرو:درجا بندي بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اصطلاح]] [[زمرو:اصطلاحون]] [[زمرو:معاشي اصطلاحون]] [[زمرو:سياسي اصطلاحون]] [[زمرو:انساني جاگرافي]] [[زمرو:سياسي توهين آميز اصطلاح]] [[زمرو:پائيدار ترقي]] [[زمرو:سامراجيت جا اڀياس]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:گلوبلائزيشن]] [[زمرو:معاشيات]] [[زمرو:سويڊن جي تاريخ]] [[زمرو:جاگرافي]] [[زمرو:انساني ترقي]] 1te8yfexrce19insewuyc0m4arau55e 400505 400502 2026-08-03T12:41:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 400505 wikitext text/x-wiki {{Short description|اهڙو ملڪ جنهن ۾ زندگيءَ جو معيار نسبتاً گهٽ هجي}} [[File:Compartison of countries by their level of development.svg|thumb|upright=1.8|ملڪن جي ترقيءَ جي سطح موجب ڀيٽ (ڇهه معيار: HDI، WESP، WB، DAC، IMF، پيرس ڪلب) {{legend|#08306b|4 يا وڌيڪ معيار}} {{legend|#2979b9|3 معيار}} {{legend|#73b2d8|2 معيار}} {{legend|#c8dcf0|1 معيار}}]] '''ترقي پذير ملڪ''' (Developing country) اهڙو [[ملڪ]] هوندو آهي، جنهن جي صنعتي بنياد نسبتاً گهٽ ترقي يافته هجي ۽ جنهن جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (HDI) [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته ملڪن]] جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي.<ref>{{cite book|last1=O'Sullivan|first1=Arthur|first2=Steven M.|last2=Sheffrin|title=Economics: Principles in Action|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2003}}</ref> تنهن هوندي به، هن تعريف تي عالمي سطح تي مڪمل اتفاق موجود ناهي، ۽ نه ئي اهو واضح طور طئي ٿيل آهي ته ڪهڙا ملڪ هن زمري ۾ اچن ٿا. اصطلاح "گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ" (LMIC) ۽ "نئين اُڀرندڙ معيشت" (NEE) ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي جي بدران استعمال ڪيا ويندا آهن، پر اهي بنيادي طور رڳو ملڪن جي معاشي حالت ڏانهن اشارو ڪن ٿا. [[ورلڊ بئنڪ]] دنيا جي معيشتن کي في فرد [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) جي بنياد تي چار گروهن ۾ ورهائي ٿي: وڌيڪ آمدني، مٿئين وچولي آمدني، هيٺئين وچولي آمدني ۽ گهٽ آمدني واريون معيشتون. [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]]، [[زمين سان گهيريل ترقي پذير ملڪ]] ۽ [[ننڍيون ٻيٽ نما ترقي پذير رياستون]]، ترقي پذير ملڪن جا ذيلي گروهه آهن. ان جي ابتڙ ملڪن کي عام طور [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت|وڌيڪ آمدني وارا ملڪ]] يا [[ترقي يافته ملڪ]] چيو ويندو آهي. هن اصطلاح جي استعمال بابت اختلاف موجود آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته اهو دنيا کي "اسان" ۽ "هو" جهڙن پراڻن ورهاستن ۾ ورهائڻ واري سوچ کي برقرار رکي ٿو.<ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think" /> 2015ع ۾ ورلڊ بئنڪ اعلان ڪيو ته "ترقي يافته/ترقي پذير" جي درجيبندي هاڻي اڳ جيتري لاڳاپيل نه رهي آهي، تنهن ڪري اها آهستي آهستي هن اصطلاح جو استعمال ختم ڪندي. ان جي بدران، رپورٽن ۾ انگ اکر علائقن ۽ آمدنيءَ جي گروهن جي بنياد تي پيش ڪيا ويندا. ڪجهه ماڻهو '''[[گلوبل سائوٿ]]''' (Global South) جي اصطلاح کي ترقي پذير ملڪن جي متبادل طور استعمال ڪن ٿا. ترقي پذير ملڪن ۾ اڪثر ڪجهه گڏيل خصوصيتون ملن ٿيون، جيڪي گهڻو ڪري سندن تاريخ يا جاگرافيءَ سان لاڳاپيل هونديون آهن. اهي ئي خاصيتون آهن، جن کي ورلڊ بئنڪ ۽ گڏيل قومون پنهنجن انگن اکرن ۽ وصفن ۾ استعمال ڪن ٿيون. ٻئي طرف [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) جي درجي بندي بنيادي طور مالي انضمام ۽ مالي استحڪام تي ٻڌل هوندي آهي، نه ته سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جي مجموعي سطح تي. انهيءَ ڪري IMF پنهنجي درجي بنديءَ ۾ "ملڪن" جي بدران "مارڪيٽن" يا "معيشتن" جا اصطلاح استعمال ڪري ٿو. ان کان علاوه، يورو اختيار ڪرڻ سان ڪيترن ئي يورپي ملڪن کي IMF طرفان مالي انضمام جي بنياد تي فوري طور ترقي يافته معيشتن جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو، جيتوڻيڪ انهن جي سماجي يا معاشي ترقيءَ جي ٻين پهلوئن کي ان بنياد تي نه پرکيو ويو. ورلڊ بئنڪ جي وصف موجب، گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن ۾ عام طور محفوظ [[پيئڻ جو پاڻي]]، [[صفائي سٿرائي]] ۽ [[حفظان صحت]] جون سهولتون گهٽ هونديون آهن، [[توانائي جي غربت]] وڌيڪ هوندي آهي، ۽ [[فضائي آلودگي]]، [[پاڻي جي آلودگي]]، [[کليل هنڌن تي رفع حاجت]] ۽ ٻين قسمن جي آلودگيءَ جا مسئلا وڌيڪ هوندا آهن. انهن ملڪن ۾ [[نظرانداز ڪيل استوائي بيماريون]] ۽ ٻين وچڙندڙ بيمارين جو بار به وڌيڪ هوندو آهي، [[روڊ ٽريفڪ حادثا]] وڌيڪ ٿيندا آهن ۽ بنيادي ڍانچي (انفرا اسٽرڪچر) جو معيار پڻ عام طور گهٽ هوندو آهي. ان کان علاوه، انهن ملڪن ۾ اڪثر بيروزگاري، غربت، بک، انتهائي غربت، ٻارن کان پورهيو وٺڻ، غذائي کوٽ، بي گهر هجڻ، منشيات جو استعمال، جسم فروشي، وڌندڙ آبادي، شهري بدامني، ماهر ماڻهن جي لڏپلاڻ، وڏي غيررسمي معيشت، ڏوهن جون بلند شرحون (جهڙوڪ ڀتو خوري، ڦر، چوري، قتل، هٿيارن، منشيات ۽ انساني اسمگلنگ، اغوا ۽ زنا بالجبر)، قيدين جو وڌيڪ انگ، تعليم جي گهٽ سطح، معاشي اڻبرابري، اسڪول ڇڏڻ، خانداني منصوبابنديءَ تائين محدود رسائي، ننڍي عمر ۾ حمل، غيررسمي آباديون ۽ ڪچيون آباديون، سرڪاري سطح تي بدعنواني ۽ سياسي عدم استحڪام جهڙا مسئلا وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾، ترقي پذير ملڪن ۾ [[قانون جي حڪمراني]] به گهڻو ڪري ڪمزور هوندي آهي. [[صحت جي سار سنڀال]] تائين رسائي به گهڻو ڪري محدود هوندي آهي. ترقي پذير ملڪن ۾ رهندڙ ماڻهن جي [[زندگيءَ جي اميد]] عام طور ترقي يافته ملڪن جي ماڻهن کان گهٽ هوندي آهي، جنهن جا اهم سبب گهٽ آمدني ۽ عوامي صحت جون ڪمزور حالتون آهن.. وچڙندڙ بيماريون، [[مادري موت]]، [[ٻارن جي موت]] ۽ [[شِيرخوار ٻارن جي موت]] جون شرحون پڻ عام طور وڌيڪ هونديون آهن. [[آبهوا جي تبديليءَ جا اثر]] پڻ ترقي پذير ملڪن تي وڌيڪ شديد ٿيڻ جا امڪان آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻا ملڪ [[آبهوا جي تبديليءَ جي حساسيت]] وڌيڪ رکن ٿا يا انهن ۾ [[آبهوا جي لچڪ]] گهٽ هوندي آهي. صحت جي شعبي ۾ اهڙن ملڪن لاءِ اڪثر "وسيلن جي کوٽ وارا ماحول" (ريسورس-پوئر سيٽنگز) يا "گهٽ وسيلن وارا ماحول" (لو-ريسورس سيٽنگز) جهڙا اصطلاح استعمال ڪيا ويندا آهن. ترقي پذير ملڪن ۾ عام طور آباديءَ جي وچئين عمر (ميڊيئن ايج) ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي. جيتوڻيڪ آباديءَ جي پوڙهائپ سڄي دنيا ۾ وڌي رهي آهي، پر ترقي پذير ملڪن ۾ اها رفتار نسبتاً سست رهي آهي.<ref>{{Cite book |title=World population ageing 2013}}{{pn|date=May 2025}}</ref> '''ترقياتي امداد''' يا '''ترقياتي سهڪار''' اهڙي مالي امداد کي چيو ويندو آهي، جيڪا پرڏيهي حڪومتون ۽ ٻيون تنظيمون ترقي پذير ملڪن جي معاشي، ماحولياتي، سماجي ۽ سياسي [[بين الاقوامي ترقي]] لاءِ فراهم ڪن ٿيون. جيڪڏهن [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران 2030ع تائين مقرر ڪيل [[پائيدار ترقي جا مقصد]] حاصل ٿي وڃن، ته ترقي پذير ملڪن کي درپيش ڪيترائي اهم مسئلا حل ٿي سگهن ٿا. '''ترقي پذير ملڪ''' يا '''اسرندڙ ملڪ''' (ڊولپنگ ڪنٽريز) اقتصادي طور پٺتي پيل [[ملڪ|ملڪن]] کي ”گهٽ اُسريل ملڪ“ سڏيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/Less%20Developed%20Counteries.php|title=Less Developed Counteries {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2021-01-30}}</ref> اھڙا ملڪ جن جي في ڪس ( پر ڪيپيٽا) مجموعي اندروني پيداوار(GNP) ساليانو ھڪ ھزار آمريڪي ڊالرن کان گھٽ ھجي.<ref>{Glossory Banking and Finance; by Shakil Faruqi;2nd edition; State Bank of Pakistan Page 265 }</ref> == ملڪن جي درجيبنديءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح == ملڪن کي ترقيءَ جي مختلف سطحن موجب درجيبند ڪرڻ لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Fialho |first1=Djalita |last2=Van Bergeijk |first2=Peter A. G. |title=The Proliferation of Developing Country Classifications |journal=[[The Journal of Development Studies]] |date=2017 |volume=53 |issue=1 |pages=99–115 |doi=10.1080/00220388.2016.1178383 |doi-access=free}}</ref> ڪنهن به ملڪ جي درجيبندي مختلف ذريعن موجب مختلف ٿي سگهي ٿي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي درجيبنديون يا انهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح توهين آميز به سمجهيا ويندا آهن. === آمدنيءَ جي گروهن موجب === [[File:High income economies.svg|thumb|right|2026ع ۾ ورلڊ بئنڪ موجب وڌيڪ آمدني وارين معيشتن جو نقشو|upright=1.6]] ورلڊ بئنڪ [[اٽلس طريقو]] (Atlas method) استعمال ڪندي في فرد [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) جي بنياد تي دنيا جي معيشتن کي هر سال 1 جولاءِ تي نئين سر چار گروهن ۾ ورهائي ٿي:<ref name=":9">{{cite web|title=New country classifications by income level: 2019–2020|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/new-country-classifications-income-level-2019-2020|access-date=12 February 2021|publisher=World Bank Blogs |work=Data Blog |date=1 July 2019 |language=en|archive-date=7 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107201418/https://blogs.worldbank.org/opendata/new-country-classifications-income-level-2019-2020|url-status=live}}</ref> * [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت|وڌيڪ آمدني وارا ملڪ]] (گهڻو ڪري [[ترقي يافته ملڪ]]ن سان مشابهت رکن ٿا) * مٿئين وچولي آمدني وارا ملڪ * هيٺئين وچولي آمدني وارا ملڪ * گهٽ آمدني وارا ملڪ اهي ٽيئي گروهه، جيڪي "وڌيڪ آمدني" وارا نه آهن، گڏيل طور '''گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ''' (LMICs) سڏبا آهن. مثال طور، مالي سال 2027ع لاءِ، گهٽ آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI موجوده آمريڪي ڊالرن موجب 1,135 ڊالر کان گهٽ هجي؛ هيٺئين وچولي آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 1,135 کان 4,495 ڊالرن جي وچ ۾ هجي؛ مٿئين وچولي آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 4,495 کان 14,375 ڊالرن جي وچ ۾ هجي؛ جڏهن ته وڌيڪ آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 14,375 ڊالرن کان وڌيڪ هجي.<ref name=CountriesByGNIperCapita>{{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups | title=World Bank Country and Lending Groups |website=World Bank Data Help Desk | access-date=1 July 2026 | archive-date=1 July 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260701154803/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups | url-status=live }}</ref> انهن حدن جي تاريخي تبديليءَ جا انگ اکر [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت#تاريخي حدون|تاريخي حدن]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا. === مارڪيٽن ۽ معاشي واڌ موجب === "ملڪ" بدران "مارڪيٽ" جو اصطلاح استعمال ڪرڻ مان عام طور مراد اها هوندي آهي ته ڌيان مجموعي معيشت بدران ملڪ جي مالي نظام ۽ سرمائيداري مارڪيٽن جي خاصيتن تي ڏنو پيو وڃي. * [[ترقي يافته ملڪ]] ۽ [[ترقي يافته مارڪيٽ]] * ترقي پذير ملڪن کي معاشي واڌ يا سرمائيداري مارڪيٽ جي ماپ موجب هيٺين ترتيب سان ورهايو ويندو آهي: ** [[نئون صنعتي ملڪ]] ** [[اُڀرندڙ مارڪيٽون]] ** [[سرحدي مارڪيٽون]] ** [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]] (جن کي ڪڏهن ڪڏهن گهٽ معاشي طور ترقي يافته ملڪ پڻ چيو ويندو آهي) ٻين معيارن موجب، ڪجهه ملڪ ترقيءَ جي وچولي مرحلي ۾ هوندا آهن، يا جيئن [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) [[سوويت يونين جي ٽٽڻ]] کان پوءِ انهن کي سڏيو، '''منتقليءَ وارا ملڪ''' (ڪنٽريز ان ترانزيشن). انهن ۾ [[مرڪزي ۽ اوڀر يورپ]] جا ملڪ (بشمول اهي مرڪزي يورپي ملڪ جيڪي گڏيل قومن ۾ "اوڀر يورپ گروپ" سان لاڳاپيل هئا)، اڳوڻي [[سوويت يونين]] جون وچ ايشيائي رياستون ([[قازقستان]]، [[ازبڪستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]]) ۽ [[منگوليا]] شامل هئا. 2009ع تائين IMF پنهنجي ''ورلڊ اڪانامڪ آئوٽ لڪ'' ۾ ملڪن کي '''ترقي يافته'''، '''اُڀرندڙ''' يا '''ترقي پذير''' معيشتن طور درجيبند ڪندو هو، جنهن جا بنيادي معيار هي هئا: (1) في فرد آمدني، (2) برآمدات جي تنوع (مثال طور، صرف تيل برآمد ڪندڙ ملڪ، جيتوڻيڪ انهن جي في فرد GDP وڌيڪ هجي، ترقي يافته درجي ۾ شامل نه ڪيا ويندا هئا جيڪڏهن لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو برآمدون تيل تي ٻڌل هجن)، ۽ (3) عالمي مالي نظام سان انضمام جي سطح.<ref>{{cite web|title=Q. How does the WEO categorize advanced versus emerging and developing economies?|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/faq.htm#q4b|access-date=20 July 2009|work=[[International Monetary Fund]]|archive-date=17 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200417061830/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/faq.htm#q4b|url-status=live}}</ref> === جاگرافي موجب === ترقي پذير ملڪن کي جاگرافيائي بنيادن تي پڻ ورهايو ويندو آهي: * [[ننڍيون ٻيٽ نما ترقي پذير رياستون]] – اهڙا ننڍڙا ٻيٽ وارا ملڪ، جيڪي عام طور هڪجهڙين [[پائيدار ترقي]] وارين مشڪلاتن کي منهن ڏين ٿا، جهڙوڪ محدود وسيلا، وڌندڙ پر ننڍڙي آبادي، ڏورانهين جڳهه، [[قدرتي آفت]]ن جو خطرو، ٻاهرين معاشي ڌڪن کان حساسيت، بين الاقوامي واپار تي گهڻو انحصار ۽ نازڪ ماحولياتي نظام. * [[زمين سان گهيريل ترقي پذير ملڪ]] – اهي [[زمين سان گهيريل ملڪ]]، جيڪي سمنڊ تائين سڌي رسائي نه هجڻ سبب معاشي ۽ ٻين ڪيترن ئي نقصانن کي منهن ڏيندا آهن. === ٻين معيارن موجب === * [[گهڻي قرض هيٺ آيل غريب ملڪ]] – IMF ۽ ورلڊ بئنڪ جي هڪ پروگرام تحت ڏنل درجيبندي. * [[منتقلي واري معيشت]] – اهڙي معيشت، جيڪا مرڪزي منصوبابنديءَ واري نظام مان [[مارڪيٽ تي ٻڌل معيشت]] ڏانهن منتقل ٿي رهي هجي. * گهڻ-رخي درجيبندي وارو نظام – هن خيال تحت ته مختلف ملڪن جون ترقياتي ترجيحون، وسيلا ۽ ادارياتي صلاحيتون مختلف هونديون آهن،<ref>{{Cite journal|last=Koch|first=Svea|name-list-style=vanc|date=1 June 2015|title=From Poverty Reduction to Mutual Interests? The Debate on Differentiation in EU Development Policy|journal=Development Policy Review|volume=33|issue=4|pages=479–502|doi=10.1111/dpr.12119|hdl=10419/199382 |doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> تنهن ڪري محققن ترقي پذير ملڪن کي غربت، اڻبرابري، پيداواري صلاحيت، جدت، سياسي رڪاوٽن ۽ ٻاهرين مالي وهڪرن تي انحصار جهڙن عنصرن جي بنياد تي پنجن الڳ گروهن ۾ ورهايو آهي، جيئن انهن جي ترقيءَ کي وڌيڪ جامع نموني سمجهي سگهجي.<ref>{{Cite journal|last1=Vázquez|first1=Sergio Tezanos|last2=Sumner|first2=Andy|date=December 2013|title=Revisiting the Meaning of Development: A Multidimensional Taxonomy of Developing Countries|journal=The Journal of Development Studies|volume=49|issue=12|pages=1728–1745|doi=10.1080/00220388.2013.822071}}</ref><ref>{{cite journal |last=Taeihagh |first=Araz |title=Crowdsourcing, Sharing Economies and Development |journal=Journal of Developing Societies |volume=33 |issue=2 |year=2017 |pages=191–222 |doi=10.1177/0169796x17710072 |arxiv=1707.06603}}</ref> === خود اعلان موجب === عام طور تي [[ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن]] (WTO) ڪنهن به ملڪ جي پنهنجي دعويٰ کي قبول ڪري ٿي ته اهو "ترقي پذير" آهي. ڪجهه ملڪ، جيڪي گذريل ويهن سالن دوران تقريباً هر معاشي اشاري موجب ترقي يافته بڻجي چڪا آهن، اڃا تائين پاڻ کي "ترقي پذير ملڪ" طور درجيبند ڪرائڻ تي اصرار ڪن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان کين WTO ۾ ڪجهه ترجيحي سهولتون ملن ٿيون. اهڙن ملڪن ۾ [[برونائي]]، [[هانگ ڪانگ]]، [[ڪويت]]، [[مڪائو]]، [[قطر]]، [[سنگاپور]] ۽ [[متحده عرب امارات]] شامل آهن، ۽ انهن جي هن خود اعلان ڪيل حيثيت تي تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web|date=26 July 2019|work=[[whitehouse.gov]]|title=Memorandum on Reforming Developing-Country Status in the World Trade Organization.|via=[[NARA|National Archives]]|url=https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/memorandum-reforming-developing-country-status-world-trade-organization|access-date=1 March 2021|archive-date=16 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230216200055/https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/memorandum-reforming-developing-country-status-world-trade-organization/|url-status=live}}</ref> == ترقيءَ جي ماپ ۽ تصور == [[File:Least Developed Countries.png|thumb|upright=1.6| {{legend|#007f00|[[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل|ايڪوساڪ (ECOSOC)]] موجب گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته معيشتون}} {{legend|#00ff00|ايڪوساڪ جي دائري کان ٻاهر گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته معيشتون}} {{legend|#ff0000|ترقي پذير معيشت جي درجي ۾ شامل ٿيل}}<br /> {{when|date=June 2016}}{{citation needed|date=June 2016}} ]] [[File:Map of countries by GDP (PPP) per capita in 2024.svg|thumb|upright=1.6|2026ع ۾ [[في فرد]] [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP){{Legend-col |{{Legend|#4B0082|>$70,000}} |{{Legend|#00008a|$60,000–70,000}} |{{Legend|#003c00|$50,000–60,000}} |{{Legend|#008f00|$40,000–50,000}} |{{Legend|#00f900|$30,000–40,000}} |{{Legend|#b3ff00|$20,000–30,000}} |{{Legend|#ffff00|$10,000–20,000}} |{{Legend|#ffd215|$5,000–10,000}} |{{Legend|#ff852f|$2,500–5,000}} |{{Legend|#ff0000|$1,000–2,500}} |{{Legend|#a30000|<$1,000}} |{{Legend|#b9b9b9|ڊيٽا موجود ناهي}} }}]] ڪنهن ملڪ جي ترقيءَ کي معاشي يا انساني عنصرن جي بنياد تي ماپي سگهجي ٿو. عام طور تي ترقي پذير ملڪ اهي هوندا آهن، جن پنهنجي آباديءَ جي لحاظ کان اڃا تائين [[صنعتيڪاري]] جي نمايان سطح حاصل نه ڪئي هجي، ۽ جن ۾ گهڻن حالتن ۾ [[زندگيءَ جو معيار]] وچولي يا گهٽ هوندو آهي. گهٽ آمدني ۽ آباديءَ جي تيز واڌ جي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Population and poverty">{{cite news|title=Population and poverty|url=https://www.unfpa.org/resources/population-and-poverty|access-date=21 September 2018|newspaper=United Nations Population Fund|language=en|archive-date=21 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521093951/https://www.unfpa.org/resources/population-and-poverty|url-status=live}}</ref> ڪنهن ملڪ جي ترقيءَ جو اندازو مختلف شمارياتي اشاريَن ذريعي لڳايو ويندو آهي، جهڙوڪ في فرد آمدني، في فرد [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP)، [[زندگيءَ جي اميد]]، خواندگيءَ جي شرح، آزاديءَ جو اشاريون ۽ ٻيا ڪيترائي عنصر. [[گڏيل قومون]] [[انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (HDI) تيار ڪيو، جيڪو مٿين ڪيترن ئي انگن اکرن کي گڏائي هڪ مرڪب اشاري جي صورت ۾ ملڪن جي انساني ترقيءَ جي سطح ماپي ٿو، جتي لاڳاپيل انگ اکر موجود هجن. گڏيل قومن دنيا جي سڀني ملڪن ۽ اهم ترقياتي ادارن جي گڏيل رٿابنديءَ جي بنياد تي [[هزارين ترقياتي مقصد]] (Millennium Development Goals) پڻ مقرر ڪيا هئا، ته جيئن عالمي ترقيءَ جو جائزو وٺي سگهجي.<ref>{{cite web|title=United Nations Millennium Development Goals|url=https://www.un.org/millenniumgoals/|access-date=28 March 2018|website=www.un.org|archive-date=4 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070504153515/http://www.un.org/millenniumgoals/|url-status=live}}</ref> اهي مقصد 2015ع ۾ مڪمل ٿيا، جن جي جاءِ تي [[پائيدار ترقي جا مقصد]] (SDGs) مقرر ڪيا ويا. ترقي پذير قوم جو تصور مختلف نظرياتي فڪري نظامن ۾، مختلف نالن سان، موجود آهي. انهن ۾ [[بيٺڪي راڄ کان آزادي]] (decolonization)، [[آزاديءَ جي الهيات]]، [[مارڪسزم]]، [[سامراج مخالف]]، [[جديديت جو نظريو]]، [[سماجي تبديلي]] ۽ [[سياسي معيشت]] جا نظريا شامل آهن. ترقيءَ جو هڪ ٻيو اهم اشاري معيشت جي مختلف شعبن ۾ وقت سان ايندڙ تبديلي آهي. عام طور تي اهي ملڪ، جن جي معيشت ۾ [[ثانوي معاشي شعبو|ثانوي شعبي]] (پيداوار يا صنعت) جو حصو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو هوندو آهي، انهن ۾ نمايان معاشي ترقي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. اهڙيءَ طرح، جن ملڪن ۾ [[ٽرشري معاشي شعبو|ٽرشري (خدمتن وارو) شعبو]] وڌيڪ مضبوط هوندو آهي، انهن ۾ پڻ [[معاشي ترقي]] جي شرح عام طور وڌيڪ هوندي آهي. == لاڳاپيل نظريا == "ترقي پذير ملڪ" جي اصطلاح سان ڪيترائي علمي نظريا لاڳاپيل آهن، جن مان اهم (ترتيب وار) هي آهن: * [[جديديت جو نظريو]] (ماڊرنائيزيشن ٿيوري) – هي نظريو سماجن ۾ جديديت جي عمل ۽ ان جي ارتقا جي وضاحت ڪري ٿو. * [[انحصار جو نظريو]] (ڊپينڊنسي ٿيوري ) – هن نظريي موجب وسيلا غريب ۽ گهٽ ترقي يافته ملڪن (''پيريفري'') مان امير ۽ [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته ملڪن]] (''ڪور'') ڏانهن منتقل ٿين ٿا، جنهن سان امير ملڪ وڌيڪ خوشحال ٿين ٿا، جڏهن ته غريب ملڪ وڌيڪ پٺتي رهجي وڃن ٿا. * [[ترقيءَ جو نظريو]] (ڊولپمينٽ ٿيوري) – اهڙن [[نظريو|نظرين]] جو مجموعو، جيڪي اهو بيان ڪن ٿا ته سماج ۾ گهربل تبديلي ۽ ترقي حاصل ڪرڻ جا سڀ کان مؤثر طريقا ڪهڙا آهن. * [[ترقيءَ کان پوءِ جو نظريو]] (پوسٽ ڊولپمينٽ ٿيوري) – هن نظريي موجب [[بين الاقوامي ترقي]] جو سمورو تصور ۽ ان جي عملي پاليسيون دراصل دنيا جي ٻين علائقن تي اولهه ۽ اتر جي ملڪن جي بالادستي (هيجموني) جو عڪس آهن. == اصطلاح تي تنقيد == {{Further|ترقياتي امداد}} "ترقي پذير ملڪ" جي اصطلاح جي استعمال تي ڪيترين ئي پاسن کان تنقيد ڪئي وئي آهي. هن اصطلاح مان اهو تاثر پيدا ٿي سگهي ٿو ته اهڙا ملڪ [[ترقي يافته ملڪ]]ن جي ڀيٽ ۾ ڪنهن نه ڪنهن لحاظ کان گهٽ درجي جا آهن.<ref name=":7">{{cite web|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2015/01/04/372684438/if-you-shouldnt-call-it-the-third-world-what-should-you-call-it|title=If You Shouldn't Call It The Third World, What Should You Call It?|last=Silver|first=Marc|date=4 January 2015|website=NPR|access-date=5 March 2020|archive-date=1 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200401165708/https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2015/01/04/372684438/if-you-shouldnt-call-it-the-third-world-what-should-you-call-it|url-status=live}}</ref> اهو پڻ اهو مفروضو قائم ڪري سگهي ٿو ته سڀئي ملڪ لازمي طور اولهه جي روايتي [[معاشي ترقي]] واري نموني تي هلڻ چاهين ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ، جهڙوڪ [[ڪيوبا]] ۽ [[ڀوٽان]]، ڄاڻي واڻي اهڙو رستو اختيار نٿا ڪن.{{clarify|date=July 2023}}<ref name="Karma Ura">{{cite book|url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2009/305/pdf/mono_1en_bt_dev_stry.pdf|title=The Bhutanese development story|last=Ura|first=Karma|year=2009|publisher=Heidelberg University Library|doi=10.11588/xarep.00000305|access-date=17 September 2012|archive-date=3 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203013407/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2009/305/pdf/mono_1en_bt_dev_stry.pdf|url-status=live}}</ref> ان جي بدران [[مجموعي قومي خوشحالي]] (گروس نيشنل ھيپينيس) جهڙن متبادل اشاريَن کي پڻ اهم سمجهيو ويو آهي. "ترقي پذير" ۽ "پٺتي پيل" ملڪن جي اصطلاحن تي ابتدائي تنقيد ڪندڙن مان هڪ مشهور مؤرخ ۽ عالم [[والٽر راڊني]] هو، جنهن 1973ع ۾ آمريڪا ۽ آفريڪا ۽ ايشيا جي ملڪن جي معاشي، سماجي ۽ سياسي حالتن جو تقابلي جائزو وٺندي انهن اصطلاحن تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite book|url=http://abahlali.org/files/3295358-walter-rodney.pdf|title=How Europe Underdeveloped Africa|last=Rodney|first=Walter|date=1973|publisher=Bogle-L'Ouverture Publications, London and Tanzanian Publishing House, Dar-Es-Salaam|language=en|page=25|access-date=12 May 2019|archive-date=3 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503095007/http://abahlali.org/files/3295358-walter-rodney.pdf|url-status=live}}</ref>{{clarify|reason=What was his criticism? Why did he not like those terms?|date=April 2020}} "ترقي پذير ملڪ" جي ڪا به عالمي طور قبوليل ۽ طئي ٿيل وصف موجود ناهي.<ref name="unstated.un.org">{{cite web |title=Millennium Development Indicators: World and regional groupings |url=https://unstats.un.org/unsd/mi/worldmillennium.htm |publisher=[[United Nations Statistics Division]] |date=2003 |at=Note b |access-date=13 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20050210031555/http://unstats.un.org/unsd/mi/worldmillennium.htm |archive-date=10 February 2005 }}</ref> [[معاشيات دان]] [[جيفري ساڪس]] موجب، اڄ جي [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته]] ۽ ترقي پذير دنيا جي وچ ۾ فرق گهڻو ڪري ويهين صديءَ جي پيداوار آهي.<ref name="The End of Poverty">{{cite book |last=Sachs |first=Jeffrey |year=2005 |title=The End of Poverty |publisher=The Penguin Press |location=New York, New York |isbn=1-59420-045-9|title-link=The End of Poverty}}{{page needed|date=December 2019}}</ref> مرحوم عالمي صحت جي ماهر [[هانس روزلنگ]] پڻ انهن اصطلاحن جي مخالفت ڪئي ۽ کين "پراڻو" تصور قرار ڏنو. سندس خيال هو ته اهي اصطلاح ان مفروضي تي ٻڌل آهن ته دنيا رڳو امير ۽ غريب ملڪن ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته حقيقت ۾ دنيا جي اڪثريت ملڪ وچولي آمدني وارا آهن.<ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think">{{cite book|last1=Rosling|first1=Hans|url=https://www.gapminder.org/factfulness-book/|title=Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World – And Why Things Are Better Than You Think|last2=Rosling|first2=Ola|last3=Rosling Rönnlund|first3=Anna|publisher=Sceptre|year=2018|isbn=978-1-250-10781-7|page=353|chapter=Chapter 1: The Gap Instinct|author-link=Hans Rosling|access-date=5 March 2020|chapter-url=https://books.google.com/books?id=N94sDwAAQBAJ&q=Factfulness+(the+book)|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410082631/https://www.gapminder.org/factfulness-book/|url-status=live}}</ref> واضح وصف نه هجڻ جي حوالي سان، پائيداريءَ جي ماهر ۽ [[گلوبل فوٽ پرنٽ نيٽورڪ]] جي باني [[ميٿس واڪرنيگل]] جو چوڻ آهي ته ملڪن کي صرف "ترقي يافته" ۽ "ترقي پذير" يا "اتر" ۽ "ڏکڻ" ۾ ورهائڻ نه وضاحتي آهي ۽ نه ئي حقيقت جي مناسب تشريح ڪري ٿو.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget">{{cite book|url=https://www.newsociety.com/Books/E/Ecological-Footprint|title=Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget|last1=Wackernagel|first1=Mathis|last2=Beyers|first2=Bert|publisher=New Society Publishers|year=2019|isbn=978-0-86571-911-8|location=Gabriola Island, BC, Canada|page=132|author-link=Mathis Wackernagel|access-date=26 February 2021|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230123431/https://www.newsociety.com/Books/E/Ecological-Footprint|url-status=live}}</ref> واڪرنيگل جي خيال ۾ اهڙي ٻٽي درجيبندي اصل ۾ [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) کي ضرورت کان وڌيڪ اهميت ڏيڻ واري سوچ جي عڪاسي ڪري ٿي.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget" /> واڪرنيگل ۽ روزلنگ ٻنهي جو چوڻ آهي ته حقيقت ۾ دنيا صرف ٻن قسمن جي ملڪن تي مشتمل ناهي، بلڪه 200 کان وڌيڪ ملڪ آهن، جيڪي فطرت جي ساڳين قانونن جي تابع آهن، پر هر هڪ جون پنهنجون الڳ خصوصيتون آهن.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget" /><ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think" /> "ترقي پذير" جو لفظ موجوده حالت کي ظاهر ڪري ٿو، نه ڪي لازمي طور مستقبل جي ترقيءَ جي رخ کي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان پوءِ، گڏيل قومن طرفان ترقي پذير قرار ڏنل ملڪن مان ڪيترن ئي ملڪن ۾ ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ معاشي واڌ جون شرحون ڏٺيون ويون آهن.<ref>{{cite journal|vauthors=Korotayev A, Zinkina J|date=2014|title=On the structure of the present-day convergence|url=https://www.academia.edu/30720894|journal=Campus-Wide Information Systems|volume=31|issue=2/3|pages=139–152|doi=10.1108/CWIS-11-2013-0064|access-date=10 January 2020|archive-date=8 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408054455/https://www.academia.edu/30720894|url-status=live}}</ref> "ترقي پذير" لفظ جي خوشگوار يا نرم تاثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيترين ئي [[بين الاقوامي تنظيم]]ن دنيا جي سڀ کان غريب ملڪن لاءِ [[گهٽ معاشي طور ترقي يافته ملڪ]] (ليس اڪاناميڪلي ڊيولپڊ ڪنٽريز) جو اصطلاح استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙن ملڪن کي ڪنهن به لحاظ کان ترقيءَ جي عمل ۾ اڳتي وڌندڙ نٿو چئي سگهجي. ان سان گڏ اهو به واضح ٿئي ٿو ته ترقي پذير دنيا جي اندر به زندگيءَ جي معيار ۽ ترقيءَ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2015ع ۾ [[ورلڊ بئنڪ]] اعلان ڪيو ته "ترقي يافته/ترقي پذير دنيا" واري درجيبندي هاڻي گهڻي لاڳاپيل نه رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻارن جي موت جي شرح، زرخيزيءَ جي شرح ۽ انتهائي غربت جهڙن عالمي اشاريَن ۾ نمايان بهتري اچي چڪي آهي.<ref name=":5">{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/should-we-continue-use-term-developing-world|title=Should we continue to use the term "developing world"?|date=16 November 2015|website=World Bank blogs|access-date=5 March 2020|archive-date=11 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230211131900/https://blogs.worldbank.org/opendata/should-we-continue-use-term-developing-world|url-status=live}}</ref> ورلڊ بئنڪ پنهنجي ''[[ورلڊ ڊيولپمنٽ انڊيڪيٽرز]]'' (WDI) جي 2016ع واري اشاعت کان وٺي پنهنجي انگن اکرن جي پيشڪش ۾ "ترقي يافته" ۽ "ترقي پذير" ملڪن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻن درجن واري اها ورهاست هاڻي پراڻي سمجهي وڃي ٿي.<ref name=":6" /> ان ڪري ورلڊ بئنڪ آهستي آهستي هن اصطلاح جو استعمال ختم ڪري رهي آهي. هاڻي ان جون رپورٽون، جهڙوڪ ''ورلڊ ڊيولپمنٽ انڊيڪيٽرز'' ۽ ''[[گلوبل مانيٽرنگ رپورٽ (ورلڊ بينڪ)|گلوبل مانيٽرنگ رپورٽ]]''، انگ اکر سڄي دنيا، مختلف علائقن ۽ آمدنيءَ جي گروهن موجب پيش ڪن ٿيون، پر "ترقي پذير دنيا" لاءِ الڳ درجو استعمال نٿيون ڪن.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/2016-edition-world-development-indicators-out-three-features-you-wont-want-miss|title=The 2016 edition of World Development Indicators is out: three features you won't want to miss|publisher=World Bank Blogs |work=Data Blog |first1=Neil |last1=Fantom |first2=Tariq |last2=Khokhar |first3=Edie |last3=Purdie |date=15 April 2016 |language=en|access-date=5 March 2020|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306194624/https://blogs.worldbank.org/opendata/2016-edition-world-development-indicators-out-three-features-you-wont-want-miss|url-status=live}}</ref> == گڏيل خصوصيتون == === حڪومت، سياست ۽ انتظام === ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن مڪمل [[خود اراديت]] ۽ [[جمهوريت]] ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ حاصل ڪئي. انهن مان گهڻا [[نوآباديات جي خاتمي]] کان اڳ يورپي سامراجي طاقتن جي حڪمراني هيٺ هئا. ترقي پذير ملڪن جا سياسي نظام هڪ ٻئي کان مختلف آهن، پر 21هين صديءَ جي شروعات تائين گهڻن رياستن ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾ [[جمهوريت|جمهوري حڪومت]] قائم ڪري ورتي هئي، جيتوڻيڪ انهن جي ڪاميابي ۽ [[سياسي آزادي]] جي سطح ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref>{{cite journal|last1=Palat|first1=Ravi Arvind|date=April 2010|title=World Turned Upside Down? Rise of the global South and the contemporary global financial turbulence|journal=Third World Quarterly|volume=31|issue=3|pages=365–384|doi=10.1080/01436597.2010.488465}}</ref> ترقي پذير ملڪن جي رهواسين کي جمهوري نظامن سان سندن اتر وارن ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ دير سان ۽ وڌيڪ اوچتي نموني متعارف ڪرايو ويو، ۽ ڪيترين ئي حالتن ۾ سرڪاري ۽ غيرسرڪاري ادارن طرفان سياسي شرڪت کي هٿي وٺرائڻ لاءِ خاص ڪوششون ڪيون ويون. [[سماجيات دان]] [[پيٽرڪ هيلر]] جي مطابق، "اثرائتي [[شهريت]]" مان مراد شهري ۽ سياسي ميدان ۾ قانوني حقن ۽ انهن حقن کي عملي طور بامعنيٰ نموني استعمال ڪرڻ جي حقيقي صلاحيت جي وچ ۾ موجود وٿي کي گهٽائڻ آهي.<ref>{{cite journal|last1=Heller|first1=Patrick|date=October 2012|title=Democracy, Participatory Politics and Development: Some Comparative Lessons from Brazil, India and South Africa|journal=Polity|volume=44|issue=4|pages=643–665|doi=10.1057/pol.2012.19}}</ref> شهريت کان علاوه، ترقي پذير ملڪن ۾ سرحد پار انساني چرپر جي سياست بابت تحقيق پڻ [[انساني لڏپلاڻ]] بابت بحثن ۾ اهم ڄاڻ فراهم ڪئي آهي، جيڪا ترقي يافته ملڪن تي روايتي ڌيان جي توازن لاءِ هڪ اهم اضافو سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Haas|first1=Hein de|title=The age of migration: international population movements in the modern world|last2=Castles|first2=Stephen|last3=Miller|first3=Mark J|date=2020|isbn=978-1-352-00798-5|pages=96–123|publisher=Bloomsbury Academic|oclc=1143614574}}</ref> ڪجهه سياسي سائنسدانن ترقي پذير ملڪن ۾ لڏپلاڻ جي انتظام لاءِ ٽن بنيادي نمونن جي سڃاڻپ ڪئي آهي: '''قوميت تي ٻڌل''' (نيشنلائيزنگ)، '''ترقياتي''' (ڊولپمينٽل) ۽ '''نو-آزاد خيالي''' (نئولبرل) لڏپلاڻ جي انتظام جا نظام.<ref>{{cite journal|last1=Adamson|first1=Fiona B.|last2=Tsourapas|first2=Gerasimos|date=24 October 2019|title=The Migration State in the Global South: Nationalizing, Developmental, and Neoliberal Models of Migration Management|journal=International Migration Review|volume=54|issue=3|pages=853–882|doi=10.1177/0197918319879057|doi-access=free}}</ref> === معيشت === آزادي ۽ [[نوآباديات جي خاتمي]] کان پوءِ ڪيترائي ترقي پذير ملڪ سياسي ۽ معاشي بي استحڪاميءَ جي دور مان گذريا، جتي بنيادي ڍانچي، صنعت ۽ معاشي سرگرمين جي بحاليءَ جي سخت ضرورت هئي. ان سبب گهڻن ملڪن کي پنهنجي معيشت کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ پرڏيهي سيڙپڪاري تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. بهرحال، ڪيترين حالتن ۾ اهڙي پرڏيهي سيڙپڪاري جو ڍانچو استحصالي رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ منظم استحصال ۽ اڻبرابري پيدا ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Angeles |first1=Luis |date=29 November 2006 |title=Income inequality and colonialism |journal=European Economic Review |volume=51 |issue=5 |pages=1155–1176 |doi=10.1016/j.euroecorev.2006.09.001 |url=http://hummedia.manchester.ac.uk/schools/soss/economics/discussionpapers/EDP-0543.pdf }}</ref> خاص طور تي، خام مال جي برآمد مان گهڻو فائدو ترقي يافته ملڪن کي حاصل ٿيو، جڏهن ته [[تحفظ پسندي]] (پروٽيڪشنزم) جهڙين پاليسين وسيلا مالا مال ترقي پذير ملڪن جي معاشي خودمختياري ۽ صنعتي ترقيءَ کي محدود ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Bairoch |first=Paul |date=1993 |title=Economics and world history |url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/E/bo3683965.html |publisher=University of Chicago Press |pages=88–98 |isbn=0-226-03462-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260206003720/https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/E/bo3683965.html |archive-date=6 February 2026 |access-date=24 October 2025 |url-status=bot: unknown }}</ref> ان کان علاوه، [[اولهه جي دنيا]] جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون ۽ برانڊ سستي مزدوريءَ جي ڳولا ۾ ترقي پذير ملڪن جي گهٽ اجرتن ۽ روزگار جي محدود موقعن مان فائدو وٺندي [[سوئيٽ شاپ]] (Sweatshop) قائم ڪن ٿيون، جتي مزدورن کان انتهائي استحصالي حالتن ۾ ڪم ورتو ويندو آهي. اهڙي منظم استحصال مان [[گلوبل نارٿ ۽ گلوبل سائوٿ|گلوبل نارٿ]] کي وڏو فائدو حاصل ٿيو آهي، جڏهن ته ڪيترائي ترقي پذير ملڪ اڃا تائين پائيدار ترقي حاصل ڪرڻ کان محروم رهيا آهن، ۽ ڪيترن ماهرن موجب اهو عمل اڄ تائين جاري آهي.<ref>{{cite report |last1=Kar |first1=Dev |last2=Schjelderup |first2=Guttorm |date=5 December 2016 |title=Financial Flows and Tax Havens: Combining to Limit the Lives of Billions of People |url=https://gfintegrity.org/report/financial-flows-and-tax-havens-combining-to-limit-the-lives-of-billions-of-people/ |publisher=Global Financial Integrity |access-date=24 October 2025}}</ref> هن صورتحال کي اڪثر [[نو-نوآباديات]] (نئو ڪالونيلئزم) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ترقي يافته ملڪ گهٽ ترقي يافته ملڪن مان اهڙي نموني فائدو وٺندا آهن، جيڪو نوآبادياتي دور سان مشابهت رکي ٿو. ان جو لازمي مطلب اهو ناهي ته اڳوڻيون نوآباديون اڃا تائين پنهنجي اڳوڻن سامراجي ملڪن جي سڌي ڪنٽرول هيٺ آهن، بلڪه مراد اهڙو استحصالي تعلق آهي، جيڪو نوآبادياتي نظام جهڙو هجي.<ref>{{cite web|title=Neocolonialism|url=https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|access-date=1 April 2019|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=25 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725235643/https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|url-status=live}}</ref> اهڙين حالتن ۾ ترقي پذير ملڪ پنهنجي قدرتي وسيلن ۽ انساني محنت کي پنهنجن ملڪن جي ترقيءَ بدران امير ملڪن جي وڌيڪ ترقي لاءِ استعمال ٿيڻ ڏين ٿا.<ref>{{cite news|last1=Hickel|first1=Jason|date=14 January 2017|title=Aid in reverse: how poor countries develop rich countries|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/jan/14/aid-in-reverse-how-poor-countries-develop-rich-countries|access-date=17 March 2019|archive-date=10 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010231327/https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/jan/14/aid-in-reverse-how-poor-countries-develop-rich-countries|url-status=live}}</ref> هن قسم جي عالمي معاشي ناانصافيءَ کي ختم ڪرڻ لاءِ اهم قدمن مان هڪ 1974ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ طرفان "[[نئين بين الاقوامي معاشي نظام]] جي قيام بابت پڌرائي" (ڊڪليئريشن آن دي اسٽيبلشمينٽ آف اي نيو انٽرنيشنل اڪانامڪ آرڊر) ۽ ان سان لاڳاپيل عملي پروگرام جي منظوري هئي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ملڪن جي قدرتي وسيلن تي خودمختياري ۽ صنعتي ترقيءَ جي حق جي حمايت ڪرڻ هو.<ref name=decl>{{cite journal |title=Declaration on the Establishment of a New International Economic Order. |url=https://digitallibrary.un.org/record/218450?ln=en |website=United Nations Digital Library |year=1974|access-date=16 December 2020}}</ref> وڏي پيماني تي، [[اتحاد]] جهڙوڪ گڏيل قومون عالمي معيشت ۾ وڌيڪ برابريءَ لاءِ سرگرم رهن ٿا ۽ انتهائي غربت، خوراڪ جي کوٽ، صحت، تعليم ۽ انساني حقن جهڙن معاملن لاءِ وسيلا وقف ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Global Issues |url=https://www.un.org/en/global-issues |access-date=24 October 2025 |website=United Nations |language=en}}</ref> اهي مسئلا خاص طور [[گلوبل سائوٿ]] جي ملڪن، خاص ڪري لاطيني آمريڪا، ڪيريبين ۽ آفريڪا ۾ وڌيڪ نمايان آهن. موجوده اندازن موجب، دنيا جي انتهائي غربت ۾ رهندڙ ماڻهن مان لڳ ڀڳ ٻه ٽهائي [[سب سهارا آفريڪا]] جي ملڪن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Ending Poverty |url=https://www.un.org/en/global-issues/ending-poverty |access-date=24 October 2025 |website=United Nations |language=en}}</ref><ref>{{Cite report |title=The Poverty, Prosperity, and Planet Report 2024 |url=https://www.worldbank.org/en/publication/poverty-prosperity-and-planet |access-date=24 October 2025}}</ref> ڪجهه ذريعن جو خيال آهي ته عالمي منڊيءَ ۾ چين جي وڌندڙ معاشي اثر رسوخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته [[برڪس]] (BRICS) جي ميمبر ملڪن جي عالمي حيثيت ۽ اثر ۾ مستقبل ۾ وڌيڪ واڌ اچي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Roy |first1=Pallavi |title=Economic growth, the UN and the Global South: an unfulfilled promise |journal=Third World Quarterly |date=2 July 2016 |volume=37 |issue=7 |pages=1284–1297 |doi=10.1080/01436597.2016.1154440 }}</ref> == گڏيل چئلينج == [[عالمي مسئلا|عالمي مسئلن]] مان اهي موضوع، جن تي ترقي پذير ملڪ گهڻو ڌيان ڏين ٿا، تن ۾ [[عولمگيريت]]، عالمي صحت جي حڪمراني، صحت، ۽ بيمارين جي روڪٿام جون ضرورتون شامل آهن. ان جي ابتڙ، ترقي يافته ملڪ اڪثر سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ ۾ جدت ۽ نون ايجادن جهڙن معاملن تي وڌيڪ ڌيان ڏين ٿا.<ref>{{cite journal|last1=Ager|first1=Alastair|last2=Yu|first2=Gary|last3=Hermosilla|first3=Sabrina|date=September 2012|title=Mapping the key issues shaping the landscape of global public health|journal=Global Public Health|volume=7|issue=sup1|pages=S16–S28|doi=10.1080/17441692.2012.679741|pmid=22765282}}</ref> گهڻن ترقي پذير ملڪن ۾ هيٺيون خاصيتون يا چئلينج عام طور موجود هوندا آهن:<ref name="UN2018">{{cite web |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldc-criteria.html |title=Criteria For Identification Of LDCs |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]], Development Policy and Analysis Division |access-date=2 March 2018 |date=4 March 2010 |archive-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620211438/https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldc-criteria.html |url-status=live}}</ref><ref name="Criteria">UN-OHRLLS {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20190725125957/http://unohrlls.org/about-ldcs/criteria-for-ldcs/ Criteria for Identification and Graduation of LDCs]}}.</ref> * [[غربت]] جون بلند شرحون – جن کي ٽن سالن جي اوسط [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) في فرد جي بنياد تي ماپيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن في فرد GNI (2018ع موجب) 1,025 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ هجي، ته ملڪ کي [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]] قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref name="Criteria" /> * [[انساني وسيلا|انساني وسيلن]] جي ڪمزوري – جنهن جو اندازو [[غذائيت]]، صحت، تعليم ۽ بالغن جي [[خواندگي]] جهڙن اشاريَن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي. * [[اقتصادي ڪمزوريءَ جو اشاريون]] (اڪانامڪ ولنربلٽي انڊيڪس) – جيڪو زرعي پيداوار جي غيراستحڪام، سامان ۽ خدمتن جي برآمد ۾ لاٿ چاڙهه، غيرروايتي معاشي سرگرمين جي اهميت، برآمدات جي مرڪزيت، ننڍڙي معيشت جي محدوديت، ۽ [[قدرتي آفت]]ن سبب بي گهر ٿيل آباديءَ جي تناسب جهڙن عنصرن تي ٻڌل هوندو آهي. انهن کان علاوه، ترقي پذير ملڪن کي ادائگين جي توازن (بيلنس آف پيمينٽس) جي بحران کي منهن ڏيڻ جو خطرو به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Camba-Crespo |first1=A. |last2=García-Solanes |first2=J. |last3=Torrejón-Flores |first3=F. |title=Current-account breaks and stability spells in a global perspective |journal=Applied Economic Analysis |date=7 July 2021 |volume=30 |issue=88 |pages=1–17 |doi=10.1108/AEA-02-2021-0029 |doi-access=free}}</ref> === شهري ڪچيون آباديون === {{Main|ڪچي آبادي}} [[گڏيل قومن جو انساني آبادي پروگرام]] (UN-Habitat) موجب، 2012ع ۾ ترقي پذير دنيا جي شهري آباديءَ مان لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو، يعني تقريباً 863 ملين ماڻهو، [[ڪچي آبادي|ڪچيون آباديون]] (سلمس) ۾ رهندا هئا.<ref name="UNHABITATswcr1213">{{cite web|title=State of the World's Cities Report 2012/2013: Prosperity of Cities|publisher=UNHABITAT|url=http://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/745habitat.pdf|access-date=4 October 2013|archive-date=4 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004233458/http://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/745habitat.pdf|url-status=live}}</ref> 2012ع ۾ ڪچين آبادين ۾ رهندڙ شهري آباديءَ جو تناسب [[سب سهارا آفريڪا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ (62 سيڪڙو) هو، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا]] (35 سيڪڙو)، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] (31 سيڪڙو) ۽ [[اوڀر ايشيا]] (28 سيڪڙو) هئا.<ref name="UNHABITATswcr1213" />{{rp|127}} يو اين-ھيبيٽيٽ جي رپورٽن موجب، ترقي پذير ملڪن جي شهري آباديءَ مان 43 سيڪڙو، جڏهن ته [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]]ن جي شهري آباديءَ مان 78 سيڪڙو ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهن ٿا.<ref name=grhs2003>[http://www.unhabitat.org/downloads/docs/grhs.2003.key.pdf The challenge of slums – Global report on Human Settlements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055009/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/grhs.2003.key.pdf |date=21 September 2013 }}, United Nations Habitat (2003)</ref> ڪچيون آباديون دنيا جي مختلف علائقن ۾ مختلف سببن جي ڪري وجود ۾ اچن ٿيون ۽ وڌنديون رهن ٿيون. انهن سببن ۾ تيز [[ڳوٺاڻن کان شهرن ڏانهن لڏپلاڻ]]، [[معاشي جمود]] ۽ اقتصادي بحران، بلند [[بيروزگاري]]، غربت، [[غيررسمي معيشت]]، زبردستي يا منصوبابنديءَ سان [[گيٽو]] بڻائڻ، ناقص شهري منصوبابندي، سياسي حالتون، قدرتي آفتون ۽ [[سماجي تڪرار]] شامل آهن.<ref name=whyslums>{{cite web |url=http://www.unhabitat.org/downloads/docs/4625_51419_GC%2021%20What%20are%20slums.pdf |title=What are slums and why do they exist? |archive-url=https://web.archive.org/web/20110206143558/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/4625_51419_GC%2021%20What%20are%20slums.pdf |archive-date=6 February 2011 |publisher=UN-Habitat |location=Kenya |date=April 2007}}</ref><ref>{{cite book |last1=Patton |first1=Carl V. |title=Spontaneous Shelter: International Perspectives and Prospects |date=1988 |publisher=Temple University Press |location=Philadelphia |isbn=978-0-87722-507-2}}{{pn|date=May 2025}}</ref><ref name=grhs2011>{{cite web |url=http://www.unhabitat.org/downloads/docs/GRHS.2003.2.pdf |title=Assessing Slums in the Development Context |publisher=United Nations Habitat Group |year=2011 |access-date=16 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140105025237/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/GRHS.2003.2.pdf |archive-date=5 January 2014}}</ref> مثال طور، جيئن غريب ملڪن ۾ آبادي وڌي ٿي، تيئن وڏي انگ ۾ ڳوٺاڻا ماڻهو شهرن ڏانهن لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نيون ڪچيون آباديون وجود ۾ اچن ٿيون.<ref name="Westra">{{cite journal |last=Westra |first=Richard |year=2011 |title=Renewing Socialist Development in the Third World |journal=Journal of Contemporary Asia |volume=41 |issue=4 |pages=519–543 |doi=10.1080/00472336.2011.610612}}</ref> ڪجهه شهرن ۾، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[سب سهارا آفريڪا]] جي ملڪن ۾، ڪچيون آباديون رڳو شهر جي ڪنڊائتن علائقن تائين محدود نه هونديون آهن، پر شهرن جي وڏي حصي تي پکڙيل هونديون آهن ۽ شهري آباديءَ جي وڏي حصي کي پنهنجي اندر شامل ڪنديون آهن. اهڙن شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن '''"ڪچي آبادين وارا شهر"''' (سلم سٽيز) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|title=Slum Cities and Cities with Slums" States of the World's Cities 2008/2009|publisher=UN-Habitat}}</ref> == موقعا == ترقي پذير ملڪن وٽ ڪيترائي اهڙا عنصر موجود آهن، جيڪي پائيدار معاشي ۽ سماجي ترقيءَ جا موقعا فراهم ڪري سگهن ٿا. انهن مان ڪجهه اهم هي آهن: * '''انساني سرمايو''' (ھيومن ڪيپيٽل) – تعليم يافته، صحتمند ۽ مهارت رکندڙ آبادي پيداوار وڌائڻ، جدت آڻڻ ۽ ڊگهي مدي واري معاشي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. * '''واپاري پاليسي''' (ٽريڊ پاليسي) – جن ملڪن واپار بابت وڌيڪ کليل ۽ گهٽ پابنديون رکندڙ پاليسيون اختيار ڪيون آهن، اهي عام طور انهن ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي، جن جون واپاري پاليسيون وڌيڪ محدود يا تحريف ٿيل رهيون آهن.<ref>{{cite journal |last=Harrison |first=Ann |title=Openness and Growth: A Time-series, Cross-country Analysis for Developing Countries |journal=Journal of Development Economics |volume=48 |issue=2 |date=1996 |pages=419–47 |doi=10.1016/0304-3878(95)00042-9 |bibcode=1996JDevE..48..419H |doi-access=free}}</ref> * '''سيڙپڪاري''' (انويسٽمينٽ) – ملڪي ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري معاشي واڌ ويجهه تي مثبت اثر وجهي ٿي. * '''تعليم''' – معياري تعليم انساني وسيلن جي صلاحيت وڌائي ٿي، جيڪا پيداوار، روزگار ۽ اقتصادي ترقيءَ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Verspoor |first=Adriaan |title=Pathways to Change: Improving the Quality of Education in Developing Countries |journal=World Bank Discussion Papers |volume=53}}</ref> * '''[[واپار لاءِ امداد]]''' (ايڊ فار ٽريڊ) – هي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 8 جي هدف 8.a.1 جو حصو آهي. ان جو مقصد ترقي پذير ملڪن کي واپار سان لاڳاپيل پروگرامن ۾ مدد فراهم ڪرڻ، واپار کي ترجيح ڏيڻ، واپاري صلاحيتن کي مضبوط ڪرڻ، واپاري ڪارڪردگي بهتر بنائڻ ۽ [[غربت]] گهٽائڻ آهي.<ref>{{cite web|title=Aid for Trade – Organisation for Economic Co-operation and Development|url=http://www.oecd.org/aidfortrade/|access-date=24 September 2020|website=www.oecd.org|language=en|archive-date=10 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910112200/https://www.oecd.org/aidfortrade/|url-status=live}}</ref> * '''عالمي ڀائيواري''' (گلوبل پارٽنرشپ) – [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 17 جي هڪ اهم شق، جيڪا ترقي پذير ملڪن لاءِ بين الاقوامي سيڙپڪاري، ٽيڪنالاجيءَ جي جدت، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ منصفاڻي واپار کي هٿي ڏيڻ لاءِ عالمي سهڪار جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=Goal 17: Partnerships for the Goals|url=https://www.globalgoals.org/17-partnerships-for-the-goals|access-date=25 September 2020|website=The Global Goals|language=en|archive-date=27 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927092335/https://www.globalgoals.org/17-partnerships-for-the-goals|url-status=live}}</ref> == ملڪن جون فهرستون == === بين الاقوامي مالياتي فنڊ موجب اُڀرندڙ ۽ ترقي پذير معيشتون === هيٺيان ملڪ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) جي ''World Economic Outlook Database'' موجب، {{as of|April 2023|alt=اپريل 2023ع}}، اُڀرندڙ ۽ ترقي پذير معيشتون شمار ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/groups-and-aggregates |title=World Economic Outlook, Database—WEO Groups and Aggregates Information, April 2023 |access-date=17 April 2023 |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416224423/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/groups-and-aggregates |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=18em}} *{{flag|Afghanistan}} *{{flag|Albania}} *{{flag|Algeria}} *{{flag|Angola}} *{{flag|Antigua and Barbuda}} *{{flag|Argentina}} *{{flag|Armenia}} *{{flag|Azerbaijan}} *{{flag|Bahamas}} *{{flag|Bahrain}} *{{flag|Bangladesh}} *{{flag|Barbados}} *{{flag|Belarus}} *{{flag|Belize}} *{{flag|Benin}} *{{flag|Bhutan}} *{{flag|Bolivia}} *{{flag|Bosnia and Herzegovina}} *{{flag|Botswana}} *{{flag|Brazil}} *{{flag|Brunei}} *{{flag|Burkina Faso}} *{{flag|Burundi}} *{{flag|Cambodia}} *{{flag|Cameroon}} *{{flag|Cape Verde}} *{{flag|Central African Republic}} *{{flag|Chad}} *{{flag|China}} *{{flag|Chile}} *{{flag|Colombia}} *{{flag|Comoros}} *{{flag|Democratic Republic of the Congo}} *{{flag|Republic of the Congo}} *{{flag|Costa Rica}} *{{flag|Djibouti}} *{{flag|Dominica}} *{{flag|Dominican Republic}} *{{flag|Ecuador}} *{{flag|Egypt}} *{{flag|El Salvador}} *{{flag|Equatorial Guinea}} *{{flag|Eritrea}} *{{flag|Eswatini|name=Eswatini (Swaziland)}} *{{flag|Ethiopia}} *{{flag|Fiji}} *{{flag|Gabon}} *{{flag|The Gambia}} *{{flag|Georgia (country)|name=Georgia}} *{{flag|Ghana}} *{{flag|Grenada}} *{{flag|Guatemala}} *{{flag|Guinea}} *{{flag|Guinea-Bissau}} *{{flag|Guyana}} *{{flag|Haiti}} *{{flag|Honduras}} *{{flag|Hungary}} *{{flag|India}} *{{flag|Indonesia}} *{{flag|Iran}} *{{flag|Iraq}} *{{flag|Ivory Coast}} *{{flag|Jamaica}} *{{flag|Jordan}} *{{flag|Kazakhstan}} *{{flag|Kenya}} *{{flag|Kiribati}} *{{flag|Kosovo}} *{{flag|Kuwait}} *{{flag|Kyrgyzstan}} *{{flag|Laos}} *{{flag|Lebanon}} *{{flag|Lesotho}} *{{flag|Liberia}} *{{flag|Libya}} *{{flag|Madagascar}} *{{flag|Malawi}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Maldives}} *{{flag|Mali}} *{{flag|Marshall Islands}} *{{flag|Mauritania}} *{{flag|Mauritius}} *{{flag|Mexico}} *{{flag|Federated States of Micronesia}} *{{flag|Moldova}} *{{flag|Mongolia}} *{{flag|Montenegro}} *{{flag|Morocco}} *{{flag|Mozambique}} *{{flag|Myanmar}} *{{flag|Namibia}} *{{flag|Nauru}} *{{flag|Nepal}} *{{flag|Nicaragua}} *{{flag|Niger}} *{{flag|Nigeria}} *{{flag|North Macedonia}} *{{flag|Oman}} *{{flag|Pakistan}} *{{flag|Palau}} *{{flag|Palestine}} *{{flag|Panama}} *{{flag|Papua New Guinea}} *{{flag|Paraguay}} *{{flag|Peru}} *{{flag|Philippines}} *{{flag|Poland}} *{{flag|Qatar}} *{{flag|Romania}} *{{flag|Russia}} *{{flag|Rwanda}} *{{flag|Saint Kitts and Nevis}} *{{flag|Saint Lucia}} *{{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} *{{flag|Samoa}} *{{flag|São Tomé and Príncipe}} *{{flag|Saudi Arabia}} *{{flag|Senegal}} *{{flag|Serbia}} *{{flag|Seychelles}} *{{flag|Sierra Leone}} *{{flag|Solomon Islands}} *{{flag|Somalia}} *{{flag|South Africa}} *{{flag|South Sudan}} *{{flag|Sri Lanka}} *{{flag|Sudan}} *{{flag|Suriname}} *{{flag|Syria}} *{{flag|Tajikistan}} *{{flag|Tanzania}} *{{flag|Thailand}} *{{flag|Timor-Leste}} *{{flag|Togo}} *{{flag|Tonga}} *{{flag|Trinidad and Tobago}} *{{flag|Tunisia}} *{{flag|Turkey}} *{{flag|Turkmenistan}} *{{flag|Tuvalu}} *{{flag|Uganda}} *{{flag|Ukraine}} *{{flag|United Arab Emirates}} *{{flag|Uruguay}} *{{flag|Uzbekistan}} *{{flag|Vanuatu}} *{{flag|Venezuela}} *{{flag|Vietnam}} *{{flag|Yemen}} *{{flag|Zambia}} *{{flag|Zimbabwe}} {{div col end}} '''اهي ملڪ جيڪي IMF جي فهرست ۾ شامل ناهن''' *{{flag|Abkhazia}} *{{flag|Cuba}} *{{flag|North Korea}} *{{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}} *{{flag|South Ossetia}} === ورلڊ بئنڪ موجب وڌيڪ آمدني وارا ملڪ (صرف ترقي پذير ملڪ) === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Antigua and Barbuda}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XN |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Bahamas}} * {{flag|Bahrain}} * {{flag|Barbados}} * {{flag|Brunei}} * {{flag|Chile}} * {{flag|Costa Rica}} * {{flag|Guyana}} * {{flag|Hungary}} * {{flag|Kuwait}} * {{flag|Nauru}} * {{flag|Oman}} * {{flag|Palau}} * {{flag|Panama}} * {{flag|Poland}} * {{flag|Qatar}} * {{flag|Romania}} * {{flag|Russia}} * {{flag|Saudi Arabia}} * {{flag|Seychelles}} * {{flag|St. Kitts and Nevis}} * {{flag|Trinidad and Tobago}} * {{flag|United Arab Emirates}} * {{flag|Uruguay}} {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب مٿئين وچولي آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Albania}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XT |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041102/https://data.worldbank.org/country/XT |url-status=live }}</ref> * {{flag|Algeria}} * {{flag|Argentina}} * {{flag|Armenia}} * {{flag|Azerbaijan}} * {{flag|Belarus}} * {{flag|Belize}} * {{flag|Bosnia and Herzegovina}} * {{flag|Botswana}} * {{flag|Brazil}} * {{flag|Cape Verde}} * {{flag|China}} * {{flag|Colombia}} * {{flag|Cuba}} * {{flag|Dominica}} * {{flag|Dominican Republic}} * {{flag|Ecuador}} * {{flag|El Salvador}} * {{flag|Equatorial Guinea}} * {{flag|Fiji}} * {{flag|Gabon}} * {{flag|Georgia}} * {{flag|Grenada}} * {{flag|Guatemala}} * {{flag|Indonesia}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Iran, Islamic Rep.}} * {{flag|Jamaica}} * {{flag|Jordan}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Kazakhstan}} * {{flag|Kosovo}} * {{flag|Libya}} * {{flag|Malaysia}} * {{flag|Maldives}} * {{flag|Marshall Islands}} * {{flag|Mauritius}} * {{flag|Mexico}} * {{flag|Micronesia, Fed. Sts.}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Moldova}} * {{flag|Mongolia}} * {{flag|Montenegro}} * {{flag|North Macedonia}} * {{flag|Paraguay}} * {{flag|Peru}} * {{flag|Philippines}}<ref>{{cite news |last1=Cigaral |first1=Ian Nicolas P. |title=Philippines reaches upper-middle income status, World Bank says |url=https://business.inquirer.net/598325/philippines-reaches-upper-middle-income-status-world-bank-says |access-date=1 July 2026 |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=1 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260701201858/https://business.inquirer.net/598325/philippines-reaches-upper-middle-income-status-world-bank-says |archive-date=1 July 2026 |url-status=live}}</ref> * {{flag|Samoa}} * {{flag|Serbia}} * {{flag|South Africa}} * {{flag|Sri Lanka}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|St. Lucia}} * {{flag|St. Vincent and the Grenadines}} * {{flag|Suriname}} * {{flag|Thailand}} * {{flag|Tonga}} * {{flag|Turkey}} * {{flag|Turkmenistan}} * {{flag|Tuvalu}} * {{flag|Ukraine}} * {{flag|Vietnam}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب هيٺئين وچولي آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Angola}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XN |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Bangladesh}} * {{flag|Benin}} * {{flag|Bhutan}} * {{flag|Bolivia}} * {{flag|Cambodia}} * {{flag|Cameroon}} * {{flag|Comoros}} * {{flag|Congo, Rep.}} * {{flag|Djibouti}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|Eswatini}} * {{flag|Ghana}} * {{flag|Guinea}} * {{flag|Haiti}} * {{flag|Honduras}} * {{flag|India}} * {{flag|Ivory Coast}} * {{flag|Kenya}} * {{flag|Kiribati}} * {{flag|Kyrgyzstan}} * {{flag|Laos}} * {{flag|Lebanon}} * {{flag|Lesotho}} * {{flag|Mauritania}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Myanmar}} * {{flag|Namibia}} * {{flag|Nepal}} * {{flag|Nicaragua}} * {{flag|Nigeria}} * {{flag|Pakistan}} * {{flag|Papua New Guinea}} * {{flag|São Tomé and Príncipe}} * {{flag|Senegal}} * {{flag|Solomon Islands}} * {{flag|Tajikistan}} * {{flag|Tanzania}} * {{flag|Timor-Leste}} * {{flag|Togo}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Uzbekistan}} * {{flag|Vanuatu}} * {{flag|Venezuela}} * {{flag|West Bank and Gaza}} * {{flag|Zambia}} * {{flag|Zimbabwe}} {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب گهٽ آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Afghanistan}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XM |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Burkina Faso}} * {{flag|Burundi}} * {{flag|Central African Republic}} * {{flag|Chad}} * {{flag|Congo, Dem. Rep.}} * {{flag|Eritrea}} * {{flag|Ethiopia}} * {{flag|Gambia}} * {{flag|Guinea-Bissau}} * {{flag|Liberia}} * {{flag|Madagascar}} * {{flag|Malawi}} * {{flag|Mali}} * {{flag|Mozambique}} * {{flag|Niger}} * {{flag|North Korea}} * {{flag|Rwanda}} * {{flag|Sierra Leone}} * {{flag|Somalia}} * {{flag|South Sudan}} * {{flag|Sudan}} * {{flag|Syria}} * {{flag|Uganda}} * {{flag|Yemen}} {{div col end}} === اهي ملڪ ۽ علائقا جيڪي ترقي يافته معيشتن جي درجي ۾ شامل ٿيا === ڊسمبر 1979ع ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) پنهنجي "[[ترقي يافته ملڪ|صنعتي ملڪن]]" جي درجيبنديءَ ۾ ترميم ڪندي هيٺين "وڌيڪ ترقي يافته [[ابتدائي معاشي شعبو|ابتدائي پيداوار ڪندڙ]]" ملڪن کي شامل ڪيو: [[آسٽريليا]]، [[فنلينڊ]]، [[آئيس لينڊ]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[آئرلينڊ جي جمهوريه|آئرلينڊ]] ۽ [[اسپين]].<ref>{{cite book |last=Artis |first=M. J. |title=World Economic and Financial Surveys, 1988: Staff Studies for World Economic Outlook |date=1 January 1988 |publisher=[[International Monetary Fund]] |location=Washington, D.C. |isbn=978-1-4519-4367-2 |page=35 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781451943672/ch01.xml |access-date=15 April 2026 |chapter=I: How Accurate Is the World Economic Outlook? A Post Mortem on Short-Term Forecasting at the International Monetary Fund}}</ref><ref>{{cite book |last=Blöndal |first=Gísli |title=Fiscal Policy in the Smaller Industrial Countries, 1972-82 |date=15 March 1986 |publisher=International Monetary Fund |location=Washington, D.C |isbn=978-0-939934-53-9 |page=3 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9780939934539/ch001.xml |access-date=15 April 2026 |chapter=1 The Smaller Industrial Countries}}</ref><ref name="IMF 1979">{{cite web |title=International Monetary Fund Annual Report 1979 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781616351915/9781616351915.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=11, 21 |date=3 September 1979}}</ref> ان کان اڳ، صنعتي ملڪن جي فهرست صرف [[جي-7]] جي وڏين معيشتن ([[ڪينيڊا]]، [[فرانس]]، [[اٽلي]]، [[جاپان]]، [[برطانيا]]، [[آمريڪا]] ۽ [[اولهه جرمني]]) سان گڏ [[آسٽريا]]، [[بيلجيم]]، [[ڊينمارڪ]]، [[لگزمبرگ]]، [[نيدرلينڊ]]، [[ناروي]]، [[سوئيڊن]] ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] تائين محدود هئي.<ref name="IMF 1979" /> [[يونان]] ۽ [[پورچوگال]] کي آڪٽوبر 1989ع ۾ صنعتي ملڪن جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو،<ref name="IMF 1989">{{cite book |title=World Economic Outlook, October 1989 |date=January 1989 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781451944433/9781451944433.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |page=67 |isbn=978-1-4519-4443-3 }}</ref> جڏهن ته مئي 1997ع ۾ [[چار ايشيائي ٽائيگر]] معيشتن ۽ [[اسرائيل]] کي شامل ڪرڻ سان هن گروهه جو نالو تبديل ڪري '''[[ترقي يافته معيشت]]ون''' (Advanced Economies) رکيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سڀني معيشتن ۾ پيداوار واري شعبي ۾ روزگار جو حصو گهٽجندو پئي ويو.<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, May 1997 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781557756480/9781557756480.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |page=4 |date=15 May 1997}}</ref> هيٺ انهن ملڪن ۽ علائقن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪي تاريخي طور ترقي پذير سمجهيا ويندا هئا، پر هاڻي IMF طرفان ترقي يافته معيشتن (ترقي يافته ملڪ ۽ علائقا) جي فهرست ۾ شامل آهن: * {{flag|Australia}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Finland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Iceland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979"/> * {{flag|Ireland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|New Zealand}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Spain}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Greece}} (1989ع کان)<ref name="IMF 1989" /> * {{flag|Portugal}} (1989ع کان)<ref name="IMF 1989" /> * {{flag|East Germany}} (1990ع ۾ [[جرمني]] جو حصو بڻيو)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Hong Kong}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/weo0598/pdf/0598sta.pdf |title=IMF Advanced Economies List. World Economic Outlook, May 1998, p. 134 |access-date=15 January 2014 |archive-date=18 August 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000818233010/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/weo0598/pdf/0598sta.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Israel}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Singapore}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|South Korea}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Taiwan}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/><ref>تائيوان جي حيثيت تڪراري آهي؛ گڏيل قومن جا گهڻا ميمبر ملڪ [[چين]] جي تائيوان تي خودمختياري کي تسليم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ [[چين جي جمهوريه]] سان غيرسفارتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا. ڏسو: [[Foreign relations of Taiwan]].</ref> * {{flag|Cyprus}} (2001ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/pdf/append.pdf |title=World Economic Outlook, April 2001, p.157 |access-date=15 January 2014 |archive-date=13 September 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010913073731/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/pdf/append.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Slovenia}} (2007ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/pdf/statappx.pdf |title=World Economic Outlook, April 2007, p.204 |access-date=15 January 2014 |archive-date=5 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105062023/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/pdf/statappx.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Malta}} (2008ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2008, p.236 |access-date=15 January 2014 |archive-date=16 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516113641/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Czech Republic}} (2009ع کان)<ref name="IMF 2009">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2009, p.184 |access-date=15 January 2014 |archive-date=14 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114113955/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Slovakia}} (2009ع کان)<ref name="IMF 2009"/> * {{flag|Estonia}} (2011ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2011, p.172 |access-date=15 January 2014 |archive-date=6 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506073614/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Latvia}} (2014ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf |title=World Economic Outlook, April 2014, p.160 |access-date=21 May 2014 |archive-date=8 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408225045/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Lithuania}} (2015ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/pdf/text.pdf |title=World Economic Outlook, April 2015, p.48 |access-date=11 April 2015 |archive-date=13 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150413200149/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/pdf/text.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Croatia}} (2023ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, April 2023 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9798400224119/CH005.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=116, 121 |date=11 April 2023}}</ref> * {{flag|Bulgaria}} (2026ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, April 2026; Statistical Appendix |url=https://www.imf.org/-/media/files/publications/weo/2026/april/english/statsappendix.pdf |publisher=International Monetary Fund |access-date=3 May 2026 |location=Washington, D.C. |pages=92, 99 |date=14 April 2026}}</ref> '''هيٺين پنجن معيشتن بابت، ترقي يافته معيشت طور درج ٿيڻ کان اڳ سندن ترقياتي حيثيت بابت ڊيٽا موجود ناهي:''' * {{flag|San Marino}} (2012ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, October 2012, p.180 |access-date=4 August 2016 |archive-date=20 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020230354/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Macau}} (2016ع کان)<ref name="IMF 2016">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2016, p.148 |access-date=25 June 2016 |archive-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417162308/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Puerto Rico}} (2016ع کان)<ref name="IMF 2016"/> * {{flag|Andorra}} (2021ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, October 2021 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781513577524/ch004.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=83, 89 |date=12 October 2021}}</ref> * {{flag|Liechtenstein}} (2025ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, October 2025 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9798229023948/CH004.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=97, 104 |date=14 October 2025}}</ref> === نوان صنعتي ملڪ === هيٺيان ڏهه ملڪ '''[[نوان صنعتي ملڪ]]''' (Newly Industrialized Countries) جي درجيبندي ۾ شامل آهن. انهن ملڪن جون معيشتون اڃا ترقي يافته ملڪن جي درجي تائين نه پهتيون آهن، پر معاشي اشاريَن جي لحاظ کان اهي ٻين ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن کان وڌيڪ تيزيءَ سان ترقي ڪري چڪيون آهن: {{div col|colwidth=15em}} *{{flag|Brazil}} *{{flag|China}} *{{flag|India}} *{{flag|Indonesia}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Mexico}} *{{flag|Philippines}} *{{flag|South Africa}} *{{flag|Thailand}} *{{flag|Turkey}} {{div col end}} === برڪس ملڪ === هيٺيان ڏهه ملڪ '''[[اُڀرندڙ منڊيون|اُڀرندڙ منڊين]]''' (Emerging Markets) جي گروهه سان تعلق رکن ٿا ۽ گڏجي [[برڪس]] (BRICS) تنظيم جو حصو آهن: * {{flag|Brazil}} (2006ع کان) * {{flag|Russia}} (2006ع کان) * {{flag|India}} (2006ع کان) * {{flag|China}} (2006ع کان) * {{flag|South Africa}} (2010ع کان) * {{flag|Egypt}} (2024ع کان) * {{flag|Ethiopia}} (2024ع کان) * {{flag|Iran}} (2024ع کان) * {{flag|United Arab Emirates}} (2024ع کان) * {{flag|Indonesia}} (2025ع کان) == سماج ۽ ثقافت == === ميڊيا ۾ پيشڪش === اولهه جي ميڊيا اڪثر ترقي پذير ملڪن جي هڪ عام ۽ يڪطرفي تصوير پيش ڪندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري [[ميڊيا جو تعصب|ميڊيا جي تعصب]] تي ٻڌل هوندي آهي. [[عوامي ميڊيا]] جا ادارا اڪثر [[غربت]] ۽ ٻين منفي پهلوئن تي غيرمتناسب ڌيان ڏيندا آهن. اهڙي قسم جي رپورٽنگ جي نتيجي ۾ ترقي پذير ملڪن بابت هڪ غالب تاثر پيدا ٿيو آهي، جنهن موجب ''[[عالمي ڏکڻ|عالمي ڏکڻ]]'' کي مغربي قدرن ۽ معيارن جي مقابلي ۾ سماجي، معاشي ۽ سياسي طور پٺتي پيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|title=Dependency Theory: A Useful Tool for Analyzing Global Inequalities Today?|url=https://www.e-ir.info/2016/11/23/dependency-theory-a-useful-tool-for-analyzing-global-inequalities-today/|access-date=21 February 2020|website=E-International Relations|date=23 November 2016|language=en-US|archive-date=2 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002023728/https://www.e-ir.info/2016/11/23/dependency-theory-a-useful-tool-for-analyzing-global-inequalities-today/|url-status=live}}</ref> عوامي ميڊيا جو ڪردار اڪثر [[اتر–ڏکڻ ورهاست|عالمي اتر]] ۽ [[عالمي ڏکڻ]] جي وچ ۾ فرق کي نمايان ڪري ٿو، ۽ ڪيترن محققن جي نظر ۾ اهو ان ورهاست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۾ به ڪردار ادا ڪري ٿو. عوامي ميڊيا ان ڳالهه تي پڻ اثرانداز ٿيندي آهي ته ترقي پذير ملڪن جا ماڻهو ڪهڙي قسم جي معلومات حاصل ڪن ٿا. خبرون گهڻو ڪري ترقي يافته ملڪن بابت هونديون آهن، جنهن سبب معلومات جي وهڪري ۾ عدم توازن پيدا ٿيندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Philo |first1=Greg |title=An unseen world: How the media portrays the poor |journal=The UNESCO Courier |date=November 2001 |volume=54 |issue=11 |pages=44–46 |id={{ProQuest|207594362}} |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000124294.locale=en |access-date=16 July 2022 |archive-date=16 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220716164506/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000124294.locale=en |url-status=live }}</ref> نتيجي طور، ترقي پذير ملڪن جا رهواسي ٻين ترقي پذير ملڪن بابت محدود معلومات حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته ترقي يافته ملڪن بابت کين گهڻي مقدار ۾ خبرون ۽ رپورٽون ملنديون آهن. == پڻ ڏسو == * [[نوآباديات]] * [[ترقي يافته ملڪ]] * [[معاشي معجزو]] * [[بين الاقوامي ترقي]] * [[زرعي سڌارا]] * [[في بالغ فرد دولت موجب ملڪن جي فهرست]] * [[ترقي پذير ملڪن مان عورت لڏپلاڻ ڪندڙ مزدور]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Library resources box}} * {{Wikiquote-inline}} {{Global economic classifications}} {{South-South}} {{Authority control}} [[زمرو:انساني ترقي]] [[زمرو:انساني ترقي جو انڊيڪس]] [[زمرو:انساني جاگرافي]] [[زمرو:انساني ترقي جي انڊيڪسن جي لحاظ کان ملڪن جون فهرستون]] [[زمرو:گهٽ ترقي وارا ملڪ]] [[زمرو:بين الاقوامي ترقي|ملڪ]] [[زمرو:معاشي گلوبلائزيشن]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:معاشي لحاظ کان ملڪن جي درجي بندي]] [[زمرو:معاشي جاگرافي]] [[زمرو:معاشي ترقي|ملڪ]] [[زمرو:درجابندي]] [[زمرو:درجا بندي بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اصطلاح]] [[زمرو:اصطلاحون]] [[زمرو:معاشي اصطلاحون]] [[زمرو:سياسي اصطلاحون]] [[زمرو:انساني جاگرافي]] [[زمرو:سياسي توهين آميز اصطلاح]] [[زمرو:پائيدار ترقي]] [[زمرو:سامراجيت جا اڀياس]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:گلوبلائزيشن]] [[زمرو:معاشيات]] [[زمرو:سويڊن جي تاريخ]] [[زمرو:جاگرافي]] [[زمرو:انساني ترقي]] 0izy684yb72cfb24fnwlwlr9qzerdf9 400506 400505 2026-08-03T12:51:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 400506 wikitext text/x-wiki {{Short description|اهڙو ملڪ جنهن ۾ زندگيءَ جو معيار نسبتاً گهٽ هجي}} [[File:Compartison of countries by their level of development.svg|thumb|upright=1.8|ملڪن جي ترقيءَ جي سطح موجب ڀيٽ (ڇهه معيار: HDI، WESP، WB، DAC، IMF، پيرس ڪلب) {{legend|#08306b|4 يا وڌيڪ معيار}} {{legend|#2979b9|3 معيار}} {{legend|#73b2d8|2 معيار}} {{legend|#c8dcf0|1 معيار}}]] '''ترقي پذير ملڪ''' (<small>Developing country</small>) اهڙو [[ملڪ]] هوندو آهي، جنهن جي صنعتي بنياد نسبتاً گهٽ ترقي يافته هجي ۽ جنهن جو [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقيءَ جو اشاريو]] (<small>HDI</small>) [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته ملڪن]] جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي.<ref>{{cite book|last1=O'Sullivan|first1=Arthur|first2=Steven M.|last2=Sheffrin|title=Economics: Principles in Action|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2003}}</ref> تنهن هوندي به، هن تعريف تي عالمي سطح تي مڪمل اتفاق موجود ناهي، ۽ نه ئي اهو واضح طور طئي ٿيل آهي ته ڪهڙا ملڪ هن زمري ۾ اچن ٿا. اصطلاح "گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ" (<small>LMIC</small>) ۽ "نئين اُڀرندڙ معيشت" (<small>NEE</small>) ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي جي بدران استعمال ڪيا ويندا آهن، پر اهي بنيادي طور رڳو ملڪن جي معاشي حالت ڏانهن اشارو ڪن ٿا. [[ورلڊ بئنڪ]] دنيا جي معيشتن کي في فرد [[ڪل قومي آمدني|قومي مجموعي آمدني]] (<small>GNI</small>) جي بنياد تي چار گروهن ۾ ورهائي ٿي: وڌيڪ آمدني، مٿئين وچولي آمدني، هيٺئين وچولي آمدني ۽ گهٽ آمدني واريون معيشتون. گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ، زمين سان گهيريل ترقي پذير ملڪ ۽ ننڍيون ٻيٽ نما ترقي پذير رياستون، ترقي پذير ملڪن جا ذيلي گروهه آهن. ان جي ابتڙ ملڪن کي عام طور وڌيڪ آمدني وارا ملڪ يا [[ترقي يافته ملڪ]] چيو ويندو آهي. هن اصطلاح جي استعمال بابت اختلاف موجود آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته اهو دنيا کي "اسان" ۽ "هو" جهڙن پراڻن ورهاستن ۾ ورهائڻ واري سوچ کي برقرار رکي ٿو.<ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think" /> <small>2015</small>ع ۾ [[ورلڊ بينڪ|ورلڊ بئنڪ]] اعلان ڪيو ته "ترقي يافته/ترقي پذير" جي درجي بندي هاڻي اڳ جيتري لاڳاپيل نه رهي آهي، تنهن ڪري اها آهستي آهستي هن اصطلاح جو استعمال ختم ڪندي. ان جي بدران، رپورٽن ۾ انگ اکر علائقن ۽ آمدنيءَ جي گروهن جي بنياد تي پيش ڪيا ويندا. ڪجهه ماڻهو "عالمي ڏکڻ" (Global South) جي اصطلاح کي ترقي پذير ملڪن جي متبادل طور استعمال ڪن ٿا. ترقي پذير ملڪن ۾ اڪثر ڪجهه گڏيل خصوصيتون ملن ٿيون، جيڪي گهڻو ڪري سندن تاريخ يا جاگرافيءَ سان لاڳاپيل هونديون آهن. اهي ئي خاصيتون آهن، جن کي ورلڊ بئنڪ ۽ [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو]] پنهنجن انگن اکرن ۽ تعريفن ۾ استعمال ڪن ٿا. ٻئي طرف [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (<small>IMF</small>) جي درجي بندي بنيادي طور مالي انضمام ۽ مالي استحڪام تي ٻڌل هوندي آهي، نه ته سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جي مجموعي سطح تي. انهيءَ ڪري آء ايم ايف پنهنجي درجي بنديءَ ۾ "ملڪن" جي بدران "مارڪيٽن" يا "معيشتن" جا اصطلاح استعمال ڪري ٿو. ان کان علاوه، يورو اختيار ڪرڻ سان ڪيترن ئي يورپي ملڪن کي آء ايم ايف طرفان مالي انضمام جي بنياد تي فوري طور ترقي يافته معيشتن جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو، جيتوڻيڪ انهن جي سماجي يا معاشي ترقيءَ جي ٻين پهلوئن کي ان بنياد تي نه پرکيو ويو. ورلڊ بئنڪ جي وصف موجب، گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن ۾ عام طور محفوظ پيئڻ جو پاڻي، صفائي سٿرائي ۽ حفظان صحت جون سهولتون گهٽ هونديون آهن، توانائي جي گهٽتائي، فضائي آلودگي ۽ پاڻي جي آلودگي وڌيڪ هوندي آهي، کليل هنڌن تي رفع حاجت ۽ ٻين قسمن جي آلودگيءَ جا مسئلا وڌيڪ هوندا آهن. انهن ملڪن ۾ نظرانداز ڪيل استوائي بيماريون ۽ ٻين وچڙندڙ بيمارين جو بار به وڌيڪ هوندو آهي، روڊ ٽريفڪ حادثا وڌيڪ ٿيندا آهن ۽ بنيادي ڍانچي جو معيار پڻ عام طور گهٽ هوندو آهي. ان کان علاوه، انهن ملڪن ۾ اڪثر بيروزگاري، غربت، بک، انتهائي غربت، ٻارن کان پورهيو وٺڻ، غذائي کوٽ، بي گهر هجڻ، منشيات جو استعمال، جسم فروشي، وڌندڙ آبادي، شهري بدامني، ماهر ماڻهن جي لڏپلاڻ، وڏي غيررسمي معيشت، ڏوهن جون بلند شرحون (جهڙوڪ ڀتو خوري، ڦر، چوري، قتل، هٿيارن، منشيات ۽ انساني اسمگلنگ، اغوا ۽ زنا بالجبر)، قيدين جو وڌيڪ انگ، تعليم جي گهٽ سطح، معاشي اڻبرابري، اسڪول ڇڏڻ، خانداني منصوبابنديءَ تائين محدود رسائي، ننڍي عمر ۾ حمل، غيررسمي آباديون ۽ ڪچيون آباديون، سرڪاري سطح تي بدعنواني ۽ سياسي عدم استحڪام جهڙا مسئلا وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾، ترقي پذير ملڪن ۾ [[قانون جي حڪمراني]] به گهڻو ڪري ڪمزور هوندي آهي. [[صحت جي سار سنڀال]] تائين رسائي به گهڻو ڪري محدود هوندي آهي. ترقي پذير ملڪن ۾ رهندڙ ماڻهن جي [[زندگيءَ جي اميد]] عام طور ترقي يافته ملڪن جي ماڻهن کان گهٽ هوندي آهي، جنهن جا اهم سبب گهٽ آمدني ۽ عوامي صحت جون ڪمزور حالتون آهن.. وچڙندڙ بيماريون، [[مادري موت]]، [[ٻارن جي موت]] ۽ [[شِيرخوار ٻارن جي موت]] جون شرحون پڻ عام طور وڌيڪ هونديون آهن. [[آبهوا جي تبديليءَ جا اثر]] پڻ ترقي پذير ملڪن تي وڌيڪ شديد ٿيڻ جا امڪان آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻا ملڪ [[آبهوا جي تبديليءَ جي حساسيت]] وڌيڪ رکن ٿا يا انهن ۾ [[آبهوا جي لچڪ]] گهٽ هوندي آهي. صحت جي شعبي ۾ اهڙن ملڪن لاءِ اڪثر "وسيلن جي کوٽ وارا ماحول" (ريسورس-پوئر سيٽنگز) يا "گهٽ وسيلن وارا ماحول" (لو-ريسورس سيٽنگز) جهڙا اصطلاح استعمال ڪيا ويندا آهن. ترقي پذير ملڪن ۾ عام طور آباديءَ جي وچئين عمر (ميڊيئن ايج) ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي. جيتوڻيڪ آباديءَ جي پوڙهائپ سڄي دنيا ۾ وڌي رهي آهي، پر ترقي پذير ملڪن ۾ اها رفتار نسبتاً سست رهي آهي.<ref>{{Cite book |title=World population ageing 2013}}{{pn|date=May 2025}}</ref> '''ترقياتي امداد''' يا '''ترقياتي سهڪار''' اهڙي مالي امداد کي چيو ويندو آهي، جيڪا پرڏيهي حڪومتون ۽ ٻيون تنظيمون ترقي پذير ملڪن جي معاشي، ماحولياتي، سماجي ۽ سياسي [[بين الاقوامي ترقي]] لاءِ فراهم ڪن ٿيون. جيڪڏهن [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران 2030ع تائين مقرر ڪيل [[پائيدار ترقي جا مقصد]] حاصل ٿي وڃن، ته ترقي پذير ملڪن کي درپيش ڪيترائي اهم مسئلا حل ٿي سگهن ٿا. '''ترقي پذير ملڪ''' يا '''اسرندڙ ملڪ''' (ڊولپنگ ڪنٽريز) اقتصادي طور پٺتي پيل [[ملڪ|ملڪن]] کي ”گهٽ اُسريل ملڪ“ سڏيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/Less%20Developed%20Counteries.php|title=Less Developed Counteries {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2021-01-30}}</ref> اھڙا ملڪ جن جي في ڪس ( پر ڪيپيٽا) مجموعي اندروني پيداوار(GNP) ساليانو ھڪ ھزار آمريڪي ڊالرن کان گھٽ ھجي.<ref>{Glossory Banking and Finance; by Shakil Faruqi;2nd edition; State Bank of Pakistan Page 265 }</ref> == ملڪن جي درجيبنديءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح == ملڪن کي ترقيءَ جي مختلف سطحن موجب درجيبند ڪرڻ لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Fialho |first1=Djalita |last2=Van Bergeijk |first2=Peter A. G. |title=The Proliferation of Developing Country Classifications |journal=[[The Journal of Development Studies]] |date=2017 |volume=53 |issue=1 |pages=99–115 |doi=10.1080/00220388.2016.1178383 |doi-access=free}}</ref> ڪنهن به ملڪ جي درجيبندي مختلف ذريعن موجب مختلف ٿي سگهي ٿي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي درجيبنديون يا انهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح توهين آميز به سمجهيا ويندا آهن. === آمدنيءَ جي گروهن موجب === [[File:High income economies.svg|thumb|right|2026ع ۾ ورلڊ بئنڪ موجب وڌيڪ آمدني وارين معيشتن جو نقشو|upright=1.6]] ورلڊ بئنڪ [[اٽلس طريقو]] (Atlas method) استعمال ڪندي في فرد [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) جي بنياد تي دنيا جي معيشتن کي هر سال 1 جولاءِ تي نئين سر چار گروهن ۾ ورهائي ٿي:<ref name=":9">{{cite web|title=New country classifications by income level: 2019–2020|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/new-country-classifications-income-level-2019-2020|access-date=12 February 2021|publisher=World Bank Blogs |work=Data Blog |date=1 July 2019 |language=en|archive-date=7 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107201418/https://blogs.worldbank.org/opendata/new-country-classifications-income-level-2019-2020|url-status=live}}</ref> * [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت|وڌيڪ آمدني وارا ملڪ]] (گهڻو ڪري [[ترقي يافته ملڪ]]ن سان مشابهت رکن ٿا) * مٿئين وچولي آمدني وارا ملڪ * هيٺئين وچولي آمدني وارا ملڪ * گهٽ آمدني وارا ملڪ اهي ٽيئي گروهه، جيڪي "وڌيڪ آمدني" وارا نه آهن، گڏيل طور '''گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ''' (LMICs) سڏبا آهن. مثال طور، مالي سال 2027ع لاءِ، گهٽ آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI موجوده آمريڪي ڊالرن موجب 1,135 ڊالر کان گهٽ هجي؛ هيٺئين وچولي آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 1,135 کان 4,495 ڊالرن جي وچ ۾ هجي؛ مٿئين وچولي آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 4,495 کان 14,375 ڊالرن جي وچ ۾ هجي؛ جڏهن ته وڌيڪ آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 14,375 ڊالرن کان وڌيڪ هجي.<ref name=CountriesByGNIperCapita>{{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups | title=World Bank Country and Lending Groups |website=World Bank Data Help Desk | access-date=1 July 2026 | archive-date=1 July 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260701154803/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups | url-status=live }}</ref> انهن حدن جي تاريخي تبديليءَ جا انگ اکر [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت#تاريخي حدون|تاريخي حدن]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا. === مارڪيٽن ۽ معاشي واڌ موجب === "ملڪ" بدران "مارڪيٽ" جو اصطلاح استعمال ڪرڻ مان عام طور مراد اها هوندي آهي ته ڌيان مجموعي معيشت بدران ملڪ جي مالي نظام ۽ سرمائيداري مارڪيٽن جي خاصيتن تي ڏنو پيو وڃي. * [[ترقي يافته ملڪ]] ۽ [[ترقي يافته مارڪيٽ]] * ترقي پذير ملڪن کي معاشي واڌ يا سرمائيداري مارڪيٽ جي ماپ موجب هيٺين ترتيب سان ورهايو ويندو آهي: ** [[نئون صنعتي ملڪ]] ** [[اُڀرندڙ مارڪيٽون]] ** [[سرحدي مارڪيٽون]] ** [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]] (جن کي ڪڏهن ڪڏهن گهٽ معاشي طور ترقي يافته ملڪ پڻ چيو ويندو آهي) ٻين معيارن موجب، ڪجهه ملڪ ترقيءَ جي وچولي مرحلي ۾ هوندا آهن، يا جيئن [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) [[سوويت يونين جي ٽٽڻ]] کان پوءِ انهن کي سڏيو، '''منتقليءَ وارا ملڪ''' (ڪنٽريز ان ترانزيشن). انهن ۾ [[مرڪزي ۽ اوڀر يورپ]] جا ملڪ (بشمول اهي مرڪزي يورپي ملڪ جيڪي گڏيل قومن ۾ "اوڀر يورپ گروپ" سان لاڳاپيل هئا)، اڳوڻي [[سوويت يونين]] جون وچ ايشيائي رياستون ([[قازقستان]]، [[ازبڪستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]]) ۽ [[منگوليا]] شامل هئا. 2009ع تائين IMF پنهنجي ''ورلڊ اڪانامڪ آئوٽ لڪ'' ۾ ملڪن کي '''ترقي يافته'''، '''اُڀرندڙ''' يا '''ترقي پذير''' معيشتن طور درجيبند ڪندو هو، جنهن جا بنيادي معيار هي هئا: (1) في فرد آمدني، (2) برآمدات جي تنوع (مثال طور، صرف تيل برآمد ڪندڙ ملڪ، جيتوڻيڪ انهن جي في فرد GDP وڌيڪ هجي، ترقي يافته درجي ۾ شامل نه ڪيا ويندا هئا جيڪڏهن لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو برآمدون تيل تي ٻڌل هجن)، ۽ (3) عالمي مالي نظام سان انضمام جي سطح.<ref>{{cite web|title=Q. How does the WEO categorize advanced versus emerging and developing economies?|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/faq.htm#q4b|access-date=20 July 2009|work=[[International Monetary Fund]]|archive-date=17 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200417061830/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/faq.htm#q4b|url-status=live}}</ref> === جاگرافي موجب === ترقي پذير ملڪن کي جاگرافيائي بنيادن تي پڻ ورهايو ويندو آهي: * [[ننڍيون ٻيٽ نما ترقي پذير رياستون]] – اهڙا ننڍڙا ٻيٽ وارا ملڪ، جيڪي عام طور هڪجهڙين [[پائيدار ترقي]] وارين مشڪلاتن کي منهن ڏين ٿا، جهڙوڪ محدود وسيلا، وڌندڙ پر ننڍڙي آبادي، ڏورانهين جڳهه، [[قدرتي آفت]]ن جو خطرو، ٻاهرين معاشي ڌڪن کان حساسيت، بين الاقوامي واپار تي گهڻو انحصار ۽ نازڪ ماحولياتي نظام. * [[زمين سان گهيريل ترقي پذير ملڪ]] – اهي [[زمين سان گهيريل ملڪ]]، جيڪي سمنڊ تائين سڌي رسائي نه هجڻ سبب معاشي ۽ ٻين ڪيترن ئي نقصانن کي منهن ڏيندا آهن. === ٻين معيارن موجب === * [[گهڻي قرض هيٺ آيل غريب ملڪ]] – IMF ۽ ورلڊ بئنڪ جي هڪ پروگرام تحت ڏنل درجيبندي. * [[منتقلي واري معيشت]] – اهڙي معيشت، جيڪا مرڪزي منصوبابنديءَ واري نظام مان [[مارڪيٽ تي ٻڌل معيشت]] ڏانهن منتقل ٿي رهي هجي. * گهڻ-رخي درجيبندي وارو نظام – هن خيال تحت ته مختلف ملڪن جون ترقياتي ترجيحون، وسيلا ۽ ادارياتي صلاحيتون مختلف هونديون آهن،<ref>{{Cite journal|last=Koch|first=Svea|name-list-style=vanc|date=1 June 2015|title=From Poverty Reduction to Mutual Interests? The Debate on Differentiation in EU Development Policy|journal=Development Policy Review|volume=33|issue=4|pages=479–502|doi=10.1111/dpr.12119|hdl=10419/199382 |doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> تنهن ڪري محققن ترقي پذير ملڪن کي غربت، اڻبرابري، پيداواري صلاحيت، جدت، سياسي رڪاوٽن ۽ ٻاهرين مالي وهڪرن تي انحصار جهڙن عنصرن جي بنياد تي پنجن الڳ گروهن ۾ ورهايو آهي، جيئن انهن جي ترقيءَ کي وڌيڪ جامع نموني سمجهي سگهجي.<ref>{{Cite journal|last1=Vázquez|first1=Sergio Tezanos|last2=Sumner|first2=Andy|date=December 2013|title=Revisiting the Meaning of Development: A Multidimensional Taxonomy of Developing Countries|journal=The Journal of Development Studies|volume=49|issue=12|pages=1728–1745|doi=10.1080/00220388.2013.822071}}</ref><ref>{{cite journal |last=Taeihagh |first=Araz |title=Crowdsourcing, Sharing Economies and Development |journal=Journal of Developing Societies |volume=33 |issue=2 |year=2017 |pages=191–222 |doi=10.1177/0169796x17710072 |arxiv=1707.06603}}</ref> === خود اعلان موجب === عام طور تي [[ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن]] (WTO) ڪنهن به ملڪ جي پنهنجي دعويٰ کي قبول ڪري ٿي ته اهو "ترقي پذير" آهي. ڪجهه ملڪ، جيڪي گذريل ويهن سالن دوران تقريباً هر معاشي اشاري موجب ترقي يافته بڻجي چڪا آهن، اڃا تائين پاڻ کي "ترقي پذير ملڪ" طور درجيبند ڪرائڻ تي اصرار ڪن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان کين WTO ۾ ڪجهه ترجيحي سهولتون ملن ٿيون. اهڙن ملڪن ۾ [[برونائي]]، [[هانگ ڪانگ]]، [[ڪويت]]، [[مڪائو]]، [[قطر]]، [[سنگاپور]] ۽ [[متحده عرب امارات]] شامل آهن، ۽ انهن جي هن خود اعلان ڪيل حيثيت تي تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web|date=26 July 2019|work=[[whitehouse.gov]]|title=Memorandum on Reforming Developing-Country Status in the World Trade Organization.|via=[[NARA|National Archives]]|url=https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/memorandum-reforming-developing-country-status-world-trade-organization|access-date=1 March 2021|archive-date=16 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230216200055/https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/memorandum-reforming-developing-country-status-world-trade-organization/|url-status=live}}</ref> == ترقيءَ جي ماپ ۽ تصور == [[File:Least Developed Countries.png|thumb|upright=1.6| {{legend|#007f00|[[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل|ايڪوساڪ (ECOSOC)]] موجب گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته معيشتون}} {{legend|#00ff00|ايڪوساڪ جي دائري کان ٻاهر گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته معيشتون}} {{legend|#ff0000|ترقي پذير معيشت جي درجي ۾ شامل ٿيل}}<br /> {{when|date=June 2016}}{{citation needed|date=June 2016}} ]] [[File:Map of countries by GDP (PPP) per capita in 2024.svg|thumb|upright=1.6|2026ع ۾ [[في فرد]] [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP){{Legend-col |{{Legend|#4B0082|>$70,000}} |{{Legend|#00008a|$60,000–70,000}} |{{Legend|#003c00|$50,000–60,000}} |{{Legend|#008f00|$40,000–50,000}} |{{Legend|#00f900|$30,000–40,000}} |{{Legend|#b3ff00|$20,000–30,000}} |{{Legend|#ffff00|$10,000–20,000}} |{{Legend|#ffd215|$5,000–10,000}} |{{Legend|#ff852f|$2,500–5,000}} |{{Legend|#ff0000|$1,000–2,500}} |{{Legend|#a30000|<$1,000}} |{{Legend|#b9b9b9|ڊيٽا موجود ناهي}} }}]] ڪنهن ملڪ جي ترقيءَ کي معاشي يا انساني عنصرن جي بنياد تي ماپي سگهجي ٿو. عام طور تي ترقي پذير ملڪ اهي هوندا آهن، جن پنهنجي آباديءَ جي لحاظ کان اڃا تائين [[صنعتيڪاري]] جي نمايان سطح حاصل نه ڪئي هجي، ۽ جن ۾ گهڻن حالتن ۾ [[زندگيءَ جو معيار]] وچولي يا گهٽ هوندو آهي. گهٽ آمدني ۽ آباديءَ جي تيز واڌ جي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Population and poverty">{{cite news|title=Population and poverty|url=https://www.unfpa.org/resources/population-and-poverty|access-date=21 September 2018|newspaper=United Nations Population Fund|language=en|archive-date=21 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521093951/https://www.unfpa.org/resources/population-and-poverty|url-status=live}}</ref> ڪنهن ملڪ جي ترقيءَ جو اندازو مختلف شمارياتي اشاريَن ذريعي لڳايو ويندو آهي، جهڙوڪ في فرد آمدني، في فرد [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP)، [[زندگيءَ جي اميد]]، خواندگيءَ جي شرح، آزاديءَ جو اشاريون ۽ ٻيا ڪيترائي عنصر. [[گڏيل قومون]] [[انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (HDI) تيار ڪيو، جيڪو مٿين ڪيترن ئي انگن اکرن کي گڏائي هڪ مرڪب اشاري جي صورت ۾ ملڪن جي انساني ترقيءَ جي سطح ماپي ٿو، جتي لاڳاپيل انگ اکر موجود هجن. گڏيل قومن دنيا جي سڀني ملڪن ۽ اهم ترقياتي ادارن جي گڏيل رٿابنديءَ جي بنياد تي [[هزارين ترقياتي مقصد]] (Millennium Development Goals) پڻ مقرر ڪيا هئا، ته جيئن عالمي ترقيءَ جو جائزو وٺي سگهجي.<ref>{{cite web|title=United Nations Millennium Development Goals|url=https://www.un.org/millenniumgoals/|access-date=28 March 2018|website=www.un.org|archive-date=4 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070504153515/http://www.un.org/millenniumgoals/|url-status=live}}</ref> اهي مقصد 2015ع ۾ مڪمل ٿيا، جن جي جاءِ تي [[پائيدار ترقي جا مقصد]] (SDGs) مقرر ڪيا ويا. ترقي پذير قوم جو تصور مختلف نظرياتي فڪري نظامن ۾، مختلف نالن سان، موجود آهي. انهن ۾ [[بيٺڪي راڄ کان آزادي]] (decolonization)، [[آزاديءَ جي الهيات]]، [[مارڪسزم]]، [[سامراج مخالف]]، [[جديديت جو نظريو]]، [[سماجي تبديلي]] ۽ [[سياسي معيشت]] جا نظريا شامل آهن. ترقيءَ جو هڪ ٻيو اهم اشاري معيشت جي مختلف شعبن ۾ وقت سان ايندڙ تبديلي آهي. عام طور تي اهي ملڪ، جن جي معيشت ۾ [[ثانوي معاشي شعبو|ثانوي شعبي]] (پيداوار يا صنعت) جو حصو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو هوندو آهي، انهن ۾ نمايان معاشي ترقي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. اهڙيءَ طرح، جن ملڪن ۾ [[ٽرشري معاشي شعبو|ٽرشري (خدمتن وارو) شعبو]] وڌيڪ مضبوط هوندو آهي، انهن ۾ پڻ [[معاشي ترقي]] جي شرح عام طور وڌيڪ هوندي آهي. == لاڳاپيل نظريا == "ترقي پذير ملڪ" جي اصطلاح سان ڪيترائي علمي نظريا لاڳاپيل آهن، جن مان اهم (ترتيب وار) هي آهن: * [[جديديت جو نظريو]] (ماڊرنائيزيشن ٿيوري) – هي نظريو سماجن ۾ جديديت جي عمل ۽ ان جي ارتقا جي وضاحت ڪري ٿو. * [[انحصار جو نظريو]] (ڊپينڊنسي ٿيوري ) – هن نظريي موجب وسيلا غريب ۽ گهٽ ترقي يافته ملڪن (''پيريفري'') مان امير ۽ [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته ملڪن]] (''ڪور'') ڏانهن منتقل ٿين ٿا، جنهن سان امير ملڪ وڌيڪ خوشحال ٿين ٿا، جڏهن ته غريب ملڪ وڌيڪ پٺتي رهجي وڃن ٿا. * [[ترقيءَ جو نظريو]] (ڊولپمينٽ ٿيوري) – اهڙن [[نظريو|نظرين]] جو مجموعو، جيڪي اهو بيان ڪن ٿا ته سماج ۾ گهربل تبديلي ۽ ترقي حاصل ڪرڻ جا سڀ کان مؤثر طريقا ڪهڙا آهن. * [[ترقيءَ کان پوءِ جو نظريو]] (پوسٽ ڊولپمينٽ ٿيوري) – هن نظريي موجب [[بين الاقوامي ترقي]] جو سمورو تصور ۽ ان جي عملي پاليسيون دراصل دنيا جي ٻين علائقن تي اولهه ۽ اتر جي ملڪن جي بالادستي (هيجموني) جو عڪس آهن. == اصطلاح تي تنقيد == {{Further|ترقياتي امداد}} "ترقي پذير ملڪ" جي اصطلاح جي استعمال تي ڪيترين ئي پاسن کان تنقيد ڪئي وئي آهي. هن اصطلاح مان اهو تاثر پيدا ٿي سگهي ٿو ته اهڙا ملڪ [[ترقي يافته ملڪ]]ن جي ڀيٽ ۾ ڪنهن نه ڪنهن لحاظ کان گهٽ درجي جا آهن.<ref name=":7">{{cite web|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2015/01/04/372684438/if-you-shouldnt-call-it-the-third-world-what-should-you-call-it|title=If You Shouldn't Call It The Third World, What Should You Call It?|last=Silver|first=Marc|date=4 January 2015|website=NPR|access-date=5 March 2020|archive-date=1 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200401165708/https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2015/01/04/372684438/if-you-shouldnt-call-it-the-third-world-what-should-you-call-it|url-status=live}}</ref> اهو پڻ اهو مفروضو قائم ڪري سگهي ٿو ته سڀئي ملڪ لازمي طور اولهه جي روايتي [[معاشي ترقي]] واري نموني تي هلڻ چاهين ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ، جهڙوڪ [[ڪيوبا]] ۽ [[ڀوٽان]]، ڄاڻي واڻي اهڙو رستو اختيار نٿا ڪن.{{clarify|date=July 2023}}<ref name="Karma Ura">{{cite book|url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2009/305/pdf/mono_1en_bt_dev_stry.pdf|title=The Bhutanese development story|last=Ura|first=Karma|year=2009|publisher=Heidelberg University Library|doi=10.11588/xarep.00000305|access-date=17 September 2012|archive-date=3 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203013407/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2009/305/pdf/mono_1en_bt_dev_stry.pdf|url-status=live}}</ref> ان جي بدران [[مجموعي قومي خوشحالي]] (گروس نيشنل ھيپينيس) جهڙن متبادل اشاريَن کي پڻ اهم سمجهيو ويو آهي. "ترقي پذير" ۽ "پٺتي پيل" ملڪن جي اصطلاحن تي ابتدائي تنقيد ڪندڙن مان هڪ مشهور مؤرخ ۽ عالم [[والٽر راڊني]] هو، جنهن 1973ع ۾ آمريڪا ۽ آفريڪا ۽ ايشيا جي ملڪن جي معاشي، سماجي ۽ سياسي حالتن جو تقابلي جائزو وٺندي انهن اصطلاحن تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite book|url=http://abahlali.org/files/3295358-walter-rodney.pdf|title=How Europe Underdeveloped Africa|last=Rodney|first=Walter|date=1973|publisher=Bogle-L'Ouverture Publications, London and Tanzanian Publishing House, Dar-Es-Salaam|language=en|page=25|access-date=12 May 2019|archive-date=3 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503095007/http://abahlali.org/files/3295358-walter-rodney.pdf|url-status=live}}</ref>{{clarify|reason=What was his criticism? Why did he not like those terms?|date=April 2020}} "ترقي پذير ملڪ" جي ڪا به عالمي طور قبوليل ۽ طئي ٿيل وصف موجود ناهي.<ref name="unstated.un.org">{{cite web |title=Millennium Development Indicators: World and regional groupings |url=https://unstats.un.org/unsd/mi/worldmillennium.htm |publisher=[[United Nations Statistics Division]] |date=2003 |at=Note b |access-date=13 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20050210031555/http://unstats.un.org/unsd/mi/worldmillennium.htm |archive-date=10 February 2005 }}</ref> [[معاشيات دان]] [[جيفري ساڪس]] موجب، اڄ جي [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته]] ۽ ترقي پذير دنيا جي وچ ۾ فرق گهڻو ڪري ويهين صديءَ جي پيداوار آهي.<ref name="The End of Poverty">{{cite book |last=Sachs |first=Jeffrey |year=2005 |title=The End of Poverty |publisher=The Penguin Press |location=New York, New York |isbn=1-59420-045-9|title-link=The End of Poverty}}{{page needed|date=December 2019}}</ref> مرحوم عالمي صحت جي ماهر [[هانس روزلنگ]] پڻ انهن اصطلاحن جي مخالفت ڪئي ۽ کين "پراڻو" تصور قرار ڏنو. سندس خيال هو ته اهي اصطلاح ان مفروضي تي ٻڌل آهن ته دنيا رڳو امير ۽ غريب ملڪن ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته حقيقت ۾ دنيا جي اڪثريت ملڪ وچولي آمدني وارا آهن.<ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think">{{cite book|last1=Rosling|first1=Hans|url=https://www.gapminder.org/factfulness-book/|title=Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World – And Why Things Are Better Than You Think|last2=Rosling|first2=Ola|last3=Rosling Rönnlund|first3=Anna|publisher=Sceptre|year=2018|isbn=978-1-250-10781-7|page=353|chapter=Chapter 1: The Gap Instinct|author-link=Hans Rosling|access-date=5 March 2020|chapter-url=https://books.google.com/books?id=N94sDwAAQBAJ&q=Factfulness+(the+book)|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410082631/https://www.gapminder.org/factfulness-book/|url-status=live}}</ref> واضح وصف نه هجڻ جي حوالي سان، پائيداريءَ جي ماهر ۽ [[گلوبل فوٽ پرنٽ نيٽورڪ]] جي باني [[ميٿس واڪرنيگل]] جو چوڻ آهي ته ملڪن کي صرف "ترقي يافته" ۽ "ترقي پذير" يا "اتر" ۽ "ڏکڻ" ۾ ورهائڻ نه وضاحتي آهي ۽ نه ئي حقيقت جي مناسب تشريح ڪري ٿو.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget">{{cite book|url=https://www.newsociety.com/Books/E/Ecological-Footprint|title=Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget|last1=Wackernagel|first1=Mathis|last2=Beyers|first2=Bert|publisher=New Society Publishers|year=2019|isbn=978-0-86571-911-8|location=Gabriola Island, BC, Canada|page=132|author-link=Mathis Wackernagel|access-date=26 February 2021|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230123431/https://www.newsociety.com/Books/E/Ecological-Footprint|url-status=live}}</ref> واڪرنيگل جي خيال ۾ اهڙي ٻٽي درجيبندي اصل ۾ [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) کي ضرورت کان وڌيڪ اهميت ڏيڻ واري سوچ جي عڪاسي ڪري ٿي.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget" /> واڪرنيگل ۽ روزلنگ ٻنهي جو چوڻ آهي ته حقيقت ۾ دنيا صرف ٻن قسمن جي ملڪن تي مشتمل ناهي، بلڪه 200 کان وڌيڪ ملڪ آهن، جيڪي فطرت جي ساڳين قانونن جي تابع آهن، پر هر هڪ جون پنهنجون الڳ خصوصيتون آهن.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget" /><ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think" /> "ترقي پذير" جو لفظ موجوده حالت کي ظاهر ڪري ٿو، نه ڪي لازمي طور مستقبل جي ترقيءَ جي رخ کي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان پوءِ، گڏيل قومن طرفان ترقي پذير قرار ڏنل ملڪن مان ڪيترن ئي ملڪن ۾ ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ معاشي واڌ جون شرحون ڏٺيون ويون آهن.<ref>{{cite journal|vauthors=Korotayev A, Zinkina J|date=2014|title=On the structure of the present-day convergence|url=https://www.academia.edu/30720894|journal=Campus-Wide Information Systems|volume=31|issue=2/3|pages=139–152|doi=10.1108/CWIS-11-2013-0064|access-date=10 January 2020|archive-date=8 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408054455/https://www.academia.edu/30720894|url-status=live}}</ref> "ترقي پذير" لفظ جي خوشگوار يا نرم تاثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيترين ئي [[بين الاقوامي تنظيم]]ن دنيا جي سڀ کان غريب ملڪن لاءِ [[گهٽ معاشي طور ترقي يافته ملڪ]] (ليس اڪاناميڪلي ڊيولپڊ ڪنٽريز) جو اصطلاح استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙن ملڪن کي ڪنهن به لحاظ کان ترقيءَ جي عمل ۾ اڳتي وڌندڙ نٿو چئي سگهجي. ان سان گڏ اهو به واضح ٿئي ٿو ته ترقي پذير دنيا جي اندر به زندگيءَ جي معيار ۽ ترقيءَ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2015ع ۾ [[ورلڊ بئنڪ]] اعلان ڪيو ته "ترقي يافته/ترقي پذير دنيا" واري درجيبندي هاڻي گهڻي لاڳاپيل نه رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻارن جي موت جي شرح، زرخيزيءَ جي شرح ۽ انتهائي غربت جهڙن عالمي اشاريَن ۾ نمايان بهتري اچي چڪي آهي.<ref name=":5">{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/should-we-continue-use-term-developing-world|title=Should we continue to use the term "developing world"?|date=16 November 2015|website=World Bank blogs|access-date=5 March 2020|archive-date=11 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230211131900/https://blogs.worldbank.org/opendata/should-we-continue-use-term-developing-world|url-status=live}}</ref> ورلڊ بئنڪ پنهنجي ''[[ورلڊ ڊيولپمنٽ انڊيڪيٽرز]]'' (WDI) جي 2016ع واري اشاعت کان وٺي پنهنجي انگن اکرن جي پيشڪش ۾ "ترقي يافته" ۽ "ترقي پذير" ملڪن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻن درجن واري اها ورهاست هاڻي پراڻي سمجهي وڃي ٿي.<ref name=":6" /> ان ڪري ورلڊ بئنڪ آهستي آهستي هن اصطلاح جو استعمال ختم ڪري رهي آهي. هاڻي ان جون رپورٽون، جهڙوڪ ''ورلڊ ڊيولپمنٽ انڊيڪيٽرز'' ۽ ''[[گلوبل مانيٽرنگ رپورٽ (ورلڊ بينڪ)|گلوبل مانيٽرنگ رپورٽ]]''، انگ اکر سڄي دنيا، مختلف علائقن ۽ آمدنيءَ جي گروهن موجب پيش ڪن ٿيون، پر "ترقي پذير دنيا" لاءِ الڳ درجو استعمال نٿيون ڪن.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/2016-edition-world-development-indicators-out-three-features-you-wont-want-miss|title=The 2016 edition of World Development Indicators is out: three features you won't want to miss|publisher=World Bank Blogs |work=Data Blog |first1=Neil |last1=Fantom |first2=Tariq |last2=Khokhar |first3=Edie |last3=Purdie |date=15 April 2016 |language=en|access-date=5 March 2020|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306194624/https://blogs.worldbank.org/opendata/2016-edition-world-development-indicators-out-three-features-you-wont-want-miss|url-status=live}}</ref> == گڏيل خصوصيتون == === حڪومت، سياست ۽ انتظام === ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن مڪمل [[خود اراديت]] ۽ [[جمهوريت]] ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ حاصل ڪئي. انهن مان گهڻا [[نوآباديات جي خاتمي]] کان اڳ يورپي سامراجي طاقتن جي حڪمراني هيٺ هئا. ترقي پذير ملڪن جا سياسي نظام هڪ ٻئي کان مختلف آهن، پر 21هين صديءَ جي شروعات تائين گهڻن رياستن ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾ [[جمهوريت|جمهوري حڪومت]] قائم ڪري ورتي هئي، جيتوڻيڪ انهن جي ڪاميابي ۽ [[سياسي آزادي]] جي سطح ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref>{{cite journal|last1=Palat|first1=Ravi Arvind|date=April 2010|title=World Turned Upside Down? Rise of the global South and the contemporary global financial turbulence|journal=Third World Quarterly|volume=31|issue=3|pages=365–384|doi=10.1080/01436597.2010.488465}}</ref> ترقي پذير ملڪن جي رهواسين کي جمهوري نظامن سان سندن اتر وارن ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ دير سان ۽ وڌيڪ اوچتي نموني متعارف ڪرايو ويو، ۽ ڪيترين ئي حالتن ۾ سرڪاري ۽ غيرسرڪاري ادارن طرفان سياسي شرڪت کي هٿي وٺرائڻ لاءِ خاص ڪوششون ڪيون ويون. [[سماجيات دان]] [[پيٽرڪ هيلر]] جي مطابق، "اثرائتي [[شهريت]]" مان مراد شهري ۽ سياسي ميدان ۾ قانوني حقن ۽ انهن حقن کي عملي طور بامعنيٰ نموني استعمال ڪرڻ جي حقيقي صلاحيت جي وچ ۾ موجود وٿي کي گهٽائڻ آهي.<ref>{{cite journal|last1=Heller|first1=Patrick|date=October 2012|title=Democracy, Participatory Politics and Development: Some Comparative Lessons from Brazil, India and South Africa|journal=Polity|volume=44|issue=4|pages=643–665|doi=10.1057/pol.2012.19}}</ref> شهريت کان علاوه، ترقي پذير ملڪن ۾ سرحد پار انساني چرپر جي سياست بابت تحقيق پڻ [[انساني لڏپلاڻ]] بابت بحثن ۾ اهم ڄاڻ فراهم ڪئي آهي، جيڪا ترقي يافته ملڪن تي روايتي ڌيان جي توازن لاءِ هڪ اهم اضافو سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Haas|first1=Hein de|title=The age of migration: international population movements in the modern world|last2=Castles|first2=Stephen|last3=Miller|first3=Mark J|date=2020|isbn=978-1-352-00798-5|pages=96–123|publisher=Bloomsbury Academic|oclc=1143614574}}</ref> ڪجهه سياسي سائنسدانن ترقي پذير ملڪن ۾ لڏپلاڻ جي انتظام لاءِ ٽن بنيادي نمونن جي سڃاڻپ ڪئي آهي: '''قوميت تي ٻڌل''' (نيشنلائيزنگ)، '''ترقياتي''' (ڊولپمينٽل) ۽ '''نو-آزاد خيالي''' (نئولبرل) لڏپلاڻ جي انتظام جا نظام.<ref>{{cite journal|last1=Adamson|first1=Fiona B.|last2=Tsourapas|first2=Gerasimos|date=24 October 2019|title=The Migration State in the Global South: Nationalizing, Developmental, and Neoliberal Models of Migration Management|journal=International Migration Review|volume=54|issue=3|pages=853–882|doi=10.1177/0197918319879057|doi-access=free}}</ref> === معيشت === آزادي ۽ [[نوآباديات جي خاتمي]] کان پوءِ ڪيترائي ترقي پذير ملڪ سياسي ۽ معاشي بي استحڪاميءَ جي دور مان گذريا، جتي بنيادي ڍانچي، صنعت ۽ معاشي سرگرمين جي بحاليءَ جي سخت ضرورت هئي. ان سبب گهڻن ملڪن کي پنهنجي معيشت کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ پرڏيهي سيڙپڪاري تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. بهرحال، ڪيترين حالتن ۾ اهڙي پرڏيهي سيڙپڪاري جو ڍانچو استحصالي رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ منظم استحصال ۽ اڻبرابري پيدا ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Angeles |first1=Luis |date=29 November 2006 |title=Income inequality and colonialism |journal=European Economic Review |volume=51 |issue=5 |pages=1155–1176 |doi=10.1016/j.euroecorev.2006.09.001 |url=http://hummedia.manchester.ac.uk/schools/soss/economics/discussionpapers/EDP-0543.pdf }}</ref> خاص طور تي، خام مال جي برآمد مان گهڻو فائدو ترقي يافته ملڪن کي حاصل ٿيو، جڏهن ته [[تحفظ پسندي]] (پروٽيڪشنزم) جهڙين پاليسين وسيلا مالا مال ترقي پذير ملڪن جي معاشي خودمختياري ۽ صنعتي ترقيءَ کي محدود ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Bairoch |first=Paul |date=1993 |title=Economics and world history |url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/E/bo3683965.html |publisher=University of Chicago Press |pages=88–98 |isbn=0-226-03462-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260206003720/https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/E/bo3683965.html |archive-date=6 February 2026 |access-date=24 October 2025 |url-status=bot: unknown }}</ref> ان کان علاوه، [[اولهه جي دنيا]] جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون ۽ برانڊ سستي مزدوريءَ جي ڳولا ۾ ترقي پذير ملڪن جي گهٽ اجرتن ۽ روزگار جي محدود موقعن مان فائدو وٺندي [[سوئيٽ شاپ]] (Sweatshop) قائم ڪن ٿيون، جتي مزدورن کان انتهائي استحصالي حالتن ۾ ڪم ورتو ويندو آهي. اهڙي منظم استحصال مان [[گلوبل نارٿ ۽ گلوبل سائوٿ|گلوبل نارٿ]] کي وڏو فائدو حاصل ٿيو آهي، جڏهن ته ڪيترائي ترقي پذير ملڪ اڃا تائين پائيدار ترقي حاصل ڪرڻ کان محروم رهيا آهن، ۽ ڪيترن ماهرن موجب اهو عمل اڄ تائين جاري آهي.<ref>{{cite report |last1=Kar |first1=Dev |last2=Schjelderup |first2=Guttorm |date=5 December 2016 |title=Financial Flows and Tax Havens: Combining to Limit the Lives of Billions of People |url=https://gfintegrity.org/report/financial-flows-and-tax-havens-combining-to-limit-the-lives-of-billions-of-people/ |publisher=Global Financial Integrity |access-date=24 October 2025}}</ref> هن صورتحال کي اڪثر [[نو-نوآباديات]] (نئو ڪالونيلئزم) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ترقي يافته ملڪ گهٽ ترقي يافته ملڪن مان اهڙي نموني فائدو وٺندا آهن، جيڪو نوآبادياتي دور سان مشابهت رکي ٿو. ان جو لازمي مطلب اهو ناهي ته اڳوڻيون نوآباديون اڃا تائين پنهنجي اڳوڻن سامراجي ملڪن جي سڌي ڪنٽرول هيٺ آهن، بلڪه مراد اهڙو استحصالي تعلق آهي، جيڪو نوآبادياتي نظام جهڙو هجي.<ref>{{cite web|title=Neocolonialism|url=https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|access-date=1 April 2019|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=25 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725235643/https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|url-status=live}}</ref> اهڙين حالتن ۾ ترقي پذير ملڪ پنهنجي قدرتي وسيلن ۽ انساني محنت کي پنهنجن ملڪن جي ترقيءَ بدران امير ملڪن جي وڌيڪ ترقي لاءِ استعمال ٿيڻ ڏين ٿا.<ref>{{cite news|last1=Hickel|first1=Jason|date=14 January 2017|title=Aid in reverse: how poor countries develop rich countries|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/jan/14/aid-in-reverse-how-poor-countries-develop-rich-countries|access-date=17 March 2019|archive-date=10 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010231327/https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/jan/14/aid-in-reverse-how-poor-countries-develop-rich-countries|url-status=live}}</ref> هن قسم جي عالمي معاشي ناانصافيءَ کي ختم ڪرڻ لاءِ اهم قدمن مان هڪ 1974ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ طرفان "[[نئين بين الاقوامي معاشي نظام]] جي قيام بابت پڌرائي" (ڊڪليئريشن آن دي اسٽيبلشمينٽ آف اي نيو انٽرنيشنل اڪانامڪ آرڊر) ۽ ان سان لاڳاپيل عملي پروگرام جي منظوري هئي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ملڪن جي قدرتي وسيلن تي خودمختياري ۽ صنعتي ترقيءَ جي حق جي حمايت ڪرڻ هو.<ref name=decl>{{cite journal |title=Declaration on the Establishment of a New International Economic Order. |url=https://digitallibrary.un.org/record/218450?ln=en |website=United Nations Digital Library |year=1974|access-date=16 December 2020}}</ref> وڏي پيماني تي، [[اتحاد]] جهڙوڪ گڏيل قومون عالمي معيشت ۾ وڌيڪ برابريءَ لاءِ سرگرم رهن ٿا ۽ انتهائي غربت، خوراڪ جي کوٽ، صحت، تعليم ۽ انساني حقن جهڙن معاملن لاءِ وسيلا وقف ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Global Issues |url=https://www.un.org/en/global-issues |access-date=24 October 2025 |website=United Nations |language=en}}</ref> اهي مسئلا خاص طور [[گلوبل سائوٿ]] جي ملڪن، خاص ڪري لاطيني آمريڪا، ڪيريبين ۽ آفريڪا ۾ وڌيڪ نمايان آهن. موجوده اندازن موجب، دنيا جي انتهائي غربت ۾ رهندڙ ماڻهن مان لڳ ڀڳ ٻه ٽهائي [[سب سهارا آفريڪا]] جي ملڪن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Ending Poverty |url=https://www.un.org/en/global-issues/ending-poverty |access-date=24 October 2025 |website=United Nations |language=en}}</ref><ref>{{Cite report |title=The Poverty, Prosperity, and Planet Report 2024 |url=https://www.worldbank.org/en/publication/poverty-prosperity-and-planet |access-date=24 October 2025}}</ref> ڪجهه ذريعن جو خيال آهي ته عالمي منڊيءَ ۾ چين جي وڌندڙ معاشي اثر رسوخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته [[برڪس]] (BRICS) جي ميمبر ملڪن جي عالمي حيثيت ۽ اثر ۾ مستقبل ۾ وڌيڪ واڌ اچي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Roy |first1=Pallavi |title=Economic growth, the UN and the Global South: an unfulfilled promise |journal=Third World Quarterly |date=2 July 2016 |volume=37 |issue=7 |pages=1284–1297 |doi=10.1080/01436597.2016.1154440 }}</ref> == گڏيل چئلينج == [[عالمي مسئلا|عالمي مسئلن]] مان اهي موضوع، جن تي ترقي پذير ملڪ گهڻو ڌيان ڏين ٿا، تن ۾ [[عولمگيريت]]، عالمي صحت جي حڪمراني، صحت، ۽ بيمارين جي روڪٿام جون ضرورتون شامل آهن. ان جي ابتڙ، ترقي يافته ملڪ اڪثر سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ ۾ جدت ۽ نون ايجادن جهڙن معاملن تي وڌيڪ ڌيان ڏين ٿا.<ref>{{cite journal|last1=Ager|first1=Alastair|last2=Yu|first2=Gary|last3=Hermosilla|first3=Sabrina|date=September 2012|title=Mapping the key issues shaping the landscape of global public health|journal=Global Public Health|volume=7|issue=sup1|pages=S16–S28|doi=10.1080/17441692.2012.679741|pmid=22765282}}</ref> گهڻن ترقي پذير ملڪن ۾ هيٺيون خاصيتون يا چئلينج عام طور موجود هوندا آهن:<ref name="UN2018">{{cite web |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldc-criteria.html |title=Criteria For Identification Of LDCs |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]], Development Policy and Analysis Division |access-date=2 March 2018 |date=4 March 2010 |archive-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620211438/https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldc-criteria.html |url-status=live}}</ref><ref name="Criteria">UN-OHRLLS {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20190725125957/http://unohrlls.org/about-ldcs/criteria-for-ldcs/ Criteria for Identification and Graduation of LDCs]}}.</ref> * [[غربت]] جون بلند شرحون – جن کي ٽن سالن جي اوسط [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) في فرد جي بنياد تي ماپيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن في فرد GNI (2018ع موجب) 1,025 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ هجي، ته ملڪ کي [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]] قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref name="Criteria" /> * [[انساني وسيلا|انساني وسيلن]] جي ڪمزوري – جنهن جو اندازو [[غذائيت]]، صحت، تعليم ۽ بالغن جي [[خواندگي]] جهڙن اشاريَن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي. * [[اقتصادي ڪمزوريءَ جو اشاريون]] (اڪانامڪ ولنربلٽي انڊيڪس) – جيڪو زرعي پيداوار جي غيراستحڪام، سامان ۽ خدمتن جي برآمد ۾ لاٿ چاڙهه، غيرروايتي معاشي سرگرمين جي اهميت، برآمدات جي مرڪزيت، ننڍڙي معيشت جي محدوديت، ۽ [[قدرتي آفت]]ن سبب بي گهر ٿيل آباديءَ جي تناسب جهڙن عنصرن تي ٻڌل هوندو آهي. انهن کان علاوه، ترقي پذير ملڪن کي ادائگين جي توازن (بيلنس آف پيمينٽس) جي بحران کي منهن ڏيڻ جو خطرو به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Camba-Crespo |first1=A. |last2=García-Solanes |first2=J. |last3=Torrejón-Flores |first3=F. |title=Current-account breaks and stability spells in a global perspective |journal=Applied Economic Analysis |date=7 July 2021 |volume=30 |issue=88 |pages=1–17 |doi=10.1108/AEA-02-2021-0029 |doi-access=free}}</ref> === شهري ڪچيون آباديون === {{Main|ڪچي آبادي}} [[گڏيل قومن جو انساني آبادي پروگرام]] (UN-Habitat) موجب، 2012ع ۾ ترقي پذير دنيا جي شهري آباديءَ مان لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو، يعني تقريباً 863 ملين ماڻهو، [[ڪچي آبادي|ڪچيون آباديون]] (سلمس) ۾ رهندا هئا.<ref name="UNHABITATswcr1213">{{cite web|title=State of the World's Cities Report 2012/2013: Prosperity of Cities|publisher=UNHABITAT|url=http://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/745habitat.pdf|access-date=4 October 2013|archive-date=4 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004233458/http://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/745habitat.pdf|url-status=live}}</ref> 2012ع ۾ ڪچين آبادين ۾ رهندڙ شهري آباديءَ جو تناسب [[سب سهارا آفريڪا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ (62 سيڪڙو) هو، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا]] (35 سيڪڙو)، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] (31 سيڪڙو) ۽ [[اوڀر ايشيا]] (28 سيڪڙو) هئا.<ref name="UNHABITATswcr1213" />{{rp|127}} يو اين-ھيبيٽيٽ جي رپورٽن موجب، ترقي پذير ملڪن جي شهري آباديءَ مان 43 سيڪڙو، جڏهن ته [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]]ن جي شهري آباديءَ مان 78 سيڪڙو ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهن ٿا.<ref name=grhs2003>[http://www.unhabitat.org/downloads/docs/grhs.2003.key.pdf The challenge of slums – Global report on Human Settlements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055009/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/grhs.2003.key.pdf |date=21 September 2013 }}, United Nations Habitat (2003)</ref> ڪچيون آباديون دنيا جي مختلف علائقن ۾ مختلف سببن جي ڪري وجود ۾ اچن ٿيون ۽ وڌنديون رهن ٿيون. انهن سببن ۾ تيز [[ڳوٺاڻن کان شهرن ڏانهن لڏپلاڻ]]، [[معاشي جمود]] ۽ اقتصادي بحران، بلند [[بيروزگاري]]، غربت، [[غيررسمي معيشت]]، زبردستي يا منصوبابنديءَ سان [[گيٽو]] بڻائڻ، ناقص شهري منصوبابندي، سياسي حالتون، قدرتي آفتون ۽ [[سماجي تڪرار]] شامل آهن.<ref name=whyslums>{{cite web |url=http://www.unhabitat.org/downloads/docs/4625_51419_GC%2021%20What%20are%20slums.pdf |title=What are slums and why do they exist? |archive-url=https://web.archive.org/web/20110206143558/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/4625_51419_GC%2021%20What%20are%20slums.pdf |archive-date=6 February 2011 |publisher=UN-Habitat |location=Kenya |date=April 2007}}</ref><ref>{{cite book |last1=Patton |first1=Carl V. |title=Spontaneous Shelter: International Perspectives and Prospects |date=1988 |publisher=Temple University Press |location=Philadelphia |isbn=978-0-87722-507-2}}{{pn|date=May 2025}}</ref><ref name=grhs2011>{{cite web |url=http://www.unhabitat.org/downloads/docs/GRHS.2003.2.pdf |title=Assessing Slums in the Development Context |publisher=United Nations Habitat Group |year=2011 |access-date=16 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140105025237/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/GRHS.2003.2.pdf |archive-date=5 January 2014}}</ref> مثال طور، جيئن غريب ملڪن ۾ آبادي وڌي ٿي، تيئن وڏي انگ ۾ ڳوٺاڻا ماڻهو شهرن ڏانهن لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نيون ڪچيون آباديون وجود ۾ اچن ٿيون.<ref name="Westra">{{cite journal |last=Westra |first=Richard |year=2011 |title=Renewing Socialist Development in the Third World |journal=Journal of Contemporary Asia |volume=41 |issue=4 |pages=519–543 |doi=10.1080/00472336.2011.610612}}</ref> ڪجهه شهرن ۾، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[سب سهارا آفريڪا]] جي ملڪن ۾، ڪچيون آباديون رڳو شهر جي ڪنڊائتن علائقن تائين محدود نه هونديون آهن، پر شهرن جي وڏي حصي تي پکڙيل هونديون آهن ۽ شهري آباديءَ جي وڏي حصي کي پنهنجي اندر شامل ڪنديون آهن. اهڙن شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن '''"ڪچي آبادين وارا شهر"''' (سلم سٽيز) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|title=Slum Cities and Cities with Slums" States of the World's Cities 2008/2009|publisher=UN-Habitat}}</ref> == موقعا == ترقي پذير ملڪن وٽ ڪيترائي اهڙا عنصر موجود آهن، جيڪي پائيدار معاشي ۽ سماجي ترقيءَ جا موقعا فراهم ڪري سگهن ٿا. انهن مان ڪجهه اهم هي آهن: * '''انساني سرمايو''' (ھيومن ڪيپيٽل) – تعليم يافته، صحتمند ۽ مهارت رکندڙ آبادي پيداوار وڌائڻ، جدت آڻڻ ۽ ڊگهي مدي واري معاشي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. * '''واپاري پاليسي''' (ٽريڊ پاليسي) – جن ملڪن واپار بابت وڌيڪ کليل ۽ گهٽ پابنديون رکندڙ پاليسيون اختيار ڪيون آهن، اهي عام طور انهن ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي، جن جون واپاري پاليسيون وڌيڪ محدود يا تحريف ٿيل رهيون آهن.<ref>{{cite journal |last=Harrison |first=Ann |title=Openness and Growth: A Time-series, Cross-country Analysis for Developing Countries |journal=Journal of Development Economics |volume=48 |issue=2 |date=1996 |pages=419–47 |doi=10.1016/0304-3878(95)00042-9 |bibcode=1996JDevE..48..419H |doi-access=free}}</ref> * '''سيڙپڪاري''' (انويسٽمينٽ) – ملڪي ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري معاشي واڌ ويجهه تي مثبت اثر وجهي ٿي. * '''تعليم''' – معياري تعليم انساني وسيلن جي صلاحيت وڌائي ٿي، جيڪا پيداوار، روزگار ۽ اقتصادي ترقيءَ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Verspoor |first=Adriaan |title=Pathways to Change: Improving the Quality of Education in Developing Countries |journal=World Bank Discussion Papers |volume=53}}</ref> * '''[[واپار لاءِ امداد]]''' (ايڊ فار ٽريڊ) – هي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 8 جي هدف 8.a.1 جو حصو آهي. ان جو مقصد ترقي پذير ملڪن کي واپار سان لاڳاپيل پروگرامن ۾ مدد فراهم ڪرڻ، واپار کي ترجيح ڏيڻ، واپاري صلاحيتن کي مضبوط ڪرڻ، واپاري ڪارڪردگي بهتر بنائڻ ۽ [[غربت]] گهٽائڻ آهي.<ref>{{cite web|title=Aid for Trade – Organisation for Economic Co-operation and Development|url=http://www.oecd.org/aidfortrade/|access-date=24 September 2020|website=www.oecd.org|language=en|archive-date=10 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910112200/https://www.oecd.org/aidfortrade/|url-status=live}}</ref> * '''عالمي ڀائيواري''' (گلوبل پارٽنرشپ) – [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 17 جي هڪ اهم شق، جيڪا ترقي پذير ملڪن لاءِ بين الاقوامي سيڙپڪاري، ٽيڪنالاجيءَ جي جدت، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ منصفاڻي واپار کي هٿي ڏيڻ لاءِ عالمي سهڪار جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=Goal 17: Partnerships for the Goals|url=https://www.globalgoals.org/17-partnerships-for-the-goals|access-date=25 September 2020|website=The Global Goals|language=en|archive-date=27 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927092335/https://www.globalgoals.org/17-partnerships-for-the-goals|url-status=live}}</ref> == ملڪن جون فهرستون == === بين الاقوامي مالياتي فنڊ موجب اُڀرندڙ ۽ ترقي پذير معيشتون === هيٺيان ملڪ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) جي ''World Economic Outlook Database'' موجب، {{as of|April 2023|alt=اپريل 2023ع}}، اُڀرندڙ ۽ ترقي پذير معيشتون شمار ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/groups-and-aggregates |title=World Economic Outlook, Database—WEO Groups and Aggregates Information, April 2023 |access-date=17 April 2023 |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416224423/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/groups-and-aggregates |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=18em}} *{{flag|Afghanistan}} *{{flag|Albania}} *{{flag|Algeria}} *{{flag|Angola}} *{{flag|Antigua and Barbuda}} *{{flag|Argentina}} *{{flag|Armenia}} *{{flag|Azerbaijan}} *{{flag|Bahamas}} *{{flag|Bahrain}} *{{flag|Bangladesh}} *{{flag|Barbados}} *{{flag|Belarus}} *{{flag|Belize}} *{{flag|Benin}} *{{flag|Bhutan}} *{{flag|Bolivia}} *{{flag|Bosnia and Herzegovina}} *{{flag|Botswana}} *{{flag|Brazil}} *{{flag|Brunei}} *{{flag|Burkina Faso}} *{{flag|Burundi}} *{{flag|Cambodia}} *{{flag|Cameroon}} *{{flag|Cape Verde}} *{{flag|Central African Republic}} *{{flag|Chad}} *{{flag|China}} *{{flag|Chile}} *{{flag|Colombia}} *{{flag|Comoros}} *{{flag|Democratic Republic of the Congo}} *{{flag|Republic of the Congo}} *{{flag|Costa Rica}} *{{flag|Djibouti}} *{{flag|Dominica}} *{{flag|Dominican Republic}} *{{flag|Ecuador}} *{{flag|Egypt}} *{{flag|El Salvador}} *{{flag|Equatorial Guinea}} *{{flag|Eritrea}} *{{flag|Eswatini|name=Eswatini (Swaziland)}} *{{flag|Ethiopia}} *{{flag|Fiji}} *{{flag|Gabon}} *{{flag|The Gambia}} *{{flag|Georgia (country)|name=Georgia}} *{{flag|Ghana}} *{{flag|Grenada}} *{{flag|Guatemala}} *{{flag|Guinea}} *{{flag|Guinea-Bissau}} *{{flag|Guyana}} *{{flag|Haiti}} *{{flag|Honduras}} *{{flag|Hungary}} *{{flag|India}} *{{flag|Indonesia}} *{{flag|Iran}} *{{flag|Iraq}} *{{flag|Ivory Coast}} *{{flag|Jamaica}} *{{flag|Jordan}} *{{flag|Kazakhstan}} *{{flag|Kenya}} *{{flag|Kiribati}} *{{flag|Kosovo}} *{{flag|Kuwait}} *{{flag|Kyrgyzstan}} *{{flag|Laos}} *{{flag|Lebanon}} *{{flag|Lesotho}} *{{flag|Liberia}} *{{flag|Libya}} *{{flag|Madagascar}} *{{flag|Malawi}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Maldives}} *{{flag|Mali}} *{{flag|Marshall Islands}} *{{flag|Mauritania}} *{{flag|Mauritius}} *{{flag|Mexico}} *{{flag|Federated States of Micronesia}} *{{flag|Moldova}} *{{flag|Mongolia}} *{{flag|Montenegro}} *{{flag|Morocco}} *{{flag|Mozambique}} *{{flag|Myanmar}} *{{flag|Namibia}} *{{flag|Nauru}} *{{flag|Nepal}} *{{flag|Nicaragua}} *{{flag|Niger}} *{{flag|Nigeria}} *{{flag|North Macedonia}} *{{flag|Oman}} *{{flag|Pakistan}} *{{flag|Palau}} *{{flag|Palestine}} *{{flag|Panama}} *{{flag|Papua New Guinea}} *{{flag|Paraguay}} *{{flag|Peru}} *{{flag|Philippines}} *{{flag|Poland}} *{{flag|Qatar}} *{{flag|Romania}} *{{flag|Russia}} *{{flag|Rwanda}} *{{flag|Saint Kitts and Nevis}} *{{flag|Saint Lucia}} *{{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} *{{flag|Samoa}} *{{flag|São Tomé and Príncipe}} *{{flag|Saudi Arabia}} *{{flag|Senegal}} *{{flag|Serbia}} *{{flag|Seychelles}} *{{flag|Sierra Leone}} *{{flag|Solomon Islands}} *{{flag|Somalia}} *{{flag|South Africa}} *{{flag|South Sudan}} *{{flag|Sri Lanka}} *{{flag|Sudan}} *{{flag|Suriname}} *{{flag|Syria}} *{{flag|Tajikistan}} *{{flag|Tanzania}} *{{flag|Thailand}} *{{flag|Timor-Leste}} *{{flag|Togo}} *{{flag|Tonga}} *{{flag|Trinidad and Tobago}} *{{flag|Tunisia}} *{{flag|Turkey}} *{{flag|Turkmenistan}} *{{flag|Tuvalu}} *{{flag|Uganda}} *{{flag|Ukraine}} *{{flag|United Arab Emirates}} *{{flag|Uruguay}} *{{flag|Uzbekistan}} *{{flag|Vanuatu}} *{{flag|Venezuela}} *{{flag|Vietnam}} *{{flag|Yemen}} *{{flag|Zambia}} *{{flag|Zimbabwe}} {{div col end}} '''اهي ملڪ جيڪي IMF جي فهرست ۾ شامل ناهن''' *{{flag|Abkhazia}} *{{flag|Cuba}} *{{flag|North Korea}} *{{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}} *{{flag|South Ossetia}} === ورلڊ بئنڪ موجب وڌيڪ آمدني وارا ملڪ (صرف ترقي پذير ملڪ) === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Antigua and Barbuda}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XN |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Bahamas}} * {{flag|Bahrain}} * {{flag|Barbados}} * {{flag|Brunei}} * {{flag|Chile}} * {{flag|Costa Rica}} * {{flag|Guyana}} * {{flag|Hungary}} * {{flag|Kuwait}} * {{flag|Nauru}} * {{flag|Oman}} * {{flag|Palau}} * {{flag|Panama}} * {{flag|Poland}} * {{flag|Qatar}} * {{flag|Romania}} * {{flag|Russia}} * {{flag|Saudi Arabia}} * {{flag|Seychelles}} * {{flag|St. Kitts and Nevis}} * {{flag|Trinidad and Tobago}} * {{flag|United Arab Emirates}} * {{flag|Uruguay}} {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب مٿئين وچولي آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Albania}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XT |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041102/https://data.worldbank.org/country/XT |url-status=live }}</ref> * {{flag|Algeria}} * {{flag|Argentina}} * {{flag|Armenia}} * {{flag|Azerbaijan}} * {{flag|Belarus}} * {{flag|Belize}} * {{flag|Bosnia and Herzegovina}} * {{flag|Botswana}} * {{flag|Brazil}} * {{flag|Cape Verde}} * {{flag|China}} * {{flag|Colombia}} * {{flag|Cuba}} * {{flag|Dominica}} * {{flag|Dominican Republic}} * {{flag|Ecuador}} * {{flag|El Salvador}} * {{flag|Equatorial Guinea}} * {{flag|Fiji}} * {{flag|Gabon}} * {{flag|Georgia}} * {{flag|Grenada}} * {{flag|Guatemala}} * {{flag|Indonesia}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Iran, Islamic Rep.}} * {{flag|Jamaica}} * {{flag|Jordan}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Kazakhstan}} * {{flag|Kosovo}} * {{flag|Libya}} * {{flag|Malaysia}} * {{flag|Maldives}} * {{flag|Marshall Islands}} * {{flag|Mauritius}} * {{flag|Mexico}} * {{flag|Micronesia, Fed. Sts.}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Moldova}} * {{flag|Mongolia}} * {{flag|Montenegro}} * {{flag|North Macedonia}} * {{flag|Paraguay}} * {{flag|Peru}} * {{flag|Philippines}}<ref>{{cite news |last1=Cigaral |first1=Ian Nicolas P. |title=Philippines reaches upper-middle income status, World Bank says |url=https://business.inquirer.net/598325/philippines-reaches-upper-middle-income-status-world-bank-says |access-date=1 July 2026 |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=1 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260701201858/https://business.inquirer.net/598325/philippines-reaches-upper-middle-income-status-world-bank-says |archive-date=1 July 2026 |url-status=live}}</ref> * {{flag|Samoa}} * {{flag|Serbia}} * {{flag|South Africa}} * {{flag|Sri Lanka}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|St. Lucia}} * {{flag|St. Vincent and the Grenadines}} * {{flag|Suriname}} * {{flag|Thailand}} * {{flag|Tonga}} * {{flag|Turkey}} * {{flag|Turkmenistan}} * {{flag|Tuvalu}} * {{flag|Ukraine}} * {{flag|Vietnam}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب هيٺئين وچولي آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Angola}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XN |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Bangladesh}} * {{flag|Benin}} * {{flag|Bhutan}} * {{flag|Bolivia}} * {{flag|Cambodia}} * {{flag|Cameroon}} * {{flag|Comoros}} * {{flag|Congo, Rep.}} * {{flag|Djibouti}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|Eswatini}} * {{flag|Ghana}} * {{flag|Guinea}} * {{flag|Haiti}} * {{flag|Honduras}} * {{flag|India}} * {{flag|Ivory Coast}} * {{flag|Kenya}} * {{flag|Kiribati}} * {{flag|Kyrgyzstan}} * {{flag|Laos}} * {{flag|Lebanon}} * {{flag|Lesotho}} * {{flag|Mauritania}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Myanmar}} * {{flag|Namibia}} * {{flag|Nepal}} * {{flag|Nicaragua}} * {{flag|Nigeria}} * {{flag|Pakistan}} * {{flag|Papua New Guinea}} * {{flag|São Tomé and Príncipe}} * {{flag|Senegal}} * {{flag|Solomon Islands}} * {{flag|Tajikistan}} * {{flag|Tanzania}} * {{flag|Timor-Leste}} * {{flag|Togo}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Uzbekistan}} * {{flag|Vanuatu}} * {{flag|Venezuela}} * {{flag|West Bank and Gaza}} * {{flag|Zambia}} * {{flag|Zimbabwe}} {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب گهٽ آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Afghanistan}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XM |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Burkina Faso}} * {{flag|Burundi}} * {{flag|Central African Republic}} * {{flag|Chad}} * {{flag|Congo, Dem. Rep.}} * {{flag|Eritrea}} * {{flag|Ethiopia}} * {{flag|Gambia}} * {{flag|Guinea-Bissau}} * {{flag|Liberia}} * {{flag|Madagascar}} * {{flag|Malawi}} * {{flag|Mali}} * {{flag|Mozambique}} * {{flag|Niger}} * {{flag|North Korea}} * {{flag|Rwanda}} * {{flag|Sierra Leone}} * {{flag|Somalia}} * {{flag|South Sudan}} * {{flag|Sudan}} * {{flag|Syria}} * {{flag|Uganda}} * {{flag|Yemen}} {{div col end}} === اهي ملڪ ۽ علائقا جيڪي ترقي يافته معيشتن جي درجي ۾ شامل ٿيا === ڊسمبر 1979ع ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) پنهنجي "[[ترقي يافته ملڪ|صنعتي ملڪن]]" جي درجيبنديءَ ۾ ترميم ڪندي هيٺين "وڌيڪ ترقي يافته [[ابتدائي معاشي شعبو|ابتدائي پيداوار ڪندڙ]]" ملڪن کي شامل ڪيو: [[آسٽريليا]]، [[فنلينڊ]]، [[آئيس لينڊ]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[آئرلينڊ جي جمهوريه|آئرلينڊ]] ۽ [[اسپين]].<ref>{{cite book |last=Artis |first=M. J. |title=World Economic and Financial Surveys, 1988: Staff Studies for World Economic Outlook |date=1 January 1988 |publisher=[[International Monetary Fund]] |location=Washington, D.C. |isbn=978-1-4519-4367-2 |page=35 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781451943672/ch01.xml |access-date=15 April 2026 |chapter=I: How Accurate Is the World Economic Outlook? A Post Mortem on Short-Term Forecasting at the International Monetary Fund}}</ref><ref>{{cite book |last=Blöndal |first=Gísli |title=Fiscal Policy in the Smaller Industrial Countries, 1972-82 |date=15 March 1986 |publisher=International Monetary Fund |location=Washington, D.C |isbn=978-0-939934-53-9 |page=3 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9780939934539/ch001.xml |access-date=15 April 2026 |chapter=1 The Smaller Industrial Countries}}</ref><ref name="IMF 1979">{{cite web |title=International Monetary Fund Annual Report 1979 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781616351915/9781616351915.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=11, 21 |date=3 September 1979}}</ref> ان کان اڳ، صنعتي ملڪن جي فهرست صرف [[جي-7]] جي وڏين معيشتن ([[ڪينيڊا]]، [[فرانس]]، [[اٽلي]]، [[جاپان]]، [[برطانيا]]، [[آمريڪا]] ۽ [[اولهه جرمني]]) سان گڏ [[آسٽريا]]، [[بيلجيم]]، [[ڊينمارڪ]]، [[لگزمبرگ]]، [[نيدرلينڊ]]، [[ناروي]]، [[سوئيڊن]] ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] تائين محدود هئي.<ref name="IMF 1979" /> [[يونان]] ۽ [[پورچوگال]] کي آڪٽوبر 1989ع ۾ صنعتي ملڪن جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو،<ref name="IMF 1989">{{cite book |title=World Economic Outlook, October 1989 |date=January 1989 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781451944433/9781451944433.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |page=67 |isbn=978-1-4519-4443-3 }}</ref> جڏهن ته مئي 1997ع ۾ [[چار ايشيائي ٽائيگر]] معيشتن ۽ [[اسرائيل]] کي شامل ڪرڻ سان هن گروهه جو نالو تبديل ڪري '''[[ترقي يافته معيشت]]ون''' (Advanced Economies) رکيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سڀني معيشتن ۾ پيداوار واري شعبي ۾ روزگار جو حصو گهٽجندو پئي ويو.<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, May 1997 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781557756480/9781557756480.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |page=4 |date=15 May 1997}}</ref> هيٺ انهن ملڪن ۽ علائقن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪي تاريخي طور ترقي پذير سمجهيا ويندا هئا، پر هاڻي IMF طرفان ترقي يافته معيشتن (ترقي يافته ملڪ ۽ علائقا) جي فهرست ۾ شامل آهن: * {{flag|Australia}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Finland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Iceland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979"/> * {{flag|Ireland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|New Zealand}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Spain}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Greece}} (1989ع کان)<ref name="IMF 1989" /> * {{flag|Portugal}} (1989ع کان)<ref name="IMF 1989" /> * {{flag|East Germany}} (1990ع ۾ [[جرمني]] جو حصو بڻيو)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Hong Kong}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/weo0598/pdf/0598sta.pdf |title=IMF Advanced Economies List. World Economic Outlook, May 1998, p. 134 |access-date=15 January 2014 |archive-date=18 August 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000818233010/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/weo0598/pdf/0598sta.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Israel}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Singapore}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|South Korea}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Taiwan}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/><ref>تائيوان جي حيثيت تڪراري آهي؛ گڏيل قومن جا گهڻا ميمبر ملڪ [[چين]] جي تائيوان تي خودمختياري کي تسليم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ [[چين جي جمهوريه]] سان غيرسفارتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا. ڏسو: [[Foreign relations of Taiwan]].</ref> * {{flag|Cyprus}} (2001ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/pdf/append.pdf |title=World Economic Outlook, April 2001, p.157 |access-date=15 January 2014 |archive-date=13 September 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010913073731/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/pdf/append.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Slovenia}} (2007ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/pdf/statappx.pdf |title=World Economic Outlook, April 2007, p.204 |access-date=15 January 2014 |archive-date=5 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105062023/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/pdf/statappx.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Malta}} (2008ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2008, p.236 |access-date=15 January 2014 |archive-date=16 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516113641/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Czech Republic}} (2009ع کان)<ref name="IMF 2009">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2009, p.184 |access-date=15 January 2014 |archive-date=14 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114113955/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Slovakia}} (2009ع کان)<ref name="IMF 2009"/> * {{flag|Estonia}} (2011ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2011, p.172 |access-date=15 January 2014 |archive-date=6 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506073614/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Latvia}} (2014ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf |title=World Economic Outlook, April 2014, p.160 |access-date=21 May 2014 |archive-date=8 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408225045/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Lithuania}} (2015ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/pdf/text.pdf |title=World Economic Outlook, April 2015, p.48 |access-date=11 April 2015 |archive-date=13 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150413200149/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/pdf/text.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Croatia}} (2023ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, April 2023 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9798400224119/CH005.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=116, 121 |date=11 April 2023}}</ref> * {{flag|Bulgaria}} (2026ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, April 2026; Statistical Appendix |url=https://www.imf.org/-/media/files/publications/weo/2026/april/english/statsappendix.pdf |publisher=International Monetary Fund |access-date=3 May 2026 |location=Washington, D.C. |pages=92, 99 |date=14 April 2026}}</ref> '''هيٺين پنجن معيشتن بابت، ترقي يافته معيشت طور درج ٿيڻ کان اڳ سندن ترقياتي حيثيت بابت ڊيٽا موجود ناهي:''' * {{flag|San Marino}} (2012ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, October 2012, p.180 |access-date=4 August 2016 |archive-date=20 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020230354/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Macau}} (2016ع کان)<ref name="IMF 2016">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2016, p.148 |access-date=25 June 2016 |archive-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417162308/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Puerto Rico}} (2016ع کان)<ref name="IMF 2016"/> * {{flag|Andorra}} (2021ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, October 2021 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781513577524/ch004.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=83, 89 |date=12 October 2021}}</ref> * {{flag|Liechtenstein}} (2025ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, October 2025 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9798229023948/CH004.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=97, 104 |date=14 October 2025}}</ref> === نوان صنعتي ملڪ === هيٺيان ڏهه ملڪ '''[[نوان صنعتي ملڪ]]''' (Newly Industrialized Countries) جي درجيبندي ۾ شامل آهن. انهن ملڪن جون معيشتون اڃا ترقي يافته ملڪن جي درجي تائين نه پهتيون آهن، پر معاشي اشاريَن جي لحاظ کان اهي ٻين ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن کان وڌيڪ تيزيءَ سان ترقي ڪري چڪيون آهن: {{div col|colwidth=15em}} *{{flag|Brazil}} *{{flag|China}} *{{flag|India}} *{{flag|Indonesia}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Mexico}} *{{flag|Philippines}} *{{flag|South Africa}} *{{flag|Thailand}} *{{flag|Turkey}} {{div col end}} === برڪس ملڪ === هيٺيان ڏهه ملڪ '''[[اُڀرندڙ منڊيون|اُڀرندڙ منڊين]]''' (Emerging Markets) جي گروهه سان تعلق رکن ٿا ۽ گڏجي [[برڪس]] (BRICS) تنظيم جو حصو آهن: * {{flag|Brazil}} (2006ع کان) * {{flag|Russia}} (2006ع کان) * {{flag|India}} (2006ع کان) * {{flag|China}} (2006ع کان) * {{flag|South Africa}} (2010ع کان) * {{flag|Egypt}} (2024ع کان) * {{flag|Ethiopia}} (2024ع کان) * {{flag|Iran}} (2024ع کان) * {{flag|United Arab Emirates}} (2024ع کان) * {{flag|Indonesia}} (2025ع کان) == سماج ۽ ثقافت == === ميڊيا ۾ پيشڪش === اولهه جي ميڊيا اڪثر ترقي پذير ملڪن جي هڪ عام ۽ يڪطرفي تصوير پيش ڪندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري [[ميڊيا جو تعصب|ميڊيا جي تعصب]] تي ٻڌل هوندي آهي. [[عوامي ميڊيا]] جا ادارا اڪثر [[غربت]] ۽ ٻين منفي پهلوئن تي غيرمتناسب ڌيان ڏيندا آهن. اهڙي قسم جي رپورٽنگ جي نتيجي ۾ ترقي پذير ملڪن بابت هڪ غالب تاثر پيدا ٿيو آهي، جنهن موجب ''[[عالمي ڏکڻ|عالمي ڏکڻ]]'' کي مغربي قدرن ۽ معيارن جي مقابلي ۾ سماجي، معاشي ۽ سياسي طور پٺتي پيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|title=Dependency Theory: A Useful Tool for Analyzing Global Inequalities Today?|url=https://www.e-ir.info/2016/11/23/dependency-theory-a-useful-tool-for-analyzing-global-inequalities-today/|access-date=21 February 2020|website=E-International Relations|date=23 November 2016|language=en-US|archive-date=2 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002023728/https://www.e-ir.info/2016/11/23/dependency-theory-a-useful-tool-for-analyzing-global-inequalities-today/|url-status=live}}</ref> عوامي ميڊيا جو ڪردار اڪثر [[اتر–ڏکڻ ورهاست|عالمي اتر]] ۽ [[عالمي ڏکڻ]] جي وچ ۾ فرق کي نمايان ڪري ٿو، ۽ ڪيترن محققن جي نظر ۾ اهو ان ورهاست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۾ به ڪردار ادا ڪري ٿو. عوامي ميڊيا ان ڳالهه تي پڻ اثرانداز ٿيندي آهي ته ترقي پذير ملڪن جا ماڻهو ڪهڙي قسم جي معلومات حاصل ڪن ٿا. خبرون گهڻو ڪري ترقي يافته ملڪن بابت هونديون آهن، جنهن سبب معلومات جي وهڪري ۾ عدم توازن پيدا ٿيندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Philo |first1=Greg |title=An unseen world: How the media portrays the poor |journal=The UNESCO Courier |date=November 2001 |volume=54 |issue=11 |pages=44–46 |id={{ProQuest|207594362}} |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000124294.locale=en |access-date=16 July 2022 |archive-date=16 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220716164506/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000124294.locale=en |url-status=live }}</ref> نتيجي طور، ترقي پذير ملڪن جا رهواسي ٻين ترقي پذير ملڪن بابت محدود معلومات حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته ترقي يافته ملڪن بابت کين گهڻي مقدار ۾ خبرون ۽ رپورٽون ملنديون آهن. == پڻ ڏسو == * [[نوآباديات]] * [[ترقي يافته ملڪ]] * [[معاشي معجزو]] * [[بين الاقوامي ترقي]] * [[زرعي سڌارا]] * [[في بالغ فرد دولت موجب ملڪن جي فهرست]] * [[ترقي پذير ملڪن مان عورت لڏپلاڻ ڪندڙ مزدور]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Library resources box}} * {{Wikiquote-inline}} {{Global economic classifications}} {{South-South}} {{Authority control}} [[زمرو:انساني ترقي]] [[زمرو:انساني ترقي جو انڊيڪس]] [[زمرو:انساني جاگرافي]] [[زمرو:انساني ترقي جي انڊيڪسن جي لحاظ کان ملڪن جون فهرستون]] [[زمرو:گهٽ ترقي وارا ملڪ]] [[زمرو:بين الاقوامي ترقي|ملڪ]] [[زمرو:معاشي گلوبلائزيشن]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:معاشي لحاظ کان ملڪن جي درجي بندي]] [[زمرو:معاشي جاگرافي]] [[زمرو:معاشي ترقي|ملڪ]] [[زمرو:درجابندي]] [[زمرو:درجا بندي بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اصطلاح]] [[زمرو:اصطلاحون]] [[زمرو:معاشي اصطلاحون]] [[زمرو:سياسي اصطلاحون]] [[زمرو:انساني جاگرافي]] [[زمرو:سياسي توهين آميز اصطلاح]] [[زمرو:پائيدار ترقي]] [[زمرو:سامراجيت جا اڀياس]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:گلوبلائزيشن]] [[زمرو:معاشيات]] [[زمرو:سويڊن جي تاريخ]] [[زمرو:جاگرافي]] [[زمرو:انساني ترقي]] jokocbpsdzetu2e6z2xk8mvebspey36 400507 400506 2026-08-03T12:55:43Z Ibne maryam 17680 400507 wikitext text/x-wiki {{Short description|اهڙو ملڪ جنهن ۾ زندگيءَ جو معيار نسبتاً گهٽ هجي}} [[File:Compartison of countries by their level of development.svg|thumb|upright=1.8|ملڪن جي ترقيءَ جي سطح موجب ڀيٽ (ڇهه معيار: HDI، WESP، WB، DAC، IMF، پيرس ڪلب) {{legend|#08306b|4 يا وڌيڪ معيار}} {{legend|#2979b9|3 معيار}} {{legend|#73b2d8|2 معيار}} {{legend|#c8dcf0|1 معيار}}]] '''ترقي پذير ملڪ''' (<small>Developing country</small>) اهڙو [[ملڪ]] هوندو آهي، جنهن جي صنعتي بنياد نسبتاً گهٽ ترقي يافته هجي ۽ جنهن جو [[هيومن ڊويلپمنٽ انڊيڪس|انساني ترقيءَ جو اشاريو]] (<small>HDI</small>) [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته ملڪن]] جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي.<ref>{{cite book|last1=O'Sullivan|first1=Arthur|first2=Steven M.|last2=Sheffrin|title=Economics: Principles in Action|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2003}}</ref> تنهن هوندي به، هن تعريف تي عالمي سطح تي مڪمل اتفاق موجود ناهي، ۽ نه ئي اهو واضح طور طئي ٿيل آهي ته ڪهڙا ملڪ هن زمري ۾ اچن ٿا. اصطلاح "گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ" (<small>LMIC</small>) ۽ "نئين اُڀرندڙ معيشت" (<small>NEE</small>) ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي جي بدران استعمال ڪيا ويندا آهن، پر اهي بنيادي طور رڳو ملڪن جي معاشي حالت ڏانهن اشارو ڪن ٿا. [[ورلڊ بئنڪ]] دنيا جي معيشتن کي في فرد [[ڪل قومي آمدني|قومي مجموعي آمدني]] (<small>GNI</small>) جي بنياد تي چار گروهن ۾ ورهائي ٿي: وڌيڪ آمدني، مٿئين وچولي آمدني، هيٺئين وچولي آمدني ۽ گهٽ آمدني واريون معيشتون. گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ، زمين سان گهيريل ترقي پذير ملڪ ۽ ننڍيون ٻيٽ نما ترقي پذير رياستون، ترقي پذير ملڪن جا ذيلي گروهه آهن. ان جي ابتڙ ملڪن کي عام طور وڌيڪ آمدني وارا ملڪ يا [[ترقي يافته ملڪ]] چيو ويندو آهي. هن اصطلاح جي استعمال بابت اختلاف موجود آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته اهو دنيا کي "اسان" ۽ "هو" جهڙن پراڻن ورهاستن ۾ ورهائڻ واري سوچ کي برقرار رکي ٿو.<ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think" /> <small>2015</small>ع ۾ [[ورلڊ بينڪ|ورلڊ بئنڪ]] اعلان ڪيو ته "ترقي يافته/ترقي پذير" جي درجي بندي هاڻي اڳ جيتري لاڳاپيل نه رهي آهي، تنهن ڪري اها آهستي آهستي هن اصطلاح جو استعمال ختم ڪندي. ان جي بدران، رپورٽن ۾ انگ اکر علائقن ۽ آمدنيءَ جي گروهن جي بنياد تي پيش ڪيا ويندا. ڪجهه ماڻهو "عالمي ڏکڻ" (Global South) جي اصطلاح کي ترقي پذير ملڪن جي متبادل طور استعمال ڪن ٿا. ترقي پذير ملڪن ۾ اڪثر ڪجهه گڏيل خصوصيتون ملن ٿيون، جيڪي گهڻو ڪري سندن تاريخ يا جاگرافيءَ سان لاڳاپيل هونديون آهن. اهي ئي خاصيتون آهن، جن کي ورلڊ بئنڪ ۽ [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو]] پنهنجن انگن اکرن ۽ تعريفن ۾ استعمال ڪن ٿا. ٻئي طرف [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (<small>IMF</small>) جي درجي بندي بنيادي طور مالي انضمام ۽ مالي استحڪام تي ٻڌل هوندي آهي، نه ته سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جي مجموعي سطح تي. انهيءَ ڪري آء ايم ايف پنهنجي درجي بنديءَ ۾ "ملڪن" جي بدران "مارڪيٽن" يا "معيشتن" جا اصطلاح استعمال ڪري ٿو. ان کان علاوه، يورو اختيار ڪرڻ سان ڪيترن ئي يورپي ملڪن کي آء ايم ايف طرفان مالي انضمام جي بنياد تي فوري طور ترقي يافته معيشتن جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو، جيتوڻيڪ انهن جي سماجي يا معاشي ترقيءَ جي ٻين پهلوئن کي ان بنياد تي نه پرکيو ويو. ورلڊ بئنڪ جي وصف موجب، گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن ۾ عام طور محفوظ پيئڻ جو پاڻي، صفائي سٿرائي ۽ حفظان صحت جون سهولتون گهٽ هونديون آهن، توانائي جي گهٽتائي، فضائي آلودگي ۽ پاڻي جي آلودگي وڌيڪ هوندي آهي، کليل هنڌن تي رفع حاجت ۽ ٻين قسمن جي آلودگيءَ جا مسئلا وڌيڪ هوندا آهن. انهن ملڪن ۾ نظرانداز ڪيل استوائي بيماريون ۽ ٻين وچڙندڙ بيمارين جو بار به وڌيڪ هوندو آهي، روڊ ٽريفڪ حادثا وڌيڪ ٿيندا آهن ۽ بنيادي ڍانچي جو معيار پڻ عام طور گهٽ هوندو آهي. ان کان علاوه، انهن ملڪن ۾ اڪثر بيروزگاري، غربت، بک، انتهائي غربت، ٻارن کان پورهيو وٺڻ، غذائي کوٽ، بي گهر هجڻ، منشيات جو استعمال، جسم فروشي، وڌندڙ آبادي، شهري بدامني، ماهر ماڻهن جي لڏپلاڻ، وڏي غيررسمي معيشت، ڏوهن جون بلند شرحون (جهڙوڪ ڀتو خوري، ڦر، چوري، قتل، هٿيارن، منشيات ۽ انساني اسمگلنگ، اغوا ۽ زنا بالجبر)، قيدين جو وڌيڪ انگ، تعليم جي گهٽ سطح، معاشي اڻبرابري، اسڪول ڇڏڻ، خانداني منصوبابنديءَ تائين محدود رسائي، ننڍي عمر ۾ حمل، غيررسمي آباديون ۽ ڪچيون آباديون، سرڪاري سطح تي بدعنواني ۽ سياسي عدم استحڪام جهڙا مسئلا وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾، ترقي پذير ملڪن ۾ [[قانون جي حڪمراني]] به گهڻو ڪري ڪمزور هوندي آهي. [[صحت جي سار سنڀال]] تائين رسائي به گهڻو ڪري محدود هوندي آهي. ترقي پذير ملڪن ۾ رهندڙ ماڻهن جي [[زندگيءَ جي اميد]] عام طور ترقي يافته ملڪن جي ماڻهن کان گهٽ هوندي آهي، جنهن جا اهم سبب گهٽ آمدني ۽ عوامي صحت جون ڪمزور حالتون آهن.. وچڙندڙ بيماريون، [[مادري موت]]، [[ٻارن جي موت]] ۽ [[شِيرخوار ٻارن جي موت]] جون شرحون پڻ عام طور وڌيڪ هونديون آهن. [[آبهوا جي تبديليءَ جا اثر]] پڻ ترقي پذير ملڪن تي وڌيڪ شديد ٿيڻ جا امڪان آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻا ملڪ [[آبهوا جي تبديليءَ جي حساسيت]] وڌيڪ رکن ٿا يا انهن ۾ [[آبهوا جي لچڪ]] گهٽ هوندي آهي. صحت جي شعبي ۾ اهڙن ملڪن لاءِ اڪثر "وسيلن جي کوٽ وارا ماحول" (ريسورس-پوئر سيٽنگز) يا "گهٽ وسيلن وارا ماحول" (لو-ريسورس سيٽنگز) جهڙا اصطلاح استعمال ڪيا ويندا آهن. ترقي پذير ملڪن ۾ عام طور آباديءَ جي وچئين عمر (ميڊيئن ايج) ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي. جيتوڻيڪ آباديءَ جي پوڙهائپ سڄي دنيا ۾ وڌي رهي آهي، پر ترقي پذير ملڪن ۾ اها رفتار نسبتاً سست رهي آهي.<ref>{{Cite book |title=World population ageing 2013}}{{pn|date=May 2025}}</ref> '''ترقياتي امداد''' يا '''ترقياتي سهڪار''' اهڙي مالي امداد کي چيو ويندو آهي، جيڪا پرڏيهي حڪومتون ۽ ٻيون تنظيمون ترقي پذير ملڪن جي معاشي، ماحولياتي، سماجي ۽ سياسي [[بين الاقوامي ترقي]] لاءِ فراهم ڪن ٿيون. جيڪڏهن [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران 2030ع تائين مقرر ڪيل [[پائيدار ترقي جا مقصد]] حاصل ٿي وڃن، ته ترقي پذير ملڪن کي درپيش ڪيترائي اهم مسئلا حل ٿي سگهن ٿا. '''ترقي پذير ملڪ''' يا '''اسرندڙ ملڪ''' (ڊولپنگ ڪنٽريز) اقتصادي طور پٺتي پيل [[ملڪ|ملڪن]] کي ”گهٽ اُسريل ملڪ“ سڏيو ويندو آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/Less%20Developed%20Counteries.php|title=Less Developed Counteries {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2021-01-30}}</ref> اھڙا ملڪ جن جي في ڪس ( پر ڪيپيٽا) مجموعي اندروني پيداوار(GNP) ساليانو ھڪ ھزار آمريڪي ڊالرن کان گھٽ ھجي.<ref>{Glossory Banking and Finance; by Shakil Faruqi;2nd edition; State Bank of Pakistan Page 265 }</ref> == ملڪن جي درجيبنديءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح == ملڪن کي ترقيءَ جي مختلف سطحن موجب درجيبند ڪرڻ لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Fialho |first1=Djalita |last2=Van Bergeijk |first2=Peter A. G. |title=The Proliferation of Developing Country Classifications |journal=[[The Journal of Development Studies]] |date=2017 |volume=53 |issue=1 |pages=99–115 |doi=10.1080/00220388.2016.1178383 |doi-access=free}}</ref> ڪنهن به ملڪ جي درجيبندي مختلف ذريعن موجب مختلف ٿي سگهي ٿي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي درجيبنديون يا انهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح توهين آميز به سمجهيا ويندا آهن. === آمدنيءَ جي گروهن موجب === [[File:High income economies.svg|thumb|right|2026ع ۾ ورلڊ بئنڪ موجب وڌيڪ آمدني وارين معيشتن جو نقشو|upright=1.6]] ورلڊ بئنڪ [[اٽلس طريقو]] (Atlas method) استعمال ڪندي في فرد [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) جي بنياد تي دنيا جي معيشتن کي هر سال 1 جولاءِ تي نئين سر چار گروهن ۾ ورهائي ٿي:<ref name=":9">{{cite web|title=New country classifications by income level: 2019–2020|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/new-country-classifications-income-level-2019-2020|access-date=12 February 2021|publisher=World Bank Blogs |work=Data Blog |date=1 July 2019 |language=en|archive-date=7 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107201418/https://blogs.worldbank.org/opendata/new-country-classifications-income-level-2019-2020|url-status=live}}</ref> * [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت|وڌيڪ آمدني وارا ملڪ]] (گهڻو ڪري [[ترقي يافته ملڪ]]ن سان مشابهت رکن ٿا) * مٿئين وچولي آمدني وارا ملڪ * هيٺئين وچولي آمدني وارا ملڪ * گهٽ آمدني وارا ملڪ اهي ٽيئي گروهه، جيڪي "وڌيڪ آمدني" وارا نه آهن، گڏيل طور '''گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ''' (LMICs) سڏبا آهن. مثال طور، مالي سال 2027ع لاءِ، گهٽ آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI موجوده آمريڪي ڊالرن موجب 1,135 ڊالر کان گهٽ هجي؛ هيٺئين وچولي آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 1,135 کان 4,495 ڊالرن جي وچ ۾ هجي؛ مٿئين وچولي آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 4,495 کان 14,375 ڊالرن جي وچ ۾ هجي؛ جڏهن ته وڌيڪ آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 14,375 ڊالرن کان وڌيڪ هجي.<ref name=CountriesByGNIperCapita>{{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups | title=World Bank Country and Lending Groups |website=World Bank Data Help Desk | access-date=1 July 2026 | archive-date=1 July 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260701154803/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups | url-status=live }}</ref> انهن حدن جي تاريخي تبديليءَ جا انگ اکر [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت#تاريخي حدون|تاريخي حدن]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا. === مارڪيٽن ۽ معاشي واڌ موجب === "ملڪ" بدران "مارڪيٽ" جو اصطلاح استعمال ڪرڻ مان عام طور مراد اها هوندي آهي ته ڌيان مجموعي معيشت بدران ملڪ جي مالي نظام ۽ سرمائيداري مارڪيٽن جي خاصيتن تي ڏنو پيو وڃي. * [[ترقي يافته ملڪ]] ۽ [[ترقي يافته مارڪيٽ]] * ترقي پذير ملڪن کي معاشي واڌ يا سرمائيداري مارڪيٽ جي ماپ موجب هيٺين ترتيب سان ورهايو ويندو آهي: ** [[نئون صنعتي ملڪ]] ** [[اُڀرندڙ مارڪيٽون]] ** [[سرحدي مارڪيٽون]] ** [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]] (جن کي ڪڏهن ڪڏهن گهٽ معاشي طور ترقي يافته ملڪ پڻ چيو ويندو آهي) ٻين معيارن موجب، ڪجهه ملڪ ترقيءَ جي وچولي مرحلي ۾ هوندا آهن، يا جيئن [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) [[سوويت يونين جي ٽٽڻ]] کان پوءِ انهن کي سڏيو، '''منتقليءَ وارا ملڪ''' (ڪنٽريز ان ترانزيشن). انهن ۾ [[مرڪزي ۽ اوڀر يورپ]] جا ملڪ (بشمول اهي مرڪزي يورپي ملڪ جيڪي گڏيل قومن ۾ "اوڀر يورپ گروپ" سان لاڳاپيل هئا)، اڳوڻي [[سوويت يونين]] جون وچ ايشيائي رياستون ([[قازقستان]]، [[ازبڪستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]]) ۽ [[منگوليا]] شامل هئا. 2009ع تائين IMF پنهنجي ''ورلڊ اڪانامڪ آئوٽ لڪ'' ۾ ملڪن کي '''ترقي يافته'''، '''اُڀرندڙ''' يا '''ترقي پذير''' معيشتن طور درجيبند ڪندو هو، جنهن جا بنيادي معيار هي هئا: (1) في فرد آمدني، (2) برآمدات جي تنوع (مثال طور، صرف تيل برآمد ڪندڙ ملڪ، جيتوڻيڪ انهن جي في فرد GDP وڌيڪ هجي، ترقي يافته درجي ۾ شامل نه ڪيا ويندا هئا جيڪڏهن لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو برآمدون تيل تي ٻڌل هجن)، ۽ (3) عالمي مالي نظام سان انضمام جي سطح.<ref>{{cite web|title=Q. How does the WEO categorize advanced versus emerging and developing economies?|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/faq.htm#q4b|access-date=20 July 2009|work=[[International Monetary Fund]]|archive-date=17 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200417061830/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/faq.htm#q4b|url-status=live}}</ref> === جاگرافي موجب === ترقي پذير ملڪن کي جاگرافيائي بنيادن تي پڻ ورهايو ويندو آهي: * [[ننڍيون ٻيٽ نما ترقي پذير رياستون]] – اهڙا ننڍڙا ٻيٽ وارا ملڪ، جيڪي عام طور هڪجهڙين [[پائيدار ترقي]] وارين مشڪلاتن کي منهن ڏين ٿا، جهڙوڪ محدود وسيلا، وڌندڙ پر ننڍڙي آبادي، ڏورانهين جڳهه، [[قدرتي آفت]]ن جو خطرو، ٻاهرين معاشي ڌڪن کان حساسيت، بين الاقوامي واپار تي گهڻو انحصار ۽ نازڪ ماحولياتي نظام. * [[زمين سان گهيريل ترقي پذير ملڪ]] – اهي [[زمين سان گهيريل ملڪ]]، جيڪي سمنڊ تائين سڌي رسائي نه هجڻ سبب معاشي ۽ ٻين ڪيترن ئي نقصانن کي منهن ڏيندا آهن. === ٻين معيارن موجب === * [[گهڻي قرض هيٺ آيل غريب ملڪ]] – IMF ۽ ورلڊ بئنڪ جي هڪ پروگرام تحت ڏنل درجيبندي. * [[منتقلي واري معيشت]] – اهڙي معيشت، جيڪا مرڪزي منصوبابنديءَ واري نظام مان [[مارڪيٽ تي ٻڌل معيشت]] ڏانهن منتقل ٿي رهي هجي. * گهڻ-رخي درجيبندي وارو نظام – هن خيال تحت ته مختلف ملڪن جون ترقياتي ترجيحون، وسيلا ۽ ادارياتي صلاحيتون مختلف هونديون آهن،<ref>{{Cite journal|last=Koch|first=Svea|name-list-style=vanc|date=1 June 2015|title=From Poverty Reduction to Mutual Interests? The Debate on Differentiation in EU Development Policy|journal=Development Policy Review|volume=33|issue=4|pages=479–502|doi=10.1111/dpr.12119|hdl=10419/199382 |doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> تنهن ڪري محققن ترقي پذير ملڪن کي غربت، اڻبرابري، پيداواري صلاحيت، جدت، سياسي رڪاوٽن ۽ ٻاهرين مالي وهڪرن تي انحصار جهڙن عنصرن جي بنياد تي پنجن الڳ گروهن ۾ ورهايو آهي، جيئن انهن جي ترقيءَ کي وڌيڪ جامع نموني سمجهي سگهجي.<ref>{{Cite journal|last1=Vázquez|first1=Sergio Tezanos|last2=Sumner|first2=Andy|date=December 2013|title=Revisiting the Meaning of Development: A Multidimensional Taxonomy of Developing Countries|journal=The Journal of Development Studies|volume=49|issue=12|pages=1728–1745|doi=10.1080/00220388.2013.822071}}</ref><ref>{{cite journal |last=Taeihagh |first=Araz |title=Crowdsourcing, Sharing Economies and Development |journal=Journal of Developing Societies |volume=33 |issue=2 |year=2017 |pages=191–222 |doi=10.1177/0169796x17710072 |arxiv=1707.06603}}</ref> === خود اعلان موجب === عام طور تي [[ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن]] (WTO) ڪنهن به ملڪ جي پنهنجي دعويٰ کي قبول ڪري ٿي ته اهو "ترقي پذير" آهي. ڪجهه ملڪ، جيڪي گذريل ويهن سالن دوران تقريباً هر معاشي اشاري موجب ترقي يافته بڻجي چڪا آهن، اڃا تائين پاڻ کي "ترقي پذير ملڪ" طور درجيبند ڪرائڻ تي اصرار ڪن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان کين WTO ۾ ڪجهه ترجيحي سهولتون ملن ٿيون. اهڙن ملڪن ۾ [[برونائي]]، [[هانگ ڪانگ]]، [[ڪويت]]، [[مڪائو]]، [[قطر]]، [[سنگاپور]] ۽ [[متحده عرب امارات]] شامل آهن، ۽ انهن جي هن خود اعلان ڪيل حيثيت تي تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web|date=26 July 2019|work=[[whitehouse.gov]]|title=Memorandum on Reforming Developing-Country Status in the World Trade Organization.|via=[[NARA|National Archives]]|url=https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/memorandum-reforming-developing-country-status-world-trade-organization|access-date=1 March 2021|archive-date=16 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230216200055/https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/memorandum-reforming-developing-country-status-world-trade-organization/|url-status=live}}</ref> == ترقيءَ جي ماپ ۽ تصور == [[File:Least Developed Countries.png|thumb|upright=1.6| {{legend|#007f00|[[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل|ايڪوساڪ (ECOSOC)]] موجب گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته معيشتون}} {{legend|#00ff00|ايڪوساڪ جي دائري کان ٻاهر گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته معيشتون}} {{legend|#ff0000|ترقي پذير معيشت جي درجي ۾ شامل ٿيل}}<br /> {{when|date=June 2016}}{{citation needed|date=June 2016}} ]] [[File:Map of countries by GDP (PPP) per capita in 2024.svg|thumb|upright=1.6|2026ع ۾ [[في فرد]] [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP){{Legend-col |{{Legend|#4B0082|>$70,000}} |{{Legend|#00008a|$60,000–70,000}} |{{Legend|#003c00|$50,000–60,000}} |{{Legend|#008f00|$40,000–50,000}} |{{Legend|#00f900|$30,000–40,000}} |{{Legend|#b3ff00|$20,000–30,000}} |{{Legend|#ffff00|$10,000–20,000}} |{{Legend|#ffd215|$5,000–10,000}} |{{Legend|#ff852f|$2,500–5,000}} |{{Legend|#ff0000|$1,000–2,500}} |{{Legend|#a30000|<$1,000}} |{{Legend|#b9b9b9|ڊيٽا موجود ناهي}} }}]] ڪنهن ملڪ جي ترقيءَ کي معاشي يا انساني عنصرن جي بنياد تي ماپي سگهجي ٿو. عام طور تي ترقي پذير ملڪ اهي هوندا آهن، جن پنهنجي آباديءَ جي لحاظ کان اڃا تائين [[صنعتيڪاري]] جي نمايان سطح حاصل نه ڪئي هجي، ۽ جن ۾ گهڻن حالتن ۾ [[زندگيءَ جو معيار]] وچولي يا گهٽ هوندو آهي. گهٽ آمدني ۽ آباديءَ جي تيز واڌ جي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.<ref name="Population and poverty">{{cite news|title=Population and poverty|url=https://www.unfpa.org/resources/population-and-poverty|access-date=21 September 2018|newspaper=United Nations Population Fund|language=en|archive-date=21 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521093951/https://www.unfpa.org/resources/population-and-poverty|url-status=live}}</ref> ڪنهن ملڪ جي ترقيءَ جو اندازو مختلف شمارياتي اشاريَن ذريعي لڳايو ويندو آهي، جهڙوڪ في فرد آمدني، في فرد [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP)، [[زندگيءَ جي اميد]]، خواندگيءَ جي شرح، آزاديءَ جو اشاريون ۽ ٻيا ڪيترائي عنصر. [[گڏيل قومون]] [[انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (HDI) تيار ڪيو، جيڪو مٿين ڪيترن ئي انگن اکرن کي گڏائي هڪ مرڪب اشاري جي صورت ۾ ملڪن جي انساني ترقيءَ جي سطح ماپي ٿو، جتي لاڳاپيل انگ اکر موجود هجن. گڏيل قومن دنيا جي سڀني ملڪن ۽ اهم ترقياتي ادارن جي گڏيل رٿابنديءَ جي بنياد تي [[هزارين ترقياتي مقصد]] (Millennium Development Goals) پڻ مقرر ڪيا هئا، ته جيئن عالمي ترقيءَ جو جائزو وٺي سگهجي.<ref>{{cite web|title=United Nations Millennium Development Goals|url=https://www.un.org/millenniumgoals/|access-date=28 March 2018|website=www.un.org|archive-date=4 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070504153515/http://www.un.org/millenniumgoals/|url-status=live}}</ref> اهي مقصد 2015ع ۾ مڪمل ٿيا، جن جي جاءِ تي [[پائيدار ترقي جا مقصد]] (SDGs) مقرر ڪيا ويا. ترقي پذير قوم جو تصور مختلف نظرياتي فڪري نظامن ۾، مختلف نالن سان، موجود آهي. انهن ۾ [[بيٺڪي راڄ کان آزادي]] (decolonization)، [[آزاديءَ جي الهيات]]، [[مارڪسزم]]، [[سامراج مخالف]]، [[جديديت جو نظريو]]، [[سماجي تبديلي]] ۽ [[سياسي معيشت]] جا نظريا شامل آهن. ترقيءَ جو هڪ ٻيو اهم اشاري معيشت جي مختلف شعبن ۾ وقت سان ايندڙ تبديلي آهي. عام طور تي اهي ملڪ، جن جي معيشت ۾ [[ثانوي معاشي شعبو|ثانوي شعبي]] (پيداوار يا صنعت) جو حصو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو هوندو آهي، انهن ۾ نمايان معاشي ترقي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. اهڙيءَ طرح، جن ملڪن ۾ [[ٽرشري معاشي شعبو|ٽرشري (خدمتن وارو) شعبو]] وڌيڪ مضبوط هوندو آهي، انهن ۾ پڻ [[معاشي ترقي]] جي شرح عام طور وڌيڪ هوندي آهي. == لاڳاپيل نظريا == "ترقي پذير ملڪ" جي اصطلاح سان ڪيترائي علمي نظريا لاڳاپيل آهن، جن مان اهم (ترتيب وار) هي آهن: * [[جديديت جو نظريو]] (ماڊرنائيزيشن ٿيوري) – هي نظريو سماجن ۾ جديديت جي عمل ۽ ان جي ارتقا جي وضاحت ڪري ٿو. * [[انحصار جو نظريو]] (ڊپينڊنسي ٿيوري ) – هن نظريي موجب وسيلا غريب ۽ گهٽ ترقي يافته ملڪن (''پيريفري'') مان امير ۽ [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته ملڪن]] (''ڪور'') ڏانهن منتقل ٿين ٿا، جنهن سان امير ملڪ وڌيڪ خوشحال ٿين ٿا، جڏهن ته غريب ملڪ وڌيڪ پٺتي رهجي وڃن ٿا. * [[ترقيءَ جو نظريو]] (ڊولپمينٽ ٿيوري) – اهڙن [[نظريو|نظرين]] جو مجموعو، جيڪي اهو بيان ڪن ٿا ته سماج ۾ گهربل تبديلي ۽ ترقي حاصل ڪرڻ جا سڀ کان مؤثر طريقا ڪهڙا آهن. * [[ترقيءَ کان پوءِ جو نظريو]] (پوسٽ ڊولپمينٽ ٿيوري) – هن نظريي موجب [[بين الاقوامي ترقي]] جو سمورو تصور ۽ ان جي عملي پاليسيون دراصل دنيا جي ٻين علائقن تي اولهه ۽ اتر جي ملڪن جي بالادستي (هيجموني) جو عڪس آهن. == اصطلاح تي تنقيد == {{Further|ترقياتي امداد}} "ترقي پذير ملڪ" جي اصطلاح جي استعمال تي ڪيترين ئي پاسن کان تنقيد ڪئي وئي آهي. هن اصطلاح مان اهو تاثر پيدا ٿي سگهي ٿو ته اهڙا ملڪ [[ترقي يافته ملڪ]]ن جي ڀيٽ ۾ ڪنهن نه ڪنهن لحاظ کان گهٽ درجي جا آهن.<ref name=":7">{{cite web|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2015/01/04/372684438/if-you-shouldnt-call-it-the-third-world-what-should-you-call-it|title=If You Shouldn't Call It The Third World, What Should You Call It?|last=Silver|first=Marc|date=4 January 2015|website=NPR|access-date=5 March 2020|archive-date=1 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200401165708/https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2015/01/04/372684438/if-you-shouldnt-call-it-the-third-world-what-should-you-call-it|url-status=live}}</ref> اهو پڻ اهو مفروضو قائم ڪري سگهي ٿو ته سڀئي ملڪ لازمي طور اولهه جي روايتي [[معاشي ترقي]] واري نموني تي هلڻ چاهين ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ، جهڙوڪ [[ڪيوبا]] ۽ [[ڀوٽان]]، ڄاڻي واڻي اهڙو رستو اختيار نٿا ڪن.{{clarify|date=July 2023}}<ref name="Karma Ura">{{cite book|url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2009/305/pdf/mono_1en_bt_dev_stry.pdf|title=The Bhutanese development story|last=Ura|first=Karma|year=2009|publisher=Heidelberg University Library|doi=10.11588/xarep.00000305|access-date=17 September 2012|archive-date=3 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203013407/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2009/305/pdf/mono_1en_bt_dev_stry.pdf|url-status=live}}</ref> ان جي بدران [[مجموعي قومي خوشحالي]] (گروس نيشنل ھيپينيس) جهڙن متبادل اشاريَن کي پڻ اهم سمجهيو ويو آهي. "ترقي پذير" ۽ "پٺتي پيل" ملڪن جي اصطلاحن تي ابتدائي تنقيد ڪندڙن مان هڪ مشهور مؤرخ ۽ عالم [[والٽر راڊني]] هو، جنهن 1973ع ۾ آمريڪا ۽ آفريڪا ۽ ايشيا جي ملڪن جي معاشي، سماجي ۽ سياسي حالتن جو تقابلي جائزو وٺندي انهن اصطلاحن تي سوال اٿاريا.<ref>{{cite book|url=http://abahlali.org/files/3295358-walter-rodney.pdf|title=How Europe Underdeveloped Africa|last=Rodney|first=Walter|date=1973|publisher=Bogle-L'Ouverture Publications, London and Tanzanian Publishing House, Dar-Es-Salaam|language=en|page=25|access-date=12 May 2019|archive-date=3 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503095007/http://abahlali.org/files/3295358-walter-rodney.pdf|url-status=live}}</ref>{{clarify|reason=What was his criticism? Why did he not like those terms?|date=April 2020}} "ترقي پذير ملڪ" جي ڪا به عالمي طور قبوليل ۽ طئي ٿيل وصف موجود ناهي.<ref name="unstated.un.org">{{cite web |title=Millennium Development Indicators: World and regional groupings |url=https://unstats.un.org/unsd/mi/worldmillennium.htm |publisher=[[United Nations Statistics Division]] |date=2003 |at=Note b |access-date=13 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20050210031555/http://unstats.un.org/unsd/mi/worldmillennium.htm |archive-date=10 February 2005 }}</ref> [[معاشيات دان]] [[جيفري ساڪس]] موجب، اڄ جي [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته]] ۽ ترقي پذير دنيا جي وچ ۾ فرق گهڻو ڪري ويهين صديءَ جي پيداوار آهي.<ref name="The End of Poverty">{{cite book |last=Sachs |first=Jeffrey |year=2005 |title=The End of Poverty |publisher=The Penguin Press |location=New York, New York |isbn=1-59420-045-9|title-link=The End of Poverty}}{{page needed|date=December 2019}}</ref> مرحوم عالمي صحت جي ماهر [[هانس روزلنگ]] پڻ انهن اصطلاحن جي مخالفت ڪئي ۽ کين "پراڻو" تصور قرار ڏنو. سندس خيال هو ته اهي اصطلاح ان مفروضي تي ٻڌل آهن ته دنيا رڳو امير ۽ غريب ملڪن ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته حقيقت ۾ دنيا جي اڪثريت ملڪ وچولي آمدني وارا آهن.<ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think">{{cite book|last1=Rosling|first1=Hans|url=https://www.gapminder.org/factfulness-book/|title=Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World – And Why Things Are Better Than You Think|last2=Rosling|first2=Ola|last3=Rosling Rönnlund|first3=Anna|publisher=Sceptre|year=2018|isbn=978-1-250-10781-7|page=353|chapter=Chapter 1: The Gap Instinct|author-link=Hans Rosling|access-date=5 March 2020|chapter-url=https://books.google.com/books?id=N94sDwAAQBAJ&q=Factfulness+(the+book)|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410082631/https://www.gapminder.org/factfulness-book/|url-status=live}}</ref> واضح وصف نه هجڻ جي حوالي سان، پائيداريءَ جي ماهر ۽ [[گلوبل فوٽ پرنٽ نيٽورڪ]] جي باني [[ميٿس واڪرنيگل]] جو چوڻ آهي ته ملڪن کي صرف "ترقي يافته" ۽ "ترقي پذير" يا "اتر" ۽ "ڏکڻ" ۾ ورهائڻ نه وضاحتي آهي ۽ نه ئي حقيقت جي مناسب تشريح ڪري ٿو.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget">{{cite book|url=https://www.newsociety.com/Books/E/Ecological-Footprint|title=Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget|last1=Wackernagel|first1=Mathis|last2=Beyers|first2=Bert|publisher=New Society Publishers|year=2019|isbn=978-0-86571-911-8|location=Gabriola Island, BC, Canada|page=132|author-link=Mathis Wackernagel|access-date=26 February 2021|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230123431/https://www.newsociety.com/Books/E/Ecological-Footprint|url-status=live}}</ref> واڪرنيگل جي خيال ۾ اهڙي ٻٽي درجيبندي اصل ۾ [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) کي ضرورت کان وڌيڪ اهميت ڏيڻ واري سوچ جي عڪاسي ڪري ٿي.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget" /> واڪرنيگل ۽ روزلنگ ٻنهي جو چوڻ آهي ته حقيقت ۾ دنيا صرف ٻن قسمن جي ملڪن تي مشتمل ناهي، بلڪه 200 کان وڌيڪ ملڪ آهن، جيڪي فطرت جي ساڳين قانونن جي تابع آهن، پر هر هڪ جون پنهنجون الڳ خصوصيتون آهن.<ref name="Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget" /><ref name="Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think" /> "ترقي پذير" جو لفظ موجوده حالت کي ظاهر ڪري ٿو، نه ڪي لازمي طور مستقبل جي ترقيءَ جي رخ کي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان پوءِ، گڏيل قومن طرفان ترقي پذير قرار ڏنل ملڪن مان ڪيترن ئي ملڪن ۾ ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ معاشي واڌ جون شرحون ڏٺيون ويون آهن.<ref>{{cite journal|vauthors=Korotayev A, Zinkina J|date=2014|title=On the structure of the present-day convergence|url=https://www.academia.edu/30720894|journal=Campus-Wide Information Systems|volume=31|issue=2/3|pages=139–152|doi=10.1108/CWIS-11-2013-0064|access-date=10 January 2020|archive-date=8 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408054455/https://www.academia.edu/30720894|url-status=live}}</ref> "ترقي پذير" لفظ جي خوشگوار يا نرم تاثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيترين ئي [[بين الاقوامي تنظيم]]ن دنيا جي سڀ کان غريب ملڪن لاءِ [[گهٽ معاشي طور ترقي يافته ملڪ]] (ليس اڪاناميڪلي ڊيولپڊ ڪنٽريز) جو اصطلاح استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙن ملڪن کي ڪنهن به لحاظ کان ترقيءَ جي عمل ۾ اڳتي وڌندڙ نٿو چئي سگهجي. ان سان گڏ اهو به واضح ٿئي ٿو ته ترقي پذير دنيا جي اندر به زندگيءَ جي معيار ۽ ترقيءَ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2015ع ۾ [[ورلڊ بئنڪ]] اعلان ڪيو ته "ترقي يافته/ترقي پذير دنيا" واري درجيبندي هاڻي گهڻي لاڳاپيل نه رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻارن جي موت جي شرح، زرخيزيءَ جي شرح ۽ انتهائي غربت جهڙن عالمي اشاريَن ۾ نمايان بهتري اچي چڪي آهي.<ref name=":5">{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/should-we-continue-use-term-developing-world|title=Should we continue to use the term "developing world"?|date=16 November 2015|website=World Bank blogs|access-date=5 March 2020|archive-date=11 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230211131900/https://blogs.worldbank.org/opendata/should-we-continue-use-term-developing-world|url-status=live}}</ref> ورلڊ بئنڪ پنهنجي ''[[ورلڊ ڊيولپمنٽ انڊيڪيٽرز]]'' (WDI) جي 2016ع واري اشاعت کان وٺي پنهنجي انگن اکرن جي پيشڪش ۾ "ترقي يافته" ۽ "ترقي پذير" ملڪن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻن درجن واري اها ورهاست هاڻي پراڻي سمجهي وڃي ٿي.<ref name=":6" /> ان ڪري ورلڊ بئنڪ آهستي آهستي هن اصطلاح جو استعمال ختم ڪري رهي آهي. هاڻي ان جون رپورٽون، جهڙوڪ ''ورلڊ ڊيولپمنٽ انڊيڪيٽرز'' ۽ ''[[گلوبل مانيٽرنگ رپورٽ (ورلڊ بينڪ)|گلوبل مانيٽرنگ رپورٽ]]''، انگ اکر سڄي دنيا، مختلف علائقن ۽ آمدنيءَ جي گروهن موجب پيش ڪن ٿيون، پر "ترقي پذير دنيا" لاءِ الڳ درجو استعمال نٿيون ڪن.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/2016-edition-world-development-indicators-out-three-features-you-wont-want-miss|title=The 2016 edition of World Development Indicators is out: three features you won't want to miss|publisher=World Bank Blogs |work=Data Blog |first1=Neil |last1=Fantom |first2=Tariq |last2=Khokhar |first3=Edie |last3=Purdie |date=15 April 2016 |language=en|access-date=5 March 2020|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306194624/https://blogs.worldbank.org/opendata/2016-edition-world-development-indicators-out-three-features-you-wont-want-miss|url-status=live}}</ref> == گڏيل خصوصيتون == === حڪومت، سياست ۽ انتظام === ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن مڪمل [[خود اراديت]] ۽ [[جمهوريت]] ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ حاصل ڪئي. انهن مان گهڻا [[نوآباديات جي خاتمي]] کان اڳ يورپي سامراجي طاقتن جي حڪمراني هيٺ هئا. ترقي پذير ملڪن جا سياسي نظام هڪ ٻئي کان مختلف آهن، پر 21هين صديءَ جي شروعات تائين گهڻن رياستن ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾ [[جمهوريت|جمهوري حڪومت]] قائم ڪري ورتي هئي، جيتوڻيڪ انهن جي ڪاميابي ۽ [[سياسي آزادي]] جي سطح ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref>{{cite journal|last1=Palat|first1=Ravi Arvind|date=April 2010|title=World Turned Upside Down? Rise of the global South and the contemporary global financial turbulence|journal=Third World Quarterly|volume=31|issue=3|pages=365–384|doi=10.1080/01436597.2010.488465}}</ref> ترقي پذير ملڪن جي رهواسين کي جمهوري نظامن سان سندن اتر وارن ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ دير سان ۽ وڌيڪ اوچتي نموني متعارف ڪرايو ويو، ۽ ڪيترين ئي حالتن ۾ سرڪاري ۽ غيرسرڪاري ادارن طرفان سياسي شرڪت کي هٿي وٺرائڻ لاءِ خاص ڪوششون ڪيون ويون. [[سماجيات دان]] [[پيٽرڪ هيلر]] جي مطابق، "اثرائتي [[شهريت]]" مان مراد شهري ۽ سياسي ميدان ۾ قانوني حقن ۽ انهن حقن کي عملي طور بامعنيٰ نموني استعمال ڪرڻ جي حقيقي صلاحيت جي وچ ۾ موجود وٿي کي گهٽائڻ آهي.<ref>{{cite journal|last1=Heller|first1=Patrick|date=October 2012|title=Democracy, Participatory Politics and Development: Some Comparative Lessons from Brazil, India and South Africa|journal=Polity|volume=44|issue=4|pages=643–665|doi=10.1057/pol.2012.19}}</ref> شهريت کان علاوه، ترقي پذير ملڪن ۾ سرحد پار انساني چرپر جي سياست بابت تحقيق پڻ [[انساني لڏپلاڻ]] بابت بحثن ۾ اهم ڄاڻ فراهم ڪئي آهي، جيڪا ترقي يافته ملڪن تي روايتي ڌيان جي توازن لاءِ هڪ اهم اضافو سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Haas|first1=Hein de|title=The age of migration: international population movements in the modern world|last2=Castles|first2=Stephen|last3=Miller|first3=Mark J|date=2020|isbn=978-1-352-00798-5|pages=96–123|publisher=Bloomsbury Academic|oclc=1143614574}}</ref> ڪجهه سياسي سائنسدانن ترقي پذير ملڪن ۾ لڏپلاڻ جي انتظام لاءِ ٽن بنيادي نمونن جي سڃاڻپ ڪئي آهي: '''قوميت تي ٻڌل''' (نيشنلائيزنگ)، '''ترقياتي''' (ڊولپمينٽل) ۽ '''نو-آزاد خيالي''' (نئولبرل) لڏپلاڻ جي انتظام جا نظام.<ref>{{cite journal|last1=Adamson|first1=Fiona B.|last2=Tsourapas|first2=Gerasimos|date=24 October 2019|title=The Migration State in the Global South: Nationalizing, Developmental, and Neoliberal Models of Migration Management|journal=International Migration Review|volume=54|issue=3|pages=853–882|doi=10.1177/0197918319879057|doi-access=free}}</ref> === معيشت === آزادي ۽ [[نوآباديات جي خاتمي]] کان پوءِ ڪيترائي ترقي پذير ملڪ سياسي ۽ معاشي بي استحڪاميءَ جي دور مان گذريا، جتي بنيادي ڍانچي، صنعت ۽ معاشي سرگرمين جي بحاليءَ جي سخت ضرورت هئي. ان سبب گهڻن ملڪن کي پنهنجي معيشت کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ پرڏيهي سيڙپڪاري تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. بهرحال، ڪيترين حالتن ۾ اهڙي پرڏيهي سيڙپڪاري جو ڍانچو استحصالي رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ منظم استحصال ۽ اڻبرابري پيدا ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Angeles |first1=Luis |date=29 November 2006 |title=Income inequality and colonialism |journal=European Economic Review |volume=51 |issue=5 |pages=1155–1176 |doi=10.1016/j.euroecorev.2006.09.001 |url=http://hummedia.manchester.ac.uk/schools/soss/economics/discussionpapers/EDP-0543.pdf }}</ref> خاص طور تي، خام مال جي برآمد مان گهڻو فائدو ترقي يافته ملڪن کي حاصل ٿيو، جڏهن ته [[تحفظ پسندي]] (پروٽيڪشنزم) جهڙين پاليسين وسيلا مالا مال ترقي پذير ملڪن جي معاشي خودمختياري ۽ صنعتي ترقيءَ کي محدود ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Bairoch |first=Paul |date=1993 |title=Economics and world history |url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/E/bo3683965.html |publisher=University of Chicago Press |pages=88–98 |isbn=0-226-03462-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260206003720/https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/E/bo3683965.html |archive-date=6 February 2026 |access-date=24 October 2025 |url-status=bot: unknown }}</ref> ان کان علاوه، [[اولهه جي دنيا]] جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون ۽ برانڊ سستي مزدوريءَ جي ڳولا ۾ ترقي پذير ملڪن جي گهٽ اجرتن ۽ روزگار جي محدود موقعن مان فائدو وٺندي [[سوئيٽ شاپ]] (Sweatshop) قائم ڪن ٿيون، جتي مزدورن کان انتهائي استحصالي حالتن ۾ ڪم ورتو ويندو آهي. اهڙي منظم استحصال مان [[گلوبل نارٿ ۽ گلوبل سائوٿ|گلوبل نارٿ]] کي وڏو فائدو حاصل ٿيو آهي، جڏهن ته ڪيترائي ترقي پذير ملڪ اڃا تائين پائيدار ترقي حاصل ڪرڻ کان محروم رهيا آهن، ۽ ڪيترن ماهرن موجب اهو عمل اڄ تائين جاري آهي.<ref>{{cite report |last1=Kar |first1=Dev |last2=Schjelderup |first2=Guttorm |date=5 December 2016 |title=Financial Flows and Tax Havens: Combining to Limit the Lives of Billions of People |url=https://gfintegrity.org/report/financial-flows-and-tax-havens-combining-to-limit-the-lives-of-billions-of-people/ |publisher=Global Financial Integrity |access-date=24 October 2025}}</ref> هن صورتحال کي اڪثر [[نو-نوآباديات]] (نئو ڪالونيلئزم) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ترقي يافته ملڪ گهٽ ترقي يافته ملڪن مان اهڙي نموني فائدو وٺندا آهن، جيڪو نوآبادياتي دور سان مشابهت رکي ٿو. ان جو لازمي مطلب اهو ناهي ته اڳوڻيون نوآباديون اڃا تائين پنهنجي اڳوڻن سامراجي ملڪن جي سڌي ڪنٽرول هيٺ آهن، بلڪه مراد اهڙو استحصالي تعلق آهي، جيڪو نوآبادياتي نظام جهڙو هجي.<ref>{{cite web|title=Neocolonialism|url=https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|access-date=1 April 2019|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=25 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725235643/https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|url-status=live}}</ref> اهڙين حالتن ۾ ترقي پذير ملڪ پنهنجي قدرتي وسيلن ۽ انساني محنت کي پنهنجن ملڪن جي ترقيءَ بدران امير ملڪن جي وڌيڪ ترقي لاءِ استعمال ٿيڻ ڏين ٿا.<ref>{{cite news|last1=Hickel|first1=Jason|date=14 January 2017|title=Aid in reverse: how poor countries develop rich countries|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/jan/14/aid-in-reverse-how-poor-countries-develop-rich-countries|access-date=17 March 2019|archive-date=10 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010231327/https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/jan/14/aid-in-reverse-how-poor-countries-develop-rich-countries|url-status=live}}</ref> هن قسم جي عالمي معاشي ناانصافيءَ کي ختم ڪرڻ لاءِ اهم قدمن مان هڪ 1974ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ طرفان "[[نئين بين الاقوامي معاشي نظام]] جي قيام بابت پڌرائي" (ڊڪليئريشن آن دي اسٽيبلشمينٽ آف اي نيو انٽرنيشنل اڪانامڪ آرڊر) ۽ ان سان لاڳاپيل عملي پروگرام جي منظوري هئي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ملڪن جي قدرتي وسيلن تي خودمختياري ۽ صنعتي ترقيءَ جي حق جي حمايت ڪرڻ هو.<ref name=decl>{{cite journal |title=Declaration on the Establishment of a New International Economic Order. |url=https://digitallibrary.un.org/record/218450?ln=en |website=United Nations Digital Library |year=1974|access-date=16 December 2020}}</ref> وڏي پيماني تي، [[اتحاد]] جهڙوڪ گڏيل قومون عالمي معيشت ۾ وڌيڪ برابريءَ لاءِ سرگرم رهن ٿا ۽ انتهائي غربت، خوراڪ جي کوٽ، صحت، تعليم ۽ انساني حقن جهڙن معاملن لاءِ وسيلا وقف ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Global Issues |url=https://www.un.org/en/global-issues |access-date=24 October 2025 |website=United Nations |language=en}}</ref> اهي مسئلا خاص طور [[گلوبل سائوٿ]] جي ملڪن، خاص ڪري لاطيني آمريڪا، ڪيريبين ۽ آفريڪا ۾ وڌيڪ نمايان آهن. موجوده اندازن موجب، دنيا جي انتهائي غربت ۾ رهندڙ ماڻهن مان لڳ ڀڳ ٻه ٽهائي [[سب سهارا آفريڪا]] جي ملڪن ۾ رهن ٿا.<ref>{{Cite web |title=Ending Poverty |url=https://www.un.org/en/global-issues/ending-poverty |access-date=24 October 2025 |website=United Nations |language=en}}</ref><ref>{{Cite report |title=The Poverty, Prosperity, and Planet Report 2024 |url=https://www.worldbank.org/en/publication/poverty-prosperity-and-planet |access-date=24 October 2025}}</ref> ڪجهه ذريعن جو خيال آهي ته عالمي منڊيءَ ۾ چين جي وڌندڙ معاشي اثر رسوخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته [[برڪس]] (BRICS) جي ميمبر ملڪن جي عالمي حيثيت ۽ اثر ۾ مستقبل ۾ وڌيڪ واڌ اچي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Roy |first1=Pallavi |title=Economic growth, the UN and the Global South: an unfulfilled promise |journal=Third World Quarterly |date=2 July 2016 |volume=37 |issue=7 |pages=1284–1297 |doi=10.1080/01436597.2016.1154440 }}</ref> == گڏيل چئلينج == [[عالمي مسئلا|عالمي مسئلن]] مان اهي موضوع، جن تي ترقي پذير ملڪ گهڻو ڌيان ڏين ٿا، تن ۾ [[عولمگيريت]]، عالمي صحت جي حڪمراني، صحت، ۽ بيمارين جي روڪٿام جون ضرورتون شامل آهن. ان جي ابتڙ، ترقي يافته ملڪ اڪثر سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ ۾ جدت ۽ نون ايجادن جهڙن معاملن تي وڌيڪ ڌيان ڏين ٿا.<ref>{{cite journal|last1=Ager|first1=Alastair|last2=Yu|first2=Gary|last3=Hermosilla|first3=Sabrina|date=September 2012|title=Mapping the key issues shaping the landscape of global public health|journal=Global Public Health|volume=7|issue=sup1|pages=S16–S28|doi=10.1080/17441692.2012.679741|pmid=22765282}}</ref> گهڻن ترقي پذير ملڪن ۾ هيٺيون خاصيتون يا چئلينج عام طور موجود هوندا آهن:<ref name="UN2018">{{cite web |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldc-criteria.html |title=Criteria For Identification Of LDCs |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]], Development Policy and Analysis Division |access-date=2 March 2018 |date=4 March 2010 |archive-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620211438/https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldc-criteria.html |url-status=live}}</ref><ref name="Criteria">UN-OHRLLS {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20190725125957/http://unohrlls.org/about-ldcs/criteria-for-ldcs/ Criteria for Identification and Graduation of LDCs]}}.</ref> * [[غربت]] جون بلند شرحون – جن کي ٽن سالن جي اوسط [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) في فرد جي بنياد تي ماپيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن في فرد GNI (2018ع موجب) 1,025 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ هجي، ته ملڪ کي [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]] قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref name="Criteria" /> * [[انساني وسيلا|انساني وسيلن]] جي ڪمزوري – جنهن جو اندازو [[غذائيت]]، صحت، تعليم ۽ بالغن جي [[خواندگي]] جهڙن اشاريَن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي. * [[اقتصادي ڪمزوريءَ جو اشاريون]] (اڪانامڪ ولنربلٽي انڊيڪس) – جيڪو زرعي پيداوار جي غيراستحڪام، سامان ۽ خدمتن جي برآمد ۾ لاٿ چاڙهه، غيرروايتي معاشي سرگرمين جي اهميت، برآمدات جي مرڪزيت، ننڍڙي معيشت جي محدوديت، ۽ [[قدرتي آفت]]ن سبب بي گهر ٿيل آباديءَ جي تناسب جهڙن عنصرن تي ٻڌل هوندو آهي. انهن کان علاوه، ترقي پذير ملڪن کي ادائگين جي توازن (بيلنس آف پيمينٽس) جي بحران کي منهن ڏيڻ جو خطرو به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Camba-Crespo |first1=A. |last2=García-Solanes |first2=J. |last3=Torrejón-Flores |first3=F. |title=Current-account breaks and stability spells in a global perspective |journal=Applied Economic Analysis |date=7 July 2021 |volume=30 |issue=88 |pages=1–17 |doi=10.1108/AEA-02-2021-0029 |doi-access=free}}</ref> === شهري ڪچيون آباديون === {{Main|ڪچي آبادي}} [[گڏيل قومن جو انساني آبادي پروگرام]] (UN-Habitat) موجب، 2012ع ۾ ترقي پذير دنيا جي شهري آباديءَ مان لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو، يعني تقريباً 863 ملين ماڻهو، [[ڪچي آبادي|ڪچيون آباديون]] (سلمس) ۾ رهندا هئا.<ref name="UNHABITATswcr1213">{{cite web|title=State of the World's Cities Report 2012/2013: Prosperity of Cities|publisher=UNHABITAT|url=http://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/745habitat.pdf|access-date=4 October 2013|archive-date=4 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004233458/http://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/745habitat.pdf|url-status=live}}</ref> 2012ع ۾ ڪچين آبادين ۾ رهندڙ شهري آباديءَ جو تناسب [[سب سهارا آفريڪا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ (62 سيڪڙو) هو، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا]] (35 سيڪڙو)، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] (31 سيڪڙو) ۽ [[اوڀر ايشيا]] (28 سيڪڙو) هئا.<ref name="UNHABITATswcr1213" />{{rp|127}} يو اين-ھيبيٽيٽ جي رپورٽن موجب، ترقي پذير ملڪن جي شهري آباديءَ مان 43 سيڪڙو، جڏهن ته [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]]ن جي شهري آباديءَ مان 78 سيڪڙو ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهن ٿا.<ref name=grhs2003>[http://www.unhabitat.org/downloads/docs/grhs.2003.key.pdf The challenge of slums – Global report on Human Settlements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055009/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/grhs.2003.key.pdf |date=21 September 2013 }}, United Nations Habitat (2003)</ref> ڪچيون آباديون دنيا جي مختلف علائقن ۾ مختلف سببن جي ڪري وجود ۾ اچن ٿيون ۽ وڌنديون رهن ٿيون. انهن سببن ۾ تيز [[ڳوٺاڻن کان شهرن ڏانهن لڏپلاڻ]]، [[معاشي جمود]] ۽ اقتصادي بحران، بلند [[بيروزگاري]]، غربت، [[غيررسمي معيشت]]، زبردستي يا منصوبابنديءَ سان [[گيٽو]] بڻائڻ، ناقص شهري منصوبابندي، سياسي حالتون، قدرتي آفتون ۽ [[سماجي تڪرار]] شامل آهن.<ref name=whyslums>{{cite web |url=http://www.unhabitat.org/downloads/docs/4625_51419_GC%2021%20What%20are%20slums.pdf |title=What are slums and why do they exist? |archive-url=https://web.archive.org/web/20110206143558/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/4625_51419_GC%2021%20What%20are%20slums.pdf |archive-date=6 February 2011 |publisher=UN-Habitat |location=Kenya |date=April 2007}}</ref><ref>{{cite book |last1=Patton |first1=Carl V. |title=Spontaneous Shelter: International Perspectives and Prospects |date=1988 |publisher=Temple University Press |location=Philadelphia |isbn=978-0-87722-507-2}}{{pn|date=May 2025}}</ref><ref name=grhs2011>{{cite web |url=http://www.unhabitat.org/downloads/docs/GRHS.2003.2.pdf |title=Assessing Slums in the Development Context |publisher=United Nations Habitat Group |year=2011 |access-date=16 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140105025237/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/GRHS.2003.2.pdf |archive-date=5 January 2014}}</ref> مثال طور، جيئن غريب ملڪن ۾ آبادي وڌي ٿي، تيئن وڏي انگ ۾ ڳوٺاڻا ماڻهو شهرن ڏانهن لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نيون ڪچيون آباديون وجود ۾ اچن ٿيون.<ref name="Westra">{{cite journal |last=Westra |first=Richard |year=2011 |title=Renewing Socialist Development in the Third World |journal=Journal of Contemporary Asia |volume=41 |issue=4 |pages=519–543 |doi=10.1080/00472336.2011.610612}}</ref> ڪجهه شهرن ۾، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[سب سهارا آفريڪا]] جي ملڪن ۾، ڪچيون آباديون رڳو شهر جي ڪنڊائتن علائقن تائين محدود نه هونديون آهن، پر شهرن جي وڏي حصي تي پکڙيل هونديون آهن ۽ شهري آباديءَ جي وڏي حصي کي پنهنجي اندر شامل ڪنديون آهن. اهڙن شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن '''"ڪچي آبادين وارا شهر"''' (سلم سٽيز) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|title=Slum Cities and Cities with Slums" States of the World's Cities 2008/2009|publisher=UN-Habitat}}</ref> == موقعا == ترقي پذير ملڪن وٽ ڪيترائي اهڙا عنصر موجود آهن، جيڪي پائيدار معاشي ۽ سماجي ترقيءَ جا موقعا فراهم ڪري سگهن ٿا. انهن مان ڪجهه اهم هي آهن: * '''انساني سرمايو''' (ھيومن ڪيپيٽل) – تعليم يافته، صحتمند ۽ مهارت رکندڙ آبادي پيداوار وڌائڻ، جدت آڻڻ ۽ ڊگهي مدي واري معاشي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. * '''واپاري پاليسي''' (ٽريڊ پاليسي) – جن ملڪن واپار بابت وڌيڪ کليل ۽ گهٽ پابنديون رکندڙ پاليسيون اختيار ڪيون آهن، اهي عام طور انهن ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي، جن جون واپاري پاليسيون وڌيڪ محدود يا تحريف ٿيل رهيون آهن.<ref>{{cite journal |last=Harrison |first=Ann |title=Openness and Growth: A Time-series, Cross-country Analysis for Developing Countries |journal=Journal of Development Economics |volume=48 |issue=2 |date=1996 |pages=419–47 |doi=10.1016/0304-3878(95)00042-9 |bibcode=1996JDevE..48..419H |doi-access=free}}</ref> * '''سيڙپڪاري''' (انويسٽمينٽ) – ملڪي ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري معاشي واڌ ويجهه تي مثبت اثر وجهي ٿي. * '''تعليم''' – معياري تعليم انساني وسيلن جي صلاحيت وڌائي ٿي، جيڪا پيداوار، روزگار ۽ اقتصادي ترقيءَ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Verspoor |first=Adriaan |title=Pathways to Change: Improving the Quality of Education in Developing Countries |journal=World Bank Discussion Papers |volume=53}}</ref> * '''[[واپار لاءِ امداد]]''' (ايڊ فار ٽريڊ) – هي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 8 جي هدف 8.a.1 جو حصو آهي. ان جو مقصد ترقي پذير ملڪن کي واپار سان لاڳاپيل پروگرامن ۾ مدد فراهم ڪرڻ، واپار کي ترجيح ڏيڻ، واپاري صلاحيتن کي مضبوط ڪرڻ، واپاري ڪارڪردگي بهتر بنائڻ ۽ [[غربت]] گهٽائڻ آهي.<ref>{{cite web|title=Aid for Trade – Organisation for Economic Co-operation and Development|url=http://www.oecd.org/aidfortrade/|access-date=24 September 2020|website=www.oecd.org|language=en|archive-date=10 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910112200/https://www.oecd.org/aidfortrade/|url-status=live}}</ref> * '''عالمي ڀائيواري''' (گلوبل پارٽنرشپ) – [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 17 جي هڪ اهم شق، جيڪا ترقي پذير ملڪن لاءِ بين الاقوامي سيڙپڪاري، ٽيڪنالاجيءَ جي جدت، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ منصفاڻي واپار کي هٿي ڏيڻ لاءِ عالمي سهڪار جي حمايت ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=Goal 17: Partnerships for the Goals|url=https://www.globalgoals.org/17-partnerships-for-the-goals|access-date=25 September 2020|website=The Global Goals|language=en|archive-date=27 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927092335/https://www.globalgoals.org/17-partnerships-for-the-goals|url-status=live}}</ref> == ملڪن جون فهرستون == === بين الاقوامي مالياتي فنڊ موجب اُڀرندڙ ۽ ترقي پذير معيشتون === هيٺيان ملڪ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) جي ''World Economic Outlook Database'' موجب، {{as of|April 2023|alt=اپريل 2023ع}}، اُڀرندڙ ۽ ترقي پذير معيشتون شمار ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/groups-and-aggregates |title=World Economic Outlook, Database—WEO Groups and Aggregates Information, April 2023 |access-date=17 April 2023 |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416224423/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/groups-and-aggregates |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=18em}} *{{flag|Afghanistan}} *{{flag|Albania}} *{{flag|Algeria}} *{{flag|Angola}} *{{flag|Antigua and Barbuda}} *{{flag|Argentina}} *{{flag|Armenia}} *{{flag|Azerbaijan}} *{{flag|Bahamas}} *{{flag|Bahrain}} *{{flag|Bangladesh}} *{{flag|Barbados}} *{{flag|Belarus}} *{{flag|Belize}} *{{flag|Benin}} *{{flag|Bhutan}} *{{flag|Bolivia}} *{{flag|Bosnia and Herzegovina}} *{{flag|Botswana}} *{{flag|Brazil}} *{{flag|Brunei}} *{{flag|Burkina Faso}} *{{flag|Burundi}} *{{flag|Cambodia}} *{{flag|Cameroon}} *{{flag|Cape Verde}} *{{flag|Central African Republic}} *{{flag|Chad}} *{{flag|China}} *{{flag|Chile}} *{{flag|Colombia}} *{{flag|Comoros}} *{{flag|Democratic Republic of the Congo}} *{{flag|Republic of the Congo}} *{{flag|Costa Rica}} *{{flag|Djibouti}} *{{flag|Dominica}} *{{flag|Dominican Republic}} *{{flag|Ecuador}} *{{flag|Egypt}} *{{flag|El Salvador}} *{{flag|Equatorial Guinea}} *{{flag|Eritrea}} *{{flag|Eswatini|name=Eswatini (Swaziland)}} *{{flag|Ethiopia}} *{{flag|Fiji}} *{{flag|Gabon}} *{{flag|The Gambia}} *{{flag|Georgia (country)|name=Georgia}} *{{flag|Ghana}} *{{flag|Grenada}} *{{flag|Guatemala}} *{{flag|Guinea}} *{{flag|Guinea-Bissau}} *{{flag|Guyana}} *{{flag|Haiti}} *{{flag|Honduras}} *{{flag|Hungary}} *{{flag|India}} *{{flag|Indonesia}} *{{flag|Iran}} *{{flag|Iraq}} *{{flag|Ivory Coast}} *{{flag|Jamaica}} *{{flag|Jordan}} *{{flag|Kazakhstan}} *{{flag|Kenya}} *{{flag|Kiribati}} *{{flag|Kosovo}} *{{flag|Kuwait}} *{{flag|Kyrgyzstan}} *{{flag|Laos}} *{{flag|Lebanon}} *{{flag|Lesotho}} *{{flag|Liberia}} *{{flag|Libya}} *{{flag|Madagascar}} *{{flag|Malawi}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Maldives}} *{{flag|Mali}} *{{flag|Marshall Islands}} *{{flag|Mauritania}} *{{flag|Mauritius}} *{{flag|Mexico}} *{{flag|Federated States of Micronesia}} *{{flag|Moldova}} *{{flag|Mongolia}} *{{flag|Montenegro}} *{{flag|Morocco}} *{{flag|Mozambique}} *{{flag|Myanmar}} *{{flag|Namibia}} *{{flag|Nauru}} *{{flag|Nepal}} *{{flag|Nicaragua}} *{{flag|Niger}} *{{flag|Nigeria}} *{{flag|North Macedonia}} *{{flag|Oman}} *{{flag|Pakistan}} *{{flag|Palau}} *{{flag|Palestine}} *{{flag|Panama}} *{{flag|Papua New Guinea}} *{{flag|Paraguay}} *{{flag|Peru}} *{{flag|Philippines}} *{{flag|Poland}} *{{flag|Qatar}} *{{flag|Romania}} *{{flag|Russia}} *{{flag|Rwanda}} *{{flag|Saint Kitts and Nevis}} *{{flag|Saint Lucia}} *{{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} *{{flag|Samoa}} *{{flag|São Tomé and Príncipe}} *{{flag|Saudi Arabia}} *{{flag|Senegal}} *{{flag|Serbia}} *{{flag|Seychelles}} *{{flag|Sierra Leone}} *{{flag|Solomon Islands}} *{{flag|Somalia}} *{{flag|South Africa}} *{{flag|South Sudan}} *{{flag|Sri Lanka}} *{{flag|Sudan}} *{{flag|Suriname}} *{{flag|Syria}} *{{flag|Tajikistan}} *{{flag|Tanzania}} *{{flag|Thailand}} *{{flag|Timor-Leste}} *{{flag|Togo}} *{{flag|Tonga}} *{{flag|Trinidad and Tobago}} *{{flag|Tunisia}} *{{flag|Turkey}} *{{flag|Turkmenistan}} *{{flag|Tuvalu}} *{{flag|Uganda}} *{{flag|Ukraine}} *{{flag|United Arab Emirates}} *{{flag|Uruguay}} *{{flag|Uzbekistan}} *{{flag|Vanuatu}} *{{flag|Venezuela}} *{{flag|Vietnam}} *{{flag|Yemen}} *{{flag|Zambia}} *{{flag|Zimbabwe}} {{div col end}} '''اهي ملڪ جيڪي IMF جي فهرست ۾ شامل ناهن''' *{{flag|Abkhazia}} *{{flag|Cuba}} *{{flag|North Korea}} *{{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}} *{{flag|South Ossetia}} === ورلڊ بئنڪ موجب وڌيڪ آمدني وارا ملڪ (صرف ترقي پذير ملڪ) === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Antigua and Barbuda}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XN |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Bahamas}} * {{flag|Bahrain}} * {{flag|Barbados}} * {{flag|Brunei}} * {{flag|Chile}} * {{flag|Costa Rica}} * {{flag|Guyana}} * {{flag|Hungary}} * {{flag|Kuwait}} * {{flag|Nauru}} * {{flag|Oman}} * {{flag|Palau}} * {{flag|Panama}} * {{flag|Poland}} * {{flag|Qatar}} * {{flag|Romania}} * {{flag|Russia}} * {{flag|Saudi Arabia}} * {{flag|Seychelles}} * {{flag|St. Kitts and Nevis}} * {{flag|Trinidad and Tobago}} * {{flag|United Arab Emirates}} * {{flag|Uruguay}} {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب مٿئين وچولي آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Albania}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XT |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041102/https://data.worldbank.org/country/XT |url-status=live }}</ref> * {{flag|Algeria}} * {{flag|Argentina}} * {{flag|Armenia}} * {{flag|Azerbaijan}} * {{flag|Belarus}} * {{flag|Belize}} * {{flag|Bosnia and Herzegovina}} * {{flag|Botswana}} * {{flag|Brazil}} * {{flag|Cape Verde}} * {{flag|China}} * {{flag|Colombia}} * {{flag|Cuba}} * {{flag|Dominica}} * {{flag|Dominican Republic}} * {{flag|Ecuador}} * {{flag|El Salvador}} * {{flag|Equatorial Guinea}} * {{flag|Fiji}} * {{flag|Gabon}} * {{flag|Georgia}} * {{flag|Grenada}} * {{flag|Guatemala}} * {{flag|Indonesia}} * {{flag|Iraq}} * {{flag|Iran, Islamic Rep.}} * {{flag|Jamaica}} * {{flag|Jordan}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Kazakhstan}} * {{flag|Kosovo}} * {{flag|Libya}} * {{flag|Malaysia}} * {{flag|Maldives}} * {{flag|Marshall Islands}} * {{flag|Mauritius}} * {{flag|Mexico}} * {{flag|Micronesia, Fed. Sts.}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Moldova}} * {{flag|Mongolia}} * {{flag|Montenegro}} * {{flag|North Macedonia}} * {{flag|Paraguay}} * {{flag|Peru}} * {{flag|Philippines}}<ref>{{cite news |last1=Cigaral |first1=Ian Nicolas P. |title=Philippines reaches upper-middle income status, World Bank says |url=https://business.inquirer.net/598325/philippines-reaches-upper-middle-income-status-world-bank-says |access-date=1 July 2026 |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=1 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260701201858/https://business.inquirer.net/598325/philippines-reaches-upper-middle-income-status-world-bank-says |archive-date=1 July 2026 |url-status=live}}</ref> * {{flag|Samoa}} * {{flag|Serbia}} * {{flag|South Africa}} * {{flag|Sri Lanka}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|St. Lucia}} * {{flag|St. Vincent and the Grenadines}} * {{flag|Suriname}} * {{flag|Thailand}} * {{flag|Tonga}} * {{flag|Turkey}} * {{flag|Turkmenistan}} * {{flag|Tuvalu}} * {{flag|Ukraine}} * {{flag|Vietnam}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب هيٺئين وچولي آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Angola}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XN |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Bangladesh}} * {{flag|Benin}} * {{flag|Bhutan}} * {{flag|Bolivia}} * {{flag|Cambodia}} * {{flag|Cameroon}} * {{flag|Comoros}} * {{flag|Congo, Rep.}} * {{flag|Djibouti}} * {{flag|Egypt}} * {{flag|Eswatini}} * {{flag|Ghana}} * {{flag|Guinea}} * {{flag|Haiti}} * {{flag|Honduras}} * {{flag|India}} * {{flag|Ivory Coast}} * {{flag|Kenya}} * {{flag|Kiribati}} * {{flag|Kyrgyzstan}} * {{flag|Laos}} * {{flag|Lebanon}} * {{flag|Lesotho}} * {{flag|Mauritania}} * {{flag|Morocco}} * {{flag|Myanmar}} * {{flag|Namibia}} * {{flag|Nepal}} * {{flag|Nicaragua}} * {{flag|Nigeria}} * {{flag|Pakistan}} * {{flag|Papua New Guinea}} * {{flag|São Tomé and Príncipe}} * {{flag|Senegal}} * {{flag|Solomon Islands}} * {{flag|Tajikistan}} * {{flag|Tanzania}} * {{flag|Timor-Leste}} * {{flag|Togo}}<ref>https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}</ref> * {{flag|Tunisia}} * {{flag|Uzbekistan}} * {{flag|Vanuatu}} * {{flag|Venezuela}} * {{flag|West Bank and Gaza}} * {{flag|Zambia}} * {{flag|Zimbabwe}} {{div col end}} === ورلڊ بئنڪ موجب گهٽ آمدني وارا ملڪ === {{div col|colwidth=18em}} * {{flag|Afghanistan}}<ref>{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XM |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}</ref> * {{flag|Burkina Faso}} * {{flag|Burundi}} * {{flag|Central African Republic}} * {{flag|Chad}} * {{flag|Congo, Dem. Rep.}} * {{flag|Eritrea}} * {{flag|Ethiopia}} * {{flag|Gambia}} * {{flag|Guinea-Bissau}} * {{flag|Liberia}} * {{flag|Madagascar}} * {{flag|Malawi}} * {{flag|Mali}} * {{flag|Mozambique}} * {{flag|Niger}} * {{flag|North Korea}} * {{flag|Rwanda}} * {{flag|Sierra Leone}} * {{flag|Somalia}} * {{flag|South Sudan}} * {{flag|Sudan}} * {{flag|Syria}} * {{flag|Uganda}} * {{flag|Yemen}} {{div col end}} === اهي ملڪ ۽ علائقا جيڪي ترقي يافته معيشتن جي درجي ۾ شامل ٿيا === ڊسمبر 1979ع ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) پنهنجي "[[ترقي يافته ملڪ|صنعتي ملڪن]]" جي درجيبنديءَ ۾ ترميم ڪندي هيٺين "وڌيڪ ترقي يافته [[ابتدائي معاشي شعبو|ابتدائي پيداوار ڪندڙ]]" ملڪن کي شامل ڪيو: [[آسٽريليا]]، [[فنلينڊ]]، [[آئيس لينڊ]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[آئرلينڊ جي جمهوريه|آئرلينڊ]] ۽ [[اسپين]].<ref>{{cite book |last=Artis |first=M. J. |title=World Economic and Financial Surveys, 1988: Staff Studies for World Economic Outlook |date=1 January 1988 |publisher=[[International Monetary Fund]] |location=Washington, D.C. |isbn=978-1-4519-4367-2 |page=35 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781451943672/ch01.xml |access-date=15 April 2026 |chapter=I: How Accurate Is the World Economic Outlook? A Post Mortem on Short-Term Forecasting at the International Monetary Fund}}</ref><ref>{{cite book |last=Blöndal |first=Gísli |title=Fiscal Policy in the Smaller Industrial Countries, 1972-82 |date=15 March 1986 |publisher=International Monetary Fund |location=Washington, D.C |isbn=978-0-939934-53-9 |page=3 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9780939934539/ch001.xml |access-date=15 April 2026 |chapter=1 The Smaller Industrial Countries}}</ref><ref name="IMF 1979">{{cite web |title=International Monetary Fund Annual Report 1979 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781616351915/9781616351915.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=11, 21 |date=3 September 1979}}</ref> ان کان اڳ، صنعتي ملڪن جي فهرست صرف [[جي-7]] جي وڏين معيشتن ([[ڪينيڊا]]، [[فرانس]]، [[اٽلي]]، [[جاپان]]، [[برطانيا]]، [[آمريڪا]] ۽ [[اولهه جرمني]]) سان گڏ [[آسٽريا]]، [[بيلجيم]]، [[ڊينمارڪ]]، [[لگزمبرگ]]، [[نيدرلينڊ]]، [[ناروي]]، [[سوئيڊن]] ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] تائين محدود هئي.<ref name="IMF 1979" /> [[يونان]] ۽ [[پورچوگال]] کي آڪٽوبر 1989ع ۾ صنعتي ملڪن جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو،<ref name="IMF 1989">{{cite book |title=World Economic Outlook, October 1989 |date=January 1989 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781451944433/9781451944433.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |page=67 |isbn=978-1-4519-4443-3 }}</ref> جڏهن ته مئي 1997ع ۾ [[چار ايشيائي ٽائيگر]] معيشتن ۽ [[اسرائيل]] کي شامل ڪرڻ سان هن گروهه جو نالو تبديل ڪري '''[[ترقي يافته معيشت]]ون''' (Advanced Economies) رکيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سڀني معيشتن ۾ پيداوار واري شعبي ۾ روزگار جو حصو گهٽجندو پئي ويو.<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, May 1997 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781557756480/9781557756480.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |page=4 |date=15 May 1997}}</ref> هيٺ انهن ملڪن ۽ علائقن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪي تاريخي طور ترقي پذير سمجهيا ويندا هئا، پر هاڻي IMF طرفان ترقي يافته معيشتن (ترقي يافته ملڪ ۽ علائقا) جي فهرست ۾ شامل آهن: * {{flag|Australia}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Finland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Iceland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979"/> * {{flag|Ireland}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|New Zealand}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Spain}} (1979ع کان)<ref name="IMF 1979" /> * {{flag|Greece}} (1989ع کان)<ref name="IMF 1989" /> * {{flag|Portugal}} (1989ع کان)<ref name="IMF 1989" /> * {{flag|East Germany}} (1990ع ۾ [[جرمني]] جو حصو بڻيو)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Hong Kong}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/weo0598/pdf/0598sta.pdf |title=IMF Advanced Economies List. World Economic Outlook, May 1998, p. 134 |access-date=15 January 2014 |archive-date=18 August 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000818233010/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/weo0598/pdf/0598sta.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Israel}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Singapore}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|South Korea}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/> * {{flag|Taiwan}} (1997ع کان)<ref name="IMF 1997"/><ref>تائيوان جي حيثيت تڪراري آهي؛ گڏيل قومن جا گهڻا ميمبر ملڪ [[چين]] جي تائيوان تي خودمختياري کي تسليم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ [[چين جي جمهوريه]] سان غيرسفارتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا. ڏسو: [[Foreign relations of Taiwan]].</ref> * {{flag|Cyprus}} (2001ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/pdf/append.pdf |title=World Economic Outlook, April 2001, p.157 |access-date=15 January 2014 |archive-date=13 September 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010913073731/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/pdf/append.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Slovenia}} (2007ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/pdf/statappx.pdf |title=World Economic Outlook, April 2007, p.204 |access-date=15 January 2014 |archive-date=5 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105062023/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/pdf/statappx.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Malta}} (2008ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2008, p.236 |access-date=15 January 2014 |archive-date=16 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516113641/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Czech Republic}} (2009ع کان)<ref name="IMF 2009">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2009, p.184 |access-date=15 January 2014 |archive-date=14 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114113955/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Slovakia}} (2009ع کان)<ref name="IMF 2009"/> * {{flag|Estonia}} (2011ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2011, p.172 |access-date=15 January 2014 |archive-date=6 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506073614/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Latvia}} (2014ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf |title=World Economic Outlook, April 2014, p.160 |access-date=21 May 2014 |archive-date=8 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408225045/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Lithuania}} (2015ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/pdf/text.pdf |title=World Economic Outlook, April 2015, p.48 |access-date=11 April 2015 |archive-date=13 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150413200149/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/pdf/text.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Croatia}} (2023ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, April 2023 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9798400224119/CH005.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=116, 121 |date=11 April 2023}}</ref> * {{flag|Bulgaria}} (2026ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, April 2026; Statistical Appendix |url=https://www.imf.org/-/media/files/publications/weo/2026/april/english/statsappendix.pdf |publisher=International Monetary Fund |access-date=3 May 2026 |location=Washington, D.C. |pages=92, 99 |date=14 April 2026}}</ref> '''هيٺين پنجن معيشتن بابت، ترقي يافته معيشت طور درج ٿيڻ کان اڳ سندن ترقياتي حيثيت بابت ڊيٽا موجود ناهي:''' * {{flag|San Marino}} (2012ع کان)<ref>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, October 2012, p.180 |access-date=4 August 2016 |archive-date=20 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020230354/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Macau}} (2016ع کان)<ref name="IMF 2016">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2016, p.148 |access-date=25 June 2016 |archive-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417162308/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}</ref> * {{flag|Puerto Rico}} (2016ع کان)<ref name="IMF 2016"/> * {{flag|Andorra}} (2021ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, October 2021 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781513577524/ch004.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=83, 89 |date=12 October 2021}}</ref> * {{flag|Liechtenstein}} (2025ع کان)<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook, October 2025 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9798229023948/CH004.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=97, 104 |date=14 October 2025}}</ref> === نوان صنعتي ملڪ === هيٺيان ڏهه ملڪ '''[[نوان صنعتي ملڪ]]''' (Newly Industrialized Countries) جي درجيبندي ۾ شامل آهن. انهن ملڪن جون معيشتون اڃا ترقي يافته ملڪن جي درجي تائين نه پهتيون آهن، پر معاشي اشاريَن جي لحاظ کان اهي ٻين ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن کان وڌيڪ تيزيءَ سان ترقي ڪري چڪيون آهن: {{div col|colwidth=15em}} *{{flag|Brazil}} *{{flag|China}} *{{flag|India}} *{{flag|Indonesia}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Mexico}} *{{flag|Philippines}} *{{flag|South Africa}} *{{flag|Thailand}} *{{flag|Turkey}} {{div col end}} === برڪس ملڪ === هيٺيان ڏهه ملڪ '''[[اُڀرندڙ منڊيون|اُڀرندڙ منڊين]]''' (Emerging Markets) جي گروهه سان تعلق رکن ٿا ۽ گڏجي [[برڪس]] (BRICS) تنظيم جو حصو آهن: * {{flag|Brazil}} (2006ع کان) * {{flag|Russia}} (2006ع کان) * {{flag|India}} (2006ع کان) * {{flag|China}} (2006ع کان) * {{flag|South Africa}} (2010ع کان) * {{flag|Egypt}} (2024ع کان) * {{flag|Ethiopia}} (2024ع کان) * {{flag|Iran}} (2024ع کان) * {{flag|United Arab Emirates}} (2024ع کان) * {{flag|Indonesia}} (2025ع کان) == سماج ۽ ثقافت == === ميڊيا ۾ پيشڪش === اولهه جي ميڊيا اڪثر ترقي پذير ملڪن جي هڪ عام ۽ يڪطرفي تصوير پيش ڪندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري [[ميڊيا جو تعصب|ميڊيا جي تعصب]] تي ٻڌل هوندي آهي. [[عوامي ميڊيا]] جا ادارا اڪثر [[غربت]] ۽ ٻين منفي پهلوئن تي غيرمتناسب ڌيان ڏيندا آهن. اهڙي قسم جي رپورٽنگ جي نتيجي ۾ ترقي پذير ملڪن بابت هڪ غالب تاثر پيدا ٿيو آهي، جنهن موجب ''[[عالمي ڏکڻ|عالمي ڏکڻ]]'' کي مغربي قدرن ۽ معيارن جي مقابلي ۾ سماجي، معاشي ۽ سياسي طور پٺتي پيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|title=Dependency Theory: A Useful Tool for Analyzing Global Inequalities Today?|url=https://www.e-ir.info/2016/11/23/dependency-theory-a-useful-tool-for-analyzing-global-inequalities-today/|access-date=21 February 2020|website=E-International Relations|date=23 November 2016|language=en-US|archive-date=2 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002023728/https://www.e-ir.info/2016/11/23/dependency-theory-a-useful-tool-for-analyzing-global-inequalities-today/|url-status=live}}</ref> عوامي ميڊيا جو ڪردار اڪثر [[اتر–ڏکڻ ورهاست|عالمي اتر]] ۽ [[عالمي ڏکڻ]] جي وچ ۾ فرق کي نمايان ڪري ٿو، ۽ ڪيترن محققن جي نظر ۾ اهو ان ورهاست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۾ به ڪردار ادا ڪري ٿو. عوامي ميڊيا ان ڳالهه تي پڻ اثرانداز ٿيندي آهي ته ترقي پذير ملڪن جا ماڻهو ڪهڙي قسم جي معلومات حاصل ڪن ٿا. خبرون گهڻو ڪري ترقي يافته ملڪن بابت هونديون آهن، جنهن سبب معلومات جي وهڪري ۾ عدم توازن پيدا ٿيندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Philo |first1=Greg |title=An unseen world: How the media portrays the poor |journal=The UNESCO Courier |date=November 2001 |volume=54 |issue=11 |pages=44–46 |id={{ProQuest|207594362}} |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000124294.locale=en |access-date=16 July 2022 |archive-date=16 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220716164506/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000124294.locale=en |url-status=live }}</ref> نتيجي طور، ترقي پذير ملڪن جا رهواسي ٻين ترقي پذير ملڪن بابت محدود معلومات حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته ترقي يافته ملڪن بابت کين گهڻي مقدار ۾ خبرون ۽ رپورٽون ملنديون آهن. == پڻ ڏسو == * [[نوآباديات]] * [[ترقي يافته ملڪ]] * [[معاشي معجزو]] * [[بين الاقوامي ترقي]] * [[زرعي سڌارا]] * [[في بالغ فرد دولت موجب ملڪن جي فهرست]] * [[ترقي پذير ملڪن مان عورت لڏپلاڻ ڪندڙ مزدور]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Library resources box}} * {{Wikiquote-inline}} {{Global economic classifications}} {{South-South}} {{Authority control}} [[زمرو:گهٽ ترقي وارا ملڪ]] [[زمرو:انساني ترقي]] [[زمرو:معاشي جاگرافي]] [[زمرو:انساني جاگرافي]] [[زمرو:معاشي ترقي|ملڪ]] [[زمرو:معاشي اصطلاحون]] [[زمرو:سياسي اصطلاحون]] [[زمرو:معاشي گلوبلائزيشن]] [[زمرو:جاگرافيائي اصطلاحون]] [[زمرو:بين الاقوامي ترقي|ملڪ]] [[زمرو:انساني ترقي جو انڊيڪس]] [[زمرو:سياسي توهين آميز اصطلاح]] [[زمرو:معاشي لحاظ کان ملڪن جي درجي بندي]] [[زمرو:درجابندي]] [[زمرو:درجا بندي بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پائيدار ترقي]] [[زمرو:سامراجيت جا اڀياس]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:گلوبلائزيشن]] [[زمرو:معاشيات]] [[زمرو:سويڊن جي تاريخ]] [[زمرو:جاگرافي]] [[زمرو:انساني ترقي]] [[زمرو:انساني جاگرافي]] 9hk7imx5nh8w79ekybc4n6ff5f6t5pq 0 41311 400719 123192 2026-08-04T01:25:13Z Intisar Ali 8681 /* */ 400719 wikitext text/x-wiki '''منگلي''' يا '''هٿ ڇٽ''' سنڌي عورتن جي روايتي هٿ جي زيورن مان هڪ آهي. هي زيور عام طور پنجن منڊين تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي سنهين زنجيرن وسيلي هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هونديون آهن. اهي زنجيرون وري هٿ جي کلائيءَ تي ٻڌجندڙ هڪ پٽي سان ڳنڍيل هونديون آهن، جنهن کي ''ٻانهن پٽو'' چيو ويندو آهي. هي زيور هٿ جي پٺيءَ کي سينگاريندو آهي ۽ خاص طور شادين، عيدن، ثقافتي تقريبن ۽ ٻين خوشين جي موقعن تي پاتو ويندو آهي.<ref>{رسالو: سرتيون؛ مضمون: سنڌي زيور؛ از: زيڊ اي شيخ؛ جون 1995؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو}</ref> منگلي يا هٿ ڇٽ سنڌ جي روايتي زيورن جي هڪ اهم صنف مڃي وڃي ٿي. سنڌي زيورن جي روايت ۾ ان جا مختلف نالا ۽ صورتون ملن ٿيون، جن مان ''منگليون'' ۽ ''هٿ گجريون'' پڻ مشهور آهن. ماضيءَ ۾ هي زيور گهڻو ڪري سون يا چانديءَ مان تيار ڪيو ويندو هو، جڏهن ته هاڻوڪي دور ۾ ان جا مصنوعي ڌاتن ۽ ٻين مواد مان ٺهيل نمونا پڻ عام آهن. هي زيور سنڌ جي ثقافتي ورثي ۽ روايتي عورتاڻن سينگارن جو اهم حصو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Crafts of Sindh |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Crafts_of_Sindh |access-date=4 August 2026}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} q8v0xdvfz31sw5lo6gpl9rwdn2p5h9j 0 41527 400599 400395 2026-08-03T16:34:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 400599 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڌيءَ؛ عورت جي اولاد}} [[فائل:Doddy4GenerationsAug1931A.jpg|250px|thumb|1931ع ۾ چئن نسلن جي [[ماءُ|مائرن]] ۽ ڌيئرن جي تصوير]] [[فائل:Self-portrait_of_Constance_Mayer_with_her_father.jpg|thumb|250px|پئر ميئر پنهنجي ڌيءَ [[ڪانسٽانس ميئر]] سان، جيڪا تصوير ڪانسٽانس ميئر پاڻ ٺاهي هئي.]] '''ڌيءَ''' عورت جي [[اولاد]] هوندي آهي؛ يعني اهڙي [[ڇوڪري]] يا [[عورت]] جيڪا پنهنجي [[والدين]] سان ان رشتي ۾ هجي. '''ڌيئپ''' ڪنهن جي ڌيءَ هجڻ جي حالت، حيثيت يا خصوصيت کي چيو ويندو آهي. ان جو مذڪر هم منصب [[پٽ]] آهي. ساڳي اصطلاح کي مختلف شعبن ۾ گروهن يا عنصرن جي پاڻ ۾ لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به استعمال ڪيو ويندو آهي. حياتياتي لحاظ کان ڌيءَ [[پهريون درجو مائٽ|پهرين درجي جي مائٽن]] مان شمار ٿيندي آهي. "ڌيءَ" جو لفظ عورتي نسل يا [[نسبي رشتو|نسبي اولاد]] جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن وڏن طرفان محبت ۽ شفقت جي اظهار لاءِ به هي لفظ استعمال ڪيو ويندو آهي. [[پدرشاهي]] سماجن ۾ ڌيئرن کي گهڻن موقعن تي پٽن جي ڀيٽ ۾ مختلف يا گهٽ خانداني حق ملندا آهن. ڪي خاندان ڌيئرن جي ڀيٽ ۾ پٽن کي ترجيح ڏيندا آهن، جنهن سبب ڪجهه هنڌن تي [[نياڻيءَ جو قتل]] جهڙيون رسمون به ڏسڻ ۾ آيون آهن.<ref>{{Cite journal |jstor = 2760461|doi = 10.2307/2760461|title = Burning Widows, Burning Brides: The Perils of Daughterhood in India|year = 1988|last1 = Stein|first1 = Dorothy|journal = Pacific Affairs|volume = 61|issue = 3|pages = 465–485}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ رواج آهي ته ڌيءَ جي شادي وقت سندس مڙس [[ڪنوار ڀاڙو]] ادا ڪندو آهي، جڏهن ته ان جي ابتڙ ڪجهه سماجن ۾ ڌيءَ جا والدين گهوٽ کي رقم يا ملڪيت ڏيندا آهن، جنهن کي [[ڏاج]] چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Dowry |url=https://www.britannica.com/topic/dowry |access-date=2026-04-25 |website=Britannica}}</ref> [[فائل:Table of Consanguinity showing degrees of relationship.svg|upright=1.1|right|thumb|نسبي رشتن جي جدول، جنهن ۾ هر خاني ڀرسان ڏنل انگ لاڳاپيل شخص سان رشتيداريءَ جو درجو ظاهر ڪري ٿو.]] [[فائل:Photograph of Betty Ford with Daughter, Susan Ford - NARA - 186845.tif|thumb|آمريڪا جي خاتون اول [[بيٽي فورڊ]] پنهنجي ڌيءَ [[سوزن فورڊ]] سان]] مونث اولاد ۾ شامل عورت يا ڇوڪري.ساڳئي حيثيت وارو مذڪر اولاد ۾ پٽ سڏبو آهي. قديم ھندوستان ۾ گهڻو ڪري سڀني وٿ چوپايو مال هوندو هو. تنهنڪري پهريون گهر جو ڪم هو چوپائي مال جي نگاهه ڪرڻ، ۽ کير ڏهڻ. سنسڪرت ”دهتر“ (ڌيءَ، پارسي ”دختر“ ۽ انگريزي) ”ڊاٽر“ (Daughter) جو ڌاتو يا بنياد آهي ”دَهه“ (Duh) معنيٰ ”ڏهڻ“ – آڳاٽن سڀني آرين جي گهرن ۾ گاين، مينهن ۽ ٻڪرين وغيره جي ڏهڻ جو ڪم نياڻين تي رکيل هوندو هو.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page22.html}} </ref> == سماجي تاثر == [[آمريڪا]] ۾ هر 100 ڌيئرن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 105 پٽ ڄمندا آهن، ۽ اها پيدائشي شرح 18هين صديءَ کان قدرتي شرح طور برقرار رهي آهي. آمريڪا ۾ جيڪي والدين ٻار [[ٻار جي گود وٺڻ|گود وٺڻ]] چاهين ٿا، انهن ۾ ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ ڇوڪرين کي گود وٺڻ لاءِ معمولي وڌيڪ ترجيح ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baccara |first1=Mariagiovanna |last2=Collard-Wexler |first2=Allan |last3=Felli |first3=Leonardo |last4=Yariv |first4=Leeat |date=November 2013 |title=Child adoption matching: preferences for gender and race |url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/54258/ |journal=LSE Research Online |pages=1 |access-date=23 July 2021}}</ref> اهڙين [[زرخيزي ڪلينڪ]]ن ۾، جتي ٻار جي جنس بابت ترجيح ڏيڻ ممڪن هوندي آهي، اتي به پٽن جي ڀيٽ ۾ ڌيئرن کي وڌيڪ پسند ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2010/07/the-end-of-men/308135/|title=The End of Men|first=Hanna|last=Rosin|date=8 June 2010|website=theatlantic.com}}</ref> مختلف [[ابراهيمي مذهب]]ن جي روايتن موجب، [[لولوا]] کي دنيا جي پهرين ڌيءَ سمجهيو ويندو آهي.<ref>Cole, Andrew. "Jewish Apocrypha and Christian Epistemologies of the Fall: The Dialogi of Gregory the Great and the Old Saxon Genesis." Rome and the North: The Early Reception of Gregory the Great in Germanic Europe: 157-188</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{رشتا}} {{Commons|Daughters}} {{سنڌي مٽي مائٽي ۽ سمٻنڌ}} [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:زائفون]] [[زمرو:رشتا]] nmhm1wb2xv3ulqa9si92490z0nhf8k0 400602 400599 2026-08-03T16:36:46Z Intisar Ali 8681 400602 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڌيءَ؛ عورت جي اولاد}} [[فائل:Doddy4GenerationsAug1931A.jpg|250px|thumb|1931ع ۾ چئن نسلن جي [[ماءُ|مائرن]] ۽ ڌيئرن جي تصوير]] [[فائل:Self-portrait_of_Constance_Mayer_with_her_father.jpg|thumb|250px|پئر ميئر پنهنجي ڌيءَ [[ڪانسٽانس ميئر]] سان، جيڪا تصوير ڪانسٽانس ميئر پاڻ ٺاهي هئي.]] '''ڌيءَ''' عورت جي [[اولاد]] هوندي آهي؛ يعني اهڙي [[ڇوڪري]] يا [[عورت]] جيڪا پنهنجي [[والدين]] سان ان رشتي ۾ هجي. '''ڌيئپ''' ڪنهن جي ڌيءَ هجڻ جي حالت، حيثيت يا خصوصيت کي چيو ويندو آهي. ان جو مذڪر هم منصب [[پٽ]] آهي. ساڳي اصطلاح کي مختلف شعبن ۾ گروهن يا عنصرن جي پاڻ ۾ لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به استعمال ڪيو ويندو آهي. حياتياتي لحاظ کان ڌيءَ [[پهريون درجو مائٽ|پهرين درجي جي مائٽن]] مان شمار ٿيندي آهي. "ڌيءَ" جو لفظ عورتي نسل يا [[نسبي رشتو|نسبي اولاد]] جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن وڏن طرفان محبت ۽ شفقت جي اظهار لاءِ به هي لفظ استعمال ڪيو ويندو آهي. [[پدرشاهي]] سماجن ۾ ڌيئرن کي گهڻن موقعن تي پٽن جي ڀيٽ ۾ مختلف يا گهٽ خانداني حق ملندا آهن. ڪي خاندان ڌيئرن جي ڀيٽ ۾ پٽن کي ترجيح ڏيندا آهن، جنهن سبب ڪجهه هنڌن تي [[نياڻيءَ جو قتل]] جهڙيون رسمون به ڏسڻ ۾ آيون آهن.<ref>{{Cite journal |jstor = 2760461|doi = 10.2307/2760461|title = Burning Widows, Burning Brides: The Perils of Daughterhood in India|year = 1988|last1 = Stein|first1 = Dorothy|journal = Pacific Affairs|volume = 61|issue = 3|pages = 465–485}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ رواج آهي ته ڌيءَ جي شادي وقت سندس مڙس [[ڪنوار ڀاڙو]] ادا ڪندو آهي، جڏهن ته ان جي ابتڙ ڪجهه سماجن ۾ ڌيءَ جا والدين گهوٽ کي رقم يا ملڪيت ڏيندا آهن، جنهن کي [[ڏاج]] چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Dowry |url=https://www.britannica.com/topic/dowry |access-date=2026-04-25 |website=Britannica}}</ref> [[فائل:Table of Consanguinity showing degrees of relationship.svg|upright=1.1|right|thumb|نسبي رشتن جي جدول، جنهن ۾ هر خاني ڀرسان ڏنل انگ لاڳاپيل شخص سان رشتيداريءَ جو درجو ظاهر ڪري ٿو.]] [[فائل:Photograph of Betty Ford with Daughter, Susan Ford - NARA - 186845.tif|thumb|آمريڪا جي خاتون اول [[بيٽي فورڊ]] پنهنجي ڌيءَ [[سوزن فورڊ]] سان]] مونث اولاد ۾ شامل عورت يا ڇوڪري.ساڳئي حيثيت وارو مذڪر اولاد ۾ پٽ سڏبو آهي. قديم ھندوستان ۾ گهڻو ڪري سڀني وٿ چوپايو مال هوندو هو. تنهنڪري پهريون گهر جو ڪم هو چوپائي مال جي نگاهه ڪرڻ، ۽ کير ڏهڻ. سنسڪرت ”دهتر“ (ڌيءَ، پارسي ”دختر“ ۽ انگريزي) ”ڊاٽر“ (Daughter) جو ڌاتو يا بنياد آهي ”دَهه“ (Duh) معنيٰ ”ڏهڻ“ – آڳاٽن سڀني آرين جي گهرن ۾ گاين، مينهن ۽ ٻڪرين وغيره جي ڏهڻ جو ڪم نياڻين تي رکيل هوندو هو.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page22.html}} </ref> == سماجي تاثر == [[آمريڪا]] ۾ هر 100 ڌيئرن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 105 پٽ ڄمندا آهن، ۽ اها پيدائشي شرح 18هين صديءَ کان قدرتي شرح طور برقرار رهي آهي. آمريڪا ۾ جيڪي والدين ٻار [[ٻار جي گود وٺڻ|گود وٺڻ]] چاهين ٿا، انهن ۾ ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ ڇوڪرين کي گود وٺڻ لاءِ معمولي وڌيڪ ترجيح ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baccara |first1=Mariagiovanna |last2=Collard-Wexler |first2=Allan |last3=Felli |first3=Leonardo |last4=Yariv |first4=Leeat |date=November 2013 |title=Child adoption matching: preferences for gender and race |url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/54258/ |journal=LSE Research Online |pages=1 |access-date=23 July 2021}}</ref> اهڙين [[زرخيزي ڪلينڪ]]ن ۾، جتي ٻار جي جنس بابت ترجيح ڏيڻ ممڪن هوندي آهي، اتي به پٽن جي ڀيٽ ۾ ڌيئرن کي وڌيڪ پسند ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2010/07/the-end-of-men/308135/|title=The End of Men|first=Hanna|last=Rosin|date=8 June 2010|website=theatlantic.com}}</ref> مختلف [[ابراهيمي مذهب]]ن جي روايتن موجب، [[لولوا]] کي دنيا جي پهرين ڌيءَ سمجهيو ويندو آهي.<ref>Cole, Andrew. "يهودي اپاڪرفا ۽ زوال بابت عيسائي فڪري نظرين: گريگوري اعظم جي ڊيالاگي ۽ پراڻي سيڪسن جينيسس؛ روم ۽ اتر: جرماني يورپ ۾ گريگوري اعظم جي تعليمات جي شروعاتي قبوليت: 157-188</ref> == ادب ۾ ڌيئرون == ادب ۾ ڌيءَ جو ڪردار هڪ اهم موضوع رهيو آهي، خاص طور تي خانداني لاڳاپن ۽ جنس جي بنياد تي سماجي ڪردارن جي حوالي سان. ٻارن ۽ سندن والدين جي وچ ۾ لاڳاپن جي پيشڪش وسيلي پڙهندڙ اهو سمجهي سگهن ٿا ته والدين جي پرورش جو انداز ٻار جي شخصيت ۽ ڪردار جي واڌ ويجهه تي ڪيئن اثرانداز ٿيندو آهي. ادب ۾ اهڙيون ڪيتريون ئي مشهور ڌيئرون ملن ٿيون، جن جي شخصيت ۽ ڪردار جي اوسر سندن والدين کان گهڻو متاثر ٿي آهي.<ref>{{Cite news|url=http://mentalfloss.com/article/57128/30-best-parents-literature|title=30 of the Best Parents in Literature|date=2016-01-11|access-date=2018-04-29|language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ! ڌيءَ ! والدين ! ناول ! ليکڪ ! سال |- |[[ايلزبيٿ بينيٽ]] |مسٽر بينيٽ ۽ مسز بينيٽ (ڄائي گارڊينر) |''[[غرور ۽ تعصب]]'' |[[جين آسٽن]] |1813 |- |[[جو مارچ]] |مارمي مارچ |''[[ننڍڙيون عورتون]]'' |[[لوئيسا مي الڪاٽ]] |1868 |- |فرينسي نولن |جاني نولن ۽ ڪيٽي نولن |''[[A Tree Grows in Brooklyn]]'' |[[بيٽي سمٿ]] |1943 |- |[[اسڪاوٽ فنچ]] |اٽيڪس فنچ |''[[هڪ ماڪنگ برڊ کي مارڻ]]'' |[[هارپر لي]] |1960 |- |[[ميگ مري]] |ايلڪس مري ۽ ڪيٽ مري |''[[A Wrinkle in Time]]'' |[[ميڊيلين لئنگل]] |1962 |- |[[آسٽرڊ ميگنسن]] |انگريڊ ميگنسن ۽ ڪلائوس اينڊرس |''[[White Oleander]]'' |[[جينيٽ فچ]] |1999 |} == حوالا == {{حوالا}} {{رشتا}} {{Commons|Daughters}} {{سنڌي مٽي مائٽي ۽ سمٻنڌ}} [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:زائفون]] [[زمرو:رشتا]] oezmkrf41hjqyl2a8cbvmp4onem82jo 400605 400602 2026-08-03T16:39:46Z Intisar Ali 8681 400605 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڌيءَ؛ عورت جي اولاد}} [[فائل:Doddy4GenerationsAug1931A.jpg|250px|thumb|1931ع ۾ چئن نسلن جي [[ماءُ|مائرن]] ۽ ڌيئرن جي تصوير]] [[فائل:Self-portrait_of_Constance_Mayer_with_her_father.jpg|thumb|250px|پئر ميئر پنهنجي ڌيءَ [[ڪانسٽانس ميئر]] سان، جيڪا تصوير ڪانسٽانس ميئر پاڻ ٺاهي هئي.]] '''ڌيءَ''' عورت جي [[اولاد]] هوندي آهي؛ يعني اهڙي [[ڇوڪري]] يا [[عورت]] جيڪا پنهنجي [[والدين]] سان ان رشتي ۾ هجي. '''ڌيئپ''' ڪنهن جي ڌيءَ هجڻ جي حالت، حيثيت يا خصوصيت کي چيو ويندو آهي. ان جو مذڪر هم منصب [[پٽ]] آهي. ساڳي اصطلاح کي مختلف شعبن ۾ گروهن يا عنصرن جي پاڻ ۾ لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به استعمال ڪيو ويندو آهي. حياتياتي لحاظ کان ڌيءَ [[پهريون درجو مائٽ|پهرين درجي جي مائٽن]] مان شمار ٿيندي آهي. "ڌيءَ" جو لفظ عورتي نسل يا [[نسبي رشتو|نسبي اولاد]] جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن وڏن طرفان محبت ۽ شفقت جي اظهار لاءِ به هي لفظ استعمال ڪيو ويندو آهي. [[پدرشاهي]] سماجن ۾ ڌيئرن کي گهڻن موقعن تي پٽن جي ڀيٽ ۾ مختلف يا گهٽ خانداني حق ملندا آهن. ڪي خاندان ڌيئرن جي ڀيٽ ۾ پٽن کي ترجيح ڏيندا آهن، جنهن سبب ڪجهه هنڌن تي [[نياڻيءَ جو قتل]] جهڙيون رسمون به ڏسڻ ۾ آيون آهن.<ref>{{Cite journal |jstor = 2760461|doi = 10.2307/2760461|title = Burning Widows, Burning Brides: The Perils of Daughterhood in India|year = 1988|last1 = Stein|first1 = Dorothy|journal = Pacific Affairs|volume = 61|issue = 3|pages = 465–485}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ رواج آهي ته ڌيءَ جي شادي وقت سندس مڙس [[ڪنوار ڀاڙو]] ادا ڪندو آهي، جڏهن ته ان جي ابتڙ ڪجهه سماجن ۾ ڌيءَ جا والدين گهوٽ کي رقم يا ملڪيت ڏيندا آهن، جنهن کي [[ڏاج]] چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Dowry |url=https://www.britannica.com/topic/dowry |access-date=2026-04-25 |website=Britannica}}</ref> [[فائل:Table of Consanguinity showing degrees of relationship.svg|upright=1.1|right|thumb|نسبي رشتن جي جدول، جنهن ۾ هر خاني ڀرسان ڏنل انگ لاڳاپيل شخص سان رشتيداريءَ جو درجو ظاهر ڪري ٿو.]] [[فائل:Photograph of Betty Ford with Daughter, Susan Ford - NARA - 186845.tif|thumb|آمريڪا جي خاتون اول [[بيٽي فورڊ]] پنهنجي ڌيءَ [[سوزن فورڊ]] سان]] مونث اولاد ۾ شامل عورت يا ڇوڪري.ساڳئي حيثيت وارو مذڪر اولاد ۾ پٽ سڏبو آهي. قديم ھندوستان ۾ گهڻو ڪري سڀني وٿ چوپايو مال هوندو هو. تنهنڪري پهريون گهر جو ڪم هو چوپائي مال جي نگاهه ڪرڻ، ۽ کير ڏهڻ. سنسڪرت ”دهتر“ (ڌيءَ، پارسي ”دختر“ ۽ انگريزي) ”ڊاٽر“ (Daughter) جو ڌاتو يا بنياد آهي ”دَهه“ (Duh) معنيٰ ”ڏهڻ“ – آڳاٽن سڀني آرين جي گهرن ۾ گاين، مينهن ۽ ٻڪرين وغيره جي ڏهڻ جو ڪم نياڻين تي رکيل هوندو هو.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page22.html}} </ref> == سماجي تاثر == [[آمريڪا]] ۾ هر 100 ڌيئرن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 105 پٽ ڄمندا آهن، ۽ اها پيدائشي شرح 18هين صديءَ کان قدرتي شرح طور برقرار رهي آهي. آمريڪا ۾ جيڪي والدين ٻار [[ٻار جي گود وٺڻ|گود وٺڻ]] چاهين ٿا، انهن ۾ ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ ڇوڪرين کي گود وٺڻ لاءِ معمولي وڌيڪ ترجيح ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baccara |first1=Mariagiovanna |last2=Collard-Wexler |first2=Allan |last3=Felli |first3=Leonardo |last4=Yariv |first4=Leeat |date=November 2013 |title=Child adoption matching: preferences for gender and race |url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/54258/ |journal=LSE Research Online |pages=1 |access-date=23 July 2021}}</ref> اهڙين [[زرخيزي ڪلينڪ]]ن ۾، جتي ٻار جي جنس بابت ترجيح ڏيڻ ممڪن هوندي آهي، اتي به پٽن جي ڀيٽ ۾ ڌيئرن کي وڌيڪ پسند ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2010/07/the-end-of-men/308135/|title=The End of Men|first=Hanna|last=Rosin|date=8 June 2010|website=theatlantic.com}}</ref> مختلف [[ابراهيمي مذهب]]ن جي روايتن موجب، [[لولوا]] کي دنيا جي پهرين ڌيءَ سمجهيو ويندو آهي.<ref>Cole, Andrew. "يهودي اپاڪرفا ۽ زوال بابت عيسائي فڪري نظرين: گريگوري اعظم جي ڊيالاگي ۽ پراڻي سيڪسن جينيسس؛ روم ۽ اتر: جرماني يورپ ۾ گريگوري اعظم جي تعليمات جي شروعاتي قبوليت: 157-188</ref> == ادب ۾ ڌيئرون == ادب ۾ ڌيءَ جو ڪردار هڪ اهم موضوع رهيو آهي، خاص طور تي خانداني لاڳاپن ۽ جنس جي بنياد تي سماجي ڪردارن جي حوالي سان. ٻارن ۽ سندن والدين جي وچ ۾ لاڳاپن جي پيشڪش وسيلي پڙهندڙ اهو سمجهي سگهن ٿا ته والدين جي پرورش جو انداز ٻار جي شخصيت ۽ ڪردار جي واڌ ويجهه تي ڪيئن اثرانداز ٿيندو آهي. ادب ۾ اهڙيون ڪيتريون ئي مشهور ڌيئرون ملن ٿيون، جن جي شخصيت ۽ ڪردار جي اوسر سندن والدين کان گهڻو متاثر ٿي آهي.<ref>{{Cite news|url=http://mentalfloss.com/article/57128/30-best-parents-literature|title=30 of the Best Parents in Literature|date=2016-01-11|access-date=2018-04-29|language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ! ڌيءَ ! والدين ! ناول ! ليکڪ ! سال |- |[[ايلزبيٿ بينيٽ]] |مسٽر بينيٽ ۽ مسز بينيٽ (ڄائي گارڊينر) |''[[غرور ۽ تعصب]]'' |[[جين آسٽن]] |1813 |- |[[جو مارچ]] |مارمي مارچ |''[[ننڍڙيون عورتون]]'' |[[لوئيسا مي الڪاٽ]] |1868 |- |فرينسي نولن |جاني نولن ۽ ڪيٽي نولن |''[[اي ٽري گروز ان بروڪلن]]'' |[[بيٽي سمٿ]] |1943 |- |[[اسڪاوٽ فنچ]] |اٽيڪس فنچ |''[[هڪ ماڪنگ برڊ کي مارڻ]]'' |[[هارپر لي]] |1960 |- |[[ميگ مري]] |ايلڪس مري ۽ ڪيٽ مري |''[[اي رنڪل ان ٽائيم]]'' |[[ميڊيلين لئنگل]] |1962 |- |[[آسٽرڊ ميگنسن]] |انگريڊ ميگنسن ۽ ڪلائوس اينڊرس |''[[وائيٽ اوليئينڊر]]'' |[[جينيٽ فچ]] |1999 |} == حوالا == {{حوالا}} {{رشتا}} {{Commons|Daughters}} {{سنڌي مٽي مائٽي ۽ سمٻنڌ}} [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:زائفون]] [[زمرو:رشتا]] k7qlc9t6hiytatvgar0b0xugumveezg 400607 400605 2026-08-03T16:49:25Z Intisar Ali 8681 400607 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڌيءَ؛ عورت جي اولاد}} [[فائل:Doddy4GenerationsAug1931A.jpg|250px|thumb|1931ع ۾ چئن نسلن جي [[ماءُ|مائرن]] ۽ ڌيئرن جي تصوير]] [[فائل:Self-portrait_of_Constance_Mayer_with_her_father.jpg|thumb|250px|پئر ميئر پنهنجي ڌيءَ [[ڪانسٽانس ميئر]] سان، جيڪا تصوير ڪانسٽانس ميئر پاڻ ٺاهي هئي.]] '''ڌيءَ''' عورت جي [[اولاد]] هوندي آهي؛ يعني اهڙي [[ڇوڪري]] يا [[عورت]] جيڪا پنهنجي [[والدين]] سان ان رشتي ۾ هجي. '''ڌيئپ''' ڪنهن جي ڌيءَ هجڻ جي حالت، حيثيت يا خصوصيت کي چيو ويندو آهي. ان جو مذڪر هم منصب [[پٽ]] آهي. ساڳي اصطلاح کي مختلف شعبن ۾ گروهن يا عنصرن جي پاڻ ۾ لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به استعمال ڪيو ويندو آهي. حياتياتي لحاظ کان ڌيءَ [[پهريون درجو مائٽ|پهرين درجي جي مائٽن]] مان شمار ٿيندي آهي. "ڌيءَ" جو لفظ عورتي نسل يا [[نسبي رشتو|نسبي اولاد]] جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن وڏن طرفان محبت ۽ شفقت جي اظهار لاءِ به هي لفظ استعمال ڪيو ويندو آهي. [[پدرشاهي]] سماجن ۾ ڌيئرن کي گهڻن موقعن تي پٽن جي ڀيٽ ۾ مختلف يا گهٽ خانداني حق ملندا آهن. ڪي خاندان ڌيئرن جي ڀيٽ ۾ پٽن کي ترجيح ڏيندا آهن، جنهن سبب ڪجهه هنڌن تي [[نياڻيءَ جو قتل]] جهڙيون رسمون به ڏسڻ ۾ آيون آهن.<ref>{{Cite journal |jstor = 2760461|doi = 10.2307/2760461|title = Burning Widows, Burning Brides: The Perils of Daughterhood in India|year = 1988|last1 = Stein|first1 = Dorothy|journal = Pacific Affairs|volume = 61|issue = 3|pages = 465–485}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ رواج آهي ته ڌيءَ جي شادي وقت سندس مڙس [[ڪنوار ڀاڙو]] ادا ڪندو آهي، جڏهن ته ان جي ابتڙ ڪجهه سماجن ۾ ڌيءَ جا والدين گهوٽ کي رقم يا ملڪيت ڏيندا آهن، جنهن کي [[ڏاج]] چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Dowry |url=https://www.britannica.com/topic/dowry |access-date=2026-04-25 |website=Britannica}}</ref> [[فائل:Table of Consanguinity showing degrees of relationship.svg|upright=1.1|right|thumb|نسبي رشتن جي جدول، جنهن ۾ هر خاني ڀرسان ڏنل انگ لاڳاپيل شخص سان رشتيداريءَ جو درجو ظاهر ڪري ٿو.]] [[فائل:Photograph of Betty Ford with Daughter, Susan Ford - NARA - 186845.tif|thumb|آمريڪا جي خاتون اول [[بيٽي فورڊ]] پنهنجي ڌيءَ [[سوزن فورڊ]] سان]] مونث اولاد ۾ شامل عورت يا ڇوڪري.ساڳئي حيثيت وارو مذڪر اولاد ۾ پٽ سڏبو آهي. قديم ھندوستان ۾ گهڻو ڪري سڀني وٿ چوپايو مال هوندو هو. تنهنڪري پهريون گهر جو ڪم هو چوپائي مال جي نگاهه ڪرڻ، ۽ کير ڏهڻ. سنسڪرت ”دهتر“ (ڌيءَ، پارسي ”دختر“ ۽ انگريزي) ”ڊاٽر“ (Daughter) جو ڌاتو يا بنياد آهي ”دَهه“ (Duh) معنيٰ ”ڏهڻ“ – آڳاٽن سڀني آرين جي گهرن ۾ گاين، مينهن ۽ ٻڪرين وغيره جي ڏهڻ جو ڪم نياڻين تي رکيل هوندو هو.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page22.html}} </ref> == سماجي تاثر == [[آمريڪا]] ۾ هر 100 ڌيئرن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 105 پٽ ڄمندا آهن، ۽ اها پيدائشي شرح 18هين صديءَ کان قدرتي شرح طور برقرار رهي آهي. آمريڪا ۾ جيڪي والدين ٻار [[ٻار جي گود وٺڻ|گود وٺڻ]] چاهين ٿا، انهن ۾ ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ ڇوڪرين کي گود وٺڻ لاءِ معمولي وڌيڪ ترجيح ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baccara |first1=Mariagiovanna |last2=Collard-Wexler |first2=Allan |last3=Felli |first3=Leonardo |last4=Yariv |first4=Leeat |date=November 2013 |title=Child adoption matching: preferences for gender and race |url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/54258/ |journal=LSE Research Online |pages=1 |access-date=23 July 2021}}</ref> اهڙين [[زرخيزي ڪلينڪ]]ن ۾، جتي ٻار جي جنس بابت ترجيح ڏيڻ ممڪن هوندي آهي، اتي به پٽن جي ڀيٽ ۾ ڌيئرن کي وڌيڪ پسند ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2010/07/the-end-of-men/308135/|title=The End of Men|first=Hanna|last=Rosin|date=8 June 2010|website=theatlantic.com}}</ref> مختلف [[ابراهيمي مذهب]]ن جي روايتن موجب، [[لولوا]] کي دنيا جي پهرين ڌيءَ سمجهيو ويندو آهي.<ref>Cole, Andrew. "يهودي اپاڪرفا ۽ زوال بابت عيسائي فڪري نظرين: گريگوري اعظم جي ڊيالاگي ۽ پراڻي سيڪسن جينيسس؛ روم ۽ اتر: جرماني يورپ ۾ گريگوري اعظم جي تعليمات جي شروعاتي قبوليت: 157-188</ref> == ادب ۾ ڌيئرون == ادب ۾ ڌيءَ جو ڪردار هڪ اهم موضوع رهيو آهي، خاص طور تي خانداني لاڳاپن ۽ جنس جي بنياد تي سماجي ڪردارن جي حوالي سان. ٻارن ۽ سندن والدين جي وچ ۾ لاڳاپن جي پيشڪش وسيلي پڙهندڙ اهو سمجهي سگهن ٿا ته والدين جي پرورش جو انداز ٻار جي شخصيت ۽ ڪردار جي واڌ ويجهه تي ڪيئن اثرانداز ٿيندو آهي. ادب ۾ اهڙيون ڪيتريون ئي مشهور ڌيئرون ملن ٿيون، جن جي شخصيت ۽ ڪردار جي اوسر سندن والدين کان گهڻو متاثر ٿي آهي.<ref>{{Cite news|url=http://mentalfloss.com/article/57128/30-best-parents-literature|title=30 of the Best Parents in Literature|date=2016-01-11|access-date=2018-04-29|language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ! ڌيءَ ! والدين ! ناول ! ليکڪ ! سال |- |[[ايلزبيٿ بينيٽ]] |مسٽر بينيٽ ۽ مسز بينيٽ (ڄائي گارڊينر) |''[[پرائيڊ اينڊ پريجڊس]] (فخر ۽ تعصب)'' |[[جين آسٽن]] |1813 |- |[[جو مارچ]] |مارمي مارچ |''[[لٽل وومين]] (ننڍڙيون عورتون)'' |[[لوئيسا مي الڪاٽ]] |1868 |- |فرينسي نولن |جاني نولن ۽ ڪيٽي نولن |''[[اي ٽري گروز ان بروڪلن]] (بروڪلن ۾ وڏو ٿيندڙ ھڪ وڻ)'' |[[بيٽي سمٿ]] |1943 |- |[[اسڪاوٽ فنچ]] |اٽيڪس فنچ |''[[ڪلنگ آف اي ماڪنگ برڊ]] (هڪ ماڪنگ برڊ کي مارڻ )'' |[[هارپر لي]] |1960 |- |[[ميگ مري]] |ايلڪس مري ۽ ڪيٽ مري |''[[اي رنڪل ان ٽائيم]] (وقت ۾ گھنج)'' |[[ميڊيلين لئنگل]] |1962 |- |[[آسٽرڊ ميگنسن]] |انگريڊ ميگنسن ۽ ڪلائوس اينڊرس |''[[وائيٽ اوليئينڊر]]'' |[[جينيٽ فچ]] |1999 |} == حوالا == {{حوالا}} {{رشتا}} {{Commons|Daughters}} {{سنڌي مٽي مائٽي ۽ سمٻنڌ}} [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:زائفون]] [[زمرو:رشتا]] czfq0qqjubyccmyhvp5wdvx1ryvnq0w 400609 400607 2026-08-03T16:51:26Z Intisar Ali 8681 400609 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڌيءَ؛ عورت جي اولاد}} [[فائل:Doddy4GenerationsAug1931A.jpg|250px|thumb|1931ع ۾ چئن نسلن جي [[ماءُ|مائرن]] ۽ ڌيئرن جي تصوير]] [[فائل:Self-portrait_of_Constance_Mayer_with_her_father.jpg|thumb|250px|پئر ميئر پنهنجي ڌيءَ [[ڪانسٽانس ميئر]] سان، جيڪا تصوير ڪانسٽانس ميئر پاڻ ٺاهي هئي.]] '''ڌيءَ''' عورت جي [[اولاد]] هوندي آهي؛ يعني اهڙي [[ڇوڪري]] يا [[عورت]] جيڪا پنهنجي [[والدين]] سان ان رشتي ۾ هجي. '''ڌيئپ''' ڪنهن جي ڌيءَ هجڻ جي حالت، حيثيت يا خصوصيت کي چيو ويندو آهي. ان جو مذڪر هم منصب [[پٽ]] آهي. ساڳي اصطلاح کي مختلف شعبن ۾ گروهن يا عنصرن جي پاڻ ۾ لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به استعمال ڪيو ويندو آهي. حياتياتي لحاظ کان ڌيءَ [[پهريون درجو مائٽ|پهرين درجي جي مائٽن]] مان شمار ٿيندي آهي. "ڌيءَ" جو لفظ عورتي نسل يا [[نسبي رشتو|نسبي اولاد]] جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن وڏن طرفان محبت ۽ شفقت جي اظهار لاءِ به هي لفظ استعمال ڪيو ويندو آهي. [[پدرشاهي]] سماجن ۾ ڌيئرن کي گهڻن موقعن تي پٽن جي ڀيٽ ۾ مختلف يا گهٽ خانداني حق ملندا آهن. ڪي خاندان ڌيئرن جي ڀيٽ ۾ پٽن کي ترجيح ڏيندا آهن، جنهن سبب ڪجهه هنڌن تي [[نياڻيءَ جو قتل]] جهڙيون رسمون به ڏسڻ ۾ آيون آهن.<ref>{{Cite journal |jstor = 2760461|doi = 10.2307/2760461|title = Burning Widows, Burning Brides: The Perils of Daughterhood in India|year = 1988|last1 = Stein|first1 = Dorothy|journal = Pacific Affairs|volume = 61|issue = 3|pages = 465–485}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ رواج آهي ته ڌيءَ جي شادي وقت سندس مڙس [[ڪنوار ڀاڙو]] ادا ڪندو آهي، جڏهن ته ان جي ابتڙ ڪجهه سماجن ۾ ڌيءَ جا والدين گهوٽ کي رقم يا ملڪيت ڏيندا آهن، جنهن کي [[ڏاج]] چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Dowry |url=https://www.britannica.com/topic/dowry |access-date=2026-04-25 |website=Britannica}}</ref> [[فائل:Table of Consanguinity showing degrees of relationship.svg|upright=1.1|right|thumb|نسبي رشتن جي جدول، جنهن ۾ هر خاني ڀرسان ڏنل انگ لاڳاپيل شخص سان رشتيداريءَ جو درجو ظاهر ڪري ٿو.]] [[فائل:Photograph of Betty Ford with Daughter, Susan Ford - NARA - 186845.tif|thumb|آمريڪا جي خاتون اول [[بيٽي فورڊ]] پنهنجي ڌيءَ [[سوزن فورڊ]] سان]] مونث اولاد ۾ شامل عورت يا ڇوڪري.ساڳئي حيثيت وارو مذڪر اولاد ۾ پٽ سڏبو آهي. قديم ھندوستان ۾ گهڻو ڪري سڀني وٿ چوپايو مال هوندو هو. تنهنڪري پهريون گهر جو ڪم هو چوپائي مال جي نگاهه ڪرڻ، ۽ کير ڏهڻ. سنسڪرت ”دهتر“ (ڌيءَ، پارسي ”دختر“ ۽ انگريزي) ”ڊاٽر“ (Daughter) جو ڌاتو يا بنياد آهي ”دَهه“ (Duh) معنيٰ ”ڏهڻ“ – آڳاٽن سڀني آرين جي گهرن ۾ گاين، مينهن ۽ ٻڪرين وغيره جي ڏهڻ جو ڪم نياڻين تي رکيل هوندو هو.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page22.html}} </ref> == سماجي تاثر == [[آمريڪا]] ۾ هر 100 ڌيئرن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 105 پٽ ڄمندا آهن، ۽ اها پيدائشي شرح 18هين صديءَ کان قدرتي شرح طور برقرار رهي آهي. آمريڪا ۾ جيڪي والدين ٻار [[ٻار جي گود وٺڻ|گود وٺڻ]] چاهين ٿا، انهن ۾ ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ ڇوڪرين کي گود وٺڻ لاءِ معمولي وڌيڪ ترجيح ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baccara |first1=Mariagiovanna |last2=Collard-Wexler |first2=Allan |last3=Felli |first3=Leonardo |last4=Yariv |first4=Leeat |date=November 2013 |title=Child adoption matching: preferences for gender and race |url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/54258/ |journal=LSE Research Online |pages=1 |access-date=23 July 2021}}</ref> اهڙين [[زرخيزي ڪلينڪ]]ن ۾، جتي ٻار جي جنس بابت ترجيح ڏيڻ ممڪن هوندي آهي، اتي به پٽن جي ڀيٽ ۾ ڌيئرن کي وڌيڪ پسند ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2010/07/the-end-of-men/308135/|title=The End of Men|first=Hanna|last=Rosin|date=8 June 2010|website=theatlantic.com}}</ref> مختلف [[ابراهيمي مذهب]]ن جي روايتن موجب، [[لولوا]] کي دنيا جي پهرين ڌيءَ سمجهيو ويندو آهي.<ref>Cole, Andrew. "يهودي اپاڪرفا ۽ زوال بابت عيسائي فڪري نظرين: گريگوري اعظم جي ڊيالاگي ۽ پراڻي سيڪسن جينيسس؛ روم ۽ اتر: جرماني يورپ ۾ گريگوري اعظم جي تعليمات جي شروعاتي قبوليت: 157-188</ref> == ادب ۾ ڌيئرون == ادب ۾ ڌيءَ جو ڪردار هڪ اهم موضوع رهيو آهي، خاص طور تي خانداني لاڳاپن ۽ جنس جي بنياد تي سماجي ڪردارن جي حوالي سان. ٻارن ۽ سندن والدين جي وچ ۾ لاڳاپن جي پيشڪش وسيلي پڙهندڙ اهو سمجهي سگهن ٿا ته والدين جي پرورش جو انداز ٻار جي شخصيت ۽ ڪردار جي واڌ ويجهه تي ڪيئن اثرانداز ٿيندو آهي. ادب ۾ اهڙيون ڪيتريون ئي مشهور ڌيئرون ملن ٿيون، جن جي شخصيت ۽ ڪردار جي اوسر سندن والدين کان گهڻو متاثر ٿي آهي.<ref>{{Cite news|url=http://mentalfloss.com/article/57128/30-best-parents-literature|title=30 of the Best Parents in Literature|date=2016-01-11|access-date=2018-04-29|language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ! ڌيءَ ! والدين ! ناول ! ليکڪ ! سال |- |[[ايلزبيٿ بينيٽ]] |مسٽر بينيٽ ۽ مسز بينيٽ (ڄائي گارڊينر) |''[[پرائيڊ اينڊ پريجڊس]] (فخر ۽ تعصب)'' |[[جين آسٽن]] |1813 |- |[[جو مارچ]] |مارمي مارچ |''[[لٽل وومين]] (ننڍڙيون عورتون)'' |[[لوئيسا مي الڪاٽ]] |1868 |- |فرينسي نولن |جاني نولن ۽ ڪيٽي نولن |''[[اي ٽري گروز ان بروڪلن]] (بروڪلن ۾ وڏو ٿيندڙ ھڪ وڻ)'' |[[بيٽي سمٿ]] |1943 |- |[[اسڪاوٽ فنچ]] |اٽيڪس فنچ |''[[ڪلنگ آف اي ماڪنگ برڊ]] (هڪ ماڪنگ برڊ کي مارڻ )'' |[[هارپر لي]] |1960 |- |[[ميگ مري]] |ايلڪس مري ۽ ڪيٽ مري |''[[اي رنڪل ان ٽائيم]] (وقت ۾ گھنج)'' |[[ميڊيلين لئنگل]] |1962 |- |[[آسٽرڊ ميگنسن]] |انگريڊ ميگنسن ۽ ڪلائوس اينڊرس |''[[وائيٽ اوليئينڊر]]'' |[[جينيٽ فچ]] |1999 |} == پڻ ڏسو == * [[پاليل رشتيداري]] * [[عورت]] == حوالا == {{حوالا}} {{رشتا}} {{Commons|Daughters}} {{سنڌي مٽي مائٽي ۽ سمٻنڌ}} [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:زائفون]] [[زمرو:رشتا]] m8l2hlcd0x8jedcrqoyw6lmb0e3zc8z 400611 400609 2026-08-03T16:53:32Z Intisar Ali 8681 400611 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڌيءَ؛ عورت جي اولاد}} [[فائل:Doddy4GenerationsAug1931A.jpg|250px|thumb|1931ع ۾ چئن نسلن جي [[ماءُ|مائرن]] ۽ ڌيئرن جي تصوير]] [[فائل:Self-portrait_of_Constance_Mayer_with_her_father.jpg|thumb|250px|پئر ميئر پنهنجي ڌيءَ [[ڪانسٽانس ميئر]] سان، جيڪا تصوير ڪانسٽانس ميئر پاڻ ٺاهي هئي.]] '''ڌيءَ''' عورت جي [[اولاد]] هوندي آهي؛ يعني اهڙي [[ڇوڪري]] يا [[عورت]] جيڪا پنهنجي [[والدين]] سان ان رشتي ۾ هجي. '''ڌيئپ''' ڪنهن جي ڌيءَ هجڻ جي حالت، حيثيت يا خصوصيت کي چيو ويندو آهي. ان جو مذڪر هم منصب [[پٽ]] آهي. ساڳي اصطلاح کي مختلف شعبن ۾ گروهن يا عنصرن جي پاڻ ۾ لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ به استعمال ڪيو ويندو آهي. حياتياتي لحاظ کان ڌيءَ [[پهريون درجو مائٽ|پهرين درجي جي مائٽن]] مان شمار ٿيندي آهي. "ڌيءَ" جو لفظ عورتي نسل يا [[نسبي رشتو|نسبي اولاد]] جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن وڏن طرفان محبت ۽ شفقت جي اظهار لاءِ به هي لفظ استعمال ڪيو ويندو آهي. [[پدرشاهي]] سماجن ۾ ڌيئرن کي گهڻن موقعن تي پٽن جي ڀيٽ ۾ مختلف يا گهٽ خانداني حق ملندا آهن. ڪي خاندان ڌيئرن جي ڀيٽ ۾ پٽن کي ترجيح ڏيندا آهن، جنهن سبب ڪجهه هنڌن تي [[نياڻيءَ جو قتل]] جهڙيون رسمون به ڏسڻ ۾ آيون آهن.<ref>{{Cite journal |jstor = 2760461|doi = 10.2307/2760461|title = Burning Widows, Burning Brides: The Perils of Daughterhood in India|year = 1988|last1 = Stein|first1 = Dorothy|journal = Pacific Affairs|volume = 61|issue = 3|pages = 465–485}}</ref> ڪجهه سماجن ۾ رواج آهي ته ڌيءَ جي شادي وقت سندس مڙس [[ڪنوار ڀاڙو]] ادا ڪندو آهي، جڏهن ته ان جي ابتڙ ڪجهه سماجن ۾ ڌيءَ جا والدين گهوٽ کي رقم يا ملڪيت ڏيندا آهن، جنهن کي [[ڏاج]] چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Dowry |url=https://www.britannica.com/topic/dowry |access-date=2026-04-25 |website=Britannica}}</ref> [[فائل:Table of Consanguinity showing degrees of relationship.svg|upright=1.1|right|thumb|نسبي رشتن جي جدول، جنهن ۾ هر خاني ڀرسان ڏنل انگ لاڳاپيل شخص سان رشتيداريءَ جو درجو ظاهر ڪري ٿو.]] [[فائل:Photograph of Betty Ford with Daughter, Susan Ford - NARA - 186845.tif|thumb|آمريڪا جي خاتون اول [[بيٽي فورڊ]] پنهنجي ڌيءَ [[سوزن فورڊ]] سان]] مونث اولاد ۾ شامل عورت يا ڇوڪري.ساڳئي حيثيت وارو مذڪر اولاد ۾ پٽ سڏبو آهي. قديم ھندوستان ۾ گهڻو ڪري سڀني وٿ چوپايو مال هوندو هو. تنهنڪري پهريون گهر جو ڪم هو چوپائي مال جي نگاهه ڪرڻ، ۽ کير ڏهڻ. سنسڪرت ”دهتر“ (ڌيءَ، پارسي ”دختر“ ۽ انگريزي) ”ڊاٽر“ (Daughter) جو ڌاتو يا بنياد آهي ”دَهه“ (Duh) معنيٰ ”ڏهڻ“ – آڳاٽن سڀني آرين جي گهرن ۾ گاين، مينهن ۽ ٻڪرين وغيره جي ڏهڻ جو ڪم نياڻين تي رکيل هوندو هو.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page22.html}} </ref> == سماجي تاثر == [[آمريڪا]] ۾ هر 100 ڌيئرن جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 105 پٽ ڄمندا آهن، ۽ اها پيدائشي شرح 18هين صديءَ کان قدرتي شرح طور برقرار رهي آهي. آمريڪا ۾ جيڪي والدين ٻار [[ٻار جي گود وٺڻ|گود وٺڻ]] چاهين ٿا، انهن ۾ ڇوڪرن جي ڀيٽ ۾ ڇوڪرين کي گود وٺڻ لاءِ معمولي وڌيڪ ترجيح ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Baccara |first1=Mariagiovanna |last2=Collard-Wexler |first2=Allan |last3=Felli |first3=Leonardo |last4=Yariv |first4=Leeat |date=November 2013 |title=Child adoption matching: preferences for gender and race |url=https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/54258/ |journal=LSE Research Online |pages=1 |access-date=23 July 2021}}</ref> اهڙين [[زرخيزي ڪلينڪ]]ن ۾، جتي ٻار جي جنس بابت ترجيح ڏيڻ ممڪن هوندي آهي، اتي به پٽن جي ڀيٽ ۾ ڌيئرن کي وڌيڪ پسند ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2010/07/the-end-of-men/308135/|title=The End of Men|first=Hanna|last=Rosin|date=8 June 2010|website=theatlantic.com}}</ref> مختلف [[ابراهيمي مذهب]]ن جي روايتن موجب، [[لولوا]] کي دنيا جي پهرين ڌيءَ سمجهيو ويندو آهي.<ref>Cole, Andrew. "يهودي اپاڪرفا ۽ زوال بابت عيسائي فڪري نظرين: گريگوري اعظم جي ڊيالاگي ۽ پراڻي سيڪسن جينيسس؛ روم ۽ اتر: جرماني يورپ ۾ گريگوري اعظم جي تعليمات جي شروعاتي قبوليت: 157-188</ref> == ادب ۾ ڌيئرون == ادب ۾ ڌيءَ جو ڪردار هڪ اهم موضوع رهيو آهي، خاص طور تي خانداني لاڳاپن ۽ جنس جي بنياد تي سماجي ڪردارن جي حوالي سان. ٻارن ۽ سندن والدين جي وچ ۾ لاڳاپن جي پيشڪش وسيلي پڙهندڙ اهو سمجهي سگهن ٿا ته والدين جي پرورش جو انداز ٻار جي شخصيت ۽ ڪردار جي واڌ ويجهه تي ڪيئن اثرانداز ٿيندو آهي. ادب ۾ اهڙيون ڪيتريون ئي مشهور ڌيئرون ملن ٿيون، جن جي شخصيت ۽ ڪردار جي اوسر سندن والدين کان گهڻو متاثر ٿي آهي.<ref>{{Cite news|url=http://mentalfloss.com/article/57128/30-best-parents-literature|title=30 of the Best Parents in Literature|date=2016-01-11|access-date=2018-04-29|language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ ! ڌيءَ ! والدين ! ناول ! ليکڪ ! سال |- |[[ايلزبيٿ بينيٽ]] |مسٽر بينيٽ ۽ مسز بينيٽ (ڄائي گارڊينر) |''[[پرائيڊ اينڊ پريجڊس]] (فخر ۽ تعصب)'' |[[جين آسٽن]] |1813 |- |[[جو مارچ]] |مارمي مارچ |''[[لٽل وومين]] (ننڍڙيون عورتون)'' |[[لوئيسا مي الڪاٽ]] |1868 |- |فرينسي نولن |جاني نولن ۽ ڪيٽي نولن |''[[اي ٽري گروز ان بروڪلن]] (بروڪلن ۾ وڏو ٿيندڙ ھڪ وڻ)'' |[[بيٽي سمٿ]] |1943 |- |[[اسڪاوٽ فنچ]] |اٽيڪس فنچ |''[[ڪلنگ آف اي ماڪنگ برڊ]] (هڪ ماڪنگ برڊ کي مارڻ )'' |[[هارپر لي]] |1960 |- |[[ميگ مري]] |ايلڪس مري ۽ ڪيٽ مري |''[[اي رنڪل ان ٽائيم]] (وقت ۾ گھنج)'' |[[ميڊيلين لئنگل]] |1962 |- |[[آسٽرڊ ميگنسن]] |انگريڊ ميگنسن ۽ ڪلائوس اينڊرس |''[[وائيٽ اوليئينڊر]]'' |[[جينيٽ فچ]] |1999 |} == پڻ ڏسو == * [[پاليل رشتيداري]] * [[عورت]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Daughters|lcfirst=yes}} * {{wiktionary-inline|daughter}} * ڏسو: [https://www.britannica.com/topic/dowry ڏاج] {{Family}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪٽنب]] [[زمرو:عورتون سندن سماجي ڪردار موجب]] [[زمرو:عورتن لاءِ اصطلاح]] == حوالا == {{حوالا}} {{رشتا}} {{Commons|Daughters}} {{سنڌي مٽي مائٽي ۽ سمٻنڌ}} [[زمرو:خاندان]] [[زمرو:زائفون]] [[زمرو:رشتا]] mifnq5078pcxt9av50duv4bszwrx6td 0 41709 400623 378921 2026-08-03T17:50:16Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1367436522|Hunza River]]" مان ڀاڱي "See also" جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 400623 wikitext text/x-wiki [[فائل:Hunza river.jpg|200px|left|ھنزہ ندي]] [[فائل:Bridge Danyor.jpg|200px|left|ھنزہ ندي تي ھڪ پل]] '''ھنزا ندي''' (Hunza River؛ اردو: دریائے ہنزہ) [[پاڪستان]] جي اترئين علائقن ۾ واقع آهي، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف [[قراقرم]] جبلن مان گذرندي وھي ٿي. اھا گلگت بلتستان جي اھم ندي آھي. ھي ندي خنجراب ۽ ڪیلڪ جي سنگم سان ٺھي ٿو جن ۾ پاڻي برفاني گليشيئرن مان اچي ٿو. اڳتي ھلي ھيء ندي گلگت ندي ۽ نلتر ندين سان ملي ڪري [[سنڌو درياھ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. قراقرم ھاء وي يا شاھراھ ريشم بہ ھن ندي تان ھنزا ۽ نگر وارين وادين کان ھن مٿان گذري ٿي. == پڻ ڏس == * [[Nagar Valley|نگر وادي '''ويندو''' ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:پاڪستان جا دریاھہ]] [[زمرو:گلگت بلتستان ۾ درياهه ۽ نديون]] 3orvpfpbraqb9z8v9h7azbjm07tbgpj 400624 400623 2026-08-03T17:51:36Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 400624 wikitext text/x-wiki [[فائل:Hunza river.jpg|200px|left|ھنزہ ندي]] [[فائل:Bridge Danyor.jpg|200px|left|ھنزہ ندي تي ھڪ پل]] '''ھنزا ندي''' (Hunza River؛ اردو: دریائے ہنزہ) [[پاڪستان]] جي اترئين علائقن ۾ واقع آهي، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف [[قراقرم]] جبلن مان گذرندي وھي ٿي. اھا گلگت بلتستان جي اھم ندي آھي. ھي ندي خنجراب ۽ ڪیلڪ جي سنگم سان ٺھي ٿو جن ۾ پاڻي برفاني گليشيئرن مان اچي ٿو. اڳتي ھلي ھيء ندي گلگت ندي ۽ نلتر ندين سان ملي ڪري [[سنڌو درياھ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. قراقرم ھاء وي يا شاھراھ ريشم بہ ھن ندي تان ھنزا ۽ نگر وارين وادين کان ھن مٿان گذري ٿي. == پڻ ڏسو== * [[نگر وادي]] * [[نگر|نگر وادي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:پاڪستان جا دریاھہ]] [[زمرو:گلگت بلتستان ۾ درياهه ۽ نديون]] khjgfnr9a3gqag06u4wkg2zyzws9l5s 400625 400624 2026-08-03T17:54:06Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 400625 wikitext text/x-wiki [[فائل:Hunza river.jpg|200px|left|ھنزہ ندي]] [[فائل:Bridge Danyor.jpg|200px|left|ھنزہ ندي تي ھڪ پل]] '''ھنزا ندي''' (Hunza River؛ اردو: دریائے ہنزہ) [[پاڪستان]] جي اترئين علائقن ۾ واقع آهي، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف [[قراقرم]] جبلن مان گذرندي وھي ٿي. اھا گلگت بلتستان جي اھم ندي آھي. ھي ندي خنجراب ۽ ڪیلڪ جي سنگم سان ٺھي ٿو جن ۾ پاڻي برفاني گليشيئرن مان اچي ٿو. اڳتي ھلي ھيء ندي گلگت ندي ۽ نلتر ندين سان ملي ڪري [[سنڌو درياھ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. قراقرم ھاء وي يا شاھراھ ريشم بہ ھن ندي تان ھنزا ۽ نگر وارين وادين کان ھن مٿان گذري ٿي. == پڻ ڏسو== * [[نگر ضلعو|نگر وادي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:پاڪستان جا دریاھہ]] [[زمرو:گلگت بلتستان ۾ درياهه ۽ نديون]] 9k2d2jjzzhxamn8r8tv1uedejh4c72t 400626 400625 2026-08-03T17:56:04Z Memon2025 21315 400626 wikitext text/x-wiki [[فائل:Hunza river.jpg|200px|left|ھنزہ ندي]] [[فائل:Bridge Danyor.jpg|200px|left|ھنزہ ندي تي ھڪ پل]] '''ھنزا ندي''' (Hunza River؛ اردو: دریائے ہنزہ) [[پاڪستان]] جي اترئين علائقن ۾ واقع آهي، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف [[قراقرم]] جبلن مان گذرندي وھي ٿي. اھا گلگت بلتستان جي اھم ندي آھي. ھي ندي خنجراب ۽ ڪیلڪ جي سنگم سان ٺھي ٿو جن ۾ پاڻي برفاني گليشيئرن مان اچي ٿو. اڳتي ھلي ھيء ندي گلگت ندي ۽ نلتر ندين سان ملي ڪري [[سنڌو درياھ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. قراقرم ھاء وي يا شاھراھ ريشم بہ ھن ندي تان ھنزا ۽ نگر وارين وادين کان ھن مٿان گذري ٿي. == پڻ ڏسو== * [[ھنزہ وادي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:پاڪستان جا دریاھہ]] [[زمرو:گلگت بلتستان ۾ درياهه ۽ نديون]] l9eiguylqvsrmvgntre93c378gnpz98 400627 400626 2026-08-03T17:57:43Z Memon2025 21315 /* */ 400627 wikitext text/x-wiki [[فائل:Hunza river.jpg|200px|left|ھنزہ ندي]] [[فائل:Bridge Danyor.jpg|200px|left|ھنزہ ندي تي ھڪ پل]] '''ھنزا ندي''' (Hunza River؛ اردو: دریائے ہنزہ) [[پاڪستان]] جي اترئين علائقن ۾ واقع آهي، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف [[قراقرم]] جبلن مان گذرندي وھي ٿي. اھا گلگت بلتستان جي اھم ندي آھي. ھي ندي خنجراب ۽ ڪیلڪ جي سنگم سان ٺھي ٿو جن ۾ پاڻي برفاني گليشيئرن مان اچي ٿو. اڳتي ھلي ھيء ندي گلگت ندي ۽ نلتر ندين سان ملي ڪري [[سنڌو درياھ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. قراقرم ھاء وي يا شاھراھ ريشم بہ ھن ندي تان ھنزا ۽ نگر وارين وادين کان ھن مٿان گذري ٿي. {{Short description|River in Pakistan}} {{Infobox river | name = Hunza River | image = Hunza River near Gulmit Hunza.jpg | image_size = 260px | image_caption = Hunza river near [[Gulmit]] | map = Hunza river.png | map_size = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Gilgit Baltistan#Pakistan | pushpin_caption = | pushpin_relief = 1 | source1 = | source1_location = | source1_elevation = | source1_coordinates = | mouth_location = [[Gilgit River]] | mouth_coordinates = {{Coord|35|55|N|74|22|E}} | mouth_elevation = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Pakistan | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[Gilgit-Baltistan]] | length = | discharge1_avg = {{cvt|323|m3/s|cuft/s}} | basin_size = {{cvt|13,733|km2|sqmi}} | basin_landmarks = | discharge1_location = Danyor Gauging Station }} '''Hunza River''' ({{langx|ur|{{nq|دریائے ہنزہ}}}}) is the main river flowing across the [[Hunza Valley]] in the Pakistan-administered territory of [[Gilgit-Baltistan]]. It is formed by the confluence of the Chapursan and [[Khunjerab Pass|Khunjerab]] ''nalas'' (streams) which are fed by [[glacier]]s. It drains into the [[Gilgit River]], which in turn flows into the [[Indus River]]. == Course == [[File:Bridge Danyor.jpg|thumb|right|260px|A view of Hunza River from [[Karakoram International University|Karakorum University]], [[Danyor Suspension Bridge|Danyor Bridge]]]] The river cuts through the [[Karakoram]] Range, flowing from north to south. The [[Karakoram Highway]] (N-35) runs along the Hunza River Valley, switching to the Khunjerab River Valley at the point of confluence, eventually reaching the [[Khunjerab Pass]] at the border with China at [[Xinjiang]].<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Rashid |first1=Mehboob ur |last2=Ahmed |first2=Waqas |last3=Islam |first3=Ihtisham |last4=Petrounias |first4=Petros |last5=Giannakopoulou |first5=Panagiota P. |last6=Koukouzas |first6=Nikolaos |date=2023-05-08 |title=Impact of Climate Change on the Stability of the Miacher Slope, Upper Hunza, Gilgit Baltistan, Pakistan |journal=Climate |language=en |volume=11 |issue=5 |pages=102 |doi=10.3390/cli11050102 |doi-access=free |bibcode=2023Clim...11..102R |issn=2225-1154}}</ref> == Hydrology == The [[catchment area]] of Hunza River is {{cvt|13,733|km2|sqmi}} while its [[Discharge regime|mean annual discharge]] is {{cvt|323|m3/s|cuft/s}}. It is a major tributary of Gilgit River.<ref name=":0" /> The river is [[Dam|dammed]] for part of its route.<ref>{{cite news|url=http://pamirtimes.net/2013/03/16/pictorial-some-spectacular-photographs-of-the-dammed-hunza-river/|title=Pictorial – Some spectacular photographs of the dammed Hunza River|publisher=Pamir Times|access-date=27 May 2013}}</ref> The Attabad landslide disaster in January 2010 completely blocked the Hunza River. The blocked river created a lake — called the [[Attabad Lake]] or Gojal Lake,<ref>{{citation |url=http://pamirtimes.net/tag/gojal-lake-hazard/|title=Gojal Lake Hazard |work=Pamir Times |location=Islamabad |date=21 July 2015}}</ref> which extended 30 kilometers and rose to a depth of 400 feet (approximately 122 meters).<ref name="fourworlds_HiMaT_2013">{{cite web | url=http://www.fourworlds.ca/documents/ASecondGreenRevolution.pdf | title=Needed: a second green revolution in Hunza | publisher=HiMaT | date=May 2013 | access-date=26 November 2015 | pages=4 | author1=Michael Bopp | author2=Judie Bopp}} Karakorum Area Development Organization (KADO), Aliabad</ref> The landslide completely covered sections of the Karakoram Highway.<ref name="fourworlds_HiMaT_2013" /> == External links == {{Commons category-inline|Hunza River}} [https://www.openstreetmap.org/relation/1159506 Gilgit River basin] marked on the OpenStreetMap, including the Hunza River basin. {{Coord|35|55|N|74|22|E|display=title|region:PK_type:river_source:GNS-enwiki}} {{Authority control}} [[Category:Tributaries of the Indus River]] [[Category:Rivers of Gilgit-Baltistan]] [[Category:Karakoram]] [[Category:Hunza District]] {{India-river-stub}} == پڻ ڏسو== * [[ھنزہ وادي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:پاڪستان جا دریاھہ]] [[زمرو:گلگت بلتستان ۾ درياهه ۽ نديون]] 6azqja2ok4papyu8k2rmaz8gh6e58th 400628 400627 2026-08-03T18:03:24Z Memon2025 21315 /* دريا جو وهڪرو */ 400628 wikitext text/x-wiki [[فائل:Hunza river.jpg|200px|left|ھنزہ ندي]] [[فائل:Bridge Danyor.jpg|200px|left|ھنزہ ندي تي ھڪ پل]] '''ھنزا ندي''' (Hunza River؛ اردو: دریائے ہنزہ) [[پاڪستان]] جي اترئين علائقن ۾ واقع آهي، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف [[قراقرم]] جبلن مان گذرندي وھي ٿي. اھا گلگت بلتستان جي اھم ندي آھي. ھي ندي خنجراب ۽ ڪیلڪ جي سنگم سان ٺھي ٿو جن ۾ پاڻي برفاني گليشيئرن مان اچي ٿو. اڳتي ھلي ھيء ندي گلگت ندي ۽ نلتر ندين سان ملي ڪري [[سنڌو درياھ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. قراقرم ھاء وي يا شاھراھ ريشم بہ ھن ندي تان ھنزا ۽ نگر وارين وادين کان ھن مٿان گذري ٿي. {{Short description|River in Pakistan}} {{Infobox river | name = Hunza River | image = Hunza River near Gulmit Hunza.jpg | image_size = 260px | image_caption = Hunza river near [[Gulmit]] | map = Hunza river.png | map_size = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Gilgit Baltistan#Pakistan | pushpin_caption = | pushpin_relief = 1 | source1 = | source1_location = | source1_elevation = | source1_coordinates = | mouth_location = [[Gilgit River]] | mouth_coordinates = {{Coord|35|55|N|74|22|E}} | mouth_elevation = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Pakistan | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[Gilgit-Baltistan]] | length = | discharge1_avg = {{cvt|323|m3/s|cuft/s}} | basin_size = {{cvt|13,733|km2|sqmi}} | basin_landmarks = | discharge1_location = Danyor Gauging Station }} '''Hunza River''' ({{langx|ur|{{nq|دریائے ہنزہ}}}}) is the main river flowing across the [[Hunza Valley]] in the Pakistan-administered territory of [[Gilgit-Baltistan]]. It is formed by the confluence of the Chapursan and [[Khunjerab Pass|Khunjerab]] ''nalas'' (streams) which are fed by [[glacier]]s. It drains into the [[Gilgit River]], which in turn flows into the [[Indus River]]. == Course == [[File:Bridge Danyor.jpg|thumb|right|260px|A view of Hunza River from [[Karakoram International University|Karakorum University]], [[Danyor Suspension Bridge|Danyor Bridge]]]] The river cuts through the [[Karakoram]] Range, flowing from north to south. The [[Karakoram Highway]] (N-35) runs along the Hunza River Valley, switching to the Khunjerab River Valley at the point of confluence, eventually reaching the [[Khunjerab Pass]] at the border with China at [[Xinjiang]].<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Rashid |first1=Mehboob ur |last2=Ahmed |first2=Waqas |last3=Islam |first3=Ihtisham |last4=Petrounias |first4=Petros |last5=Giannakopoulou |first5=Panagiota P. |last6=Koukouzas |first6=Nikolaos |date=2023-05-08 |title=Impact of Climate Change on the Stability of the Miacher Slope, Upper Hunza, Gilgit Baltistan, Pakistan |journal=Climate |language=en |volume=11 |issue=5 |pages=102 |doi=10.3390/cli11050102 |doi-access=free |bibcode=2023Clim...11..102R |issn=2225-1154}}</ref> == Hydrology == The [[catchment area]] of Hunza River is {{cvt|13,733|km2|sqmi}} while its [[Discharge regime|mean annual discharge]] is {{cvt|323|m3/s|cuft/s}}. It is a major tributary of Gilgit River.<ref name=":0" /> The river is [[Dam|dammed]] for part of its route.<ref>{{cite news|url=http://pamirtimes.net/2013/03/16/pictorial-some-spectacular-photographs-of-the-dammed-hunza-river/|title=Pictorial – Some spectacular photographs of the dammed Hunza River|publisher=Pamir Times|access-date=27 May 2013}}</ref> The Attabad landslide disaster in January 2010 completely blocked the Hunza River. The blocked river created a lake — called the [[Attabad Lake]] or Gojal Lake,<ref>{{citation |url=http://pamirtimes.net/tag/gojal-lake-hazard/|title=Gojal Lake Hazard |work=Pamir Times |location=Islamabad |date=21 July 2015}}</ref> which extended 30 kilometers and rose to a depth of 400 feet (approximately 122 meters).<ref name="fourworlds_HiMaT_2013">{{cite web | url=http://www.fourworlds.ca/documents/ASecondGreenRevolution.pdf | title=Needed: a second green revolution in Hunza | publisher=HiMaT | date=May 2013 | access-date=26 November 2015 | pages=4 | author1=Michael Bopp | author2=Judie Bopp}} Karakorum Area Development Organization (KADO), Aliabad</ref> The landslide completely covered sections of the Karakoram Highway.<ref name="fourworlds_HiMaT_2013" /> ==دريا جو وهڪرو== ==هائيڊرالاجي== == پڻ ڏسو== * [[ھنزہ وادي]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:پاڪستان جا دریاھہ]] [[زمرو:گلگت بلتستان ۾ درياهه ۽ نديون]] n5fk9lpx17nmh96e5ok11m3nzbr5k0v 400629 400628 2026-08-03T18:09:54Z Memon2025 21315 400629 wikitext text/x-wiki [[فائل:Hunza river.jpg|200px|left|ھنزہ ندي]] [[فائل:Bridge Danyor.jpg|200px|left|ھنزہ ندي تي ھڪ پل]] '''ھنزا ندي''' (Hunza River؛ اردو: دریائے ہنزہ) [[پاڪستان]] جي اترئين علائقن ۾ واقع آهي، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف [[قراقرم]] جبلن مان گذرندي وھي ٿي. اھا گلگت بلتستان جي اھم ندي آھي. ھي ندي خنجراب ۽ ڪیلڪ جي سنگم سان ٺھي ٿو جن ۾ پاڻي برفاني گليشيئرن مان اچي ٿو. اڳتي ھلي ھيء ندي گلگت ندي ۽ نلتر ندين سان ملي ڪري [[سنڌو درياھ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. قراقرم ھاء وي يا شاھراھ ريشم بہ ھن ندي تان ھنزا ۽ نگر وارين وادين کان ھن مٿان گذري ٿي. {{Short description|River in Pakistan}} {{Infobox river | name = Hunza River | image = Hunza River near Gulmit Hunza.jpg | image_size = 260px | image_caption = Hunza river near [[Gulmit]] | map = Hunza river.png | map_size = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Gilgit Baltistan#Pakistan | pushpin_caption = | pushpin_relief = 1 | source1 = | source1_location = | source1_elevation = | source1_coordinates = | mouth_location = [[Gilgit River]] | mouth_coordinates = {{Coord|35|55|N|74|22|E}} | mouth_elevation = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Pakistan | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[Gilgit-Baltistan]] | length = | discharge1_avg = {{cvt|323|m3/s|cuft/s}} | basin_size = {{cvt|13,733|km2|sqmi}} | basin_landmarks = | discharge1_location = Danyor Gauging Station }} '''Hunza River''' ({{langx|ur|{{nq|دریائے ہنزہ}}}}) is the main river flowing across the [[Hunza Valley]] in the Pakistan-administered territory of [[Gilgit-Baltistan]]. It is formed by the confluence of the Chapursan and [[Khunjerab Pass|Khunjerab]] ''nalas'' (streams) which are fed by [[glacier]]s. It drains into the [[Gilgit River]], which in turn flows into the [[Indus River]]. == Course == [[File:Bridge Danyor.jpg|thumb|right|260px|A view of Hunza River from [[Karakoram International University|Karakorum University]], [[Danyor Suspension Bridge|Danyor Bridge]]]] The river cuts through the [[Karakoram]] Range, flowing from north to south. The [[Karakoram Highway]] (N-35) runs along the Hunza River Valley, switching to the Khunjerab River Valley at the point of confluence, eventually reaching the [[Khunjerab Pass]] at the border with China at [[Xinjiang]].<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Rashid |first1=Mehboob ur |last2=Ahmed |first2=Waqas |last3=Islam |first3=Ihtisham |last4=Petrounias |first4=Petros |last5=Giannakopoulou |first5=Panagiota P. |last6=Koukouzas |first6=Nikolaos |date=2023-05-08 |title=Impact of Climate Change on the Stability of the Miacher Slope, Upper Hunza, Gilgit Baltistan, Pakistan |journal=Climate |language=en |volume=11 |issue=5 |pages=102 |doi=10.3390/cli11050102 |doi-access=free |bibcode=2023Clim...11..102R |issn=2225-1154}}</ref> == Hydrology == The [[catchment area]] of Hunza River is {{cvt|13,733|km2|sqmi}} while its [[Discharge regime|mean annual discharge]] is {{cvt|323|m3/s|cuft/s}}. It is a major tributary of Gilgit River.<ref name=":0" /> The river is [[Dam|dammed]] for part of its route.<ref>{{cite news|url=http://pamirtimes.net/2013/03/16/pictorial-some-spectacular-photographs-of-the-dammed-hunza-river/|title=Pictorial – Some spectacular photographs of the dammed Hunza River|publisher=Pamir Times|access-date=27 May 2013}}</ref> The Attabad landslide disaster in January 2010 completely blocked the Hunza River. The blocked river created a lake — called the [[Attabad Lake]] or Gojal Lake,<ref>{{citation |url=http://pamirtimes.net/tag/gojal-lake-hazard/|title=Gojal Lake Hazard |work=Pamir Times |location=Islamabad |date=21 July 2015}}</ref> which extended 30 kilometers and rose to a depth of 400 feet (approximately 122 meters).<ref name="fourworlds_HiMaT_2013">{{cite web | url=http://www.fourworlds.ca/documents/ASecondGreenRevolution.pdf | title=Needed: a second green revolution in Hunza | publisher=HiMaT | date=May 2013 | access-date=26 November 2015 | pages=4 | author1=Michael Bopp | author2=Judie Bopp}} Karakorum Area Development Organization (KADO), Aliabad</ref> The landslide completely covered sections of the Karakoram Highway.<ref name="fourworlds_HiMaT_2013" /> ==دريا جو وهڪرو== ==هائيڊرالاجي== == پڻ ڏسو== * [[ھنزہ وادي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category-inline|هنزا ندي}} [https://www.openstreetmap.org/relation/1159506اوپن اسٽريٽ ميپ تي گلگت درياهه جو طاس، جنهن ۾ هنزا ندي جو طاس به شامل آهي.] {{Coord|35|55|N|74|22|E|display=title|region:PK_type:river_source:GNS-enwiki}} {{Authority control}} [[زمرو:هنزا ندي]] [[زمرو:هنزا ضلعو]] [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:سنڌو درياهه جون شاخون]] [[زمرو:گلگت-بلتستان جا درياهه]] [[زمرو:قراقرم جبلن جو سلسلو]] [[زمرو:پاڪستان جا دریاھہ]] [[زمرو:گلگت بلتستان ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:قراقرم]] [[زمرو:سنڌو درياهه]] lm8j0llurqkd2vh9m2ix7p2wukft9ni 400630 400629 2026-08-03T18:10:50Z Memon2025 21315 400630 wikitext text/x-wiki [[فائل:Hunza river.jpg|200px|left|ھنزہ ندي]] [[فائل:Bridge Danyor.jpg|200px|left|ھنزہ ندي تي ھڪ پل]] '''ھنزا ندي''' (Hunza River؛ اردو: دریائے ہنزہ) [[پاڪستان]] جي اترئين علائقن ۾ واقع آهي، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف [[قراقرم]] جبلن مان گذرندي وھي ٿي. اھا گلگت بلتستان جي اھم ندي آھي. ھي ندي خنجراب ۽ ڪیلڪ جي سنگم سان ٺھي ٿو جن ۾ پاڻي برفاني گليشيئرن مان اچي ٿو. اڳتي ھلي ھيء ندي گلگت ندي ۽ نلتر ندين سان ملي ڪري [[سنڌو درياھ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. قراقرم ھاء وي يا شاھراھ ريشم بہ ھن ندي تان ھنزا ۽ نگر وارين وادين کان ھن مٿان گذري ٿي. {{Short description|River in Pakistan}} {{Infobox river | name = Hunza River | image = Hunza River near Gulmit Hunza.jpg | image_size = 260px | image_caption = Hunza river near [[Gulmit]] | map = Hunza river.png | map_size = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Gilgit Baltistan#Pakistan | pushpin_caption = | pushpin_relief = 1 | source1 = | source1_location = | source1_elevation = | source1_coordinates = | mouth_location = [[Gilgit River]] | mouth_coordinates = {{Coord|35|55|N|74|22|E}} | mouth_elevation = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Pakistan | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[Gilgit-Baltistan]] | length = | discharge1_avg = {{cvt|323|m3/s|cuft/s}} | basin_size = {{cvt|13,733|km2|sqmi}} | basin_landmarks = | discharge1_location = Danyor Gauging Station }} '''Hunza River''' ({{langx|ur|{{nq|دریائے ہنزہ}}}}) is the main river flowing across the [[Hunza Valley]] in the Pakistan-administered territory of [[Gilgit-Baltistan]]. It is formed by the confluence of the Chapursan and [[Khunjerab Pass|Khunjerab]] ''nalas'' (streams) which are fed by [[glacier]]s. It drains into the [[Gilgit River]], which in turn flows into the [[Indus River]]. == Course == [[File:Bridge Danyor.jpg|thumb|right|260px|A view of Hunza River from [[Karakoram International University|Karakorum University]], [[Danyor Suspension Bridge|Danyor Bridge]]]] The river cuts through the [[Karakoram]] Range, flowing from north to south. The [[Karakoram Highway]] (N-35) runs along the Hunza River Valley, switching to the Khunjerab River Valley at the point of confluence, eventually reaching the [[Khunjerab Pass]] at the border with China at [[Xinjiang]].<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Rashid |first1=Mehboob ur |last2=Ahmed |first2=Waqas |last3=Islam |first3=Ihtisham |last4=Petrounias |first4=Petros |last5=Giannakopoulou |first5=Panagiota P. |last6=Koukouzas |first6=Nikolaos |date=2023-05-08 |title=Impact of Climate Change on the Stability of the Miacher Slope, Upper Hunza, Gilgit Baltistan, Pakistan |journal=Climate |language=en |volume=11 |issue=5 |pages=102 |doi=10.3390/cli11050102 |doi-access=free |bibcode=2023Clim...11..102R |issn=2225-1154}}</ref> == Hydrology == The [[catchment area]] of Hunza River is {{cvt|13,733|km2|sqmi}} while its [[Discharge regime|mean annual discharge]] is {{cvt|323|m3/s|cuft/s}}. It is a major tributary of Gilgit River.<ref name=":0" /> The river is [[Dam|dammed]] for part of its route.<ref>{{cite news|url=http://pamirtimes.net/2013/03/16/pictorial-some-spectacular-photographs-of-the-dammed-hunza-river/|title=Pictorial – Some spectacular photographs of the dammed Hunza River|publisher=Pamir Times|access-date=27 May 2013}}</ref> The Attabad landslide disaster in January 2010 completely blocked the Hunza River. The blocked river created a lake — called the [[Attabad Lake]] or Gojal Lake,<ref>{{citation |url=http://pamirtimes.net/tag/gojal-lake-hazard/|title=Gojal Lake Hazard |work=Pamir Times |location=Islamabad |date=21 July 2015}}</ref> which extended 30 kilometers and rose to a depth of 400 feet (approximately 122 meters).<ref name="fourworlds_HiMaT_2013">{{cite web | url=http://www.fourworlds.ca/documents/ASecondGreenRevolution.pdf | title=Needed: a second green revolution in Hunza | publisher=HiMaT | date=May 2013 | access-date=26 November 2015 | pages=4 | author1=Michael Bopp | author2=Judie Bopp}} Karakorum Area Development Organization (KADO), Aliabad</ref> The landslide completely covered sections of the Karakoram Highway.<ref name="fourworlds_HiMaT_2013" /> ==دريا جو وهڪرو== ==هائيڊرالاجي== == پڻ ڏسو== * [[ھنزہ وادي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category-inline|هنزا ندي}} [https://www.openstreetmap.org/relation/1159506اوپن اسٽريٽ ميپ تي گلگت درياهه جو طاس، جنهن ۾ هنزا ندي جو طاس به شامل آهي.] {{Coord|35|55|N|74|22|E|display=title|region:PK_type:river_source:GNS-enwiki}} {{Authority control}} [[زمرو:هنزا ندي]] [[زمرو:هنزا ضلعو]] [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:سنڌو درياهه جون شاخون]] [[زمرو:گلگت-بلتستان جا درياهه]] [[زمرو:قراقرم جبلن جو سلسلو]] [[زمرو:پاڪستان جا دریاھہ]] [[زمرو:گلگت بلتستان ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:قراقرم]] [[زمرو:زمرو:سنڌو درياھ]] bh2dervazskxw717pn8p1pmad8ombqe 400631 400630 2026-08-03T18:12:58Z Memon2025 21315 400631 wikitext text/x-wiki [[فائل:Hunza river.jpg|200px|left|ھنزہ ندي]] [[فائل:Bridge Danyor.jpg|200px|left|ھنزہ ندي تي ھڪ پل]] '''ھنزا ندي''' (Hunza River؛ اردو: دریائے ہنزہ) [[پاڪستان]] جي اترئين علائقن ۾ واقع آهي، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف [[قراقرم]] جبلن مان گذرندي وھي ٿي. اھا گلگت بلتستان جي اھم ندي آھي. ھي ندي خنجراب ۽ ڪیلڪ جي سنگم سان ٺھي ٿو جن ۾ پاڻي برفاني گليشيئرن مان اچي ٿو. اڳتي ھلي ھيء ندي گلگت ندي ۽ نلتر ندين سان ملي ڪري [[سنڌو درياھ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. قراقرم ھاء وي يا شاھراھ ريشم بہ ھن ندي تان ھنزا ۽ نگر وارين وادين کان ھن مٿان گذري ٿي. {{Short description|River in Pakistan}} {{Infobox river | name = Hunza River | image = Hunza River near Gulmit Hunza.jpg | image_size = 260px | image_caption = Hunza river near [[Gulmit]] | map = Hunza river.png | map_size = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Gilgit Baltistan#Pakistan | pushpin_caption = | pushpin_relief = 1 | source1 = | source1_location = | source1_elevation = | source1_coordinates = | mouth_location = [[Gilgit River]] | mouth_coordinates = {{Coord|35|55|N|74|22|E}} | mouth_elevation = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Pakistan | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[Gilgit-Baltistan]] | length = | discharge1_avg = {{cvt|323|m3/s|cuft/s}} | basin_size = {{cvt|13,733|km2|sqmi}} | basin_landmarks = | discharge1_location = Danyor Gauging Station }} '''Hunza River''' ({{langx|ur|{{nq|دریائے ہنزہ}}}}) is the main river flowing across the [[Hunza Valley]] in the Pakistan-administered territory of [[Gilgit-Baltistan]]. It is formed by the confluence of the Chapursan and [[Khunjerab Pass|Khunjerab]] ''nalas'' (streams) which are fed by [[glacier]]s. It drains into the [[Gilgit River]], which in turn flows into the [[Indus River]]. == Course == [[File:Bridge Danyor.jpg|thumb|right|260px|A view of Hunza River from [[Karakoram International University|Karakorum University]], [[Danyor Suspension Bridge|Danyor Bridge]]]] The river cuts through the [[Karakoram]] Range, flowing from north to south. The [[Karakoram Highway]] (N-35) runs along the Hunza River Valley, switching to the Khunjerab River Valley at the point of confluence, eventually reaching the [[Khunjerab Pass]] at the border with China at [[Xinjiang]].<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Rashid |first1=Mehboob ur |last2=Ahmed |first2=Waqas |last3=Islam |first3=Ihtisham |last4=Petrounias |first4=Petros |last5=Giannakopoulou |first5=Panagiota P. |last6=Koukouzas |first6=Nikolaos |date=2023-05-08 |title=Impact of Climate Change on the Stability of the Miacher Slope, Upper Hunza, Gilgit Baltistan, Pakistan |journal=Climate |language=en |volume=11 |issue=5 |pages=102 |doi=10.3390/cli11050102 |doi-access=free |bibcode=2023Clim...11..102R |issn=2225-1154}}</ref> == Hydrology == The [[catchment area]] of Hunza River is {{cvt|13,733|km2|sqmi}} while its [[Discharge regime|mean annual discharge]] is {{cvt|323|m3/s|cuft/s}}. It is a major tributary of Gilgit River.<ref name=":0" /> The river is [[Dam|dammed]] for part of its route.<ref>{{cite news|url=http://pamirtimes.net/2013/03/16/pictorial-some-spectacular-photographs-of-the-dammed-hunza-river/|title=Pictorial – Some spectacular photographs of the dammed Hunza River|publisher=Pamir Times|access-date=27 May 2013}}</ref> The Attabad landslide disaster in January 2010 completely blocked the Hunza River. The blocked river created a lake — called the [[Attabad Lake]] or Gojal Lake,<ref>{{citation |url=http://pamirtimes.net/tag/gojal-lake-hazard/|title=Gojal Lake Hazard |work=Pamir Times |location=Islamabad |date=21 July 2015}}</ref> which extended 30 kilometers and rose to a depth of 400 feet (approximately 122 meters).<ref name="fourworlds_HiMaT_2013">{{cite web | url=http://www.fourworlds.ca/documents/ASecondGreenRevolution.pdf | title=Needed: a second green revolution in Hunza | publisher=HiMaT | date=May 2013 | access-date=26 November 2015 | pages=4 | author1=Michael Bopp | author2=Judie Bopp}} Karakorum Area Development Organization (KADO), Aliabad</ref> The landslide completely covered sections of the Karakoram Highway.<ref name="fourworlds_HiMaT_2013" /> ==دريا جو وهڪرو== ==هائيڊرالاجي== == پڻ ڏسو== * [[ھنزہ وادي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category-inline|هنزا ندي}} [https://www.openstreetmap.org/relation/1159506اوپن اسٽريٽ ميپ تي گلگت درياهه جو طاس، جنهن ۾ هنزا ندي جو طاس به شامل آهي.] {{Coord|35|55|N|74|22|E|display=title|region:PK_type:river_source:GNS-enwiki}} {{Authority control}} [[زمرو:هنزا ندي]] [[زمرو:قراقرم]] [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:سنڌو درياهه جون شاخون]] [[زمرو:گلگت-بلتستان جا درياهه]] [[زمرو:پاڪستان جا دریاھہ]] [[زمرو:گلگت بلتستان ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:پاڪستان جا دریاھہ]] [[زمرو:سنڌو درياھ]] 9z6mmp98yydoa41swn7hazmklrfxsem 400634 400631 2026-08-03T18:14:50Z Memon2025 21315 400634 wikitext text/x-wiki [[فائل:Hunza river.jpg|200px|left|ھنزہ ندي]] [[فائل:Bridge Danyor.jpg|200px|left|ھنزہ ندي تي ھڪ پل]] '''ھنزا ندي''' (Hunza River؛ اردو: دریائے ہنزہ) [[پاڪستان]] جي اترئين علائقن ۾ واقع آهي، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف [[قراقرم]] جبلن مان گذرندي وھي ٿي. اھا گلگت بلتستان جي اھم ندي آھي. ھي ندي خنجراب ۽ ڪیلڪ جي سنگم سان ٺھي ٿو جن ۾ پاڻي برفاني گليشيئرن مان اچي ٿو. اڳتي ھلي ھيء ندي گلگت ندي ۽ نلتر ندين سان ملي ڪري [[سنڌو درياھ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. قراقرم ھاء وي يا شاھراھ ريشم بہ ھن ندي تان ھنزا ۽ نگر وارين وادين کان ھن مٿان گذري ٿي. {{Short description|River in Pakistan}} {{Infobox river | name = Hunza River | image = Hunza River near Gulmit Hunza.jpg | image_size = 260px | image_caption = Hunza river near [[Gulmit]] | map = Hunza river.png | map_size = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Gilgit Baltistan#Pakistan | pushpin_caption = | pushpin_relief = 1 | source1 = | source1_location = | source1_elevation = | source1_coordinates = | mouth_location = [[Gilgit River]] | mouth_coordinates = {{Coord|35|55|N|74|22|E}} | mouth_elevation = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Pakistan | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[Gilgit-Baltistan]] | length = | discharge1_avg = {{cvt|323|m3/s|cuft/s}} | basin_size = {{cvt|13,733|km2|sqmi}} | basin_landmarks = | discharge1_location = Danyor Gauging Station }} '''Hunza River''' ({{langx|ur|{{nq|دریائے ہنزہ}}}}) is the main river flowing across the [[Hunza Valley]] in the Pakistan-administered territory of [[Gilgit-Baltistan]]. It is formed by the confluence of the Chapursan and [[Khunjerab Pass|Khunjerab]] ''nalas'' (streams) which are fed by [[glacier]]s. It drains into the [[Gilgit River]], which in turn flows into the [[Indus River]]. == Course == [[File:Bridge Danyor.jpg|thumb|right|260px|A view of Hunza River from [[Karakoram International University|Karakorum University]], [[Danyor Suspension Bridge|Danyor Bridge]]]] The river cuts through the [[Karakoram]] Range, flowing from north to south. The [[Karakoram Highway]] (N-35) runs along the Hunza River Valley, switching to the Khunjerab River Valley at the point of confluence, eventually reaching the [[Khunjerab Pass]] at the border with China at [[Xinjiang]].<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Rashid |first1=Mehboob ur |last2=Ahmed |first2=Waqas |last3=Islam |first3=Ihtisham |last4=Petrounias |first4=Petros |last5=Giannakopoulou |first5=Panagiota P. |last6=Koukouzas |first6=Nikolaos |date=2023-05-08 |title=Impact of Climate Change on the Stability of the Miacher Slope, Upper Hunza, Gilgit Baltistan, Pakistan |journal=Climate |language=en |volume=11 |issue=5 |pages=102 |doi=10.3390/cli11050102 |doi-access=free |bibcode=2023Clim...11..102R |issn=2225-1154}}</ref> == Hydrology == The [[catchment area]] of Hunza River is {{cvt|13,733|km2|sqmi}} while its [[Discharge regime|mean annual discharge]] is {{cvt|323|m3/s|cuft/s}}. It is a major tributary of Gilgit River.<ref name=":0" /> The river is [[Dam|dammed]] for part of its route.<ref>{{cite news|url=http://pamirtimes.net/2013/03/16/pictorial-some-spectacular-photographs-of-the-dammed-hunza-river/|title=Pictorial – Some spectacular photographs of the dammed Hunza River|publisher=Pamir Times|access-date=27 May 2013}}</ref> The Attabad landslide disaster in January 2010 completely blocked the Hunza River. The blocked river created a lake — called the [[Attabad Lake]] or Gojal Lake,<ref>{{citation |url=http://pamirtimes.net/tag/gojal-lake-hazard/|title=Gojal Lake Hazard |work=Pamir Times |location=Islamabad |date=21 July 2015}}</ref> which extended 30 kilometers and rose to a depth of 400 feet (approximately 122 meters).<ref name="fourworlds_HiMaT_2013">{{cite web | url=http://www.fourworlds.ca/documents/ASecondGreenRevolution.pdf | title=Needed: a second green revolution in Hunza | publisher=HiMaT | date=May 2013 | access-date=26 November 2015 | pages=4 | author1=Michael Bopp | author2=Judie Bopp}} Karakorum Area Development Organization (KADO), Aliabad</ref> The landslide completely covered sections of the Karakoram Highway.<ref name="fourworlds_HiMaT_2013" /> ==دريا جو وهڪرو== ==هائيڊرالاجي== == پڻ ڏسو== * [[ھنزہ وادي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category-inline|هنزا ندي}} [https://www.openstreetmap.org/relation/1159506اوپن اسٽريٽ ميپ تي گلگت درياهه جو طاس، جنهن ۾ هنزا ندي جو طاس به شامل آهي.] {{Coord|35|55|N|74|22|E|display=title|region:PK_type:river_source:GNS-enwiki}} {{Authority control}} [[زمرو:هنزا ندي]] [[زمرو:قراقرم]] [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:سنڌو درياهه جون شاخون]] [[زمرو:گلگت-بلتستان جا درياهه]] [[زمرو:پاڪستان جا دریاھہ]] [[زمرو:گلگت بلتستان ۾ درياهه ۽ نديون]] op87af5xqq4yyunlnighelwwqa6wi93 0 44672 400818 126213 2026-08-04T11:42:53Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[خطري کان دور]] to [[خطري کان دور واري نوعون]] 400818 wikitext text/x-wiki #چوريو [[خطري کان دور واري نوعون]] m53z127386kz94r8tnvxejsttyy4vo1 0 56010 400613 248778 2026-08-03T17:07:23Z Intisar Ali 8681 /* */ 400613 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="OEIP"/><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref><ref name=":0" /> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name=OEIP/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن.<ref name="gallop" /> ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1).<ref name="AD11"/>{{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /><ref name="OEIP" /> '''اسلام ۾ جهاد جو تصور''':{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Concept of Jihad in Islam '''}}جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] cew8k80my2bap7h9vxazock1kmx5hjg 400614 400613 2026-08-03T17:08:53Z Intisar Ali 8681 /* */ 400614 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="OEIP"/><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref><ref name=":0" /> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name=OEIP/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن.<ref name="gallop" /> ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1).<ref name="AD11"/>{{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /><ref name="OEIP" /> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 94npt84fldrwacime5v2o99t0oremzl 400636 400614 2026-08-03T19:54:22Z Intisar Ali 8681 /* */ 400636 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="OEIP"/><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref><ref name=":0" /> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name=OEIP/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن.<ref name="gallop" /> ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1).<ref name="AD11"/>{{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /><ref name="OEIP" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.<ref name=AD11/>{{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 5l980bmlg3ev86gkcbjbnwe5ng8nuxf 400637 400636 2026-08-03T22:36:42Z Intisar Ali 8681 /* */ 400637 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="OEIP"/><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name=OEIP/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن.<ref name="gallop" /> ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1).<ref name="AD11"/>{{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /><ref name="OEIP" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.<ref name=AD11/>{{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] lmv2tfbps68sqwtd3hs7srba16ttypb 400638 400637 2026-08-03T22:38:10Z Intisar Ali 8681 /* */ 400638 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name=OEIP/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن.<ref name="gallop" /> ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1).<ref name="AD11"/>{{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /><ref name="OEIP" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.<ref name=AD11/>{{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 9thxu6gb5kmeyj975sy2xeri0x1jbng 400639 400638 2026-08-03T22:39:54Z Intisar Ali 8681 /* */ 400639 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن.<ref name="gallop" /> ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1).<ref name="AD11"/>{{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.<ref name=AD11/>{{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 5gtu9a5ansa286oi0h38v9oz131t0xr 400640 400639 2026-08-03T22:41:37Z Intisar Ali 8681 /* */ 400640 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.<ref name=AD11/>{{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] eo37iir378s2rpv3ojlafvj8qqv9f76 400641 400640 2026-08-03T22:42:16Z Intisar Ali 8681 400641 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] raw0vcf1onuzp23auxx1eikj5szpkpb 400642 400641 2026-08-03T22:43:05Z Intisar Ali 8681 400642 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] qq651qmyz5fxvjdd1e30rp0suraydgs 400643 400642 2026-08-03T22:44:40Z Intisar Ali 8681 400643 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻي ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{Rquote |1=right |2=اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] lfb3wincr5qit8f3cp8k50ozl6ffd3u 400644 400643 2026-08-03T22:45:32Z Intisar Ali 8681 400644 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{Rquote |1=right |2=اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] l6ol7u6uu9yjuq2aeia02aibh24h7wb 400645 400644 2026-08-03T22:49:01Z Intisar Ali 8681 400645 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{Rquote |1=right |2=اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=The Koran is not a squeamish document, and it exhorts the believers to ''jihad''. Verses such as "Do not follow the unbelievers, but struggle against them mightily" (25.52) and "fight [those who have been given a revelation] who do not believe in God and the last day" (9.29) may originally have been directed against Muhammad's local enemies, the pagans of Mecca or the Jews of Medina, but they could be redirected once a new set of enemies appeared.}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=The importance of the ''jihad'' in Islam lay in shifting the focus of attention of the tribes from their interribal warfare to the outside word; Islam outlawed all forms of war except the ''jihad'', that is the war in Allah's path. It would indeed, have been very difficult for the Islamic state to survive had it not been for the doctrine of the ''jihad'', replacing tribal raids, and directing that enormous energy of the tribes from an inevitable internal conflict to unite and fight against the outside world in the name of the new faith.|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 02a42yjydzwmnxjgnsfe37oh27a8ka8 400646 400645 2026-08-03T22:51:08Z Intisar Ali 8681 /* جنگ جا ضابطا */ 400646 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=The Koran is not a squeamish document, and it exhorts the believers to ''jihad''. Verses such as "Do not follow the unbelievers, but struggle against them mightily" (25.52) and "fight [those who have been given a revelation] who do not believe in God and the last day" (9.29) may originally have been directed against Muhammad's local enemies, the pagans of Mecca or the Jews of Medina, but they could be redirected once a new set of enemies appeared.}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=The importance of the ''jihad'' in Islam lay in shifting the focus of attention of the tribes from their interribal warfare to the outside word; Islam outlawed all forms of war except the ''jihad'', that is the war in Allah's path. It would indeed, have been very difficult for the Islamic state to survive had it not been for the doctrine of the ''jihad'', replacing tribal raids, and directing that enormous energy of the tribes from an inevitable internal conflict to unite and fight against the outside world in the name of the new faith.|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] jhhu3jzaznkzb3xvs8s5pr4g9j1c1go 400647 400646 2026-08-03T22:54:56Z Intisar Ali 8681 400647 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] oj07btp9q6m5v11hk4u2jbs8uzm3zc5 400648 400647 2026-08-03T23:00:36Z Intisar Ali 8681 400648 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|Early Muslim conquests}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (Desertification). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] hqg1cgykafzbfjelojmftje2kld1uwm 400649 400648 2026-08-03T23:01:38Z Intisar Ali 8681 400649 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (Desertification). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] faha5luqi1xudbd7ifs60125sl9h8bm 400650 400649 2026-08-03T23:03:18Z Intisar Ali 8681 400650 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.<ref name=mqz/>{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي.{{CN|date=September 2023}} [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] ls4vyq80cm4yg8f6i44bg1qzmfkw0cs 400651 400650 2026-08-03T23:04:18Z Intisar Ali 8681 400651 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.<ref name=mqz/>{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي.{{CN|date=September 2023}} [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] seofiur1b2375hdj05xqasjlqizyiu9 400652 400651 2026-08-03T23:05:09Z Intisar Ali 8681 400652 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.<ref name=mqz/>{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي.{{CN|date=September 2023}} [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 Ottoman jihad proclamation}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] czto1urrbaeb7pvbwrqa0pbwlbef8wn 400653 400652 2026-08-03T23:07:32Z Intisar Ali 8681 400653 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.<ref name=mqz/>{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي.{{CN|date=September 2023}} [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|Islamism|Criticism of Islamism}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلام ازم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote=Allah is its target, the Prophet is its model, the Koran its constitution: ''Jihad'' is its path and death for the sake of Allah is the loftiest of its wishes.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني، <ref name=Banna78/>{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=The Muslim Brothers believed a well-planned ''Jihad'' to be the only means to liberate Palestine. Its press confirmed that ''Jihad'' became an individual obligation upon every Muslim ... [who would] gain one of the two desirable goals (i.e. gaining victory or dying martyrs). The jurists of the Group issued a fatwa during the 1948 War that Muslims had to postpone pilgrimage and offer their money for ''Jihad'' (in Palestine) instead.|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=According to the [Muslim Brotherhood] society, the ''jihad'' for Palestine will start after the completion of the Islamic transformation of Palestinian society, the completion of the process of Islamic revival, and the return to Islam in the region. Only then can the call for ''jihad'' be meaningful, because the Palestinians cannot along liberate Palestine without the help of other Muslims.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=Sheikh Yasin had initially argued in typical Muslim Brotherhood tradition that violent ''jihad'' against Israel would be counterproductive until Islamic regimes had been established throughout the Muslim realm. But the outbreak of the Intifada changed his mind: Islamic reconquest would have to start rather than end with ''jihad'' in Palestine. So stated the Hamas covenant.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[part of Article 13 of the Covenant] There is no solution for the Palestinian question except through ''Jihad''. Initiatives, proposals and international conferences are all a waste of time and vain endeavors.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[jus ad bellum]]'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref name=hashmi/>{{rp|[{{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC|page=14}}|14]}} [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=For Qutb, all non-Muslims were infidels—even the so-called "people of the book", the Christians and Jews—and he predicted an eventual clash of civilisations between Islam and the west.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو،<ref name="Gerges"/>{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.<ref name="Gerges"/>{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 0ol0wz6v4586epfafrddl7084s7oxgj 400654 400653 2026-08-03T23:18:19Z Intisar Ali 8681 400654 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.<ref name=mqz/>{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي.{{CN|date=September 2023}} [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني، <ref name=Banna78/>{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref name=hashmi/>{{rp|[{{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC|page=14}}|14]}} [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو،<ref name="Gerges"/>{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.<ref name="Gerges"/>{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] ny4558byiebygf9oktkme81n2qgwltk 400655 400654 2026-08-03T23:20:35Z Intisar Ali 8681 /* نوآباديات کان پوءِ */ 400655 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.<ref name=mqz/>{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي.{{CN|date=September 2023}} [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني، <ref name=Banna78/>{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو،<ref name="Gerges"/>{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.<ref name="Gerges"/>{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] swuf3jtjbhb0ghqu987zokb1opztsk6 400656 400655 2026-08-03T23:22:37Z Intisar Ali 8681 400656 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.<ref name=mqz/>{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي.{{CN|date=September 2023}} [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني، <ref name=Banna78/>{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو،<ref name="Gerges"/>{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.<ref name="Gerges"/>{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا.<ref name="OEIP_combat"/> 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 5uyye63pggecz4tgby6fx9fkc7ihbuu 400657 400656 2026-08-03T23:23:33Z Intisar Ali 8681 400657 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.<ref name=mqz/>{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي.{{CN|date=September 2023}} [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني، <ref name=Banna78/>{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو،<ref name="Gerges"/>{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.<ref name="Gerges"/>{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا.<ref name="OEIP_combat"/> 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعو=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref>{{New archival link needed|date=April 2026}} تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو.<ref name=RF17/> يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] k1y3uh74ismss5ws48d94bm6754u0no 400658 400657 2026-08-03T23:26:48Z Intisar Ali 8681 400658 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.<ref name=mqz/>{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي.{{CN|date=September 2023}} [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني، <ref name=Banna78/>{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو،<ref name="Gerges"/>{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.<ref name="Gerges"/>{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا.<ref name="OEIP_combat"/> 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref>{{New archival link needed|date=April 2026}} تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو.<ref name=RF17/> يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو،<ref name=Khadduri-1955-60/> جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (Offensive Jihad) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 7vqwk17spwfhewd0t9jlam3otoavn8x 400659 400658 2026-08-03T23:28:16Z Intisar Ali 8681 /* شيعا */ 400659 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.<ref name=mqz/>{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي.{{CN|date=September 2023}} [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني، <ref name=Banna78/>{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو،<ref name="Gerges"/>{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.<ref name="Gerges"/>{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا.<ref name="OEIP_combat"/> 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو.<ref name=RF17/> يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو،<ref name=Khadduri-1955-60/> جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (Offensive Jihad) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] hdjs9zy3cxx6t2hph3wb0ver0oxkyv4 400660 400659 2026-08-03T23:31:10Z Intisar Ali 8681 400660 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.<ref name=mqz/>{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي.{{CN|date=September 2023}} [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني، <ref name=Banna78/>{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو،<ref name="Gerges"/>{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.<ref name="Gerges"/>{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا.<ref name="OEIP_combat"/> 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو.<ref name=RF17/> يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو،<ref name=Khadduri-1955-60/> جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (Offensive Jihad) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.<ref name=JLE02/>{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.<ref name=FR09/>{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 8mcvv3nhehw0lpwlmjz6a8h6034m18v 400661 400660 2026-08-03T23:32:03Z Intisar Ali 8681 400661 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.<ref name=mqz/>{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي.{{CN|date=September 2023}} [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني، <ref name=Banna78/>{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو،<ref name="Gerges"/>{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.<ref name="Gerges"/>{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا.<ref name="OEIP_combat"/> 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو.<ref name=RF17/> يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو،<ref name=Khadduri-1955-60/> جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (Offensive Jihad) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.<ref name=JLE02/>{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.<ref name=FR09/>{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 43k4km0zvyloiliz67g00p4y8dzs5cm 400662 400661 2026-08-03T23:34:50Z Intisar Ali 8681 400662 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.<ref name=mqz/>{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي.{{CN|date=September 2023}} [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني، <ref name=Banna78/>{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو،<ref name="Gerges"/>{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.<ref name="Gerges"/>{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا.<ref name="OEIP_combat"/> 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو.<ref name=RF17/> يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو،<ref name=Khadduri-1955-60/> جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (Offensive Jihad) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.<ref name=JLE02/>{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.<ref name=FR09/>{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] hisf5q9a01zq199nszp43usnmfej3b8 400663 400662 2026-08-03T23:36:16Z Intisar Ali 8681 400663 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني، <ref name=Banna78/>{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو،<ref name="Gerges"/>{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.<ref name="Gerges"/>{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا.<ref name="OEIP_combat"/> 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو.<ref name=RF17/> يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو،<ref name=Khadduri-1955-60/> جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (Offensive Jihad) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.<ref name=JLE02/>{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.<ref name=FR09/>{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 4m6wjyve27ubhtxwyxrurlye6sl1g87 400664 400663 2026-08-03T23:37:32Z Intisar Ali 8681 400664 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني، <ref name=Banna78/>{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو،<ref name="Gerges"/>{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.<ref name="Gerges"/>{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا.<ref name="OEIP_combat"/> 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو.<ref name=RF17/> يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو،<ref name=Khadduri-1955-60/> جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (Offensive Jihad) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.<ref name=JLE02/>{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.<ref name=FR09/>{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 9fupm1vhirh9lm3uvkkv3bmwqf9i8l4 400665 400664 2026-08-03T23:38:28Z Intisar Ali 8681 400665 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو،<ref name="Gerges"/>{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.<ref name="Gerges"/>{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا.<ref name="OEIP_combat"/> 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو.<ref name=RF17/> يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو،<ref name=Khadduri-1955-60/> جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (Offensive Jihad) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.<ref name=JLE02/>{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.<ref name=FR09/>{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] gdhiqin59e348c86xxkyz76wnxe4iae 400666 400665 2026-08-03T23:40:38Z Intisar Ali 8681 400666 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو،<ref name="Gerges"/>{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.<ref name="Gerges"/>{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا.<ref name="OEIP_combat"/> 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو.<ref name=RF17/> يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو،<ref name=Khadduri-1955-60/> جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (Offensive Jihad) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.<ref name=JLE02/>{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.<ref name=FR09/>{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] o0akgtfmf0svea0o2ts3v4okztgovui 400667 400666 2026-08-03T23:42:17Z Intisar Ali 8681 400667 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا.<ref name="OEIP_combat"/> 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو.<ref name=RF17/> يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو،<ref name=Khadduri-1955-60/> جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (Offensive Jihad) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.<ref name=JLE02/>{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.<ref name=FR09/>{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 4xbyyhxai4nawhb3riy0xa5w7aafpxr 400668 400667 2026-08-03T23:42:52Z Intisar Ali 8681 400668 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا. 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو.<ref name=RF17/> يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو،<ref name=Khadduri-1955-60/> جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (Offensive Jihad) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.<ref name=JLE02/>{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.<ref name=FR09/>{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] sh4kgur7mrx4y8aw8y2jyg33fz6ikg1 400669 400668 2026-08-03T23:43:36Z Intisar Ali 8681 400669 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا. 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو. يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو،<ref name=Khadduri-1955-60/> جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (Offensive Jihad) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.<ref name=JLE02/>{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.<ref name=FR09/>{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] tr81i9992gn6w3iwpzbk9k0ckm4hths 400670 400669 2026-08-03T23:45:08Z Intisar Ali 8681 400670 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=handbook295/> گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا. 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو. يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو، جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (آفينسو جھاد) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.<ref name=JLE02/>{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.<ref name=FR09/>{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] n2rdhg3zky7xa17vkqclpz3hndn1sim 400671 400670 2026-08-03T23:46:13Z Intisar Ali 8681 400671 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني. گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[jus ad bellum]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[jus in bello]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهن.<ref name=handbook295/> دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا. 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو. يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو، جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (آفينسو جھاد) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.<ref name=JLE02/>{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.<ref name=FR09/>{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] osfeilr6wsokclwr2lt9m6fo9o8b0ys 400672 400671 2026-08-03T23:48:53Z Intisar Ali 8681 400672 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني. گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[جُس ايڊ بيلم]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[جُس ان بيلو]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهھن. دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا. 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو. يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو، جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (آفينسو جھاد) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.<ref name=JLE02/>{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.<ref name=FR09/>{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] dlgsojzdzaes0qudpsqjjbuphs4c2fy 400673 400672 2026-08-03T23:49:36Z Intisar Ali 8681 400673 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني. گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[جُس ايڊ بيلم]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[جُس ان بيلو]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهھن. دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“<ref name=AD11/>{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا. 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو. يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو، جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (آفينسو جھاد) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.<ref name=FR09/>{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 93lc6z3usas3ltxqwjm1p2ygjjxpd4a 400674 400673 2026-08-03T23:50:25Z Intisar Ali 8681 400674 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني. گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[جُس ايڊ بيلم]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[جُس ان بيلو]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=Similar to contemporary international law, there are more rules relating to jus in bello than to ''jus ad bellum'' under Islamic laws of war.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“<ref name=AD11/>{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}}<ref name=AD11/>{{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.<ref name=AD11/>{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهھن. دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.<ref name=AD11/>{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا. 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو. يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو، جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (آفينسو جھاد) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.<ref name=FR09/>{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 8z9qcc3i3gf1eb89jeb9pxl3bgsu9tc 400675 400674 2026-08-03T23:55:31Z Intisar Ali 8681 400675 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني. گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[جُس ايڊ بيلم]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[جُس ان بيلو]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=جديد بين الاقوامي قانون وانگر، اسلامي قانونِ جنگ ۾ به جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانونن (''جُس اِن بيلو''؛ جنگ هلندي دوران جا ضابطا) بابت قاعدا، جنگ شروع ڪرڻ جي قانوني جواز (''جُس ايڊ بيلم''؛ جنگ شروع ڪرڻ جا ضابطا) بابت قاعدن کان وڌيڪ تفصيلي آهن.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي. {{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}} {{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} {{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهھن. دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/>{{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.<ref name=AD11/>{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي.“<ref name=AD11/>{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا. 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو. يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو، جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (آفينسو جھاد) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.<ref name=FR09/>{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] cjesct8j2cglcgyb7gw8yan79ro6vbu 400676 400675 2026-08-03T23:57:05Z Intisar Ali 8681 400676 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني. گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[جُس ايڊ بيلم]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[جُس ان بيلو]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=جديد بين الاقوامي قانون وانگر، اسلامي قانونِ جنگ ۾ به جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانونن (''جُس اِن بيلو''؛ جنگ هلندي دوران جا ضابطا) بابت قاعدا، جنگ شروع ڪرڻ جي قانوني جواز (''جُس ايڊ بيلم''؛ جنگ شروع ڪرڻ جا ضابطا) بابت قاعدن کان وڌيڪ تفصيلي آهن.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي. {{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}} {{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} {{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهھن. دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}}<ref name=AD11/> {{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي."{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا. 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو. يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو، جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (آفينسو جھاد) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.<ref name=FR09/>{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] k7bnao1knizz47m986ec69j3rak85vn 400677 400676 2026-08-03T23:57:54Z Intisar Ali 8681 400677 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني. گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[جُس ايڊ بيلم]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[جُس ان بيلو]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=جديد بين الاقوامي قانون وانگر، اسلامي قانونِ جنگ ۾ به جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانونن (''جُس اِن بيلو''؛ جنگ هلندي دوران جا ضابطا) بابت قاعدا، جنگ شروع ڪرڻ جي قانوني جواز (''جُس ايڊ بيلم''؛ جنگ شروع ڪرڻ جا ضابطا) بابت قاعدن کان وڌيڪ تفصيلي آهن.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي. {{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=kohlberg/><ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي.<ref name=kohlberg/> حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}} {{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} {{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهھن. دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}} {{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي."{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا. 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو. يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو، جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (آفينسو جھاد) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.<ref name=FR09/>{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] go2e5wpsrkyz50pebcwzdpo52ufwme2 400678 400677 2026-08-03T23:59:29Z Intisar Ali 8681 400678 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني. گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[جُس ايڊ بيلم]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[جُس ان بيلو]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=جديد بين الاقوامي قانون وانگر، اسلامي قانونِ جنگ ۾ به جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانونن (''جُس اِن بيلو''؛ جنگ هلندي دوران جا ضابطا) بابت قاعدا، جنگ شروع ڪرڻ جي قانوني جواز (''جُس ايڊ بيلم''؛ جنگ شروع ڪرڻ جا ضابطا) بابت قاعدن کان وڌيڪ تفصيلي آهن.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي. {{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي. حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}} {{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} {{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهھن. دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}} {{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي."{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا. 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو. يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو، جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (آفينسو جھاد) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.<ref name=FR09/>{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] dye66i0q4gu8896gel2i3qhmr21pere 400679 400678 2026-08-04T00:01:22Z Intisar Ali 8681 /* ٻيون جدوجهدون */ 400679 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني. گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[جُس ايڊ بيلم]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[جُس ان بيلو]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=جديد بين الاقوامي قانون وانگر، اسلامي قانونِ جنگ ۾ به جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانونن (''جُس اِن بيلو''؛ جنگ هلندي دوران جا ضابطا) بابت قاعدا، جنگ شروع ڪرڻ جي قانوني جواز (''جُس ايڊ بيلم''؛ جنگ شروع ڪرڻ جا ضابطا) بابت قاعدن کان وڌيڪ تفصيلي آهن.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي. {{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي. حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}} {{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} {{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي.<ref name=handbook295/> البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهھن. دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو.{{citation needed|date=May 2024}} ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو،<ref name=handbook295/> پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}} {{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي."{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا. 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو. يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو، جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (آفينسو جھاد) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 8b3sjzshbsjqo3cl5pb50ejuzfgr71b 400680 400679 2026-08-04T00:02:46Z Intisar Ali 8681 400680 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني. گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[جُس ايڊ بيلم]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[جُس ان بيلو]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=جديد بين الاقوامي قانون وانگر، اسلامي قانونِ جنگ ۾ به جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانونن (''جُس اِن بيلو''؛ جنگ هلندي دوران جا ضابطا) بابت قاعدا، جنگ شروع ڪرڻ جي قانوني جواز (''جُس ايڊ بيلم''؛ جنگ شروع ڪرڻ جا ضابطا) بابت قاعدن کان وڌيڪ تفصيلي آهن.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي. {{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي. حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}} {{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} {{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي. البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي.<ref name=Cook05/>{{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهھن. دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو. ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو، پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}} {{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي."{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا. 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو. يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو، جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (آفينسو جھاد) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] jbesz2frdhdc9ryyqtceywgitfha29c 400681 400680 2026-08-04T00:04:34Z Intisar Ali 8681 400681 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني. گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[جُس ايڊ بيلم]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[جُس ان بيلو]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=جديد بين الاقوامي قانون وانگر، اسلامي قانونِ جنگ ۾ به جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانونن (''جُس اِن بيلو''؛ جنگ هلندي دوران جا ضابطا) بابت قاعدا، جنگ شروع ڪرڻ جي قانوني جواز (''جُس ايڊ بيلم''؛ جنگ شروع ڪرڻ جا ضابطا) بابت قاعدن کان وڌيڪ تفصيلي آهن.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي. {{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي. حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}} {{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} {{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي. البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي. {{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهھن. دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو. ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو، پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}} {{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي."{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''Clash of Civilizations'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.<ref name=Cook05/>{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref><ref name=Cook05/>{{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا. 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو. يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو، جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (آفينسو جھاد) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 6zqisf6sunh7qwc23ucdn56upeq0062 400682 400681 2026-08-04T00:06:32Z Intisar Ali 8681 400682 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني. گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[جُس ايڊ بيلم]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[جُس ان بيلو]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=جديد بين الاقوامي قانون وانگر، اسلامي قانونِ جنگ ۾ به جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانونن (''جُس اِن بيلو''؛ جنگ هلندي دوران جا ضابطا) بابت قاعدا، جنگ شروع ڪرڻ جي قانوني جواز (''جُس ايڊ بيلم''؛ جنگ شروع ڪرڻ جا ضابطا) بابت قاعدن کان وڌيڪ تفصيلي آهن.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي. {{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي. حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}} {{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} {{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي. البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي. {{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهھن. دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو. ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو، پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}} {{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي."{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''ڪليش آف سولائيزيشنس'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref> {{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا. 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو. يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو، جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (آفينسو جھاد) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.<ref name=Cook05/>{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').<ref name=DeLong-Bas2004/>{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."<ref name=MR21/>{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.<ref name=BB92/>{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] 1yb8kzi6kn5xkfu7bdyyf10q50sq3th 400683 400682 2026-08-04T00:09:37Z Intisar Ali 8681 400683 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني. گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[جُس ايڊ بيلم]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[جُس ان بيلو]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=جديد بين الاقوامي قانون وانگر، اسلامي قانونِ جنگ ۾ به جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانونن (''جُس اِن بيلو''؛ جنگ هلندي دوران جا ضابطا) بابت قاعدا، جنگ شروع ڪرڻ جي قانوني جواز (''جُس ايڊ بيلم''؛ جنگ شروع ڪرڻ جا ضابطا) بابت قاعدن کان وڌيڪ تفصيلي آهن.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي. {{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي. حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}} {{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} {{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي. البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي. {{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهھن. دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو. ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو، پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}} {{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي."{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''ڪليش آف سولائيزيشنس'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref> {{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا. 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو. يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو، جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (آفينسو جھاد) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] rserrxsq609fvmcywudfkn6hrm2tts1 400684 400683 2026-08-04T00:10:44Z Intisar Ali 8681 400684 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلام ۾ مذهبي جدوجهد لاءِ اصطلاح}} '''''جهاد''''' ({{IPAc-en|dʒ|ɪ|ˈ|h|ɑː|d}}؛ {{langx|ar|جِهَاد|jihād}} {{IPA|ar|d͡ʒɪˈhæːd|}}) هڪ عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ '''ڪوشش ڪرڻ'''، '''جدوجهد ڪرڻ''' يا '''جاکوڙ ڪرڻ''' آهي، خاص طور ڪنهن ساراهه جوڳي مقصد لاءِ.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Jihad|editor-first=John L. |editor-last=Esposito|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2014 |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="EI2">{{cite encyclopedia |author-last=Tyan |author-first=E. |year=1965 |title=D̲j̲ihād |editor1-last=Bosworth |editor1-first=C. E. |editor1-link=ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ |editor2-last=van Donzel |editor2-first=E. J. |editor2-link=ايمري جوهانس فان ڊونزل |editor3-last=Heinrichs |editor3-first=W. P. |editor3-link=وولف هارٽ هائنرڪس |editor4-last=Lewis |editor4-first=B. |editor5-last=Pellat |editor5-first=Ch. |editor5-link=چارلس پيلا |editor6-last=Schacht |editor6-first=J. |editor6-link=جوزف شاخت |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا#ٻيو ڇاپو|اسلامي انسائيڪلوپيڊيا، ٻيو ڇاپو]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=2 |doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0189 |isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> اسلامي مفهوم ۾ جهاد ۾ تقريباً هر اها ڪوشش شامل آهي، جنهن وسيلي ذاتي ۽ سماجي زندگيءَ کي [[اسلام ۾ خدا|الله]] جي هدايتن مطابق بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي؛ جهڙوڪ پنهنجي اندر جي برائين خلاف [[خود احتسابي|اندروني جدوجهد]]، هڪ سٺي مسلمان برادري يعني ''[[امت]]'' جي تعمير لاءِ ڪوشش، ۽ [[اسلام]] جي دفاع لاءِ جدوجهد.<ref name=ODI/><ref name="DeLong-Bas 2018">{{cite encyclopedia |author-last=DeLong-Bas |author-first=Natana J. |author-link=ناتانا جي. ڊي لانگ باس |date=22 February 2018 |orig-date=10 May 2017 |title=Jihad |encyclopedia=Oxford Bibliographies – Islamic Studies |location=[[آڪسفورڊ]] |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |doi=10.1093/obo/9780195390155-0045 |url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629215212/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0045.xml |archive-date=29 June 2016 |access-date=25 October 2021}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Jihad |year=2013 |editor-first=Gerhard |editor-last=Böwering |editor2-first=Patricia |editor2-last=Crone |encyclopedia=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought |location=[[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن، نيو جرسي]] |publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]] |quote=Literally meaning "struggle", ''jihad'' may be associated with almost any activity by which Muslims attempt to bring personal and social life into a pattern of conformity with the guidance of God.}}</ref> ڇاڪاڻ ته ان جي لفظي معنيٰ ”جدوجهد“ آهي، تنهنڪري هي اصطلاح گهڻو ڪري [[اسلام ۽ جنگ|جنگ]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{cite book|title=What is Islamic philosophy?|first=Roy |last=Jackson|publisher=Routledge|page=173|year=2014|url={{google books|plainurl=y|id=5XPMAgAAQBAJ|page=173}}|quote=''jihad'' Literally 'struggle' which has many meanings, though most frequently associated with war.|isbn=978-1317814047}}</ref> ''جهاد'' کي عام طور اندروني يا ”وڏو جهاد“ ۽ ٻاهرين يا ”ننڍو جهاد“ ۾ ورهايو ويندو آهي. اندروني جهاد ۾ ماڻهو پنهنجي نفساني خواهشن ۽ اندروني لاڙن خلاف جدوجهد ڪري ٿو، جڏهن ته ٻاهرين جهاد کي وڌيڪ ٻن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي: قلم يا زبان جو جهاد، جنهن ۾ بحث، دليل ۽ دعوت شامل آهن؛ ۽ تلوار جو جهاد، جنهن مان مراد جنگ آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name=Bonner>{{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[پرنسٽن يونيورسٽي پريس]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}}</ref>{{rp|13}}<ref name="ER">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=Jihad |encyclopedia=Encyclopedia of Religion |publisher=MacMillan Reference |editor-first=Lindsay |editor-last=Jones |edition=2nd |volume=7 |page=4917 |first=Rudolph |last=Peters}}</ref> مسلمانن جي راءِ جو وڏو حصو اندروني جهاد کي ٻاهرين جهاد کان وڌيڪ اهميت ڏئي ٿو. 2002ع ۾ ڪيل هڪ وڏي سروي جي تجزيي مان معلوم ٿيو ته دنيا جي مختلف علائقن جا مسلمان جهاد کي ڪيترن ئي معنائن ۾ سمجهن ٿا، جن ۾ [[احسان|نيڪ زندگي گذارڻ]]، [[اسلام ۾ امن پسندي|امن کي هٿي ڏيڻ]] ۽ [[اسلام ۽ تشدد|اسلام جي مخالفن خلاف وڙهڻ]] تائين مختلف تصور شامل آهن. ''جهاد'' جو لفظ [[قرآن]] ۾ گهڻا ڀيرا آيو آهي، جتي اهو مذهبي ۽ روحاني جدوجهد سان گڏ جنگ ۽ جسماني جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي.{{efn|''جهاد'' مان نڪتل سترهن لفظ قرآن ۾ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن مڪي سورتن ۽ ٽيهه مدني سورتن ۾ آهن. انهن جون پنج بنيادي معنائون آهن: مذهبي عقيدي خاطر ڪوشش ڪرڻ (21)، جنگ (12)، غير مسلم والدين پاران پنهنجن ٻارن تي اسلام ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وجهڻ، يعني جهاد ڪرڻ (2)، پڪا قسم (5)، ۽ جسماني طاقت (1) {{rp|56}}}} اهو اڪثر اصطلاحي عبارت ”''الجهاد في سبيل [[الله]]''“ ۾ اچي ٿو، جنهن جي معنيٰ ”الله جي واٽ ۾ جدوجهد“ آهي.<ref name="morgan2010">{{cite book |last=Morgan |first=Diane |url=https://archive.org/details/essentialislamco0000morg |title=Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0313360251 |page=[https://archive.org/details/essentialislamco0000morg/page/87 87] |access-date=5 January 2011 |url-access=registration}}</ref><ref name="MIC">{{cite encyclopedia |year=2005 |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |publisher=[[روٽليج]] |url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ|page=419}} |editor-first=Josef W. |editor-last=Meri |editor-link=جوزف ڊبليو. ميري |isbn=978-041596690-0 |title=Jihad |page=419 }}</ref> هن عبارت ۾ پاڻ کي ڪنهن مقصد لاءِ پوري طرح لڳائڻ جو مفهوم پڻ موجود آهي.<ref name=Esposito>{{cite book|last=Esposito|first=John L.|author-link=جان ايسپوسيٽو|title=Islam: The Straight Path|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo|url-access=registration|year=1988|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|isbn=978-0195043983}}</ref>{{rp|54}} [[حديث]]ن ۾ ''جهاد'' گهڻو ڪري جنگ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. وڏو جهاد روحاني ۽ اخلاقي جدوجهد ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ روايتي طور [[تصوف|صوفي]] ۽ [[احمديت|احمدي]] حلقن ۾ ان تي وڌيڪ زور ڏنو ويو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="ER" /><ref name="EI2" /> هٿياربند مزاحمت جي معنيٰ ۾ جهاد جو تصور پهريون ڀيرو ان پسمنظر ۾ استعمال ٿيو، جڏهن [[مڪي وارن پاران مسلمانن تي ظلم|مڪي ۾ محمد جي زماني دوران مسلمانن تي ظلم]] ٿي رهيو هو ۽ مسلمان برادريءَ آڏو ٻه رستا هئا: وڌيڪ [[هجرت]] يا [[مسلمان–قريش جنگ|جنگ]].<ref name=Esposito/>{{rp|30}} قرآن پنهنجي بچاءَ يا ٻين مسلمانن تي ٿيندڙ جارحيت جي جواب ۾ جنگ کي جائز قرار ڏئي ٿو، پر [[آيت سيف|تلوار وارين آيتن]] کي تاريخي طور ٻين آيتن کي منسوخ ڪندڙ ۽ غير ايمان وارن خلاف حملي واري جنگ کي جائز قرار ڏيندڙ طور پڻ تفسير ڪيو ويو آهي، ۽ [[اسلامي فتوحات جي شروعاتي دور|شروعاتي اسلامي فتوحات]] دوران [[ڪافر|مشرڪن]] کي زبردستي مسلمان بڻائڻ لاءِ پڻ انهن مان دليل ورتا ويا.<ref>{{cite web |work=BBC |title=Islam and war |date=13 August 2009 |access-date=14 July 2024 |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/islamethics/war.shtml}}</ref><ref>{{cite book |last1=al-Fasi |first1=Muhammad | last2=Hrbek |first2=Ivan |title=General History of Africa: Volume 3 |chapter=The coming of Islam and the expansion of the Muslim empire |chapter-url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000077953|publisher=UNESCO |year=1988 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282}}</ref>{{rp|pages=46}} [[اسلامي فوجي فقه|جهاد سان لاڳاپيل فقهي ضابطا]] پڻ تيار ڪيا ويا، جن ۾ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ ماڻهن کي نقصان پهچائڻ، گهوڙن جهڙن جانورن کي مارڻ ۽ دشمن جي ملڪيت جي غير ضروري تباهيءَ کان منع شامل هئي.<ref>{{cite web |author=Bernard Lewis |date=27 September 2001 |title=Jihad vs. Crusade |url=https://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162048/http://www.wsj.com/articles/SB1001547201928681240 |archive-date=16 August 2016 |access-date=4 August 2016 |publisher=Opinionjournal.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blankinship |first=Khalid Yahya |author-link=خالد يحيى بلينڪن شپ |year=2011 |title=Parity of Muslim and Western Concepts of Just War |journal=The Muslim World |volume=101 |issue=3 |page=416 |doi=10.1111/j.1478-1913.2011.01384.x |issn=1478-1913 |quote=In classical Muslim doctrine on war, likewise, genuine non-combatants are not to be harmed. These include women, minors, servants and slaves who do not take part in the fighting, the blind, monks, hermits, the aged, those physically unable to fight, the insane, the delirious, farmers who do not fight, traders, merchants, and contractors. The main criterion distinguishing combatants from non-combatants is that the latter do not fight and do not contribute to the war effort.}}</ref> ويهين صديءَ ۾ ''جهاد'' جو تصور فقهي اهميت وڃائڻ لڳو ۽ ان جي جاءِ تي نظرياتي ۽ سياسي بحثن جو موضوع بڻجي ويو.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="hallaq334">{{Cite book |last=Hallaq |first=Wael B. |url={{google books|plainurl=y|id=eVJsAAAAQBAJ|page=334}} |title=Sharī'a: Theory, Practice, Transformations |date=2009-04-16 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86147-2 |language=en|pages=334–38}}</ref> جڏهن ته [[اسلامي جديديت|جديديت پسند اسلامي عالمن]] جهاد جي دفاعي ۽ غير فوجي پاسن تي زور ڏنو، ڪجهه [[اسلاميت|اسلام پسندن]] اهڙيون جارحاڻيون تشريحون پيش ڪيون، جيڪي روايتي فقهي متنن کان اڳتي وڌن ٿيون.<ref name="hallaq334" /><ref name="Jalal 2009">{{Cite book |last=Jalal |first=Ayesha |url={{google books|plainurl=y|id=y7VVWhi9jGIC}} |title=Partisans of Allah: Jihad in South Asia |date=2009-06-30 |isbn=978-0-674-03907-0 |language=en|author-link=عائشه جلال |publisher=[[هارورڊ يونيورسٽي پريس]] |location=[[ڪيمبرج، ميساچوسٽس]] |pages=239–240 |chapter=Islam Subverted? ''Jihad'' as Terrorism |doi=10.4159/9780674039070-007 |s2cid=152941120}}</ref> گذريل ڪجهه ڏهاڪن ۾ هي اصطلاح مختلف [[باغي]] [[اسلامي انتهاپسندي|اسلامي انتهاپسند]]، [[عسڪريت پسند]] [[اسلاميت|اسلام پسند]] ۽ [[اسلامي دهشتگردي|دهشتگرد]] فردن ۽ تنظيمن جي استعمال سبب وڌيڪ ڌيان جو مرڪز بڻيو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018" /><ref name="Badara 2017">{{cite journal |last1=Badara |first1=Mohamed |last2=Nagata |first2=Masaki |date=November 2017 |title=Modern Extremist Groups and the Division of the World: A Critique from an Islamic Perspective |journal=[[عرب لا ڪوارٽرلي]] |location=[[ليڊن]] |publisher=[[برل پبلشرز]] |volume=31 |issue=4 |pages=305–335 |doi=10.1163/15730255-12314024 |issn=1573-0255 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Cook |first=David |author-link=ڊيوڊ ڪُڪ |year=2005 |title=Understanding Jihad |isbn=978-0-520-24203-6 |chapter=Radical Islam and Contemporary ''Jihad'' Theory |pages=93–127 |publisher=University of California Press |jstor=10.1525/j.ctv1xxt55.10 |lccn=2015010201 |chapter-url={{google books|plainurl=y|id=SqE2DwAAQBAJ|page=93}} }}</ref>{{rp|93}}<ref name="Jalal 2009" /> اڄڪلهه ''جهاد'' جو لفظ ڪڏهن ڪڏهن مذهبي مفهوم کان سواءِ به استعمال ٿيندو آهي، جيئن انگريزي لفظ ''[[صليبي جنگون|ڪروسيڊ]]''.<ref name="ODI" /> == لفظي بڻ بنياد ۽ ادبي سرچشما == لفظ ''جهاد'' عربي مادّي ''جَهَدَ'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: ”طاقت ۽ ڪوشش صرف ڪرڻ، ۽ ڪنهن ڪم کي پورو ڪرڻ لاءِ سڀ وسيلا استعمال ڪرڻ.“ وسيع مفهوم ۾ ان مان مراد [[اسلام]] جي دشمنن سان وڙهڻ، مذهبي تعليمات تي هلڻ، نيڪيءَ جو حڪم ڏيڻ ۽ برائيءَ کان روڪڻ پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name=Oz/> ”سماج جي اخلاقي سڌاري يا اسلام جي ڦهلاءَ لاءِ ڪوششن“ واري پُرامن مفهوم کي ”زبان جو جهاد“ يا ”قلم جو جهاد“ چيو وڃي ٿو، جيڪو ”تلوار جي جهاد“ کان الڳ آهي.<ref name="Jihād">{{cite encyclopedia|title=Jihād|url=https://www.encyclopedia.com/philosophy-and-religion/islam/islam/jihad|publisher=encyclopedia.com|date=21 May 2013}}</ref> ''[[فقه]]''، يعني اسلامي قانونيات، ۾ هي اصطلاح گهڻو ڪري پوئين معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[تصوف]] ۾ گهڻو ڪري ان مان مراد ''نفسِ اماره'' سان وڙهڻ هوندي آهي، جيڪو پنهنجي خواهشن آڏو جهڪڻ واري [[نفسياتي حالت]] آهي.<ref name=Oz>{{cite encyclopedia|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/cihad |last=Özel |first=Ahmed|date=1993|title=Jihad|encyclopedia=[[اسلام انسائيڪلوپيڊيسي]]|volume=7 |pages=527–531|publisher=Turkish Diyanet Foundation |location=Istanbul|lang=tr}}</ref> روحاني ۽ اخلاقي ''جهاد'' تي عام طور پرهيزگار ۽ صوفي حلقن ۾ وڌيڪ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name="Jihād"/> هانس ويهر جي ''[[جديد معياري عربيءَ جي لغت]]'' ۾ هن اصطلاح جي معنيٰ ”وڙهڻ، جنگ؛ جهاد، [[مقدس جنگ]]، يعني [[ڪافر]]ن خلاف هڪ مذهبي فرض طور جنگ“ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name=hanswehr>{{Cite book |last=Wehr |first=Hans |url={{google books|plainurl=y|id=WTak55pG-_IC|page=142}} |title=A Dictionary of Modern Written Arabic |date=1979 |publisher=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-02002-2 |language=en|page=142|edition=3rd}}</ref> پر ان جي معنائن جي وسعت کي نظر ۾ رکندي، ان کي رڳو ”مقدس جنگ“ جي برابر قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Jihād"/><ref>{{Cite web |date=2025-04-12 |title=Jihad {{!}} Meaning, Examples, & Use in the Quran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/jihad |access-date=2025-05-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ''جهاد'' جي تصور جو بنياد ان اسلامي خيال ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي ته سڄي انسان ذات آخرڪار اسلام قبول ڪندي.<ref>{{Cite encyclopedia |editor-last=Lewis |editor-first=B. |editor-first2=Charles |editor-last2=Pellat|editor-first3=J. |editor-last3=Schatcht|url={{google books|plainurl=y|id=mB-qzwEACAAJ|page=538}} |encyclopedia=[[اسلامي انسائيڪلوپيڊيا]]: Khe-Naz. Vol. 5-7 |date=1967 |publisher=E. J. Brill |isbn=978-90-04-09739-1 |language=en|last=Tyan |first=Emile |title=Encyclopédie de l'Islam |page=538 }}</ref>{{full citation needed|date=September 2024}} قرآن ۽ پوءِ واري مسلم استعمال ۾ لفظ ''جهاد'' کان پوءِ عام طور ''في سبيل الله''، يعني ”الله جي واٽ ۾“، جي عبارت ايندي آهي.<ref>قرآن ۾ ''جهاد'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي سڀني استعمالن جي فهرست لاءِ ڏسو: {{Cite book |url={{google books|plainurl=y|id=GrGNtwAACAAJ|page=587}}|title=al-Mu'jam al-mufahras li-alfaz al-Qur'an al-karim |date=1988 |publisher=دار حديث، |language=ar|authorlink=محمد فؤاد عبدالباقي|pages=182–83}} ۽ {{Cite book |last=Kassis |first=Hanna E. |url={{google books|plainurl=y|id=RKbeEAAAQBAJ|page=587}} |title=A Concordance of the Qur'an |date=2023-11-03 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-34261-3 |language=en|pages=587–588}}</ref> [[محمد عبدالحليم]] جي چوڻ موجب، هي عبارت ”سچائي ۽ انصاف جي واٽ“ ڏانهن اشارو ڪري ٿي، جنهن ۾ جنگ ۽ امن هلائڻ جا سبب ۽ شرط بابت سموريون هدايتون شامل آهن.<ref>{{Cite book|title=Understanding the Qurʼan : Themes and Style|last=Abdel Haleem|first=Muhammed|date=2001|publisher=I.B. Tauris|isbn=9781860640094|location=London|pages=62|oclc=56728422}}</ref> [[جديد معياري عربي]] ۾ لفظ ''جهاد'' مذهبي توڙي [[سيڪيولرزم|غير مذهبي]] مقصدن لاءِ جدوجهد جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهو مذهبي مفهوم کان سواءِ پڻ انگريزي لفظ ”[[صليبي مهم]]“ جهڙي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن ”منشيات خلاف مهم“.<ref name="OISO">{{cite web|title=Oxford Islamic Studies Online|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|publisher=Oxford University Press|access-date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903062853/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1199|archive-date=3 September 2014|url-status=dead}}</ref> عربي ملڪن ۾ ''جهاد'' ٻارن لاءِ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين ٻنهي جو نالو پڻ عام آهي، جتي ان کي ”ڪنهن نيڪ مقصد لاءِ جدوجهد“ واري غير جانبدار معنيٰ ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title='My wife can never call my name in public'|first=Rebecca|last=Seales|publisher=BBC |date=5 July 2018|access-date=29 November 2021|url=https://www.bbc.com/news/world-42009219}}</ref> تنهن هوندي به، ''جهاد'' عام طور مذهبي مفهوم ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ ان جي شروعات [[قرآن]] ۽ [[محمد]] جي قولن ۽ عملن ڏانهن منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Peters-jihad-OEIW">{{cite encyclopedia|first=Rudolph |last=Peters |title=Jihād |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121021514/http://www.oxfordislamicstudies.com/MainSearch.html |archive-date=21 November 2008 |access-date=17 February 2008}}</ref><ref name="Berkey-2003">{{Cite book |last=Berkey |first=Jonathan P. |url={{google books|plainurl=y|id=mLV6lo4mvj0C}} |title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600-1800 |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58813-3 |language=en}}</ref> === قرآن === لفظ ''جهاد'' [[قرآن]] ۾ اسم طور چئن هنڌن تي آيو آهي، جڏهن ته ان مان نڪتل فعل چوويهن هنڌن تي استعمال ٿيو آهي. ''[[مجاهد]]''، جيڪو هڪ [[فاعلي صفت]] آهي ۽ ”جهاد ڪندڙ“ جي معنيٰ رکي ٿو، ٻن آيتن ۾ آيو آهي.<ref name=Oz/> انهن مان ڪجهه هنڌن تي، جهڙوڪ [[سورت التوبه]] 9:41، 44، 81 ۽ 86، لفظ ''جهاد'' مان سڌيءَ طرح جنگ مراد ورتي وئي آهي، جڏهن ته ٻين هنڌن تي اهو ”الله جي مرضيءَ مطابق زندگي گذارڻ جي ڪوشش“ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref name=Oz/> قرآن ۾ جهاد بابت ڏنل ترغيبن جي اسلامي عالمن جنگي ۽ غير جنگي ٻنهي معنائن ۾ [[تفسير]] ڪئي آهي.<ref>{{cite book|title=Striving in the Path of God ''Jihad'' and Martyrdom in Islamic Thought|author=[[اسما افسرالدين]]|publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]]|year=2013|page=11}}</ref> احمد الداودي لکيو آهي ته قرآن ۾ ''جهاد'' يا ان مان نڪتل سترهن لفظ مجموعي طور ايڪيتاليهه ڀيرا آيا آهن، جن مان يارهن [[مڪي سورت]]ن ۽ ٽيهه [[مدني سورت]]ن ۾ آهن؛ انهن مان 28 استعمال مذهبي عقيدي يا روحاني جدوجهد سان، جڏهن ته 13 جنگ يا جسماني جدوجهد سان لاڳاپيل آهن.< {{rp|56}} === حديث === ''جهاد'' بابت ڪيتريون ئي [[حديث]]ون، يعني اسلامي نبي محمد جي تعليمات، عملن ۽ قولن جا بيان، پڻ موجود آهن. حديثن جي مجموعن ۾ اهي عام طور ''ڪتاب الجهاد'' يا ''فضائل الجهاد'' جي عنوانن هيٺ اچن ٿيون، ۽ ڪڏهن جهاد تي الڳ ڪتاب پڻ لکيا ويا آهن.<ref name=Oz/> [[صحيح بخاري]] جي حديثن واري مجموعي ۾ جهاد بابت 199 حوالا موجود آهن، ۽ انهن سڀني ۾ ''جهاد'' مان جنگ مراد ورتي وئي آهي.<ref name="bukhari">{{cite book|last=ibn Ismāʻīl Bukhārī|first=Muḥammad |title=Ṣaḥīḥ Al-Bukhārī: The Translation of the Meanings of Sahih Al-Bukhari|url={{google books|plainurl=y|id=tB9quQEACAAJ}}|volume=v4|year=1981|publisher=Dar al-Fikr|location=Medina|pages=34–204|translator-last=Muhsin Khan|translator-first=Muhammad}}. حوالو ڏنل: {{cite journal |url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |title=What Does ''Jihad'' Mean? |last=Streusand |first=Douglas E. |journal=Middle East Quarterly |date=September 1997 |pages=9–17 |quote=In ''hadith'' collections, ''jihad'' means armed action; for example, the 199 references to ''jihad'' in the most standard collection of ''hadith'', Sahih al-Bukhari, all assume that ''jihad'' means warfare. |access-date=24 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean |archive-date=8 September 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Streusand-1997">{{cite journal|last1=Streusand|first1=Douglas E.|title=What Does ''Jihad'' Mean?|journal=Middle East Quarterly|date=September 1997|volume=4|issue=3|pages=9–17|url=http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date=12 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701081937/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> ==اسلام ۾ جهاد جو تصور== '''اسلام ۾ جهاد ظلم ڪرڻ نه بلڪه ظلم روڪڻ جو نالو آهي. {{quote|"[[اُذِنَ لِلَّـذِيْنَ يُقَاتَلُوْنَ بِاَنَّـهُـمْ ظُلِمُوْا ۚ وَاِنَّ اللّـٰهَ عَلٰى نَصْرِهِـمْ لَقَدِيْرٌ]]". (سورت الحج 39) ترجمو:" جن سان (ڪافر) وڙھندا آھن تن کي (جھاد لاءِ) انھيءَ ڪري موڪل ڏني وئي جو انھن تي ظلم ڪيو ويو آھي، ۽ بيشڪ الله کين مدد ڏيڻ تي وس وارو آھي".|القرآن|}} جهاد جو مقصد ملڪ گيري ۽ ٻين ملڪن کي مغلوب ۽ زليل ڪرڻ نه بلڪه دين اسلام کي غالب ڪرڻ ۽ حفاظت ڪرڻ آهي. {{quote|"[[اَلَّـذِيْنَ اٰمَنُـوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ اللّـٰهِ ۖ وَالَّـذِيْنَ كَفَرُوْا يُقَاتِلُوْنَ فِىْ سَبِيْلِ الطَّاغُوْتِ]]"(سورت النساء 76) ترجمو:" جيڪي مؤمن آھن سي الله جي واٽ ۾ وڙھندا آھن، ۽ جيڪي ڪافر آھن سي شيطان جي واٽ ۾ وڙھندا آھن".|القرآن|}} اھو خيال آهي ته جتي وعظ نصيحت جو هٿيار نٿو هلي جنگ ضروري ٿيو وڃي. اهنسا ۽ عدم تشدد جو فلسفو هر جاء تي ڪارگر نٿو ٿئي. دنيا جو ڪو به مذهب اهڙو ناهي جيڪو جنگ جو مڪمل انڪاري هجي. يهودين جي ڪتاب ۾ بي رحمانه جنگ جو تصور ملي ٿو. بائبل ۾ آهي ته " جڏهن توهان" يرون" کان پار ٿي" ڪنعان " ۾ داخل ٿيو ته سڀني بتن کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ زمين جي باشندن کي هتان ڀڄايو، هنن جون مورتيون فنا ڪريو ۽ جا تيار ڪيل بت ٽوڙي ۽ سندن جايون ڊاهي ڇڏيو هت رهندڙن کي ٻاهر ڪڍي پاڻ هت رهو (استثناء). هندو مذهب به پاڻ کي اهنسا ۽ عدم تشدد مذهب ڄاڻائي ٿو، پر هندن جي تاريخ پڻ جنگن سان ڀريل آهي. "رامائڻ" ۾ شري رام جا واقعات ۾ رام ۽ راوڻ جي جنگ بابت حوالا ملن ٿا. "گيتا" جا هندن جو مقدس ڪتاب آهي ۾ ڪوروئن ۽ پانڊوئن جي جنگ جو داستان ملي ٿو. هنن حوالن سان ڪير چوندو ته هندن وٽ جنگ جو تصور آهي ئي ڪون. اسلام به جهاد جو حڪم ڏئي ٿو، پر هن جي معني اها به ناهي ته جيڪو غير مسلم نظر اچي ماريو ويندو، بلڪه قرآن حديث جي روشني ۾ فقهاء امت غير مسلمن کي ٽن درجن ۾ تقسيم ڪيو آهي. ذمي، معاهد ۽ حربي 1.مسلم ملڪ جي غير مسلم شهري کي "[[ذمي]]" چئبو آهي. بعض ماڻهو چون ٿا ته ذمي چوڻ تحقير ۽ تذليل جي ذمري ۾ اچي ٿو حالانڪه حقيقت ۾ ائين ناهي. ذمي عربي زبان ۾ "عهد" جي معني آهي ۽ ذمي جو معني آهي، مسلمانن طرفان اهو عهد هجي جنهن سان اهي هڪ ٻي سان پرامن طريقي سان رهندا ۽ هڪ ٻي جي حقن جي پاسداري ڪندا. ذمي جو جان، مال ۽ عزت آبرو جي حفاظت جو ايترو حق آهي جيترو مسلمانن جو. 2. غير مسلمن جو ٻي قسم آهي "معاهد" يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ ۾ رهندا هجن، هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو هجي. اهي به هڪ طرح سان ذمي ئي هوندا آهن، جنهن جو جان مال ۽ عزت آبرو مسلمانن جيان هوندا آهن ۽ اهو به جائز ناهي ته معاهدي جي ڀڃڪڙي ڪئي وڃي. 3. غير مسلم جي ٽي قسم اها آهي جنهن کي "حربي" چئبو آهي. يعني اهي غير مسلم جيڪي غير مسلم ملڪ جا شهري هجن ۽ هن ملڪ جو مسلم ملڪ سان امن جو معاهدو نه هجي ۽ اهي مسلمانن سان مهاڏو اٽڪائيندا رهندا هجن ۽ جيڪي اسلام ۽ انسانيت لاء غارت گري لاء اڳڀرا رهندا هجن. اسلام صرف اهڙن تي تلوار کڻڻ جي اجازت ٿو ڏئي. ان هوندي اسلام ئي اهو مذهب آهي جنهن سب کان اڳ جنگ جا مهذب قانون مرتب ڪيا. {{quote|پاڻ رسول ﷺ فرمايو ته: چرچ ۽ مذهبي عبادت خانن سان تعلق رکندڙ شخصن کي قتل نه ڪيو وڃي. پوڙهڻ، عورتن ۽ ٻارن کي قتل نه ڪيو وڃي. مقتولين جو مثلو(عضوا ڪٽڻ) کان منع ڪيائون. ڪنهن کي باه ۾ نه وڌو وڃي. ڪنهن کي ٻڌي نشانو نه هنيو وڃي |حديث|}} دشمنن مٿان فتح حاصل ڪرڻ بعد رسول الله ﷺ فراخدلانه سلوڪ ۽ عفو درگزر جو رستو اختيار فرمايو، جنهن جو مثال فتح مڪه ۾ ڏسڻ وٽان آهي. مشرڪين مڪي وارن رسول ﷺ ۽ سندس اصحاب سڳورن مٿان ڇا ڇا نه ظلم ڪيو. پر رسول ﷺ انتقام وٺڻ بجاء عام معافي جو اعلان ڪيو. غزوه بدر 70 قيدي هن شان سان آزاد ڪيا ويا جو سندن ڪپڙا سبي پارايا ويا، قيدين کي صحابن ۾ ورهائي هنن جي کاڌي پيتي جو بندوبست ڪرايو . غزوه حنين ۾ 6000 فوجي گرفتار ٿيا، پاڻ ﷺ بغير ڪجهه وٺي کين آزاد ڪيو. غور ڪيو پيغمبر اسلام جو حسن سلوڪ، ٻي طرف شرافت ۽ انسان دوستي جو اهو حال آهي جو نپولين 4000 فوجين کي هن ڪري مارايون جو سندن کي کارائڻ ٻوجه سمجهيائين. اسلام جي جهاد جو تصور جو پس منظر جو ذڪر هت مناسب هوندو، غزون ۽ سرين (صحابن جي اڳواڻي ۾) ڪل 82 جنگون آهن، جن ۾ مسلمام شهيد 259 آهن ۽ غير مسلم 759 آهن ۽ هاڻي هن جو تقابل ڪيو جيڪي ٻين قومن ۾ پيش آيون. هندو تاريخ مطابق "مها ڀارت" جي جنگ ۾ لکين ماڻهو ماريا ويا. عيسائي دنيا جي ڪليسائي نظام جي زماني ۾ مذهبي عدالتن جي قتل جي حڪم تحت هڪ ڪروڙ ويه لک ٻڌايو ٿو وڃي جن ۾ 32 هزار کي زنده باه ۾ وڌو ويو. بيت المقدس تي جڏهن عيسائن قبضو ڪيو ته بلا امتياز 70 هزار مرد عورت ۽ ٻارن کي شهيد ڪيو ويو، ۽ جڏهن بيت المقدس تي وري صلاح الدين غازي فتح ڪيو ته عام معافي جو اعلان ڪيو، عيسائي يهودين سان رهڻ پسند نه ڪندا هئا، ٻنهي کي الڳ علائقن ۾ رهائڻ جو بندوبست ڪيائين. پهرين جنگ عظيم ۾ مرندڙن جي تعداد 74 لک ٻڌائي ٿي وڃي، ٻي عالمي جنگ. روس انقلاب ڪروڙين ماڻهو قتل ڪيا ويا. == وڏو ۽ ننڍو ''جهاد'' == روايت ۾ ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه واري رويي خلاف اندروني جدوجهد، ۽ ”ننڍي ''جهاد''“، يعني فوجي مفهوم، جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي.<ref name="DeLong-Bas 2018"/> شروعاتي اسلامي فڪر ۾ ''جهاد'' جون غير تشدد واريون تشريحون پڻ موجود هيون، خاص طور انهن مسلمانن لاءِ جيڪي ڏورانهن علائقن ۾ ٿيندڙ جنگين ۾ حصو نه وٺي سگهندا هئا.{{CN|date=September 2023}} گهڻين ڪلاسيڪي تحريرن ۾ لفظ ”''جهاد''“ فوجي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي.<ref>Lewis, Bernard, ''[[اسلام جو بحران]]'', 2001 [https://archive.org/details/crisisofislam00bern/page/33 <!-- quote="from the lifetime of the Prophet Muhammad onward" Lewis. --> Chapter 2]</ref><ref name="Lewis-1988">{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=NXCTjv2oFtUC}} |title=The Political Language of Islam |date=1991-06-11 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-47693-3 |language=en}}</ref>{{rp|[https://archive.org/details/politicallanguag00lewi_680/page/n80 72]}} ”وڏي ۽ ننڍي ''جهاد''“ جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت حديثن جي ڪنهن به معتبر مجموعي ۾ شامل نه آهي. تنهنڪري ڪجهه اسلام پسند ان کي غير مستند قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|116}} ”وڏي ''جهاد''“ بابت سڀ کان وڌيڪ حوالو ڏنل حديث هيءَ آهي:{{CN|date=September 2023}} <blockquote>ڪجهه ويڙهاڪ [[محمد]] وٽ آيا، ته هن چيو: ”توهان ننڍي ''جهاد'' کان وڏي ''جهاد'' ڏانهن موٽي آيا آهيو.“ ويڙهاڪن پڇيو: ”وڏو ''جهاد'' ڇا آهي؟“ محمد جواب ڏنو: ”اهو انسان جي پنهنجي خواهشن خلاف جدوجهد آهي.“<ref name="bbcislam">{{cite web|title= ''Jihad''|url= https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|publisher= BBC|date=3 August 2009|access-date=4 June 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100827133231/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date= 27 August 2010|url-status= live|df= dmy-all}}</ref></blockquote> هن عبارت جو حوالو يارهين صديءَ جي اسلامي عالم [[خطيب بغدادي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ بغداد'' ۾ ڏنو هو.<ref>[[فيض القدير]]، جلد 4، صفحو 511</ref><ref name="Streusand-greater">{{cite journal|last1= Streusand|first1= Douglas E.|title= What Does ''Jihad'' Mean?|journal= Middle East Quarterly|date= September 1997|volume= iv |issue= 3|pages= 9–17|url= http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|access-date= 26 August 2014|archive-url= https://web.archive.org/web/20140908145532/http://www.meforum.org/357/what-does-jihad-mean|archive-date= 8 September 2014|url-status= live}}</ref> هن حوالي مان ”وڏي“ ۽ ”ننڍي“ ''جهاد'' جي وچ ۾ فرق ڪرڻ واري روايت پيدا ٿي.<ref name="bbcislam"/> [[ابن حجر عسقلاني]] جهڙا اسلامي عالم هن حديث جي [[سند]] کي ضعيف قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite web |url= http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |title=Sunnah.org |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609212254/http://www.sunnah.org/tasawwuf/jihad004.html |archive-date=9 June 2011 |url-status=live}}</ref> هن تصور جو اسلامي عرفان، يعني [[تصوف]]، تي ”تمام وڏو اثر“ پيو آهي.<ref name=Kadri12>{{cite book |last=Kadri |first=Sadakat |year=2012 |title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=London |isbn=978-0099523277 |pages=150–151, 157, 172–175 |url={{google books|plainurl=y|id=ztCRZOhJ10wC}} }} </ref>{{rp|78–79}}{{sfn|Kadri|2012|pp=103|loc=According to al-Ghazali, he [the Prophet] had told Muslims after their first major military victory at Badr that their struggle (jihad) was not won: they had only won a 'lesser struggle', while the greater struggle to fortify their spiritual defenses still lay ahead.}} [[ابن حزم]] ''جهاد في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد، جا چار قسم بيان ڪري ٿو: * دل جو ''جهاد''، ''جهاد بالقلب'' يا ''جهاد بالنفس''، [[شيطان]] سان مقابلي ۽ سندس برائيءَ ڏانهن ورغلائڻ کان بچڻ جي ڪوشش سان لاڳاپيل آهي. هن قسم جي ''جهاد'' کي{{cn|date=November 2023}} وڏو ''جهاد''، يعني ''الجهاد الأكبر''، سمجهيو ويو آهي. * زبان جو ''جهاد''، ''جهاد باللسان''، جنهن کي لفظ يا قلم جو ''جهاد''، يعني ''جهاد القلم''، پڻ چيو ويندو آهي، سچ ڳالهائڻ ۽ زبان ذريعي اسلام جو پيغام ڦهلائڻ سان لاڳاپيل آهي. * هٿ جو ''جهاد''، ''جهاد باليد''، صحيح ڪم اختيار ڪرڻ ۽ عملي قدم کڻي ناانصافي ۽ برائيءَ سان مقابلو ڪرڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. * تلوار جو ''جهاد''، ''جهاد بالسيف''، ''قتال في سبيل الله''، يعني الله جي راهه ۾ هٿياربند ويڙهه يا [[مقدس جنگ]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هيءَ معنيٰ [[سلفيت|سلفي]] مسلمانن ۽ [[اخوان المسلمين]] مان نڪتل گروهن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي.<ref name="Khadduri">{{Cite book |last=Khadduri |first=Majid |url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}} |title=War and Peace in the Law of Islam |date=2006 |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |isbn=978-1-58477-695-6 |language=en}}</ref>{{rp|56}} هڪ لاڳاپيل حديثي روايت، جيڪا ”عام مسلمان ادب ۾ جاءِ ٺاهي چڪي آهي“،<ref>{{cite journal |title= Maudūdī's al-Jihād fi'l-Islām. A Neglected Document |first= Jamal |last= Malik |journal= Zeitschrift für Religionswissenschaft |volume= 17 |issue= 1 |doi= 10.1515/zfr.2009.17.1.61 |year= 2009 |s2cid= 179091977 |url= https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/zfr.2009.17.1.61/html|url-access= subscription }}</ref> ۽ جنهن بابت چيو ويو آهي ته اها [[اسلامي سونهري دور]]، يعني اٺين صديءَ جي وچ کان تيرهين صديءَ جي وچ تائين واري زماني، جي ”مسلم ذهنيت“ جي عڪاسي ڪري ٿي—اهو دور جنهن ۾ [[عباسي خلافت]] جي راڄڌاني [[دمشق]] کان [[بغداد]] منتقل ڪئي وئي—هيءَ آهي:<ref>{{cite journal |url= http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |title= Refining Islamic Scholarship: Through Harmonising With Postmodern Social Sciences |first= Jonathan A. J. |last= Wilson |journal= 'Ulum Islamiyyah: The Malaysian Journal of Islamic Sciences |volume= 7 |date= 2011 |publisher= Universiti Sains Islam Malaysia |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 22 January 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220122135543/http://ddms.usim.edu.my/bitstream/123456789/5427/1/%27Ulum%20Islamiyyah%20-%20Vol.7%20%28December%29%202011%20-%20Part%201.pdf |url-status=dead }}</ref> {{blockquote|”عالم جي قلم جي مس، شهيد جي رت کان وڌيڪ پاڪ آهي.“}} هن حديث جي سچائيءَ تي يقين ايندڙ [[خليفو|خليفن]] کي [[يوناني ٻولي|يوناني]]، [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[سرياني ٻولي|سرياني]] سائنس ۽ فلسفي جي ڪتابن جي ترجمن لاءِ مالي مدد فراهم ڪرڻ تي آماده ڪندڙ عنصرن مان هڪ هو.<ref>{{cite book|chapter= Islamic Science|first= Peter L.|last= Lutz |title= The Rise of Experimental Biology |pages=57–63 |chapter-url= https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2F978-1-59259-163-3_8.pdf |date=2002 |publisher= Humana Press |doi= 10.1007/978-1-59259-163-3_8 |isbn= 978-1-59259-163-3}}</ref> هي چوڻي اڄ به انهن اسلامي روايتن ۾ وڏي اهميت سان بيان ڪئي وڃي ٿي، جيڪي تشدد جي ڀيٽ ۾ علم ۽ فڪر کي ترجيح ڏين ٿيون؛ مثال طور [[ٽمبڪٽو]] ۾،<ref>{{cite news|title= Timbuktu: The Ink of Scholars and the Blood of Martyrs |url= https://www.huffpost.com/entry/timbuktu-the-ink-of-schol_b_1847749 |first= Rudolph |last= Ware |date= 31 August 2012 |publisher= Huffington Post|access-date=29 November 2021}}</ref> جتي اها سورهين صديءَ جي [[بربر]] عالم [[احمد بابا]] جي تصنيف ''تحفة الفضلاء'' جي ٻن بنيادي سبقن مان هڪ جو مرڪز آهي.<ref>{{cite book |url= https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |first=Souleymane Bachir |last=Diagne |chapter=Towards an intellectual history of West Africa: The meaning of Timbuktu |title=The meanings of Timbuktu |page=26 |date=2008 |publisher= HRSC Press |isbn= 9780796922045 |access-date= 29 November 2021 |archive-date= 17 May 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220517012523/https://open.uct.ac.za/bitstream/item/2152/Meanings_Timbuktu.pdf |url-status=dead }}</ref> تنهن هوندي به، [[اڪبر احمد]] موجب اڄ عام طور گهٽ ماڻهو هن حديث کان واقف آهن، ڇاڪاڻ ته ان بابت ”عام ڄاڻ جي کوٽ“ موجود آهي.<ref>{{cite news|title=The pen, the sword and the Prophet |first= Felicity |last= Morse |date= 13 January 2015 |access-date= 29 November 2021 |publisher= BBC |url= https://www.bbc.com/news/newsbeat-30803391}}</ref> [[ابن قيم الجوزيه]] جهڙن ڪلاسيڪي اسلامي عالمن موجب، ''جهاد'' دشمنن جي چئن قسمن خلاف هوندو آهي: هيٺيون نفس، يعني ''[[نفس]]''، [[شيطان]]، غير مسلم ۽ منافق. پهريان ٻه قسم خالص طور پُرامن روحاني جدوجهدون آهن. ابن قيم موجب، ”هيٺئين نفس خلاف جهاد، ٻاهرين دشمنن خلاف ''جهاد'' کان اڳ اچي ٿو.“ ''جهاد'' جي روحاني پهلوءَ جي مرڪزي اهميت جي تصديق ڪندي [[ابن تيميه]] لکيو: {{blockquote|”هيٺئين نفس ۽ خواهشن خلاف جهاد، غير مسلم ۽ منافقن خلاف ''جهاد'' جو بنياد آهي، ڇاڪاڻ ته ڪو مسلمان انهن خلاف ''جهاد'' نٿو ڪري سگهي، جيستائين هو انهن ڏانهن نڪرڻ کان اڳ پاڻ ۽ پنهنجي خواهشن خلاف ''جهاد'' نه ڪري.“<ref name="yaqeeninstitute.org">{{Cite web|date=15 May 2020 |title=''Jihad'' in Islam: Just War Theory in the Qur'an and Sunnah |url=https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119003851/https://yaqeeninstitute.org/amp/justin-parrott/jihad-in-islam-just-war-theory-in-the-quran-and-sunnah |archive-date=19 January 2021|website=Yaqeeninstitute.org}}</ref>}} وڏي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ، ننڍي ''جهاد'' ۾ حصو وٺڻ کي خارج نٿو ڪري. [[عبدالقادر جيلاني]] پنهنجن پيروڪارن کي وڏي ۽ ننڍي، ٻنهي قسمن جي ''جهاد'' جي پيروي ڪرڻ جي صلاح ڏني. گهٽ ۾ گهٽ هڪ اهم جديد [[اثنا عشري شيعو|اثنا عشري شيعو]] شخصيت، [[آيت الله]] [[روح الله خميني]]، جيڪو [[ايراني انقلاب]] جو اڳواڻ ۽ [[ايران جي اسلامي جمهوريه جي تاريخ|ايران جي اسلامي جمهوريه]] جو باني هو، ”وڏي ''جهاد''“، يعني گناهه خلاف اندروني يا ذاتي جدوجهد، بابت هڪ رسالو لکيو.<ref name="Khomeini-greater">{{cite web|last1= Khomeini|first1= Ruhollah|title= ''Jihad'' al-Akbar, The Greatest ''Jihad'': Combat with the Self|url= http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|publisher= al-Islam.org|access-date= 28 August 2014|date=27 September 2012|archive-url= https://web.archive.org/web/20140903111819/http://www.al-islam.org/jihad-al-akbar-the-greatest-jihad-combat-with-the-self-imam-khomeini|archive-date=3 September 2014 |url-status= live}}</ref> رابرٽ ڊبليو. شيفر [[قفقاز]] جي پسمنظر ۾ ''جهاد'' ۽ ''غازاوات'' تي بحث ڪندي لکيو: ”''غازاوات'' پنهنجي دور جو ''جهاد'' هو. ''غازاوات'' جي معنيٰ پاڻ کي صحيح راهه تي آڻڻ، جنهن کي مسلمان ننڍو ''جهاد'' چون ٿا، ۽ حملي آور کي ٻاهر ڪڍڻ، جنهن کي وڏو ''جهاد'' چيو وڃي ٿو، ٻنهي هئي.“{{Clarify|date=September 2024|reason=This reverses the meaning of greater and lesser and needs to be noted as such, if correct.}}<ref> {{cite book |last1=Schaefer |first1=Robert W. |date=22 October 2010 |title=The Insurgency in Chechnya and the North Caucasus: From Gazavat to ''Jihad'' |url={{google books|plainurl=y|id=vbrOEAAAQBAJ}} |series=Praeger Security International |publication-place=Santa Barbara, California |publisher=Bloomsbury Publishing USA |page=64 |isbn=9780313386350 |access-date=22 November 2023 }} </ref> == دفاعي ۽ جارحاڻو ننڍو ''جهاد'' == ڪلاسيڪي عالمن ''جهاد'' لاءِ مختلف جواز بيان ڪيا، جن ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي جنگ ٻنهي جا تصور شامل هئا. مسلمان حڪمرانن لاءِ عالمن جون راءِ تمام گهڻي اهميت رکنديون هيون. عالمن جنگ جي جواز (''[[جُس ايڊ بيلم]]'') جي ڀيٽ ۾ جنگ جي دوران اختيار ڪيل ضابطن (''[[جُس ان بيلو]]'') تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref>{{cite book|url={{google books|plainurl=y|id=_98eEAAAQBAJ|page=119}} |title=Islamic Law: A Very Short Introduction|publisher=[[Oxford University Press]]|last=Baderin |first=Mashood A.|year=2021|page=119|quote=جديد بين الاقوامي قانون وانگر، اسلامي قانونِ جنگ ۾ به جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانونن (''جُس اِن بيلو''؛ جنگ هلندي دوران جا ضابطا) بابت قاعدا، جنگ شروع ڪرڻ جي قانوني جواز (''جُس ايڊ بيلم''؛ جنگ شروع ڪرڻ جا ضابطا) بابت قاعدن کان وڌيڪ تفصيلي آهن.}}</ref><ref name=AEF99>{{cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled|author-link=Khaled Abou El Fadl|title=The rules of killing at war: An inquiry into classical sources|date=1999|journal=The Muslim World|volume=89|issue=2|pages=144–157|doi=10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1478-1913.1999.tb03675.x|url-access=subscription}}</ref>{{rp|150–151}} جنگ ڪڏهن شروع ڪجي، اهو فيصلو گهڻو ڪري سياسي معاملو سمجهيو ويندو هو، جيڪو سياسي اختيارين جي دائري ۾ ايندو هو.<ref name=AEF01>{{Cite journal|last=Abou El Fadl|first=Khaled |author-link=Khaled Abou El Fadl|year=2001|title=Islam and the Theology of Power|jstor=1559337|journal=Middle East Report|issue=221|pages=28–33|doi=10.2307/1559337}}</ref>{{rp|30}}<ref name=AEF99/>{{rp|150–151}} ''جهاد'' جا ٻه بنيادي جواز بيان ڪيا ويا: ٻاهرين جارحيت خلاف دفاعي جنگ، يا دشمن رياست خلاف جارحاڻي يا اڳواٽ حملو.<ref>{{cite book|title=Jihad, Radicalism, and the New Atheism|url={{google books|plainurl=y|id=BFZsBgAAQBAJ}}|last=Khalil|first=Mohammad Hassan|publisher=[[Cambridge University Press]]|doi=10.1017/9781108377263|year=2017|isbn=9781108421546}}</ref>{{rp|18–19}} اڪثر فقيهن جي نظر ۾ ''[[جنگ جو جواز]]'' (''casus belli'') رڳو مسلمانن خلاف جارحيت يا [[فتنو]]، يعني سندن مذهبي عقيدي سبب [[مسلمانن تي ظلم]]، تائين محدود آهي. {{rp|78–79}}{{sfn|Abou El Fadl|2001|p=29|ps=: "the majority [of jurists] argued that non-Muslims should only be fought against if they pose a danger to Muslims"}} انهن موجب، رڳو غير مسلم هجڻ پاڻ ۾ جنگ جو جواز نه آهي. تنهنڪري اهي فقيه رڳو جنگ ڪندڙن سان وڙهڻ جا قائل هئا؛ جڏهن ته عورتون، ٻار، مذهبي اڳواڻ، پوڙها، ذهني مريض، هاري، غلام، نابينا ۽ ٻيا غير جنگجو ماڻهو جنگ ۾ قتل نٿا ڪري سگهجن.{{rp|78–79}} اهڙيءَ طرح حنفي فقيه [[ابن نجيم]] لکي ٿو: ”اسان حنفين جي نظر ۾ ''جهاد'' جو سبب ''ڪونهم حرباً علينا'' آهي، يعني سندن اسان خلاف جنگ ڪرڻ.“{{rp|78–79}}<ref>Ibn Najīm, ''Al-Bahr al-Rā'iq'', Vol. 5, p. 76.</ref> حنفي فقيه [[محمد الشيباني]] جو چوڻ آهي ته، ”جيتوڻيڪ الله سان ڪفر سڀ کان وڏن گناهن مان هڪ آهي، پر اهو انسان ۽ الله تعاليٰ جي وچ جو معاملو آهي، ۽ ان جي سزا ''دار الجزاء''، يعني آخرت، تائين ملتوي ڪئي وئي آهي.“{{rp|78–79}} [[السرخسي]] به اهڙي ئي راءِ پيش ڪري ٿو.<ref name=AEF99/>{{rp|152}} جارحاڻي ''جهاد'' ۾ دشمن جي علائقي ۾ فوجي مهم هلائڻ شامل هوندو هو، جنهن جو مقصد يا ته فتح ذريعي مسلمانن جي سياسي اقتدار کي وڌائڻ، يا دشمن کي مسلمانن جي سرزمين تي حملي کان روڪڻ هوندو هو.<ref>{{cite book|author=Mairaj Syed|title=Just War in Religion and Politics|chapter=Jihad in Classical Islamic Legal and Moral Thought|publisher=[[University Press of America]]|page=145|year=2013}}</ref> شيعن ۽ [[سني]]ن جا ''جهاد'' بابت نظريا گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن،<ref name="Peters-jihad-OEIW"/> پر شيعا اهو سمجهن ٿا ته جارحاڻي ''جهاد'' رڳو [[مهدي]] جي قيادت هيٺ جائز آهي، جيڪو سندن عقيدي موجب هن وقت [[غيبت]] ۾ آهي، پر مستقبل ۾ واپس ايندو.<ref name=OCAP/> البت، مهدي جي واپسي کان اڳ دفاعي ''جهاد'' شيعي اسلام ۾ جائز آهي. حقيقت ۾، شيعي عالمن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته ٻاهرين حملي آورن کان سڀني مسلمانن، جن ۾ سني به شامل آهن، جو دفاع ڪرڻ شيعن جو مذهبي فرض آهي.<ref name=Prism10>{{cite book|title=The Prism of Just War: Asian and Western Perspectives on the Legitimate Use of Military Force|editor=Howard M. Hensel|year=2010|publisher=Ashgate |url=https://www.routledge.com/The-Prism-of-Just-War-Asian-and-Western-Perspectives-on-the-Legitimate/Hensel/p/book/9780754675105|isbn=9780754675105|ref={{sfnRef|Prism|2010}}}}</ref>{{rp|152}} === جنگ جا ضابطا === {{main|اسلام ۾ جنگ جا ضابطا}} {{quote|اهي اسان جا دشمن ٿي سگهن ٿا، پر اهي انسان آهن. انهن ۾ عورتون ۽ ٻار به شامل آهن؛ پوءِ انهن کي ڪيئن قتل، ڦريو يا لُٽيو وڃي؟ |3=[[علي بن ابي طالب]] |4=''نهج البلاغه''<ref name=Prism10/>{{rp|155}} }} {{Clear}} اسلامي ضابطن موجب غير جنگجو ماڻهن تي حملو ڪرڻ يا کين تڪليف پهچائڻ منع آهي. ان ۾ عورتون، [[بلوغت]] کان گهٽ عمر وارا ٻار، پوڙها، معذور ۽ بيمار ماڻهو شامل آهن.<ref name=V15>{{cite book|title=War and Law in the Islamic World|url=https://brill.com/view/title/31941|first=Matthias|last=Vanhullebusch|year=2015|publisher=[[Brill Publishers]]|isbn=9789004298248}}</ref>{{rp|33–35}} {{rp|78}} اهڙي طرح سفير، واپاري ۽ هاري به حملي کان محفوظ سمجهيا ويندا آهن.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} {{rp|134}} راهب به عام طور غير جنگجو سمجهيا ويندا آهن، تنهنڪري کين به تحفظ حاصل هوندو آهي، ۽ عبادتگاهن تي حملو ڪرڻ جائز ناهي.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} جيڪڏهن دشمن انهن غير جنگجو ماڻهن جي حفاظت جو احترام نه به ڪري، تڏهن به مسلمانن کي ساڳي طريقي سان جواب ڏيڻ جي اجازت نه آهي. البت، جيڪڏهن اهي ماڻهو جنگ ۾ حصو وٺن، فوجي رٿابندي ڪن يا دشمن جي مدد فراهم ڪن، ته پوءِ انهن جو تحفظ ختم ٿي وڃي ٿو.<ref name=V15/>{{rp|33–35}} ڪجهه فقيهن جو خيال هو ته تحفظ جو تعلق ڪنهن مخصوص سماجي طبقي سان نه، پر غير جنگجو هجڻ سان آهي. مثال طور [[محقق الحلي]] جي راءِ هئي ته پوڙها ماڻهو صرف تڏهن قتل کان محفوظ آهن، جڏهن هو نه وڙهن ۽ نه ئي فوجي فيصلن ۾ ڪو ڪردار ادا ڪن.{{clarify|date=October 2023}}<ref name=Prism10/>{{rp|154}} [[صليبي جنگون]] شروع ٿيڻ تائين مسلمان فقيه ''[[منجنيق]]'' جي استعمال کي ناجائز سمجهندا هئا، ڇاڪاڻ ته اهو هٿيار بنا فرق جي قتل ڪندو هو ۽ غير جنگجو ماڻهن کي به نقصان پهچائي سگهندو هو. صليبي جنگن دوران فوجي ضرورت سبب هن راءِ ۾ تبديلي آئي. {{rp|55–56}} فقيهن ان مسئلي تي پڻ بحث ڪيو ته جيڪڏهن دشمن عورتن، ٻارن يا مسلمانن کي [[انساني ڍال]] طور استعمال ڪري ته ڇا حملو ڪري سگهجي ٿو. گهڻن فقيهن جو خيال هو ته فوجي ضرورت جي حالت ۾ حملو جائز آهي، پر حملو اهڙي طريقي سان ڪيو وڃي جو ممڪن حد تائين رڳو جنگ ڪندڙن کي نشانو بڻايو وڃي ۽ انساني ڍال کي نقصان کان بچايو وڃي.{{rp|117}} [[ابو حنيفه]] جو چوڻ هو ته جيڪڏهن مسلمان غير جنگجو ماڻهن جي قتل جي خوف کان جنگ ڇڏي ڏين، ته پوءِ جنگ ڪرڻ ناممڪن ٿي پوندي، ڇاڪاڻ ته هر شهر ۾ عام شهري موجود هوندا آهھن. دشمن جي لاشن جي بي حرمتي يا عضوا ڪٽڻ به منع آهي.<ref>{{cite book|last=Kelsay|first=John|date=2009|title=Arguing the Just War in Islam|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674032347}}</ref>{{rp|101}} دشمن جي ملڪيت جي تباهي بابت ٻه مختلف فيصلا ملن ٿا. هڪ جنگ دوران نبي [[محمد]] محاصري کي رت وهائڻ کان سواءِ ختم ڪرڻ لاءِ دشمن جا کجيءَ جا وڻ وڍڻ جو حڪم ڏنو. ان جي ابتڙ [[ابو بڪر]] وڻن، عمارتن ۽ مال مويشي کي تباهه ڪرڻ کان منع ڪئي.{{rp|126–128}} گهڻن فقيهن دشمن جي ملڪيت جي بي سبب تباهي کي جائز نه سمجهيو، پر جيڪڏهن فوجي ضرورت هجي، جهڙوڪ دشمن ڪنهن عمارت ۾ پناهه ورتي هجي، ته ان کي ڊاهڻ جي اجازت ڏني وئي.{{rp|126–128}} ڪجهه فقيهن اهو به چيو ته جيڪڏهن ملڪيت جي تباهي سان دشمن ڪمزور ٿئي يا جنگ کٽي سگهجي، ته اها جائز ٿي سگهي ٿي.{{rp|126–128}} ڪيترن عالمن ”غير ضروري تباهي“ کان خبردار ڪيو، نه رڳو انساني همدرديءَ جي بنياد تي، پر عملي سببن ڪري به، ڇاڪاڻ ته دشمن جي ملڪيت کي تباهه ڪرڻ کان بهتر آهي ته ان تي قبضو ڪيو وڃي.<ref name=V15/>{{rp|39}} اسلامي عالمن جانورن کي قتل ڪرڻ کان پڻ منع ڪئي آهي، سواءِ فوجي ضرورت جي، جيئن جنگ دوران گهوڙن کي مارڻ.{{rp|126–128}} سندن دليل هو ته ملڪيت جي برعڪس، جانور به درد محسوس ڪندا آهن. == تاريخ == {{See also|محمد جون فوجي مهمون}} اسلام کان اڳ واري عربستان ۾ [[بدو]] قبيلن دشمن قبيلن ۽ آبادين تي حملا ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪندا هئا. ڪجهه عالمن (جهڙوڪ جيمس ٽرنر جانسن) جي مطابق، اسلامي اڳواڻن ويڙهاڪن جي دلين ۾ ''جهاد'' کي ”مقدس جنگ“ ۽ ''غزا'' کي مذهبي حيثيت سان پيش ڪيو، پر بدوي جنگ جو بنيادي ڍانچو، يعني مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ لاءِ حملا ڪرڻ، ساڳيو ئي رهيو.<ref name="johnson-147">{{cite book |last1=Johnson |first1=James Turner |url={{google books|plainurl=y|id=IoEjpRsvuzUC|page=148}} |title=Holy War Idea in Western and Islamic Traditions |date=1 November 2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0271042145 |pages=147–48 |quote=Islam ... instilled into the hearts of the warriors the belief that a war against the followers of another faith was a holy war ... The fundamental structure of bedouin warfare remained, however, that of raiding to collect booty. ... another element in the normative understanding of ''jihad'' as religiously sanctioned war ... [was] the ghaza, `[[Razzia (military)|razzia]] or raid.` ... Thus the standard form of desert warfare, periodic raids by the nomadic tribes against one another and the settled areas, was transformed into a centrally directed military movement and given and ideological rationale. |access-date=24 September 2014}}</ref> [[جوناٿن برڪي]] موجب، قرآن ۾ ''جهاد'' جي حمايت ۾ آيل آيتون شايد شروعات ۾ محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني [[مڪو|مڪي]] جي مشرڪن يا [[مدينو|مديني]] جي يهودين، ڏانهن مخاطب هيون، پر جڏهن نوان دشمن سامهون آيا ته انهن آيتن کي انهن تي به لاڳو ڪيو ويو.<ref name="Berkey2003">{{cite book|last=Berkey|first=Jonathan Porter|author-link=Jonathan Berkey|title=The Formation of Islam: Religion and Society in the Near East, 600–1800|url=https://archive.org/details/formationofislam0000berk|url-access=registration|year=2003|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521588133 |page=[https://archive.org/details/formationofislam0000berk/page/73 73]|quote=قرآن ڪو اهڙو ڪتاب نه آهي، جيڪو جنگ يا ٽڪراءَ کان مڪمل پاسو ڪري. ان ۾ مؤمنن کي '''جهاد''' جي تلقين ڪئي وئي آهي. مثال طور، «ڪافرن جي پيروي نه ڪر، پر انهن جي مقابلي ۾ ڀرپور جدوجهد ڪر» (25:52) ۽ «انهن ماڻهن سان جنگ ڪريو، جن کي ڪتاب ڏنو ويو، پر جيڪي الله ۽ آخرت تي ايمان نٿا آڻين» (9:29) جهڙيون آيتون شايد شروعات ۾ حضرت محمد ﷺ جي مقامي مخالفن، يعني مڪي جي مشرڪن يا مديني جي يهودين، جي حوالي سان نازل ٿيون هيون؛ پر بعد ۾ جڏهن نوان دشمن سامهون آيا، ته انهن آيتن کي انهن تي پڻ لاڳو سمجهيو ويو..}}</ref> عالم [[مجيد خضري]] جي مطابق، غير بدوي غيرمؤمنن جي فتح ۽ مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ ڏانهن ڌيان منتقل ٿيڻ، ۽ روايتي بين القبائلي بدوي حملن کي ختم ڪرڻ، اسلام جي توسيع ۽ ان جي اندروني تباهي کان بچاءُ جو اهم سبب بڻيو.<ref name="Khadduri-1955-62">{{harvnb|Khadduri|1955}} {{cite book|chapter-url=https://actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|access-date=26 October 2015|title=War and Peace in the Law of Islam|pages=55–73|chapter=Book II - The Law of War: The Jihad - Chapter V. Doctrine of ''Jihad''|quote=اسلام ۾ '''جهاد''' جي اهميت ان ڳالهه ۾ هئي ته ان قبيلن جي ڌيان کي سندن پاڻ ۾ ٿيندڙ قبائلي جنگين مان هٽائي ٻاهرين دنيا ڏانهن منتقل ڪيو. اسلام جهاد کان سواءِ هر قسم جي جنگ کي ناجائز قرار ڏنو، يعني صرف اها جنگ جائز سمجهي وئي جيڪا الله جي راهه ۾ هجي. جيڪڏهن جهاد جو اهو نظريو موجود نه هجي ها، جنهن قبائلي ڦرن ۽ حملي آورين جي جاءِ ورتي ۽ قبيلن جي وڏي توانائي کي اندروني ٽڪراءَ بدران نئين دين جي نالي ۾ متحد ڪري ٻاهرين دنيا سان مقابلي لاءِ وقف ڪيو، ته اسلامي رياست لاءِ پنهنجي بقا برقرار رکڻ بيحد ڏکيو ٿي پوي ها..|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128192525/http://www.actforamericaeducation.com/downloads/All_Files_by_Type/khadduri.pdf|archive-date=28 November 2015|url-status=dead }}</ref>{{rp|60}} === روايتي دور === [[البقره 256]] موجب، «مذهب ۾ ڪا به زبردستي ناهي».<ref name="qref|2|256">{{qref|2|256|b=yl}}</ref> جنگي صورت ۾ ''جهاد'' جو بنيادي مقصد غير مسلمانن کي زبردستي اسلام قبول ڪرائڻ نه، پر [[اسلامي رياست]] جي توسيع ۽ ان جو دفاع هو.<ref name=EIO-djihad>{{cite encyclopedia |title=Djihād|encyclopedia=Encyclopedia of Islam Online|url={{google books|plainurl=y|id=lQpd0AEACAAJ}}}}</ref><ref name="Peters-1977-3">{{Cite book |last=Peters |first=Rudolph |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC\page=3}}|title=Jihad in Mediaeval and Modern Islam: The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook 'Bidåayat Al-mudjtahid' and the Treatise 'Koran and Fighting' by the Late Shaykh-al-Azhar, Maòhmåud Shaltåut |date=1977 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04854-6 |language=en|page=3}}</ref> ان مقصد جي حاصل ٿيڻ کان اڳ عارضي صلحون ٿي سگهنديون هيون، پر مستقل امن جو تصور موجود نه هو.<ref name=Lewis>{{Cite book |last=Lewis |first=Bernard |url={{google books|plainurl=y|id=br74_99YqSIC}}|title=Islam and the West |date=1994-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-802393-7 |language=en}}</ref>{{rp|9–10}} جيڪو «الله جي راهه ۾» شهيد ٿيندو هو، ان کي ''[[شهيد]]'' سمجهيو ويندو هو، جنهن جا گناهه معاف ٿيندا هئا ۽ کيس فوري طور جنت ۾ داخل ٿيڻ جي بشارت ڏني ويندي هئي.<ref name="OCAP">{{cite book|editor1-last=Coates|editor1-first=David|title=The Oxford Companion to American Politics, Volume 2|date=2012|publisher=Oxford University Press |page=16 |url={{google books|plainurl=y|id=W_BMAgAAQBAJ|page=16}} |isbn=9780199764310}}</ref> [[برنارڊ لوئس]] موجب، اسلامي قانون جي شروعاتي دور کان ئي جنگي معنيٰ وارو ''جهاد'' مسلمان رياست جي سربراهه، جيڪو جهاد جو اعلان ڪندو هو، ۽ پوري مسلمان جماعت جي اهم ذميوارين مان هڪ سمجهيو ويندو هو.<ref name=Lewis/> قانوني مورخ [[صداقت قدري]] موجب، اسلامي فقيهن اٺين صديءَ جي آخر ڌاري ''جهاد'' بابت روايتي فقهي نظريو مرتب ڪيو، جنهن ۾ [[نسخ]] جي اصول کي استعمال ڪندي قرآن جي هم آهنگيءَ تي زور ڏيندڙ آيتن کي بعد ۾ نازل ٿيل وڌيڪ مقابلي واري آيتن جي ماتحت رکيو ويو، ۽ جهاد بابت آيتن کي [[قتال]] سان لاڳاپيل آيتن سان ڳنڍيو ويو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} اٺين صديءَ جي فقيهن دنيا کي ٽن حصن ۾ ورهايو: * ''دار الاسلام'' / ''دار العدل'' / ''دار السلام''؛ * ''دار الحرب'' / ''دار الجور''؛ * ۽ ''دار الصلح'' / ''دار العهد'' / ''دار الموادعة''.<ref>{{cite book |author=Ahmed Al- |title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations |url={{google books|plainurl=y|id=9XfFAAAAQBAJ|page=92}} |date=28 March 2011b |publisher=Springer |isbn=9780230118089|pages=92}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50|title=Isw+bm Jihād a Just War?: War, Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law|last=Zawātī|first=Ḥilmī M|date=2001|publisher=E. Mellen Press|isbn=0773473041|series=Studies in religion and society|volume=53|location=Lewiston, N.Y.|pages=[https://archive.org/details/isjihadjustwar00zawa/page/50 50]|oclc=47283206}}</ref> اٺين صديءَ جي فقيه [[سفيان الثوري]] (وفات 778ع) هڪ اهڙي فقهي راءِ جي نمائندگي ڪئي، جنهن موجب ''جهاد'' صرف دفاعي جنگ آهي.<ref>{{Cite book|title=The Law of War and Peace in Islam: A Study in Muslim International Law|last=Khadduri|first=Majid|date=1940|url={{google books|plainurl=y|id=ejBHAAAAIAAJ}}|publisher=Luzac & Co|location=London|language=en|oclc=24254931}}</ref>{{rp|36ff}} {{rp|90}} هن ٻڌايو ته [[حنفي]] فقيه [[الاوزاعي]]، [[امام مالڪ بن انس]] ۽ ٻين شروعاتي فقيهن جو به اهو ئي موقف هو ته اهل ڪتاب سميت غير مسلمانن سان رواداري اختيار ڪئي وڃي، ۽ امام کي جنگ تڏهن ئي ڪرڻ گهرجي، جڏهن ''دار الحرب'' جا رهواسي اسلام خلاف جنگ شروع ڪن.{{rp|80}}<ref>{{Cite book |last=Al-Shaybani |first=Muhammad Ibn al-H. |title=The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. |date=1966 |publisher=Johns Hopkins Press |language=en|translator-first=Majid |translator-last=Khadduri}}</ref>{{rp|58}} ''جهاد'' کي [[فرض ڪفايه]] سمجهيو ويندو هو، يعني اها اجتماعي ذميواري هئي، جنهن جي نگراني [[خليفو]] ڪندو هو. ضرورت موجب خليفو ان کي ملتوي ڪري سگهي ٿو يا ڏهن سالن تائين صلح جو معاهدو به ڪري سگهي ٿو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} روايتي اسلامي [[فقه]] ۾، رسول الله ﷺ جي وفات کان پوءِ پهرين ڪجهه صدين تائين، ''جهاد'' مان مراد غير مسلمانن ۽ [[مرتد]]ن خلاف جنگ هئي، ۽ اها ئي جائز جنگ جي صورت سمجهي ويندي هئي.<ref name="Khadduri"/>{{rp|74–80}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، باغين ۽ ڌاڙيلن سان جنگ جائز هئي، پر ان کي ''جهاد'' نه چيو ويندو هو.<ref name="lewis-2004-31">{{cite book |last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Crisis of Islam: Holy War and Unholy Terror |date=2004 |publisher=Random House Publishing Group|page=31|url={{google books|plainurl=y|id=kE9LmS6QvacC}}|isbn=978-0812967852}}</ref> هن وڌيڪ لکيو ته روايتي تصور موجب ''جهاد'' عام طور ٻاهرين دشمن خلاف جنگ هو، پر اندروني ''جهاد''، جهڙوڪ مرتد يا ناجائز حڪومت خلاف جدوجهد، به اڻڄاتل نه هئي.<ref name="lewis-237">{{cite book |last1=Lewis |first1=Bernard |title=The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years |date=2000 |publisher=Simon and Schuster |pages=237–238 |url={{google books|plainurl=y|id=CjAABdA9z18C|page=237}} |isbn=9780684807126}}</ref> بهرحال، ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته شهادت پاڻمرادو حاصل نٿي ٿئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن کي شهيد قرار ڏيڻ جو حتمي اختيار صرف الله وٽ آهي.<ref>{{cite book|last1=Abou El Fadl |first1=Khaled |title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|date=23 January 2007|url={{google books|plainurl=y|id=ZcVOJYyT9aAC}}|publisher=HarperOne|isbn=978-0061189036}}</ref>{{rp|222–223}} اسلامي فقهي ڪتابن ۾ اڪثر ''ڪتاب الجهاد'' نالي باب هوندو هو، جنهن ۾ [[اسلام ۾ جنگ جا اصول]] تفصيل سان بيان ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ غير جنگجو ماڻهن، عورتن، ٻارن، آبادين ۽ پوکيل زمينن سان ورتاءُ،<ref>{{Cite book |last=Hamidullah |first=Muhammad |url={{google books|plainurl=y|id=PHFvjl11z08C}}|title=The Muslim Conduct of State |date=2011 |publisher=The Other Press |isbn=978-967-5062-88-9 |language=en}}</ref>{{rp|205–208}}<ref name=Bonner/>{{rp|3}} ۽ مالِ غنيمت جي ورهاست بابت ضابطا شامل هئا.<ref name=Bonner/>{{rp|99}} انهن ضابطن جو مقصد عام شهرين کي تحفظ فراهم ڪرڻ هو.<ref name="onlinelibrary.wiley.com">{{Cite journal|title=Armed ''Jihad'' in the Islamic Legal Tradition|first=Ahmed|last=Al-Dawoody|url=https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/rec3.12071|date=27 August 2013|journal=Religion Compass|volume=7|issue=11|pages=476–484|doi=10.1111/rec3.12071|s2cid=143395594|url-access=subscription}}</ref> مالِ غنيمت ۾ ''[[غنيمت]]'' (جنگ ذريعي حاصل ٿيل) ۽ ''فَيءُ'' (جنگ کان سواءِ، مثلاً دشمن جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڀڄڻ سان حاصل ٿيل) شامل هئا.<ref name="chaudhry-spoils">{{cite web|last1=Chaudhry|first1=Muhammad Sharif|title=Dynamics of Islamic ''Jihad'', Spoils of War|url=http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|website=Muslim Tents|access-date=29 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411053917/http://www.muslimtents.com/shaufi/b17/b176.htm|archive-date=11 April 2016|url-status=live}}</ref> ==== شروعاتي اسلامي فتحون ==== {{main|شروعاتي اسلامي فتحون}} [[File:Map of expansion of Caliphate.svg|350px|thumb|right|[[خليفن]] جي دور ۾ اسلامي سلطنت جي توسيع {{legend|#a1584e|حضرت [[محمد ﷺ]] جي دور ۾ توسيع، 622–632ع / 1–11هه}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده]] جي دور ۾ توسيع، 632–661ع / 11–40هه}} {{legend|#fad07d|[[اموي خلافت]] جي دور ۾ توسيع، 661–750ع / 40–129هه}}]] اسلام جي شروعاتي دور، جنهن روايتي اسلامي فڪر کي گهڻو متاثر ڪيو ۽ جيڪو [[خلافت راشده]] جي زماني تي مشتمل هو، هڪ صدي کان به گهٽ عرصي ۾ ''جهاد'' جي ذريعي اسلامي حڪومت جو دائرو لکين ماڻهن ۽ اهڙي وسيع علائقي تائين ڦهلجي ويو، جيڪو ”هندستان ۽ چين جي سرحدن کان وٺي [[پائرينيز جبلن]] ۽ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين“ پکڙيل هو.<ref name=Lewis/>{{rp|4}} انهن شروعاتي فتحن ۾ مذهب جي ڪردار بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. وچئين دور جي عربي مؤرخن لکيو آهي ته اهي فتحون الله جي حڪم سان ٿيون ۽ خليفي جي قيادت هيٺ منظم ۽ ضابطي واري نموني سان سرانجام ڏنيون ويون.<ref name=Bonner/>{{rp|60–61}} ٻئي طرف، ڪيترائي جديد مؤرخ ان ڳالهه تي سوال اٿارين ٿا ته انهن فتحن جو بنيادي محرڪ ''جهاد'' هو يا بک، معاشي ضرورتون ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] (ڊيزرٽيفڪيشن). مؤرخ [[وليم مونٽگمري واٽ]] جو خيال آهي ته، ”انهن (ابتدائي اسلامي) مهمن ۾ حصو وٺندڙن مان گهڻن جي ذهن ۾ غالباً مالِ غنيمت کان سواءِ ٻيو ڪجهه نه هو... اسلام جي تبليغ سندن بنيادي مقصد نه هئي."{{rp|87}} ساڳيءَ ريت [[ايڊورڊ جي. جرجي]] لکي ٿو ته عربن جي فتحن جا مقصد يقيناً ”اسلام جي تبليغ نه هئا، بلڪه فوجي برتري، اقتصادي خواهشون، رياست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ ان جي اقتدار کي وڌائڻ جهڙا عنصر انهن جا اهم سبب هئا.“{{rp|76}} ڪجهه جديد تشريحون انهن فتحن جا سبب مادي ۽ مذهبي ٻنهي عنصرن کي قرار ڏين ٿيون.<ref name=Bonner/>{{rp|62–63}} === روايتي دور کان پوءِ === ڪجهه ليکڪن موجب،{{who|date=March 2016}} ''جهاد'' جي وڌيڪ روحاني تشريحون شايد جهاد جي جنگين ۽ اسلامي سلطنت جي لڳ ڀڳ 150 سالن جي توسيع کان پوءِ، خاص طور تي [[1258ع ۾ بغداد جي گهيري]] دوران [[منگول]]ن جي حملي ۽ [[عباسي خلافت]] جي خاتمي کان پوءِ ترقي ڪري سامهون آيون.<ref>{{citation needed|date=March 2016}}</ref> مؤرخ [[هئملٽن اليگزينڊر راسڪين گب]] لکي ٿو ته، ”تاريخي مسلمان سماج ۾ ''جهاد'' جو تصور آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، ۽ آخرڪار ان جي وڏي پيماني تي صوفي اخلاقيات جي روشنيءَ ۾ نئين تشريح ڪئي وئي.“<ref>{{cite book|last1=Gibb|first1=H.A.R. (Hamilton Alexander Rosskeen)|url={{google books|plainurl=y|id=w4iWqgTzvp8C}}|title=Mohammedanism|date=1969|publisher=Oxford University Press|location=Oxford}}</ref>{{rp|117}} گب وڌيڪ لکي ٿو ته، جيتوڻيڪ روايتي اسلامي فقهي فڪر ۾ ''جهاد'' جو نظريو نظرياتي لحاظ کان تمام اهم هو، پر عباسي دور تائين اهو رياستي سياست جو مرڪزي عنصر نه رهيو.<ref name="johnson-147"/> [[روڊولف پيٽرز]] موجب، اسلامي سلطنت جي توسيع جي رفتار سست ٿيڻ سان ''جهاد'' جو تصور اخلاقي ۽ روحاني جدوجهد جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.<ref name="Peters-jihad">{{cite book|last=Peters |first=Rudolph |title=Jihad in Classical and Modern Islam: A Reader |publisher=Marcus Wiener |year=1996 |location=Princeton |url={{google books|plainurl=y|id=Lm4XnNtI_1wC}}|isbn=978-9004048546 }}</ref>{{rp|187, note 52}} شروعاتي فقهي ڪتابن ۾ ''جهاد'' کي بنيادي طور الله جي دين لاءِ جنگ طور بيان ڪيو ويو، جڏهن ته پوءِ جي عالمن، جهڙوڪ [[محمد بن الأمير الصنعاني]]، [[محمد عبده]]، [[رشيد رضا]]، [[عبيدالله سنڌي]]، [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[شبلي نعماني]]، دفاعي جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. انهن ''جهاد الدفاع'' (دفاعي جهاد) ۽ ''جهاد الطلب'' (ابتدائي يا پيش قدمي وارو جهاد) ۾ فرق ڪيو، ۽ ان خيال کي رد ڪيو ته ''جهاد الطلب'' [[فرض ڪفايه]] آهي. انهن پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ [[الجصاص]] ۽ [[ابن تيميه]] جهڙن روايتي عالمن جي لکڻين جو حوالو ڏنو. ابن تيميه موجب غير مسلمانن خلاف جهاد جو سبب سندن ڪفر نه، پر مسلمانن لاءِ پيدا ٿيندڙ خطرو آهي. رشيد رضا، صنعاني ۽ قرضاوي سميت ڪيترن عالمن دليل ڏنو ته جيڪڏهن غير مسلمان مسلمانن لاءِ خطرو نه بڻجن ته انهن سان جنگ ڪرڻ ضروري ناهي. ان ڪري سندن نظر ۾ جهاد صرف جارحيت يا مسلمان جماعت سان عهدشڪني جي جواب ۾ دفاعي جنگ جي صورت ۾ فرض ٿئي ٿو، جڏهن ته اسلامي ۽ غير اسلامي علائقن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده حالت پرامن گڏ رهڻ آهي. هن تصور کي اولهه جي [[منصفاڻِي جنگ جو نظريو]] (Just war theory) سان مشابهت ڏني وئي آهي.{{rp|71, 72, 227, 228, 263–265, 286, 315}}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} اهڙيءَ طرح، ارڙهين صديءَ جي عالم [[محمد بن عبدالوهاب]] پڻ جهاد کي مسلمانن جي حفاظت لاءِ دفاعي فوجي ڪارروائي قرار ڏنو ۽ ان جي دفاعي پهلو تي زور ڏنو.<ref>{{harvnb|DeLong-Bas|2004}}</ref>{{rp|230, 235, 241}} اڄڪلهه ڪجهه مسلمان ليکڪ صرف انهن جنگين کي جائز سمجهن ٿا، جيڪي علائقائي دفاع يا [[مذهبي آزادي]] جي تحفظ لاءِ وڙهيون وڃن.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|125}} ابن تيميه جي فڪر جا اهم موضوع هي هئا: اهڙي حڪمران کي، جيڪو اسلامي قانون تي عمل نه ڪرڻ سبب ڪافر قرار ڏنو وڃي، معزول ڪرڻ جي جواز؛ دنيا کي مڪمل طور ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الڪفر'' ۾ ورهائڻ؛ پنهنجي مخصوص اسلامي تشريح سان اختلاف ڪندڙن کي ڪافر قرار ڏيڻ؛ ۽ غير مسلمانن، خاص طور يهودين ۽ عيسائين، خلاف جنگ جي دعوت.{{rp|256}} ابن تيميه ''دار الاسلام'' جي اندر به انهن مسلمانن خلاف جهاد جي امڪان کي تسليم ڪيو، جن کي هو ”بدعتي“ يا ”گمراهه“ سمجهندو هو. سندس نظر ۾ اهي ماڻهو، جيڪي قرآن ۽ سنت جي خلاف [[بدعت]] ڦهلائين يا اسلامي قانون جي پابندي کان انڪار ڪن يا جائز مسلمان حڪمرانن خلاف بغاوت ڪن، تن خلاف جهاد جائز هو. هن جارحيت ۽ بغاوت جي تشريح کي وسيع رکيو، جنهن سبب اهڙين حالتن ۾ جهاد نه رڳو جائز، پر ضروري به ٿي سگهي ٿو{{rp|252}} ابن تيميه شهادت ۽ جهاد جي فضيلت تي پڻ زور ڏنو ۽ لکيو ته: <blockquote> ”جهاد ئي اهو عمل آهي، جنهن ۾ انسان دنيا ۽ آخرت ٻنهي ۾ مڪمل سعادت سان جيئي ۽ مري سگهي ٿو. ان کي ڇڏي ڏيڻ سان دنيا ۽ آخرت جي سعادت جزوي يا مڪمل طور وڃائجي ٿي.“ </blockquote><ref name="Peters-jihad"/>{{rp|48}} [[برنارڊ لوئس]] موجب، روايتي دور (750–1258ع) جي اڪثر اسلامي متڪلمين ''جهاد'' کي بنيادي طور فوجي جدوجهد سمجهندا هئا.<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} جڏهن اسلامي فتوحات جو سلسلو سست ٿيو ۽ خلافت ڪيترين ننڍين رياستن ۾ ورهائجي وئي، تڏهن ”مسلسل ۽ اڻ ٽر جهاد“ جو تصور عملي طور ختم ٿي ويو. جهاد جي عملي امڪان گهٽجڻ سان ان کي مستقبل جي مهدي واري دور سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Lewis-revolt">{{cite magazine|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Revolt of Islam|magazine=The New Yorker|date=19 November 2001|url=http://www.newyorker.com/magazine/2001/11/19/the-revolt-of-islam}}</ref> سترهين صديءَ ۾ [[عثماني سلطنت]] نئين توسيعي مذهبي جنگ جاري رکي، پر اها سڄي اسلامي دنيا جي گڏيل تحريڪ نه هئي، ۽ نه ئي اسپين يا سسلي کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪا منظم ڪوشش ڪئي وئي.<ref name=jt1>{{cite book|last1=Gold|first1=Dore|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|date=2012 |publisher=Regnery Publishing|page=24|url={{google books|plainurl=y|id=jT1xbK2EGRcC|page=24}}}}</ref> سورهين صديءَ تائين ڪيترن عالمن وٽ اهو خيال قبول ڪيو ويو ته ''دار الاسلام'' ۽ ''دار الحرب'' جي وچ ۾ اصل لاڳاپو جنگ نه، پر امن آهي. [[صفوي سلطنت]] جي باني [[شاه اسماعيل]] پاڻ کي ابتدائي (جارحاڻي) جهاد جو اعلان ڪرڻ جو حقدار سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي، خاص طور عثمانين خلاف، پر شيعه عالمن ان کي قبول نه ڪيو ۽ روايتي موقف برقرار رکيو ته اهڙو جهاد صرف حقيقي امام ئي شروع ڪري سگهي ٿو. [[قاجار سلطنت]] جي دور ۾، شيعه عالمن اهو موقف اختيار ڪيو ته ملڪ جي دفاع جي ذميواري شاهه تي آهي، ۽ ان بنياد تي هنن اوڻيهين صديءَ جي [[فارسي-روسي جنگين]] کي جهاد قرار ڏنو.<ref name=Prism10/>{{rp|158–159}} ارڙهين صديءَ ۾ [[دراني سلطنت]] جي حڪمران [[احمد شاهه دراني]] ۽ سندس جانشين [[تيمور شاهه دراني]] پنجاب ۾ [[سک مسل]]ن خلاف ڪيترائي جهاد اعلان ڪيا، جن جو مقصد گهڻو ڪري علائقائي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ افغان اثر وڌائڻ هو. احمد شاهه جون اهي ڪوششون گهڻو ڪري ناڪام رهيون، جڏهن ته تيمور شاهه ڪجهه حد تائين ڪامياب ٿيو.<ref name="Fayz">{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=61 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n255/mode/2up?view=theater}}</ref> === نوآباديات ۽ جديديت === [[File:Fula jihad states map general c1830.png|thumb|1830ع ڌاري اولهه آفريڪا جون [[فولا جهاد]] رياستون]] جڏهن يورپي طاقتن مسلمان دنيا تي نوآبادياتي قبضا شروع ڪيا، تڏهن ''جهاد'' انهن جي خلاف ظاهر ٿيندڙ پهرين ردعملن مان هڪ هو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} [[امير عبدالقادر]] الجزائر ۾ فرانسيسي قبضي خلاف جهاد منظم ڪيو، جنهن لاءِ هن اڳ ۾ موجود صوفي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو.<ref name=Bonner/>{{rp|157–158}} ٻين ڪيترين ئي جنگين کي پڻ جهاد قرار ڏنو ويو. [[سنوسي طريقت]] 1912ع ۾ [[اطالوي-ترڪ جنگ]] دوران ليبيا تي اطالوي قبضي خلاف جهاد جو اعلان ڪيو، جڏهن ته [[محمد احمد]] (مهدي) 1881ع ۾ سوڊان ۾ [[برطانيا]] ۽ [[مصر جي خديويت]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو.<ref name=OCAP /> [[رشيد رضا]] ۽ [[محمد عبده]] دليل ڏنو ته مسلمان ۽ غير مسلمان رياستن جي وچ ۾ اصل ۽ پسنديده تعلق پرامن گڏيل رهائش هجڻ گهرجي، ۽ انهن قرآن جي انهن آيتن جو حوالو ڏنو، جيڪي جنگ کي صرف دفاعي حالتن ۾ جائز قرار ڏين ٿيون.<ref name="OEIP">{{cite encyclopedia|first1=Rudolph|last1=Peters|first2=David|last2=Cook |title=Jihād|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of Islam and Politics|location=[[Oxford]] |publisher=[[Oxford University Press]]|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t349/e0057|doi=10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001|isbn=9780199739356|access-date=24 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114402/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref:oiso/9780199739356.001.0001/acref-9780199739356-e-0263|archive-date=23 January 2017|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> تنهن هوندي به، هن تشريح موجب نوآباديات خلاف جهاد جو دروازو کليل رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ نوآبادياتي قبضي کي مسلمانن تي حملي جي برابر سمجهيو ويندو هو.<ref name="OEIP"/> [[سر سيد احمد خان]] جو خيال هو ته جهاد صرف ظلم ۽ جبر جي حالتن تائين محدود آهي، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ [[برطانوي راڄ]] مذهبي آزادي فراهم ڪندو هو، تنهن ڪري انگريزن خلاف جهاد جي ضرورت نه هئي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} ان جي بدران، هن جهاد جي نئين تشريح پيش ڪئي، جنهن مطابق مسلمانن کي [[اسلامي سنهري دور]] جي سائنسي ۽ علمي ترقي کي ٻيهر حاصل ڪري اسلامي دنيا کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ گهرجي.<ref name=Bonner/>{{rp|159–160}} نوآباديات مخالف جهاد بابت هڪ ٻيو اهم تصور [[مهدي]] تي ايمان هو.{{CN|date=September 2023}} اسلامي [[علم الآخرت]] موجب، مهدي مستقبل ۾ ظاهر ٿيندو ۽ دنيا ۾ انصاف قائم ڪندو. ڪن حالتن ۾ هن عقيدي مسلمانن کي جهاد ڪرڻ بدران مهدي جي اچڻ جو انتظار ڪرڻ تي آماده ڪيو. الجزائر ۾ اهڙا پيغام فرانس خلاف [[امير عبدالقادر]] جي جهاد کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ پڻ ڦهلايا ويا.{{CN|date=September 2023}} ٻئي طرف، جڏهن ڪنهن شخص پاڻ کي مهدي قرار ڏنو ته اهو عقيدو وڏي تحريڪ جو سبب به بڻيو. اهڙيون مهدي تحريڪون هندستان (1810ع)، مصر (1865ع) ۽ سوڊان (1881ع) ۾ ظاهر ٿيون.{{CN|date=September 2023}} [[File:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14596551060).jpg|thumb|1898ع ۾ [[اومدرمان جي جنگ]] دوران [[مهدي جنگ|مهدي فوج]] جو حملو]] [[اسلامي احيا]] سان گڏ هڪ نئين [[اسلامي بنيادپرستي|بنيادپرست]] تحريڪ اڀري، جنهن اسلام جون مختلف تشريحون پيش ڪيون ۽ جهاد تي وڌيڪ زور ڏنو. ارڙهين صديءَ کان [[عرب جزيرو|عرب ٻيٽ]] ۾ پکڙجندڙ [[وهابي تحريڪ]] جهاد کي هٿياربند جدوجهد طور نمايان اهميت ڏني.<ref>{{harvnb|Gold|2012|pp=7–8}}</ref> اولهه آفريڪا ۾ ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران ٿيندڙ [[فولا جهاد]]ن جي نتيجي ۾ ڪيترين اسلامي رياستن جو قيام عمل ۾ آيو، جن مان سڀ کان مشهور [[سوڪوتو خلافت]] هئي. بهرحال، انهن مان ڪا به تحريڪ ڊگهي مدي تائين ڪامياب نه رهي.<ref name=Lewis/> [[سوڪوٽو خلافت]] لڳ ڀڳ هڪ صدي تائين قائم رهي، پوءِ 1903ع ۾ برطانوي فوجن ان کي فتح ڪري [[نوآبادياتي نائجيريا]] ۾ شامل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |last=Falola |first=Toyin |url={{google books|plainurl=y|id=Hd-Jp1t2n4sC}}|title=Colonialism and Violence in Nigeria |date=2009-09-25 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-00339-3 |language=en}}</ref> === پهرين عالمي جنگ دوران عثماني جهاد === {{Main|1914 عثماني جھاد جو اعلان}} [[File:Ottoman regimental flag at Kanlisirt.jpg|thumb|1915ع ۾ [[گليپولي مهم]] دوران ڪنليسرٽ ۾ عثماني فوجي عثماني [[شهادت]] واري رجيمينٽل جهنڊي سان]] جڏهن [[عثماني سلطنت]] جي خليفي [[عثماني سلطنت طرفان جهاد جو اعلان|پهرين عالمي جنگ دوران اتحادي طاقتن خلاف "عظيم جهاد"]] جو اعلان ڪيو، تڏهن اها اميد ۽ خدشو پيدا ٿيو ته غير ترڪ مسلمان عثماني ترڪي جو ساٿ ڏيندا. پر هي اپيل سڄي مسلمان دنيا کي متحد نه ڪري سگهي،<ref name=Lewis-revolt/><ref name=jt1/>{{Rp|page=24}} ۽ اتحادي فوجن ۾ شامل مسلمان سپاهين به پنهنجن غير مسلم فوجي آفيسرن خلاف بغاوت نه ڪئي.<ref name="Ardic-2012-192">{{cite book|last1=Ardic|first1=Nurullah|title=Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern ...|date=2012|publisher=Routledge|pages=192–93|url={{google books|plainurl=y|id=ZAXNxxkJKYsC|page=192}}|access-date=30 September 2015|isbn=9781136489846}}</ref> (هيءَ جنگ خلافت جي خاتمي جو سبب پڻ بڻي، ڇاڪاڻ⁠تہ عثماني سلطنت جنگ ۾ شڪست کائيندڙ ڌر سان گڏ هئي ۽ آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪيا. جنگ کان پوءِ لاڳو ڪيل پابنديون بعد ۾ سيڪيولر اڳواڻ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] ختم ڪيون، جنهن پوءِ خلافت کي به ختم ڪري ڇڏيو.)<ref name=Kadri12/>{{rp|157}} 1922ع واري ايراني انقلاب کان اڳ، شيعا عالم [[مهدي الخالصي]] هڪ [[فتويٰ]] جاري ڪري عراقي عوام کي عراقي چونڊن ۾ شرڪت ڪرڻ کان روڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال ۾ عراقي حڪومت غير ملڪي طاقتن قائم ڪئي هئي. هن بعد ۾ [[1920ع جي عراقي بغاوت]] ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/al-tawhid/vol8-no1/islamic-revolution-1920-iraq-zuhayr-sulayman/islamic-revolution-1920-iraq |title=The Islamic Revolution of 1920 |date=27 February 2013 |publisher=al-islam.org }}</ref> 1918ع ۽ 1919ع جي وچ ۾ شيعن جي مقدس شهر [[نجف]] ۾ مذهبي عالمن، قبائلي سردارن ۽ زميندارن گڏجي "اسلامي بيداري ليگ" قائم ڪئي، جنهن جي ميمبرن ڪربلا ۾ اهڙي ئي بغاوت ڀڙڪائڻ جي اميد سان هڪ برطانوي آفيسر کي قتل ڪيو.{{citation needed|date=December 2020}} هن بغاوت دوران آيت الله [[محمد تقي شيرازي]]، جيڪو [[محمد الحسيني الشيرازي]] جو والد ۽ [[صادق حسيني شيرازي]] جو ڏاڏو هو، برطانوي حڪومت کي ناجائز قرار ڏنو ۽ وچ اوڀر ۾ يورپي قبضي خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref>{{Cite book |last=Akhlaq |first=Sayed Hassan |url=https://books.google.com/books?id=o0KAEQAAQBAJ |title=The Making of Shia Ayatollahs |date=2023-04-17 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-9787-8577-9 |pages=169 |language=en}}</ref> === نوآباديات کان پوءِ === {{Main|اسلامزم|اسلامزم جي تنقيد}} ويهين صديءَ دوران، خاص طور تي 1970ع ۽ 1980ع وارن معاشي بحرانن کان پوءِ، مسلمان دنيا ۾ [[اسلامزم]] (Islamism) جو اثر وڌڻ لڳو.<ref>{{Cite journal |last=Van Slooten |first=Pippi |date=April 2005 |title=Dispelling Myths About Islam and Jihad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14631370500333013 |journal=Peace Review |language=en |volume=17 |issue=2–3 |pages=289–294 |doi=10.1080/14631370500333013 |issn=1040-2659|url-access=subscription }}</ref> شروعاتي اسلام پسند تنظيمن مان هڪ [[اخوان المسلمون]] پنهنجي نظريي ۾ جسماني جدوجهد ۽ [[شهيد]] ٿيڻ تي زور ڏنو: "الله اسان جو مقصد آهي؛ قرآن اسان جو آئين آهي؛ نبي ﷺ اسان جا اڳواڻ آهن؛ جدوجهد (جهاد) اسان جو رستو آهي؛ ۽ الله جي راهه ۾ موت اسان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."<ref name="sacred">{{cite book|last1=Benjamin|first1=Daniel|last2=Simon|first2=Steven|title=The Age of Sacred Terror|url=https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj|url-access=registration|date=2002|publisher=Random House|location=New York|page=[https://archive.org/details/ageofsacredterro00benj/page/57 57]|isbn=9780375508592}}</ref><ref name="slogan">{{cite web|title=Article eight of the Hamas Covenant. The Slogan of the Islamic Resistance Movement|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School. Avalon Project|publisher=Yale Law School|access-date=7 September 2014|quote="الله ان جو مقصد آهي، نبي ﷺ ان جو نمونو آهن، قرآن ان جو آئين آهي، جهاد ان جو رستو آهي، ۽ الله جي راهه ۾ موت ان جي سڀ کان وڏي آرزو آهي."|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> [[حسن البنا]] تلوار واري جهاد تي زور ڏنو ۽ مصرين کي [[برطانوي سلطنت]] خلاف جهاد ڪرڻ جي دعوت ڏني،{{rp|150, 155}} (1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ اهڙو موقف اختيار ڪندڙ پهريون بااثر عالم هو).<ref name=Kadri12/>{{rp|158}} هن تنظيم 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[اسرائيل]] خلاف جهاد جو اعلان ڪيو،<ref name="Al-Khatib">{{cite book|last1=Al-Khatib|first1=Ibrahim|title=The Muslim Brotherhood and Palestine: Letters To Jerusalem|date=2012|publisher=scribedigital.com|url={{google books|plainurl=y|id=6RdWFL8sbpIC|page=14}}|access-date=7 September 2014|quote=اخوان المسلمين جو عقيدو هو ته فلسطين کي آزاد ڪرائڻ لاءِ منظم ۽ چڱيءَ ريت تيار ڪيل جهاد ئي واحد وسيلو آهي. تنظيم جي اشاعتن ۾ ان ڳالهه جي تصديق ڪئي وئي ته جهاد هر مسلمان تي انفرادي فرض بڻجي ويو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ هو ٻن مان هڪ گهربل مقصد حاصل ڪندو: يا فتح، يا شهادت. 1948ع واري جنگ دوران تنظيم جي فقيهن هڪ فتويٰ جاري ڪئي، جنهن موجب مسلمانن کي حج ملتوي ڪري ان تي خرچ ٿيندڙ مال فلسطين ۾ جهاد لاءِ وقف ڪرڻ گهرجي..|isbn=978-1780410395}}</ref> جڏهن ته ان جي فلسطيني شاخ [[حماس]] [[پهرين انتفاضه]] دوران اسرائيل خلاف جهاد جي سڏ ڏني.<ref name="Abū ʻAmr">{{cite book|last1=Abū ʻAmr|first1=Z.|author-link=Ziyād Abū ʻAmr|title=Islamic Fundamentalism in the West Bank and Gaza: Muslim Brotherhood and ..|publisher=Indiana University Press|year=1994|page=23|url={{google books|plainurl=y|id=jrTG5sdLHD8C|page=23}}|quote=اخوان المسلمين جي نظر ۾ فلسطين بابت جهاد ان وقت شروع ٿيندو، جڏهن فلسطيني سماج جي اسلامي تبديلي مڪمل ٿي ويندي، اسلامي بيداريءَ جو عمل پنهنجي تڪميل تي پهچي ويندو، ۽ علائقي ۾ اسلام ڏانهن واپسي ٿيندي. سندن خيال موجب، رڳو ان کان پوءِ ئي جهاد جي سڏ معنيٰ خيز بڻجي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ فلسطيني اڪيلا ٻين مسلمانن جي مدد کان سواءِ فلسطين کي آزاد نه ٿا ڪرائي سگهن.|isbn=978-0253208668}}</ref><ref name="miller-387">But according to [[Judith Miller]], the MB changed its mind with the intifada. {{cite book|last1=Miller|first1=Judith|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|publisher=Simon & Schuster|page=387|url={{google books|plainurl=y|id=tH_ThgVEoAcC|page=387}}|quote=شيخ ياسين شروعات ۾ اخوان المسلمين جي روايتي موقف موجب اهو دليل ڏيندو هو ته اسلامي دنيا ۾ اسلامي حڪومتون قائم ٿيڻ کان اڳ اسرائيل خلاف هٿياربند جهاد فائديمند نه هوندو، بلڪه ان جا ابتا نتيجا نڪرندا. پر [[انتفاضه]] جي شروعات کان پوءِ سندس موقف تبديل ٿي ويو. هن جي راءِ موجب، اسلامي سرزمينن جي ٻيهر آزاديءَ جو عمل فلسطين ۾ جهاد سان ختم ٿيڻ بدران، اتيان ئي شروع ٿيڻ گهرجي. حماس جي منشور ۾ به اهڙو ئي موقف بيان ڪيو ويو آهي.|isbn=978-1439129418|date=19 July 2011}}</ref><ref name="Hamas Covenant">{{cite web|title=Hamas Covenant 1988|url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|website=Yale Law School Avalon Project|access-date=7 September 2014|quote=[حماس جي منشور جي آرٽيڪل 13 جي هڪ حصي موجب، "فلسطين جي مسئلي جو ڪو به حل جهاد کان سواءِ ممڪن ناهي. شروعاتون، تجويزون ۽ بين الاقوامي ڪانفرنسون سڀ وقت جو ضايع ۽ بيڪار ڪوششون آهن|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307133603/http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hamas.asp|archive-date=7 March 2011|url-status=live}}</ref> جديد مسلمان فڪر گهڻو ڪري ان ڳالهه تي مرڪوز رهيو ته جنگ ڪڏهن جائز آهي (''[[جُس ايڊ بيلَم ]] جنگ شروع ڪرڻ جي جواز بابت قانون'')، جڏهن ته جنگ دوران عملدرآمد جي ضابطن (''[[جُس ان بيلو]] جنگ دوران لاڳو ٿيندڙ قانون'') تي نسبتاً گهٽ ڌيان ڏنو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا مسلمان مفڪر [[بين الاقوامي انساني قانون]] کي اسلامي اصولن سان هم آهنگ سمجهندا هئا. البت، بعد ۾ شهري آباديءَ کي نشانو بڻائيندڙ [[دهشتگردي|دهشتگرد]] تنظيمن جي ظهور کان پوءِ جنگ جي اخلاقي ضابطن تي وڌيڪ بحث ٿيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Hashmi |first=Sohail H. |title=... |url={{google books|plainurl=y|id=1jcCwXo3CCgC}} |page=14 }}</ref> [[رڊولف ايف. پيٽرس]] ۽ [[ناتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب، نئين "بنياد پرست" تحريڪ اسلام ۽ جهاد ٻنهي جي نئين تشريح پيش ڪئي. انهن جون تحريرون اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن يا ممڪن حالتن جي تفصيلي قانوني بحثن بدران جهاد جي اخلاقي جوازن ۽ بنيادي اخلاقي قدرن تي وڌيڪ زور ڏين ٿيون. انهن وڏي ۽ ننڍي جهاد جي فرق کي به گهڻي اهميت نه ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهو فرق مسلمانن کي ان "جنگي جذبي" جي واڌ کان روڪي ٿو، جيڪو اسلامي دنيا کي مغربي اثرن کان آزاد ڪرائڻ لاءِ ضروري آهي.{{rp|[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/240 240–41] }}<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|[https://archive.org/details/jihadinclassical00pete/page/127 127]}} جديد اسلامي بنيادپرست مفڪر گهڻو ڪري [[ابن تيميه]] ۽ مصري صحافي [[سيد قطب]] جي خيالن کان متاثر رهيا. [[File:Sayyid Qutb.jpg|thumb|[[سيد قطب]]، اسلام پسند ليکڪ ۽ اخوان المسلمين جو بااثر اڳواڻ|left]] سيد قطب پنهنجي ڪتاب ''[[Ma'alim fi al-Tariq|معالم في الطريق]]'' ۾ لکيو ته جهاد "ڪو عارضي مرحلو نه، پر هڪ دائمي جنگ آهي... آزاديءَ لاءِ جهاد ان وقت تائين ختم نه ٿو ٿي سگهي، جيستائين شيطاني قوتن جو خاتمو نه ٿئي ۽ دين مڪمل طور الله لاءِ خالص نه ٿي وڃي."<ref name="Milestones"/>{{rp|125–26}}{{rp|264}} قطب جهاد ۽ شهادت تي زور ڏيندي عيسائين ۽ خاص طور يهودين جي اسلام سان دشمني ۽ غداري جو موضوع پڻ پيش ڪيو. سندس خيال موجب جيڪڏهن غير مسلم "اسلام خلاف جنگ" ڪن ٿا ته سندن خلاف جهاد دفاعي آهي، نه ته جارحاڻي. هن اهو به دعويٰ ڪئي ته عيسائي ۽ يهودي ''[[شرڪ]]'' جا مرتڪب آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ (سندس خيال ۾) هو پنهنجن پادرين يا ربين کي قانون سازيءَ جو اختيار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ اهو حق رڳو الله کي حاصل آهي، ۽ اهڙن قانونن جي پيروي عبادت جي هڪ صورت آهي.<ref name="Milestones">{{cite book|last1=Qutb|first1=Sayyid|title=Milestones|url=http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|pages=82, 60|access-date=7 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813061043/http://www.izharudeen.com/uploads/4/1/2/2/4122615/milestones_www.izharudeen.com.pdf|archive-date=13 August 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Symon">{{cite news|last1=Symon|first1=Fiona|title=Analysis: The roots of ''jihad''|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|publisher=BBC|access-date=7 September 2014|date=16 October 2001|quote=[[سيد قطب]] جي نظر ۾ سڀ غيرمسلم ڪافر هئا، جن ۾ عيسائي ۽ يهودي جهڙا نام نهاد "[[اهل ڪتاب]]" پڻ شامل هئا. هن اسلام ۽ اولهه جي وچ ۾ آخرڪار تهذيبن جي هڪ ٽڪراءَ (''ڪليش آف سولائيزيشنس'') جي اڳڪٿي ڪئي|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907115409/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1603178.stm|archive-date=7 September 2014|url-status=live}}</ref> بعد ۾ مفڪر [[محمد عبدالسلام فرج]] قطب جي ڪجهه نظرين کان اختلاف ڪيو. جتي قطب جهاد کي "انسانيت جي آزاديءَ جو اعلان" سمجهندو هو، اتي فرج جهاد کي سڄي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ ۽ [[خلافت]] کي ٻيهر قائم ڪرڻ جو ذريعو قرار ڏنو.{{rp|107-108}} فرج رات جي وقت حملا ڪرڻ (ڀل ان ۾ بيگناهن جي اتفاقي موت جو امڪان هجي)، ڪوڙ ڳالهائڻ ۽ دشمن جا وڻ تباهه ڪرڻ کي به جائز قرار ڏنو.<ref>{{Cite book |last=Jansen |first=Johannes J. G. |url={{google books|plainurl=y|id=O8trAAAAIAAJ}}|title=The Neglected Duty: The Creed of Sadat's Assassins and Islamic Resurgence in the Middle East |date=1986 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-916340-5 |language=en}} Includes a facsimile of ''al-Farida al-gha'iba'' (The Neglected Duty) by Muhammad 'Abd al-Salam Faraj.</ref> {{rp|190, 192}} سندس نظرين مصري انتهاپسند اسلام پسند گروهن تي گهرو اثر ڇڏيو{{rp|9}} ۽ پوءِ [[ايمن الظواهري]]، جيڪو بعد ۾ [[القاعده]] جو اڳواڻ بڻيو، پڻ انهن کان متاثر ٿيو.{{rp|11}} [[سوويت يونين جي افغانستان تي حملي]] دوران، جيتوڻيڪ افغانستان جي اڪثريت سني هئي، پر [[افغانستان ۾ شيعا اسلام|شيعا مسلمانن]] پڻ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] حڪومت ۽ ان جي حمايتي [[سوويت يونين|سوويت فوجن]] خلاف هٿيار کنيا ۽ ملڪ جي سني مجاهدن سان گڏجي وڙهيا. انهن سڀني کي گڏيل طور [[افغان مجاهدين]] چيو ويندو هو. افغانستان جا شيعا جهادي [[تهران اٺ]] (Tehran Eight) جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا، جن کي [[ايران]] جي حڪومت طرفان ڪميونسٽ افغان حڪومت ۽ ان جي سوويت اتحادي فوجن خلاف مدد حاصل هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Afghan-War|title=Afghan War &#124; History & Facts|website=Encyclopedia Britannica|date=24 May 2023 }}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/147 147]|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|first=Larry P.|last=Goodson|date=10 August 2001|publisher=University of Washington Press|via=Internet Archive|isbn=9780295980508}}</ref> ===دهشتگردي=== ڪيترن ئي مسلمانن، جن ۾ [[يوسف القرضاوي]] ۽ [[محمد سيد طنطاوي]] جهڙا عالم پڻ شامل آهن، غير فوجي ماڻهن ([[شهري]]ن) تي اسلامي دهشتگرد حملن جي مذمت ڪئي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال ۾ اهي ''جهاد'' جي انهن اصولن جي خلاف آهن، جيڪي [[غير جنگجو]] ماڻهن کي نشانو بڻائڻ کان منع ڪن ٿا. 2001ع ۾ [[11 سيپٽمبر وارا حملا|11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن]] کان پوءِ، آمريڪا [[سعودي عرب]] سان واسطو رکندڙ [[اسامه بن لادن]] ۽ [[افغانستان]] ۾ [[طالبان]] کي ذميوار قرار ڏنو. ان جي نتيجي ۾، اسامه بن لادن 7 آڪٽوبر تي هڪ ٽيليويزن پيغام جاري ڪندي چيو ته: "الله مسلمانن جي هڪ اڳواڻ جماعت، جيڪا اسلام جو مهندار آهي، کي آمريڪا کي تباهه ڪرڻ جي توفيق عطا ڪئي آهي." ان کان پوءِ آمريڪي ۽ برطانوي فوجون افغانستان ۾ داخل ٿيون، ۽ [[ملا محمد عمر]]، جيڪو [[اسلامي امارت افغانستان]] جو ''اميرالمؤمنين'' پڻ هو، دنيا جي مسلمانن کي ساڻس گڏ ''جهاد'' ۾ شامل ٿيڻ جي اپيل ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Kepel |first=Gilles |url={{google books|plainurl=y|id=tttzgNKFAI8C}}|title=Jihad: The Trail of Political Islam |date=2002 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01090-1 |language=en}}</ref>{{rp|2}} تشدد کي جائز قرار ڏيڻ کي [[تشدد لاءِ اُڪسائڻ]] (Incitement) طور ڏٺو وڃي ٿو،<ref name="q718">{{cite journal | last=Danziger | first=Roni | title=Interpretive constructs: The case of incitement to violence and terror | journal=Journal of Pragmatics | volume=245 | date=2025 | doi=10.1016/j.pragma.2025.06.004 | pages=35–49 | url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378216625001407 | access-date=2026-04-26| doi-access=free }}</ref> جڏهن ته [[ڊي ريڊيڪلائزيشن]] (انتهاپسندي کان واپسي) جي عمل ذريعي ان جا اثر گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="l917">{{cite web | last=Köhler | first=Daniel | title=The Routledge International Handbook on Hate C | publisher=Routledge | date=2014 | doi=10.4324/9780203578988-40 | url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203578988-40/deradicalization-daniel-k%C3%B6hler | access-date=2026-04-26 | page=420–429}}</ref> ====عبدالله عزام==== {{Main|عبدالله عزام}} 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[عبدالله عزام]] "ڪافرن" خلاف ''جهاد'' جي حمايت ڪئي.<ref name="Riedel">{{cite web|last1=Riedel|first1=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=11 September 2011|publisher=Brooking|access-date=6 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021192758/http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|archive-date=21 October 2014|url-status=live}}</ref> عزام [[سوويت–افغان جنگ]] دوران افغانستان تي سوويتي قبضي خلاف ''جهاد'' جي فتويٰ جاري ڪئي ۽ ان کي سڀني جسماني طور قابل مسلمانن تي حملي آورن کي ڀڄائڻ لاءِ فرض قرار ڏنو. سندس هن فتويٰ جي ٻين عالمن، جن ۾ [[عبدالعزيز ابن باز]] پڻ شامل هو، حمايت ڪئي.<ref>{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher M|title=Saudi Arabia: Background and U. S. Relations|url={{google books|plainurl=y|id=J0WWUQBl2PwC|page=27}}|date=November 2010|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-2838-9|page=27}}</ref> عزام افغانستان کي ڪيترن ئي ملڪن مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ واري ''جهاد'' جي شروعات سمجهندو هو، جن ۾ وچ ايشيا جون [[سوويت يونين]] جون ڏاکڻيون جمهوريائون، [[بوسنيا]]، [[فلپائن]]، [[ڪشمير]]، [[صوماليا]]، [[ايريٽريا]]، [[اسپين]] ۽ خاص طور سندس پنهنجو وطن [[فلسطين]] شامل هئا.<ref>{{Cite book |last=Wright |first=Lawrence |url={{google books|plainurl=y|id=8dCnb4uR63EC}}|title=The Looming Tower |date=2006-08-08 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-26608-8 |language=en}}</ref>{{rp|130}} چيو وڃي ٿو ته افغانستان ۾ سوويت يونين جي شڪست "جهادي رجحان کي هڪ محدود تحريڪ مان مسلم دنيا جي هڪ وڏي قوت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو."<ref name=Commins>{{Cite book |last=Commins |first=David |url={{google books|plainurl=y|id=cNuRDwAAQBAJ}}|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |date=2005-12-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-85771-780-1 |language=en}}</ref>{{rp|174}} ڪيترائي ويڙهاڪ پنهنجي ملڪن ڏانهن موٽي آيا ۽ اتي ''جهاد'' جاري رکندي بغاوتن ۾ شامل ٿيا، ۽ بعد ۾ هڪ "بين الاقوامي جهادي" تحريڪ وجود ۾ آئي.<ref name=Commins/>{{rp|156–57}} عزام اهو به دليل ڏنو ته ڪهڙن ماڻهن کي قتل ڪرڻ جائز آهي، ان جي وڌيڪ وسيع تشريح ڪئي وڃي، جيڪا شايد سندس شاگردن، جهڙوڪ [[اسامه بن لادن]]، تي اثرانداز ٿي.<ref name=jt1/> هن پنهنجي [[حديث]] جي تشريح جي بنياد تي دليل ڏنو ته [[غير مسلم علائقا|غير مسلم علائقن]] ۾ ڪافرن خلاف جارحاڻي ''جهاد'' نه ڪرڻ گناهه آهي، ۽ اهو ان وقت تائين جاري رهڻ گهرجي، جيستائين صرف اهي ماڻهو باقي رهن، جيڪي اسلام قبول ڪن. ان جي ابتڙ، [[اسلامي علائقا|مسلم علائقن]] مان غيرمؤمنن کي ڪڍڻ دفاعي ''جهاد'' آهي.<ref name="Azzam-DOTML">{{cite book | last=Azzam | first=Abdullah |author-link=Abdullah Azzam| title=Defense of the Muslim Lands: The first Obligation After Iman | publisher=Islamic Books | url={{google books|plainurl=y|id=EDoeN1r3PjQC}}| access-date=8 July 2024 }}</ref> فيبروري 1998ع ۾ اسامه بن لادن اخبار ''القدس العربي'' ۾ "يهودين ۽ صليبين خلاف جهاد لاءِ عالمي اسلامي محاذ جو اعلان" شايع ڪرايو.<ref name=OBL-jihad>{{Cite journal |last=Lewis |first=Bernard |date=1998 |title=License to Kill: Usama Bin Ladin's Declaration of Jihad |url=https://www.jstor.org/stable/20049126 |journal=Foreign Affairs |language=en |volume=77 |issue=6 |pages=14–19 |doi=10.2307/20049126|jstor=20049126|url-access=subscription }}</ref> ان کان پوءِ هن آمريڪا خلاف [[11 سيپٽمبر وارا حملا]] منظم ڪيا. ===شيعا=== [[شيعه اسلام]] ۾ ''جهاد'' [[مذهب جا ڏهه عمل|مذهب جي ڏهن عملن]] مان هڪ آهي،<ref name="practices">{{cite web |title=Part 2: Islamic Practices |url=http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907022817/http://www.al-islam.org/invitation-to-islam-moustafa-al-qazwini/part-2-islamic-practices |archive-date=7 September 2014 |access-date=27 August 2014 |publisher=al-Islam.org}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[اسلام جا پنج رڪن|اسلام جي پنجن رڪنن]] مان شامل ناهي. روايتي طور تي [[اثناعشري شيعه]] عقيدي ۾ ''جهاد'' جي تصور بابت [[سني اسلام]] کان مختلف موقف رهيو آهي، جتي شيعه نظريي ۾ ''جهاد'' کي نسبتاً "گهٽ ترجيح" حاصل رهي آهي، جڏهن ته شيعن جي "هٿياربند جدوجهد" کي عام طور تي "شخص جي پنهنجي ويجهي جاگرافيائي علائقي" تائين محدود سمجهيو ويو آهي.<ref name="nationalae">{{cite news|last1=Hassan|first1=Hassan |title=The rise of Shia ''jihad''ism in Syria will fuel sectarian fires |url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-rise-of-shia-jihadism-in-syria-will-fuel-sectarian-fires |url-status=dead |access-date=27 August 2014|work=The National|location=Abu Dhabi|issue=5 June 2013}}</ref> تاريخي ظلم ۽ ستم جي تجربي سبب، شيعن ''جهاد'' کي ڪجهه جذباتي پهلوئن سان پڻ وابسته ڪيو، خاص طور تي [[عاشورا]] جي يادگيريءَ جي حوالي سان. [[محمود ايم. ايوب]] لکي ٿو: <blockquote> اسلامي روايت ۾ ''جهاد''، يعني الله جي راهه ۾ جدوجهد—ڇا هٿياربند جدوجهد هجي يا باطل جي مخالفت جي ٻي ڪا به صورت—عام طور تي مسلمان جي ايمان جي بنيادي گهرجن مان هڪ سمجهي ويندي آهي. شيعه روايت هن تصور کي هڪ قدم اڳتي وڌائيندي ''جهاد'' کي مذهب جي رڪنن يا بنيادن (ارڪان) مان هڪ قرار ڏنو. تنهن ڪري، جيڪڏهن [[حسين ابن علي]] جي اموي حڪومت خلاف جدوجهد کي ''جهاد'' سمجهيو وڃي ٿو، ته پوءِ عقيدتمندن جي نظر ۾، سندن ڏک ۾ شريڪ ٿيڻ ۽ سندس پيغام جي سچائيءَ تائين پهچڻ پڻ امام جي مقدس جدوجهد جو ئي تسلسل آهي. جنهن [[حديث]] مان اسان هن باب جو عنوان ورتو آهي، اها هن نڪتي کي نهايت چٽي نموني بيان ڪري ٿي. [[جعفر الصادق]] پنهنجي ويجهن شاگردن مان هڪ [[المفضل بن عمر الجعفي]] کي فرمايو: "اسان تي ٿيل ظلم سبب غمگين شخص جو ساهه کڻڻ به خدا جي تسبيح آهي، اسان لاءِ سندس غم عبادت آهي، ۽ اسان جي راز کي محفوظ رکڻ الله جي راهه ۾ ''جهاد'' آهي." پوءِ امام وڌيڪ فرمايو: "هن حديث کي سون جي اکرن سان لکڻ گهرجي."<ref name=WDG>{{Cite book |last=Ayoub |first=Mahmoud M. |url={{google books|plainurl=y|id=rpaPWv5Iyd8C}}|title=Redemptive Suffering in Islam: A Study of the Devotional Aspects of Ashura in Twelver Shi'ism |date=2011-07-26 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-080331-0 |language=en|authorlink=Walter de Gruyter}}</ref>{{rp|142}} </blockquote> ۽ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> اهڙيءَ طرح ''جهاد'' (مقدس جدوجهد) جي تصور کي وڌيڪ گهرو ۽ ذاتي مفهوم حاصل ٿيو. روئڻ، شاعري لکڻ ۽ پڙهڻ، همدردي ڪرڻ، غريبن سان ڀلائي ڪرڻ يا هٿيار کڻڻ ذريعي، شيعه مسلمان پاڻ کي امام جي ظلم ([[ظلم]]) خلاف جدوجهد ۾ سندس مددگار سمجهندو هو ۽ پاڻ لاءِ انهن ماڻهن جهڙو ئي اجر ([[ثواب]]) حاصل ڪرڻ جي اميد رکندو هو، جيڪي عملي طور سندس لاءِ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا. [[تعزيه]]، پنهنجي وسيع مفهوم ۾، يعني محمد ﷺ جي ڏکويل خاندان جي سڄي زندگيءَ جي ڏکن ۾ شريڪ ٿيڻ، شيعه برادريءَ لاءِ همدرديءَ جي حقيقي معنيٰ بڻجي ويو.<ref name=WDG/>{{rp|148}} </blockquote> [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران شيعه ۽ سني ويڙهاڪن هڪ ٻئي جي خلاف ''جهاد'' ڪيو. يمن ۾ [[حوثي تحريڪ]] پڻ پنهنجي نظريي ۽ ڀرتي مهمن جي حصي طور ''جهاد'' جي اپيلن کي استعمال ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://thedefensepost.com/2019/06/20/yemen-houti-child-soldiers-noammar-al-eryani/|title=Houthis recruit 50,000 Yemen child soldiers in 3 months, minister says|date=20 June 2019|website=The Defense Post}}</ref> == اسلامي فقہ == محققن ان ڳالهه ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي ته ''جهاد'' بابت ضابطن ۾ وقت سان گڏ تبديلي آئي آهي، يعني اصل "روايتي" نظريي کان وٺي 21هين صديءَ جي [[سلفي جهاد ازم]] تائين.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} [[قانوني تاريخ]] جي ماهر [[صداقت قادري]] موجب،<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} گذريل ڪجهه صدين دوران اسلامي قانوني نظريي ۾ تدريجي تبديليون آيون، جيڪي انهن اسلام پسندن پاران به اختيار ڪيون ويون، جيڪي مذهب ۾ هر قسم جي [[بدعت]] (نئين ايجاد) جي مخالفت ڪندا رهيا آهن. انهن تبديلين اهڙن نظرين کي به "عام ۽ قابل قبول" بڻائي ڇڏيو، جيڪي اڳ "ناقابلِ تصور" سمجهيا ويندا هئا.<ref name=Kadri12/>{{rp|172}} سندس چوڻ موجب، "الله جي راهه ۾ مسلمانن جو پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائڻ وارو تصور 1983ع کان اڳ اڻڄاتل هو، ۽ 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ڪنهن به هنڌ جنگي ميدان کان ٻاهر بيگناهه مسلمانن جي قتل کي جائز قرار نه ڏنو ويو هو."<ref name=Kadri12/>{{rp|175}} ''جهاد'' بابت پهريون يا "روايتي" نظريو، جيڪو اٺين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ترتيب ڏنو ويو، "دل جي جهاد" جي ڀيٽ ۾ "تلوار جي جهاد" (''jihad bil-saif'') تي وڌيڪ زور ڏيندو هو،<ref name=Lewis-1988/>{{rp|72}} پر ان ۾ [[قرآن]] ۽ [[حديث]] مان اخذ ڪيل ڪيترين ئي قانوني پابندين کي پڻ شامل ڪيو ويو هو. انهن ۾ ''جهاد'' جي شروعات، ان جي طريقيڪار، ان جي پڄاڻي، قيدين سان ورتاءُ، ۽ جنگي مال جي ورهاست بابت تفصيلي ضابطا شامل هئا. جيڪڏهن [[امت]] تي اوچتو حملو نه ٿيو هجي، ته ''جهاد'' "انفرادي فرض" (''فرض عين'') نه، پر "اجتماعي فرض" (''[[فرض ڪفايه]]'') هو، جنهن کي "الله جي راهه ۾" (''في سبيل الله'') ادا ڪرڻ لازمي سمجهيو ويندو هو،<ref name=Kadri12/>{{rp|150}} ۽ ان جو اعلان صرف [[خليفو]] ڪري سگهندو هو، جنهن کي ان جي انتظام بابت تقريباً مڪمل اختيار حاصل هوندو هو.<ref name=Kadri12/>{{rp|150–151}} (اهو ضابطو جزوي طور [[خوارج]] جي ان واقعي کان بچڻ لاءِ پڻ هو، جڏهن هنن [[علي ابن ابي طالب|خليفي علي]] خلاف ''جهاد'' ڪيو ۽ [[تڪفير]] ڪندي کين مسلمان نه رهڻ جو الزام ڏنو.) دشمن تي پنهنجي جان جي پرواهه کان سواءِ حملو ڪندي شهيد ٿيڻ قابلِ تعريف سمجهيو ويندو هو، پر پنهنجي هٿان خودڪشي ڪرڻ (دشمن جي هٿان مارجڻ بدران) [[جهنم]] ۾ خاص سزا جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="ARSI-BL-xii">{{cite book|last1=Lewis|first1=Bernard|title=The Assassins, a radical sect in Islam|orig-year=1967|year=2003|publisher=Basic Books|page=xi–xii |url={{google books|plainurl=y|id=sRVmL_h_PcsC}}|access-date=13 October 2015|isbn=978-0786724550}}</ref> مغربي علمي لکتن ۾ هن اجتماعي فرض کي ڪڏهن ڪڏهن "جارحاڻي جهاد" (آفينسو جھاد) پڻ چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|last1=Edwards |first1=Richard |last2=Zuhur|first2=Sherifa |title=The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social, and|page=553|publisher=ABC-CLIO|url={{google books|plainurl=y|id=YAd8efHdVzIC|page=553}}|isbn=978-1851098422 |date=12 May 2008 }}</ref> اسلامي عالم [[ابو عبدالله المهاجر]] کي جديد جهادي تشدد جو اهم نظريه ساز ۽ فڪري رهنما قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Atlantic 2016">{{cite magazine |last1=al-Saud |first1=Abdullah K. |last2=Winter |first2=Charlie |title=Abu Abdullah al-Muhajir: The Obscure Theologian Who Shaped ISIS |magazine=[[The Atlantic]] |location=Washington, D.C. |date=4 December 2016 |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140424/https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/isis-muhajir-syria/509399/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live |access-date=28 September 2020}}</ref> سندس فقهي ۽ نظرياتي دليلن [[القاعده]] جي [[ابو مصعب الزرقاوي]] ۽ پوءِ [[داعش]] سميت ٻين جهادي دهشتگرد تنظيمن تي اثر وڌو.<ref name="Atlantic 2016"/> الزرقاوي، ''القاعده عراق'' جي تربيتي مرڪزن ۾ المهاجر جي خيالن تي ٻڌل هڪ مسودو استعمال ڪندو هو، جيڪو بعد ۾ داعش پڻ اختيار ڪيو. اهو ''جهاد جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف جھاد'') يا ''رت جي فقہ'' (''دي جيورسپروڊنس آف بلڊ'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Atlantic 2016"/><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|title=The core Isis manual that twisted Islam to legitimise barbarity|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=9 June 2018|date=12 May 2018|last1=Townsend|first1=Mark |archive-url=https://web.archive.org/web/20180609090007/https://www.theguardian.com/world/2018/may/12/isis-jihadist-manual-analysed-rebutted-by-islamic-scholar|archive-date=9 June 2018|url-status=live}}</ref><ref name="ChrisStout">{{cite book |last1=Stout|first1= Chris|title= Terrorism, Political Violence, and Extremism: New Psychology to Understand, Face, and Defuse the Threat|publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |date=9 June 2018 |orig-year=24 May 2017|pages=5–6|chapter=The Psyhchology of Terrorism|chapter-url={{google books|plainurl=y|id=QvHeDgAAQBAJ|page=5}}|isbn=978-1440851926|author1-link= Chris Stout (psychologist)}}</ref> صحافي مارڪ ٽائونسينڊ، [[ڪوئليئم (مڪتبه فڪر)|ڪوئليئم]] سان لاڳاپيل صلاح الانصاري جي حوالي سان، هن ڪتاب کي اهڙو متن قرار ڏنو آهي، جيڪو "غير جنگجو ماڻهن جي قتل کي عقلي جواز" فراهم ڪري ٿو. سندس چوڻ موجب، "اولهه ۽ عرب دنيا جي لڳ ڀڳ سموري علمي تحقيق ۾ هن خطرناڪ ۽ نفرت جوڳي متن ''رت جي فقہ'' بابت مطالعي ۽ سنجيده ڌيان جي کوٽ ڏسڻ ۾ اچي ٿي."<ref name="Guardian"/> ''دي ائٽلانٽڪ'' جي چارلي ونٽر هن ڪتاب کي "اهڙو فقهي ۽ نظرياتي دستور" قرار ڏنو آهي، جيڪو تنظيم جي انتهاپسند ڪاررواين کي جائز ثابت ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> هن وڌيڪ لکيو: <blockquote> قيدين جا سر قلم ڪرڻ، کين تشدد ڏيڻ يا ساڙڻ جي جواز کان وٺي، ٽارگيٽ قتل، گهيري واري جنگ ۽ حياتياتي هٿيارن جي استعمال تائين، المهاجر جو فڪري ورثو داعش جي نظرياتي ادب جو بنيادي حصو بڻجي ويو آهي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ تنظيمن لاءِ پڻ اهڙو ذريعو آهي، جنهن ذريعي تقريباً هر عمل کي جائز قرار ڏئي سگهجي ٿو، بشرطيڪه ان کي ''جهاد'' جي مفاد ۾ ثابت ڪري سگهجي. [...] المهاجر جي نظر ۾ ماڻهن کي قتل ڪرڻ لاءِ [[خودڪش حملو]] ڪرڻ نه رڳو فقهي لحاظ کان صحيح آهي، پر هڪ قابلِ تعريف عمل پڻ آهي، جنهن کي نتيجي کان سواءِ به ساراهيو ۽ ملهائڻ گهرجي. [...] نه الزرقاوي ۽ نه ئي سندس جانشينن ڪڏهن هن نظريي کان پوئتي هٽڻ جي ڪوشش ڪئي؛ هنن خودڪش حڪمتِ عمليءَ کي عام ڪرڻ لاءِ المهاجر جي خيالن کي کليل نموني استعمال ڪيو، ايتري قدر جو اها اڄ داعش جي دفاعي توڙي جارحاڻي ڪاررواين ۾ سڀ کان اهم فوجي ۽ دهشتگرد حڪمتِ عملي بڻجي چڪي آهي. المهاجر ان لاءِ هڪ اهڙو فقهي جواز پيش ڪيو، جنهن ذريعي خودڪشي بابت قرآن جي ممانعت کان پاسو ڪرڻ ممڪن بڻايو ويو.<ref name="Atlantic 2016"/> </blockquote> نفسيات جي ماهر [[ڪرس اي. اسٽائوٽ]] جو چوڻ آهي ته جهادي پنهنجن عملن کي "وڏي ڀلائي" لاءِ سمجهندا آهن. سندن خيال موجب هو اهڙي حالت ۾ آهن، جتي کين "زمين تي ڪمزور بڻايو ويو آهي"، ۽ اهڙي صورتحال ۾ [[اسلامي دهشتگردي]] کي هڪ جائز وسيلو تصور ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ChrisStout"/> ==استعمال== اصطلاح '''جهاد''' وقت سان گڏ تشدد واريون ۽ غير تشدد واريون، ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي. [[جان ايل. ايسپوزيٽو]] موجب، جهاد جو مطلب رڳو هٿياربند ويڙهه نه، پر اخلاقي ۽ نيڪ زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪرڻ، اسلام جي تبليغ ۽ دفاع ڪرڻ، ۽ ظلم ۽ ناانصافي خلاف جدوجهد ڪرڻ به ٿي سگهي ٿو.{{rp|26}} جهاد جي انهن ٻنهي صورتن جي نسبتاً اهميت بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. [[روڊولف پيٽرس]] لکي ٿو ته موجوده دور ۾ روايت پسند مسلمان [[فقه]] جي روايتي ڪتابن جي بنياد تي جهاد کي سمجهن ٿا، جڏهن ته [[اسلامي جديديت]] جا حامي جهاد کي [[بين الاقوامي قانون]] جي دائري ۾ [[منصفاڻي جنگ]] (''جسٽ وار'') سمجهن ٿا ۽ ان جي دفاعي پهلوءَ تي زور ڏين ٿا؛ ٻئي طرف بنياد پرست ان کي اسلام جي توسيع ۽ اسلامي نظرين جي نفاذ جو ذريعو قرار ڏين ٿا.<ref name="Peters-jihad"/>{{rp|150}} ڊيوڊ ڪُڪ موجب، روايتي توڙي جديد اسلامي متنن ۾ مسلمان عام طور جهاد کي فوجي معنيٰ ۾ سمجهندا رهيا آهن. سندس خيال ۾ جهاد کي بنيادي طور غير تشدد واري جدوجهد سمجهڻ وارو تصور گهڻو ڪري صوفي متنن، انهن تي تحقيق ڪندڙ مغربي عالمن يا مسلمان مدافعتي ليکڪن وٽ ملي ٿو.{{rp|165–166}} [[گيليپ]] جي سروي موجب مسلمانن وٽ جهاد جو تصور "ايترو سادو ناهي، جيترو مغربي مبصر عام طور پيش ڪندا آهن".<ref name=gallop/> ===مسلمانن جي عوامي راءِ=== [[گيليپ]] جي هڪ سروي ۾ اٺن ملڪن جي مسلمانن کان جهاد جي معنيٰ پڇي وئي. لبنان، ڪويت، اردن ۽ مراڪش ۾ سڀ کان عام جواب "الله ڏانهن فرض"، "الهي ذميواري" يا "الله جي عبادت" هو، جنهن ۾ فوجي معنيٰ شامل نه هئي. ترڪي، ايران، پاڪستان ۽ انڊونيشيا ۾ ڪيترن جوابن ۾ "اسلام/الله يا ڪنهن منصفاڻي مقصد لاءِ پنهنجي جان قربان ڪرڻ" يا "اسلام جي مخالفن سان وڙهڻ" جهڙا مطلب شامل هئا.<ref name="gallop">{{cite web|last1=Burkholder|first1=Richard|title=Jihad – 'Holy War', or Internal Spiritual Struggle?|date=3 December 2002|url=http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|publisher=gallup.com|access-date=24 August 2014|ref=3 December 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826161152/http://www.gallup.com/poll/7333/jihad-holy-war-internal-spiritual-struggle.aspx|archive-date=26 August 2014|url-status=live}}</ref> مسلمان دنيا ۾ جهاد جا ٻيا عام مطلب "سخت محنت ڪرڻ جو عزم"، "امن کي فروغ ڏيڻ"، ۽ "اسلام جي اصولن موجب زندگي گذارڻ" پڻ آهن.<ref name="gallop"/><ref>{{Cite book |last1=Esposito |first1=John L. |url={{google books|plainurl=y|id=9NxDCwAAQBAJ}}|title=Who Speaks For Islam?: What a Billion Muslims Really Think |last2=Mogahed |first2=Dalia |date=2007 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-59562-017-0 |language=en}}</ref>{{rp|20ff}} هي اصطلاح [[عورتن جي آزاديءَ واري تحريڪ]] جي جدوجهد لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite book|last=Al-Batal|first=Mahmoud|author2=Kristen Brustad |author3=Abbas Al-Tonsi |title=Al-Kitaab fii Ta^cllum al-^cArabiyya, Part II|edition=2|year=2006|publisher=[[Georgetown University Press]]|location=Washington, DC|language=ar, en|isbn=978-1589010963|chapter=6 "من رائدات الحركة النسائية العربية" (One of the Pioneers of the Arabic Feminist Movement)|quote=To struggle or exert oneself for a cause........جاهََدَ، يجاهِد، الجهاد}}</ref> ===ٻيون جدوجهدون=== شيعه عالم [[محمود ايم. ايوب]] موجب، "حقيقي جهاد جو مقصد اسلام (فرمانبرداري)، ايمان ۽ احسان (نيڪ زندگي) جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ آهي." سندس نظر ۾ جهاد هڪ اهڙو عمل آهي، جيڪو فردي ۽ [[سماجي سڌارا|سماجي سڌارن]] ٻنهي کي شامل ڪري ٿو. ان کي ''جهاد في سبيل الله'' (الله جي راهه ۾ جدوجهد) چيو وڃي ٿو، ۽ اهو قرآن جي هدايتن مطابق ڪيو وڃي ٿو (''جهاد بالقرآن'').<ref name="Ayoud">{{cite book |last1=Ayoub |first1=Mahmoud M. |title=Islam: Faith and History |date=2013 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-78074-452-0 |url={{google books|plainurl=y|id=Lhy9DwAAQBAJ|page=57}}|access-date=13 September 2020 |language=en |page=57 |author-link=Mahmoud M. Ayoub}}</ref> ايوب موجب، سڀ کان وڏو جهاد هر مسلمان جي سماجي، اخلاقي ۽ سياسي برائين خلاف جدوجهد آهي. بهرحال، جيڪڏهن مسلمانن جي [[امت]] جي سالميت کي خطرو هجي ته جهاد سڄي امت تي لازمي فرض (''[[فرض عين]]'') بڻجي وڃي ٿو. جيڪڏهن رڳو سماجي يا مذهبي سڌارن ۾ وڏي رڪاوٽ هجي ته پوءِ اهو محدود فرض (''فرض ڪفايه'') هوندو، جيڪو رڳو لاڳاپيل ماڻهن تي لازم هوندو. اهي ضابطا هٿياربند جدوجهد، يعني "تلوار جي جهاد"، تي لاڳو ٿين ٿا.<ref name="Ayoud"/> جديد دور ۾ پاڪستاني عالم ۽ پروفيسر [[فضل الرحمان ملڪ]] جهاد جو اصطلاح "منصفاڻي اخلاقي ۽ سماجي نظام" قائم ڪرڻ جي جدوجهد لاءِ استعمال ڪيو.{{rp|63–64}} جڏهن ته [[تيونس]] جي صدر [[حبيب بورقيبہ]] پنهنجي ملڪ جي معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي جهاد سان تعبير ڪيو.<ref name=Peters-jihad/>{{rp|116–17}} [[بي بي سي]] موجب، جهاد جي هڪ ٽين معنيٰ سٺو سماج تعمير ڪرڻ لاءِ جدوجهد پڻ آهي.<ref name="BBCjihad">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|title=Jihad|access-date=20 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426225745/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/beliefs/jihad_1.shtml|archive-date=26 April 2012|url-status=live}}</ref> [[صحيح مسلم]] تي لکيل پنهنجي شرح ''المنهاج'' ۾ وچئين دور جي اسلامي عالم [[يحيى بن شرف النووي]] لکي ٿو ته "سڄي امت جي اجتماعي فرضن (''فرض ڪفايه'') مان هڪ اهو آهي ته صحيح نموني احتجاج ڪيو وڃي، مذهب جي مسئلن جو حل ڳوليو وڃي، الهي قانون جو علم حاصل ڪيو وڃي، نيڪيءَ جو حڪم ڏنو وڃي ۽ برائيءَ کان روڪيو وڃي".<ref>{{cite web|url=http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|title=Jihad – A Misunderstood Concept from Islam|access-date=16 August 2006|author=Shaykh Hisham Kabbani|author2=Shaykh Seraj Hendricks|author3=Shaykh Ahmad Hendricks|work=The Muslim Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717071555/http://www.sunnah.org/fiqh/jihad_judicial_ruling.htm|archive-date=17 July 2006|url-status=live}}</ref> عالمه [[نتانا جي. ڊي لانگ-باس]] موجب مسلمانن جهاد جون ڪيترين ئي قسمن جون تجويزون ڏنيون آهن، جن ۾ شامل آهن: * تعليمي جهاد (''جھاد ال-تربيه'')؛ * تبليغي جهاد يا ماڻهن کي اسلام ڏانهن سڏڻ (''جھاد ال-داعوا'').{{rp|240–41}} ٻين ذڪر ڪيل قسمن ۾ شامل آهن: * '''علمي جهاد''' (تبليغي جهاد سان ملندڙ جلندڙ).<ref name=whyislam/> * '''اقتصادي جهاد'''، يعني مال ذريعي نيڪي ڪرڻ، پنهنجي وسيلن مطابق خرچ ڪرڻ، ۽ غريبن ۽ مظلومن جي مدد ڪرڻ.<ref name="whyislam">{{cite web|title=Why does Islam have the concept of ''Jihad'' or Holy War, Which Some Use to Justify Violence or Terrorism|work=WhyIslam |url=http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|publisher=whyislam.org|access-date=26 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916012323/http://www.whyislam.org/jihad-2/jihad-faqs/islamic-concept-of-jihad-holy-war/|archive-date=16 September 2014|url-status=live}}</ref> بورقيبہ معاشي ترقيءَ جي جدوجهد کي به جهاد سڏيو.<ref name="Streusand-greater"/> ايران ۾ [[وزارتِ جهادِ زراعت]] موجود آهي، ۽ اڳ [[جهادِ تعمير]] نالي اداري کي سرڪاري تعميراتي ڪمن جي ذميواري ڏني ويندي هئي.<ref name="Jalal 2009"/>{{rp|240}} * '''جهاد النڪاح'''، جنهن مان مراد اهڙو تصور آهي جنهن موجب عورتون جنگجوئن جو حوصلو وڌائڻ لاءِ جنسي تعلقات وسيلي جهاد ۾ حصو وٺن.<ref name="strait">{{cite news|title=Malaysian women offer their bodies to ISIS militants in 'sexual jihad'; Najib slams Islamic radicals|url=http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|access-date=27 August 2014|work=Straits Times|date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140830093901/http://www.straitstimes.com/news/asia/south-east-asia/story/malaysian-women-offer-their-bodies-isis-militants-sexual-jihad-repor#sthash.jdPWWEDG.dpuf|archive-date=30 August 2014|url-status=live}}</ref> چيو وڃي ٿو ته هي اصطلاح هڪ اهڙي ''فتويٰ'' مان نڪتو، جنهن کي شام جي حڪومت پنهنجي مخالفن کي بدنام ڪرڻ لاءِ گهڙيل قرار ڏنو، ۽ هن رجحان جي حقيقي موجودگي بابت پڻ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite news|title=Sex Jihad and Other Lies: Assad's Elaborate Disinformation Campaign|url=http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|work=Der Spiegel|first=Christoph |last=Reuter|date=7 October 2013|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229195523/http://www.spiegel.de/international/world/assad-regime-wages-pr-campaign-to-discredit-rebels-a-926479.html|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first1=Hilmi M.|last1=Zawati |author1-link=Hilmi M. Zawati|last2=Chair of the Center for Justice and Accountability|author2-link=Center for Justice and Accountability|title=Sectarian War in Syria Introduced New Gender-Based Crimes|url=http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|work=Huffington Post|date=16 February 2016|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231090546/http://www.huffingtonpost.com/hilmi-m-zawati/sectarian-war-in-syria-in_b_9236606.html|archive-date=31 December 2016|url-status=live }}</ref> ====ڪجهه غير مسلمانن طرفان استعمال==== * [[آمريڪي انصاف وارو کاتو]] دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل مقدمن ۾ ''جهاد'' جون مختلف عارضي وصفون استعمال ڪيون آهن: ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ ''جهاد'' عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ 'مقدس جنگ' آهي. هتي ان مان مراد تشدد جو استعمال آهي، جنهن ۾ اهڙن ماڻهن ۽ حڪومتن خلاف نيم فوجي ڪارروايون به شامل آهن، جن کي اسلام جي بنيادپرست تشريح جا دشمن سمجهيو وڃي ٿو."<ref>{{Cite web |url=http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |title=Hamid and Umer Hayat 2nd-indictment California |date=22 September 2005 |via=Milnet.com |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051227172402/http://www.milnet.com/2nd-indictment-hayat-dist-court.pdf |archive-date=27 December 2005 |url-status=usurped }}</ref> ** "هن اضافي فردِ جرم ۾ 'تشدد وارو جهاد' يا 'جهاد' مان مراد جسماني تشدد، جنهن ۾ قتل، زخمي ڪرڻ، اغوا ۽ يرغمال بڻائڻ شامل آهي، جي منصوبابندي، تياري ۽ عمل درآمد آهي."<ref>{{Cite web |url=http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |title=José Padilla and others Florida indictment |via=Findlaw.com |date=17 November 2005 |access-date=24 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051125090748/http://news.findlaw.com/hdocs/docs/padilla/uspad111705ind.pdf |archive-date=25 November 2005 |url-status=dead }}</ref> * [[ڪيرن آرمسٽرانگ]]: "ويڙهه ۽ جنگ ڪڏهن ڪڏهن ضروري ٿي سگهي ٿي، پر اها جهاد يا جدوجهد جو رڳو هڪ ننڍڙو حصو آهي."<ref name="Robinson">{{cite web|url=http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20030605145412/http://www.religioustolerance.org/isl_jihad.htm|url-status=usurped|archive-date=5 June 2003|title=The Concept of ''Jihad'' ("Struggle") in Islam|access-date=16 August 2006|author=B.A. Robinson|date=28 March 2003|publisher=Ontario Consultants on Religious Tolerance}}</ref> * [[ميڪسيم روڊنسن]]: "جهاد هڪ تبليغي ۽ نظرياتي اوزار آهي، جيڪو ضرورت پوڻ تي هٿياربند جدوجهد جو سهارو وٺي ٿو؛ اهڙا ٻئي عنصر ڪيترين ئي نظرياتي تحريڪن ۾ موجود رهيا آهن."{{rp|351}} * [[بينجمن آر. باربر]] عالميت (گلوبلائيزيشن) جي خلاف پنهنجين روايتن، ورثي ۽ سڃاڻپ جي بچاءَ لاءِ جدوجهد ڪندڙ بنيادپرست نسلي گروهن جي مزاحمت کي بيان ڪرڻ لاءِ ''جهاد'' جو اصطلاح استعمال ڪيو، جڏهن ته عالميت کي هن [[McWorld]] سڏيو.{{rp|53–65}} ===ٻيا گروهه=== ====احمديه==== {{Main|جھاد جي احمدي نقطه نظر}} [[احمديه]] اسلام موجب، جهاد بنيادي طور انسان جي ذاتي ۽ باطني جدوجهد آهي، ۽ ان کي سياسي مقصدن لاءِ تشدد جي صورت ۾ استعمال نه ڪرڻ گهرجي. تشدد رڳو انتهائي ظلم ۽ مذهبي ايذاءَ جي حالتن ۾ پنهنجي دين ۽ جان جي حفاظت لاءِ جائز سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|title=Ahmadiyya Community, Westminster Hall Debate|publisher=TheyWorkForYou.com|access-date=28 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026214828/http://www.theyworkforyou.com/whall/?id=2010-10-20a.284.0|archive-date=26 October 2010|url-status=live}}</ref> ====قرآن پرست==== [[قرآن پرستي|قرآن پرست]] اهو نٿا مڃين ته لفظ ''جهاد'' جي معنيٰ "مقدس جنگ" آهي. سندن خيال ۾ ان جو مطلب جدوجهد يا ڪوشش ڪرڻ آهي، جنهن ۾ فوجي ۽ غير فوجي ٻئي پهلو شامل ٿي سگهن ٿا. جڏهن قرآن ۾ فوجي معنيٰ مراد هجي ته ان کي بنيادي طور دفاعي جنگ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>Dr. Aisha Y. Musa, [http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx Towards a Qur'anically-Based Articulation of the Concept of "Just War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426024807/http://iiit.org/Research/ScholarsSummerInstitute/TableofContents/TowardsaQuranicallyBasedArticulation/tabid/242/Default.aspx |date=26 April 2013 }}, International Institute of Islamic Thought. Retrieved 5 May 2013</ref><ref>Caner Taslaman, [http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ The Rhetoric of "Terror" and the Rhetoric of "Jihad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703214912/http://www.canertaslaman.com/2011/11/the-rhetoric-of-%E2%80%9Cterror%E2%80%99%E2%80%99-and-the-rhetoric-of-%E2%80%9Cjihad%E2%80%9D-a-philosophical-and-theological-evaluation/ |date=3 July 2013 }}, canertaslaman.com. Retrieved 28 April 2013</ref> == پڻ ڏسو == * [[اجتهاد]] * [[اسلام ۽ جنگ]] * [[اسلامي فوجي فقه]] * [[جهاد ازم ۽ هپ هاپ]] * [[مذهبي جنگ]] * [[ملخيمت متزوا]] * [[اسلامي جهاد (سلجهائپ)|اسلامي جهاد]] * [[جهاد ازم]] == ذريعا == {{refbegin}} * {{cite book|first1=Ahmed|last1=Al-Dawoody|date=2011|title=The Islamic Law of War: Justifications and Regulations|url=https://archive.org/details/islamiclawwarjus00alda|url-access=limited|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0230111608}} * "Djihad" in: ''[[Encyclopaedia of Islam#2nd edition, EI2|اسلام جو انسائيڪلوپيڊيا]]'' * {{cite EB1911 |wstitle=Jihad |volume=15 |page=415 |short=1}} * {{cite book | last = ibn Abd al-Wahhab | first = Muhammad | author-link = Muhammad ibn Abd al-Wahhab | title = Kitab al-Tawhid, volume I of Mu'allafat al-Shaykh al-Imam Muhammad Ibn Abd al-Wahahb | publisher = Jamiat al-Imam Muhammad bin Saudi al-Islamiyah | year = 1398h | location = Riyad | edition = First | ref = IAWKT }} * {{cite book|last1=Khadduri|first1=Majid|title=War and Peace in the Law of Islam|date=1955|publisher=Johns Hopkins Press|location=Baltimore|access-date=26 October 2015|url={{google books|plainurl=y|id=UHWd6gLZsFIC}}}} * {{Cite book|title=War and Peace in Islam: The Uses and Abuses of ''Jihad''|last1=H.R.H. Prince|first1=Ghazi Muhammad|publisher=The Islamic Texts Society Cambridge|year=2013|isbn=978-1903682838|last2=Ibrahim|first2=Kalin|author3-link=Mohammad Hashim Kamali|last3=Mohammad Hashim|first3=Kamali|url=http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|ref=CITEREFGhaziKalinKamali2013|author1-link=Prince Ghazi bin Muhammad|access-date=5 May 2016|archive-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709055514/http://rissc.jo/books/War-Peace-Islam.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|author=[[Rudolph Peters]]|title=''Islam and Colonialism: The Doctrine of ''Jihad'' in Modern History''|publisher=[[De Gruyter]]|year=2015|ref={{sfnRef|Peters|2015}}}} * {{cite book|last1=Bonner|first1=Michael|title=Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice|date=2006|publisher=[[Princeton University Press]]|url={{google books|plainurl=y|id=Qxq7eykoJgoC}}|isbn=978-1400827381}} * {{cite encyclopedia|last1=Madigan|first1=Daniel|date=2001|title=Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQCOM_00027}} * {{cite encyclopedia|last1=Sharon|first1=Moshe|author1-link=Moshe Sharon|date=2004|title=People of the Book|editor1-last=McAuliffe|editor1-first=Jane Dammen|editor1-link=Jane Dammen McAuliffe|encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān|doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00319}} * {{cite encyclopedia|last1=Vajda|first1=Georges|author1-link=Georges Vajda|date=1960–2007|title=Ahl al-Kitāb|editor1-last=Bearman|editor1-first=P.|editor1-link=Peri Bearman|editor2-last=Bianquis|editor2-first=Th.|editor2-link=Thierry Bianquis|editor3-last=Bosworth|editor3-first=C.E.|editor3-link=Clifford Edmund Bosworth|editor4-last=van Donzel|editor4-first=E.|editor4-link=Emeri Johannes van Donzel|editor5-last=Heinrichs|editor5-first=W.P.|editor5-link=Wolfhart Heinrichs|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0383}} {{refend}} == وڌيڪ مطالعو == {{Div col|colwidth=30em}} * {{cite book|authorlink=Biancamaria Scarcia Amoretti|first=Biancamaria Scarcia|last=Amoretti|title=Tolleranza e guerra santa nell'Islam|publisher=Scuola aperta/Sansoni|location=Firenze|year=1974}} * {{Cite book|last1=Dajani-Shakeel|first1=Hadia|url={{google books|plainurl=y|id=zC0sAQAAIAAJ}}|title=The Jihād and Its Times|last2=Messier|first2=Ronald A.|last3=Ehrenkreutz|first3=Andrew S.|date=1991|publisher=Center for Near Eastern and North African Studies, University of Michigan|isbn=978-0-932098-24-5|language=en}} * {{Cite book|editor-last=DeLong-Bas|editor-first=Natana|url={{google books|plainurl=y|id=a-w2ooBibjQC}}|title=Jihad: Oxford Bibliographies Online Research Guide|date=2010-05-01|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980400-9|language=en}} * {{Cite book|last=Firestone|first=Reuven|url={{google books|plainurl=y|id=FXc8DwAAQBAJ}}|title=Jihād: The Origin of Holy War in Islam|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512580-1|language=en|authorlink=Reuven Firestone}} * {{Cite book|last=Hashmi|first=Sohail H.|url={{google books|plainurl=y|id=9g8WDAAAQBAJ}}|title=Just Wars, Holy Wars, and Jihads: Christian, Jewish, and Muslim Encounters and Exchanges|date=2012-08-16|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975504-2|language=en}} * [[John Kelsay]]: ''Just War and Jihad''. New York: Greenwood Press, 1991. * {{cite book|title=Salafi-Jihadism: The History of an Idea|first=Shiraz|last=Maher|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190651121|url={{google books|plainurl=y|id=MXsQDgAAQBAJ}}|authorlink=Shiraz Maher}} * {{Cite book|last=Majumadāra|first=Suhāsa|url={{google books|plainurl=y|id=jkHYAAAAMAAJ}}|title=Jihād: The Islamic Doctrine of Permanent War|date=1994|publisher=Voice of India|isbn=978-81-85990-19-4|language=en}} * {{cite book|last=Malik|first=S. K.|year=1986|title=The Qur'anic Concept of War|url=https://wolfpangloss.files.wordpress.com/2008/02/malik-quranic-concept-of-war.pdf|publisher=Himalayan Books|isbn=978-8170020202}} * {{Cite journal|title=A Hanafi treatise on rebellion and ğihād in the Ottoman age (XVII c.)|url=https://www.academia.edu/9173217|access-date=2024-10-08|journal=Eurasian Studies|volume=II|issue=2|date=December 2003|pages=215–226}} * {{cite journal|last=McGregor|first=A.|date=2006|title=Jihad and the Rifle Alone: 'Abdullah 'Azzam and the Islamist Revolution|journal=Journal of Conflict Studies|volume=23|issue=2|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/JCS/article/view/219}} * Alfred Morabia, ''Le Ğihâd dans l'Islâm médiéval. "Le combat sacré" des origines au XIIe siècle'', Albin Michel, Paris, 1993. * {{cite journal|year=2009|author=Masood Ashraf Raja|title=Jihad in Islam: Colonial Encounter, the Neoliberal Order, and the Muslim Subject of Resistance|journal=The American Journal of Islamic Social Sciences|volume=26|issue=4|page=25|author-link=Masood Ashraf Raja}} * {{cite journal|last=Rothman|first=Norman C.|date=2018|title=Jihad: Peaceful Applications for Society and the Individual|journal=Comparative Civilizations Review|volume=79|issue=7|url=https://scholarsarchive.byu.edu/ccr/vol79/iss79/7}} {{Div col end}} ==حوالا== {{Reflist|2}} <references group="lower-alpha"/> == خارجي ڳنڍڻا == * {{commonscat-inline}} * {{Wiktionary-inline}} * {{Wikiquote-inline}} * {{Wikiversity-inline}} {{Authority control}} [[زمرو:جهاد]] [[زمرو:عربي لفظ ۽ اصطلاح]] [[زمرو:شريعت جون اصطلاحون]] [[زمرو:اسلامي فقهي حڪم]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:اسلامي جنگون]] [[زمرو:جھادي تنظيمون]] [[زمرو:قرآن شريف]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] atjsea1snmze0hjmc40079mi1k8b3e1 4 58008 400808 399363 2026-08-04T11:08:09Z ListeriaBot 10240 Wikidata list updated [V2] 400808 wikitext text/x-wiki {{WikiProject COVID-19 tabs}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P509 wd:Q84263196 } |section= |sort=P39/Q15124404/P570 |sort_order=desc |columns=label:مضمون,وضاحت,P27:ڏيھُ,P39/Q15124404/P569:تاريخ پيدائش,P39/Q15124404/P570:تاريخ وفات,P18:فوٽو |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! مضمون ! وضاحت ! ڏيھُ ! تاريخ پيدائش ! تاريخ وفات ! فوٽو |- | ''[[:d:Q2124|Valéry Giscard d'Estaing]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Valéry Giscard d'Estaing (1975).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q26776|Momčilo Krajišnik]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q44752|Angelo Sodano]]'' | | [[اٽلي]]<br/>[[ويٽيڪن سٽي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Angelo Cardinal Sodano in 2016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45495|Elmar Fischer]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q57343|Pierre Nkurunziza]]'' | | [[برونڊي]] | | | [[فائل:Pierre Nkurunziza - World Economic Forum on Africa 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57446|Pranab Mukherjee]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Secretary Tim Geithner and Finance Minister Pranab Mukherjee 2010 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q71823|George Bălan]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q75019|Aleksandr (Ishein)]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Александр (Ищеин).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q81758|Jan Niemiec]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Niemiec.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88876|Klaus Emmerich]]'' | | [[آسٽريا]] | | | [[فائل:2014 Klaus Emmerich (14274003686).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92819|Edmund M. Clarke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edmund Clarke FLoC 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94333|Michael Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95926|Wilhelm Knabe]]'' | | [[جرمني]]<br/>''[[:d:Q713750|West Germany]]'' | | | [[فائل:Wilhelm Knabe (15782113727).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97616|Dan van Husen]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:DanvanHusenMar2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100419|Stefan Lippe]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Stefan Lippe - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107319|Ferdinand Kinsky]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q110986|Maggie Mae]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q117141|Marc-André Bédard]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Marc-André Bédard01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117439|Ioannis Zizioulas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:John Zizioulas at IOCS Westcott House.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117448|Luigi Snozzi]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Snozzi 01m.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118199|Flavio Cotti]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Dodis-P25146-F4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118915|Isao Suzuki]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Isao Suzuki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q127219|Casimir Oyé-Mba]]'' | | [[گيبون]] | | | |- | ''[[:d:Q132193|Jožef Smej]]'' | | [[سلووينیا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] | | | [[فائل:Smej.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q150851|Colin Powell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Colin Powell official Secretary of State photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q152929|Meat Loaf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Meatloaf 1971 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q173923|Ilija Petković]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[سربيا]] | | | [[فائل:Ilija Petković in 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q200015|Vladimir Zhirinovsky]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Zhirinovsky - Ldpr.ru (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q202807|Henrique Soares da Costa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Por Suas Chagas fomos Curados, D. Henrique Soares (Repare, SH Aju - Abril de 2014), cropped.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q204369|Zindzi Mandela]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Zindzi Mandela (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q212990|Kim Ki-duk]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | [[فائل:Kim Ki-duk at the 69th Venice International Film Festival (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q213793|Phil Spector]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phil Spector 2000.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q215351|Fidel Ramos]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Fidel Valdez Ramos Official Photo as President of the Philippines (1995).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q226030|Irena Veisaitė]]'' | | [[لٿوينيا]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Irena Veisaite 2009 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q249251|Sándor Puhl]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Plaque of association football referee Sándor Puhl, Eger.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q259722|Yuichiro Hata]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Yūichirō Hata 20190516.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q268961|John Horton Conway]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John H Conway 2005 (cropped) (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q269014|Milkha Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Milkha Singh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q283351|Selma Gürbüz]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Selma Gürbüz01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q296724|Mahmoud Jibril]]'' | | [[لبيا]] | | | [[فائل:Mahmoud Jibril - World Economic Forum Special Meeting on Economic Growth and Job Creation in the Arab World cropped GNC.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q299161|Javier Marías]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Javier Marías (Feria del Libro de Madrid, 31 de mayo de 2008).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q303293|Aarón Padilla Gutiérrez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Aarón Padilla Gutiérrez.jpg|center|128px]] |- | [[عبدالقدیر خان|عبدالقدير خان]] | | ''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Abdul Qadeer Khan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q310886|Hissène Habré]]'' | | [[چاڊ]] | | | [[فائل:President Hissène Habré of Chad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q314338|Stanislaw Shushkievich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Šuškievič bchd.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q316413|Ricardo Bofill]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Ricardo bofill levi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q318424|Abel Gabuza]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q319350|Enzo Mari]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Enzo Mari 1974b.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q323501|Adalberto Álvarez]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q324831|Dick Rutan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:DickRutan.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q326508|Matheus Shikongo]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q329644|Giuseppe Ros]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giuseppe Ros 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q334126|Luis Sepúlveda]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Luis Sepúlveda 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q336711|Irinej]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Патриарх Сербский Ириней 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q342045|Đorđe Balašević]]'' | | [[سربيا]]<br/>''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:2010-11-03 Balašević Arena Zagreb.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q343378|Wallace Roney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wallace Roney Pori Jazz 2012.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q348565|Mile Bogović]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Bogovic mile biskup.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q349212|Adam Dyczkowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Biskup Adam Dyczkowski (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q350075|Jan Nowicki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Nowicki2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q351732|Sonny Chiba]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Sonny Chiba 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q352030|Jiří Menzel]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Jiří Menzel III (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q353036|Henry Orenstein]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q360348|Toots Hibbert]]'' | | [[جميڪا]] | | | [[فائل:Toots Hibbert (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q367017|Kenneth Colley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Kenneth Colley Gen SW 2010 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q370560|David Crosby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:CrosbyDavid1983 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q372086|Leopoldo Luque]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Leopoldo Luque 1978.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q373408|Raymond Cauchetier]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Raymond Cauchetier.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q375290|Robert Hossein]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Robert Hossein Cannes 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q380916|Pierre Buyoya]]'' | | [[برونڊي]] | | | [[فائل:Pierre Buyoya at Chatham House 2013 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q384616|Petar Fajfrić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q386235|Dante Crippa]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Juventus FC (1962) - Salvadore, Crippa, Catella, Giordanetti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q386550|Fausta Morganti]]'' | | [[سان مارينو|سان مرينو]] | | | |- | ''[[:d:Q387953|Sadiq al-Mahdi]]'' | | [[سوڊان]] | | | [[فائل:Sadiq AlMahdi 12-06-2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q389831|Aga Mikolaj]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q401433|Ahmad Radhi]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:احمد راضي (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q403471|Muhammad Mustafa Mero]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q428966|Muharrem Fejzo]]'' | | [[البانيا]] | | | [[فائل:Dede Ahmeti (Baba Madhi).jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q430746|Norman Hunter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Norman Hunter.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q432274|Robert L. Carroll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q432916|Zoran Simjanović]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Zoran Simjanovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q434588|Gerardo Vera]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q436664|Ben Bova]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ben Bova at Minicon 8(1974).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q436869|Philip Tartaglia]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Philip Tartaglia1 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q442768|Reanna Solomon]]'' | | [[نائورو]] | | | |- | ''[[:d:Q443823|Antonio Sabàto]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Antonio Sabàto.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q445829|Manu Dibango]]'' | | [[ڪيمرون]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:LesEscales2019ManuDibango 03 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q447509|Hal Willner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Hal Willner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q450643|Ernest Vinberg]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:VinbergEB-wiki-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q451302|Nur Hassan Hussein]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Nur Hassan Hussein.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q452606|Irina Antonova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Irina Antonova 02 (mos.ru) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q453393|Lee Konitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lee Konitz Bad Mergentheim.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q454927|Kenzō Takada]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Kenzo Takada cropped 2 Kenzo Takada 20170310.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q455728|Charles Konan Banny]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | [[فائل:Visit by Charles Konan Banny, Ivorian Prime Minister, to the EC 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q458290|Barbara Shelley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Rasputin the Mad Monk (1966) trailer - Barbara Shelley 3.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q459130|Ali Bozer]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ali Bozer (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q460071|Hayko]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:ESC 2007 Armenia - Hayko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q462276|Tahani al-Gebali]]'' | | [[مصر]] | | | [[فائل:تهاني الجبالي - مستشارة مصرية 2014.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q462990|Ion Mihai Pacepa]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ion Mihai Pacepa 1975cr.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q464186|Fatma Girik]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q469523|Samantha Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q470007|Dawn Wells]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dawn Wells Gilligan's Island 1964.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q470463|Amfilohije Radović]]'' | | [[مونٽي نيگرو]] | | | [[فائل:Amfilohije Radovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q481801|Ambrosius of Dorostol]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Доростолски митрополит Амвросий.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q487043|Ellis Marsalis Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ellis Marsalis (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q487927|Anatoly Alyabyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q491019|Herman Cain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Herman Cain by Gage Skidmore 4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q498025|Segismundo Martínez Álvarez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q499944|João Alves Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:João Alves Filho governador Sergipe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q508497|Fernando Solanas]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Fernando Solanas, 1985.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q508658|Mauro Bellugi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Mauro Bellugi 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q509775|Kadir Topbaş]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Kadir Topbas at 38th Istanbul Vodafone Marathon (2) cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q520296|John Prine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Prine by Ron Baker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q520761|Florentín Giménez]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | |- | ''[[:d:Q523020|Peter Sutcliffe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q525806|Eric Wagner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eric Wagner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q527026|Vincent Malone]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q528421|Nelly Kaplan]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Nelly Kaplan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q530205|Oscar Cruz]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q532632|Jorge Liberato Urosa Savino]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Jorge Liberato Urosa Savino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q536199|Angelo Moreschi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q540134|Trini Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Aankomst Trini Lopez op Schiphol voor bijwonen Grand Gala du Disque Aankomst T, Bestanddeelnr 915-6212 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q542162|Johnny Crawford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Chuck Connors Johnny Crawford The Rifleman 1960.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q546817|José Freire Falcão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Freire Falcão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q546904|Eusébio Scheid]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q553410|Romell Broom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q556533|Mauro Aparecido dos Santos]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Mauro Aparecido cropped 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q558837|Lars Norén]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Lars Norén 2012-10-24 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q567965|Abdul Rehman Malik]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Foreign Secretary in Pakistan (4727720266) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q572992|Anthony Casso]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:AnthonyCassoNJmugshot.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q577242|Alfred Leslie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q579253|Jaime Murrell]]'' | | [[پاناما]] | | | |- | ''[[:d:Q582727|Uruguay Graffigna]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q587249|Lee McNeill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q592160|Antonio Ángel Algora Hernando]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Ángel Algora Hernando.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q596515|János Kóbor]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Kóbor János (Stekovics Gáspár).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q606354|Szilveszter Csollány]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q607219|Franco Marini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Franco Marini 4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q609559|Líviusz Gyulai]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Gyulai Líviusz 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q610544|Antón García Abril]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q642708|Giulio Giorello]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giorello4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q658507|Jan Gałecki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Galecki 1987.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q659494|Boris Chochiev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ڏکڻ اوسيتيا]] | | | |- | ''[[:d:Q665951|J. R. Richard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:JR Richard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q676051|Corey Yuen]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q679049|Vittorio Gregotti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Vittorio Gregotti - Festival Economia 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q679377|Joseph Benz]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q693875|Arnie Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arnie Robinson 1972.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q699412|Otto Barić]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[ڪروشيا]]<br/>[[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q706629|Marko Radosavljević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Артемије Радосављевић.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q710123|Arthur Keaveney]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q712058|Christian Wiyghan Tumi]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | [[فائل:Wiyghan Tumi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q713358|Lewis Wolpert]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Lewis Wolpert.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q715328|Arturo Lona Reyes]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Mons. Arturo Lona Reyes en la Parroquia del Espinal Orizaba 2019 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q715633|Yevhen Marchuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Yevhen Marchuk.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q716656|Alfredo Lim]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Alfredo Lim at Mendiola.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q719759|Henry Grimes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry grimes 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q720068|Allen Daviau]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Deyellspielbergdaviau (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q726105|Vladimir Menshov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Владимир Меньшов 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q726615|Alex Kurzem]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q728029|Harold Budd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Harold Budd (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q729048|Olavo de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Olavo de Carvalho em 2019 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q732062|Ali Mahdi Muhammad]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Али Махди Мохамед 08 (2020).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q732608|Michel Kilo]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[شام]] | | | [[فائل:Michel Kilo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q740411|Joachim Yhombi-Opango]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q750714|Sandor Zicherman]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Zicherman Sandor Robert.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q758097|Attila Horváth]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q768776|Phyllis Eisenstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phyllis.eisenstein.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q778094|Fred Dean]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q782651|Michel Parisse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Michel Parisse.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q789843|Ferenc Balázs]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Balázs Fecó fortepan 125621.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q798810|Badal Roy]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q809046|Barry Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Barry Harris 1981.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q809978|Bashkim Fino]]'' | | [[البانيا]] | | | [[فائل:Bashkim Fino (2014).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q810460|Bassam Saba]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q826422|Chris Karrer]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q838648|Diána Igaly]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Igaly Diána 2017 RTG 3213.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q852791|György Bálint]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Bálint György.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q862274|Bill Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q888222|Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:King Goodwill Zwelithini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q889224|John Y. Brown Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Y. Brown Jr. (KY).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q890445|Bogdan Wojtuś]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Bogdan Wojtuś.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q893179|Bootsie Barnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q893817|Borisav Jović]]'' | | [[يوگوسلاويا]] | | | [[فائل:Borisav Jović.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q897432|Géza Szőcs]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Geza Szőcs (poet) - Transylvanian Hungarian politician.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q904365|Daniel S. Kemp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q909047|Dorce Gamalama]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dorce Gamalama on Interview Halo Selebriti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q914201|Tim Brooke-Taylor]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tim Brooke-Taylor 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q923365|Khosrow Sinai]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Khosro Sinaei 1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q927269|Yukhym Zvyahilskyi]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Yukhym Zvyahilsky 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q927918|Stephen Sulyk]]'' | | [[يوڪرين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q928356|Miroslav Tuđman]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q928446|Reynaert]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q932204|Allen Garfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q932779|Donald Machholz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Donald Machholz.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q943520|Karel Loprais]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Karel Loprais.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q944421|Dmitri Smirnov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Dmitri N Smirnov ©Kompozitor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q948295|Daviz Simango]]'' | | [[موزمبيق]] | | | [[فائل:Daviz Simango.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q957463|Peter M. Neumann]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Peter-Neumann.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q959434|Victoria Kovalchuk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Wirawika.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q964474|Philippe Nahon]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Philippe Nahon, Porto, 1999.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q965475|John Richardson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John Richardson (actor).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q969048|Yehoshua Kenaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q970706|Saeb Erekat]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Saeb Erekat December 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q973020|Víctor Víctor]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | [[فائل:Victor Victor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q974836|Henryk Hoser]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Henryk Hoser 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q983418|Kamala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:KamalaWrestler2009Cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q987791|Egbert Mulder]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Scheidsrechter Mulder met gele kaart, Bestanddeelnr 932-4211 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q996436|Dénes Farkasfalvy]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q999960|Jean-Laurent Cochet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:IMG 20180508 154623 edit1 edit.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1000366|Bucky Pizzarelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bucky Pizzarelli (14925973538) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1001162|Buddy Deppenschmidt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Buddy Deppenschmidt.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1008502|Josep Maria Benet i Jornet]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:BenetiJornet MAE 313002-2.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1029381|Dobby Dobson]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1033478|György Handel]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1040340|Paul Nihill]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Paul Nihill.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1043133|Carlos Pedro Zilli]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1062335|Leonid Potapov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Potapov in 2004.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1066772|Charley Pride]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charley-Pride 1981.JPEG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1067412|Lorenzo Sanz]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:LorenzoSanz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1086279|Christophe]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Festival des Vieilles Charrues 2014 - Christophe - 027.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1088901|Abdullahi Ibrahim]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Abdullahi Ibrahim (died 24 January 2021).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1089108|Chuck Deardorf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1093350|Germano Celant]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1106138|Csaba Kelemen]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1124093|Mehrdad Minavand]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Mehrdad Minavand 139410121224417216831434.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1133900|Benito Boldi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1135233|Corrado Olmi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Corrado Olmi 74.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1139415|André Leon Talley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Andre Leon Talley at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1149821|Cástor Oswaldo Azuaje Pérez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q1165610|Gábor Maros]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Maros Gábor egy Seress Rezső-emlékkoncerten, a slágerszerző szerepében.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1172509|Giovanni Sacco]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Juventus FC 1967-1968 Giovanni Sacco.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1174220|David Dias Pimentel]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q1193243|John Houghton]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John Houghton High Wycombe 20050226.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1196262|Fou Ts'ong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[چين]]<br/>[[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]] | | | [[فائل:Fou Ts'ong 1965b.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1216185|Michel Host]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1218992|Reginald Foster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Reginald Foster in Arpinum (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1232708|Dmitry Kovtun]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q1237349|Jiří Toman]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1240022|Donald Kennedy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Donald Kennedy photo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1240701|Donato Bilancia]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Donato Bilancia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1240726|Donato Sabia]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Donato Sabia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1241220|Juan Francisco Sarasti Jaramillo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1248209|Harvey Goldstein]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1249194|Juan del Río Martín]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Mons. del Rio (30279527124).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1249774|Ivan Klajn]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Ivan Klajn.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1250218|Ismael Ivo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:AW BU TAN 4690-9 1609.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1260657|Aldo Giordano]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Aldo Giordano par Claude Truong-Ngoc juin 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1261293|Tarcísio Meira]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Tarcísio Meira, sem data.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1267921|Igor Zhelezovski]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Igor Zjelezovski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1285622|József Sas]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Sas Jozsef 2007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1287084|Tom Seaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tom Seaver 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1287976|Júlia Sigmond]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q1291091|Eduardo Mirás]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:EVM.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1295235|Edén Pastora]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:Edén Pastora en 2020.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1320080|Ken Shimura]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q1327911|Elena Pulcini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1337533|Emilio S. Allué]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q1338254|Emmanuel Félémou]]'' | | [[گني|گائينا]] | | | [[فائل:Emmanuel Félémou.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1340521|Henri Weber]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Henri Weber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1344922|Yvon Douis]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Yvon Douis (1966).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1349129|Robert Opron]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1355980|Alijan Ibragimov]]'' | | [[بيلجيم]]<br/>[[قازقستان|قازڪستان]]<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1356172|Ernemann Sander]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:ErnemannSANDER.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1360086|Rafael Albrecht]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Rafael Albrecht.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1361912|Viačasław Kiebič]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Вячеслав Францевич Кебич.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1362757|Alber Elbaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1363756|Paul Goma]]'' | | ''[[:d:Q842794|Socialist Republic of Romania]]''<br/>''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]'' | | | [[فائل:Placa memorială Paul Goma din s.Mana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1370390|Alfredo Bosi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1372228|Marc Ferro]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Historian Marc Ferro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1373340|Eugenio Scarpellini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1379110|Tulio Manuel Chirivella Varela]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q1379351|Eva Maria Pracht]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:EPseoul1988.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1380592|Krzysztof Krawczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Krawczyk 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1381158|Gustavo Peña]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Gustavo Peña.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1381809|Hamed Karoui]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:Hamed karoui (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1382152|Joël Robert]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:MX Spanish GP 250cc 19730408 Joel Robert (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1382825|Fausto Gresini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Fausto Gresini 1992 Japanese GP.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1383590|Patrick Devedjian]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:UMP regional elections IlM 2010-02-18 n04.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1392426|Philaret]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Mitrapalit Filaret 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1393978|Mohamed El Ouafa]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Mohamed Louafa (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1398571|Luis Eduardo Aute]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Aute recogida premio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1401982|Anikó Varsányi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1402238|Gábor Vass]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Vass Gábor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1406740|Fernando Mario Chávez Ruvalcaba]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Fernando Chávez Ruvalcaba (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1411944|Jaroslav Mostecký]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1423970|Juan Guillermo López Soto]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Monseñor Juan Guillermo López Soto en la Catedral de Cuauhtémoc, Chihuahua.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1426480|Manuel Felguérez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:EL MAESTRO FELGUEREZ Y SANTIAGO POLVOS..jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1427902|Frank Klötzli]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:ETH-BIB-Klötzli, Frank (1934-2020)-Portr 16637.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1433175|Giovanni D’Alise]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1441576|Francis Rapp]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Francis Rapp par Claude Truong-Ngoc février 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1441997|Francisco Haghenbeck]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Haghenbeckfoto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1442590|Franco Giraldi]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1453045|Armando Manzanero]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Bustos de Armando Manzanero (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1475741|Juraj Filas]]'' | | [[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1485817|Tarcísio Padilha]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Tarcísio Padilha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1509146|Georgi Ananiev]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Georgi Ananiev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1528752|Giuseppi Logan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Giuseppi Logan 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1531997|Marco Dino Brogi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1545256|Goyo Benito]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Goyo Benito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1558046|Atanasije Jevtić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Bishop Atanasije (Jevtić) crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1559010|Gérard Mulumba Kalemba]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q1562744|Milutin Knežević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Bishop Milutin (Knežević) photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1565285|Predrag Živković Tozovac]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Predrag Zivkovic Tozovac crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1565966|Gordon Forbes]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1566335|Terrence McNally]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Terrence McNally.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1576705|Vlastimil Zábranský]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1585971|Haroldo Rodas]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | [[فائل:Haroldo Rodas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1603952|Helmut Nanz]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q1610862|Juventino Kestering]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1625817|James Cross]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1634290|Walter Hooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1653757|Moses M. Costa]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q1665644|Ryszard Ronczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Ryszard Ronczewski.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1667744|Oscar Rizzato]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Oscar Rizzato (cropped, 2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1680315|James E. Humphreys]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1680463|James Gordon, Baron Gordon of Strathblane]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Official portrait of Lord Gordon of Strathblane crop 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1682267|Jan Szarek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Szarek (ur. 1936).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1688700|Marcus Lamb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1691384|Joe Diffie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Diffie 10-14-17 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1699253|John Baptist Kaggwa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | [[فائل:John Baptist Kaggwa Bischof Uganda Masaka Besuch Pfarrei Hannberg Deutschland 2018 Foto Stefan Reinmann.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1700895|John Lutz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lutz, John (WGA).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1701415|John Pfahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1703488|Vadim Abdrashitov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Вадим Абдрашитов (19-09-2020) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1709139|José Daniel Falla Robles]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1709264|José Isidro Guerrero Macías]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q1709475|Suhaila Seddiqi]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Sohaila sediq.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1709485|José María de la Torre Martín]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q1709519|José Murilo de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Josemurilo tvbrasil.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1710489|Juan Giménez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Giménez, dibuixant de còmic (2006).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1730056|Karl-Josef Neukirchen]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q1733939|Rémy Julienne]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Rémy Julienne 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1738072|Keith Nichols]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1738970|Michel Murr]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q1753869|Silas Silvius Njiru]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1770882|Ali Akbar Mohtashamipur]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Ali Akbar Mohtashamipur.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1771679|Vadim Kapranov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q1787758|Onésimo Cepeda]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Onésimo Cepeda Silva.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1789955|Carlos Lessa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Carlos Lessa economist.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1791614|Duda Mendonça]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:DudaMendonca117188.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1805539|Marc Meneau]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1814289|Martin Ros]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Martin Ros.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1818693|Leo Panitch]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Leo Panitch.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1824877|Cléber Arado]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1850695|Ahmed Patel]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shri Ahmed Patel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1860698|Sergei Shmatko]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Sergei Shmatko.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1868688|Mark Blum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1869884|Khalil el-Moumni]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''<br/>[[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q1872988|Zaccaria Cometti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1874119|Pierluigi Consonni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1876296|Luis Adriano Piedrahita Sandoval]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1876339|Luis Armando Bambarén Gastelumendi]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q1876397|Luis Feito]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q1890518|Aldo Moser]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Aldo Moser 1964.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1893368|Marcelo Angiolo Melani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1898700|Mario Cecchini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1903976|Willy Kuijpers]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q1933279|Mike Longo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1937666|Ricardo Brennand]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Ricardo Brennand, Armando Monteiro e Jarbas Vasconcelos (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1968297|Soumitra Chatterjee]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Soumitra Chatterjee - Kolkata 2011-05-09 2856.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1973622|Necdet Üruğ]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q1975824|Danilo Lim]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:D LIM.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1985869|Joe Williams]]'' | | [[نيوزيلينڊ]] | | | [[فائل:Joe Williams 7 April 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2016538|José Luis Cruz]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q2034293|Osman Öcalan]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Osman Öcalan (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2035589|Sven Wollter]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Sven Wollter (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2045019|Alexander Vedernikov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Alexander Vedernikov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2049688|S. P. Balasubrahmanyam]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:S. P. Balasubrahmanyam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2061560|Paul Oscher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2068950|Guy N. Smith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2069522|Bart de Vries]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2092123|Harmoko]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Harmoko, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2093605|Pierre Lacroix]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q2147327|Reşit Karabacak]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q2154782|Marijke Harberts]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2157518|Robert Hellwarth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2212292|Ot Louw]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Ot louw-1676624202 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2221582|Sanford Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2243275|Dirk Mudge]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2252474|Frits Flinkevleugel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Frits Flinkevleugel (1965).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2268878|Bob Lazier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bob-Lazier-SVRA-IMS-2018-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2328723|Anto Kovačević]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2332562|Tatyana Lolova]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Tatyana-Lolova-20101208-cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2343159|Loris Dominissini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q2348185|Renê Weber]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q2360635|Anatoly Kvashnin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kvashnin (2007-05-15).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2369235|Pyotr Mamonov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Pyotr Mamonov, April 2019-6.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2371573|Milenko Savović]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q37024|Serbia and Montenegro]]''<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2376704|Olexander Omelchenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Олександр Омельченко.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2378031|Bram van der Vlugt]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Bram van der Vlugt (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2386112|Marcel Moreau]]'' | | [[بيلجيم]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Portrait Moreau brouillons wik.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2394296|Tarek El-Bishry]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q2405235|Marc Wilmore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2421842|Marco Maciel]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Marco Maciel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2427354|Gennady Yukhtin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q2434130|Tim Lester]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2439627|Tom Dempsey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tom Dempsey 1975.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2441262|Tomás Osvaldo González Morales]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Monseñor Tomás González.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2444480|Vlasta Velisavljević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Vlasta Velisavljević (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2450102|Dave Greenfield]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Dave-Greenfield (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2458606|Nadhum Shaker]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q3173832|Jean Panisse]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3179571|Joan Dougherty]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q3180252|Joel M. Reed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joel M. Reed at his apartment December 2018.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3180277|Joeli Vidiri]]'' | | [[فجي]]<br/>[[نيوزيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q3180917|Ebrahim Amini]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ebrahim Amini in Ministry of Interior 1394.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3187822|Juan de Dios Castro Lozano]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q3189161|Julie Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Julie Bennett.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3191682|Kabran Appiah]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | |- | ''[[:d:Q3192352|Kambuzia Partovi]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Kamboziya Partovi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3216625|Lambert Amon Tanoh]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | |- | ''[[:d:Q3219186|Laurent Dona Fologo]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | [[فائل:Fologo1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3229123|Lehlohonolo Ledwaba]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3265068|Waldir Lucas Pereira]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q3265525|Lucien Gourong]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Lucien Gourong.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3265723|Lucien Sève]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3282984|Koos van den Berg]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Koos van den Berg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3285700|Mangala Samaraweera]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:Mangala Samaraweera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3288102|Marc Hamilton]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q3289453|Marcel Uderzo]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Marcel Uderzo - Salon du livre de Paris 2010 bis.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3289573|Marcelle Ranson-Hervé]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3290692|Marguerite Aucouturier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3297752|Massimo Cuttitta]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:MausCuttitta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3300367|Maurice Barrier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3303356|Franciszek Kokot]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q3306991|Messaoud Nedjahi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Messaoud Nedjahi et le groupe Iwal (espoire) 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3308616|Mikhail Studenetsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q3310166|Michel Lelong]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3310736|Michel Robin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Michel Robin - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329519j.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3312928|Miguel Angel Castellini]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Castellini-Perez-Galindez-10DIC1976.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3313368|Mike Huckaby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3318485|Mohand Cherif Hannachi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3326196|Moussa Benhamadi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3339641|Hassan Firouzabadi]]'' | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Hassan Firouzabadi 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3340026|Nicolas Alfonsi]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3348270|Obren Joksimović]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3349343|Tarun Gogoi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Tarun Gogoi - Kolkata 2013-02-10 4885.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3355833|Adam Alsing]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Adam Alsing 2015-09-17 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3356966|Oscar Castro]]'' | | [[چلي]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Óscar Castro Ramírez (25966264435) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3362625|Paolo Giordano]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3362634|Paolo Graziosi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Paolo Graziosi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3362788|Pape Diouf]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q3379373|Philippe Bodson]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q3380286|Philippe Malaurie]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3386032|Pierre Lumbi Okongo]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | [[فائل:MONUSCO Headquarters, Kinshasa, RD Congo- president of the G7, Pierre Lumbi. (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3386113|Pierre Marcotte]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Les Tannants Brossard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3390432|Benito Joanet]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3399496|Justo Jorge Padrón]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3421020|Raymond Lévesque]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Raymond Lévesque, Laurent Gascon, 2011. (50808482641).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3427126|Renée Claude]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Renée Claude.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3430000|Riad Ismat]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | [[فائل:Riad Ismat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3433512|Joe Long]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Long musician (1966) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3434303|Tommy DeVito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tommy DeVito (musician) (1966) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3434789|Robert Chaudenson]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3435833|Roviros Manthoulis]]'' | | [[يونان]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3436216|Robert Saint-Cricq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3443079|Jens Erik Fenstad]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q3453638|Ruth Roberta de Souza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q3471309|Samvel Gasparov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q3473390|Sarah Maldoror]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Sarah Maldoror.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3479678|Sergio Onofre Jarpa]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Sergio Onofre Jarpa (1965) cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3491740|Soumaïla Cissé]]'' | | [[مالي]] | | | [[فائل:Soumaïla Cissé 2013 Portrait.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3498879|Steve Carver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3513750|Marina Tucaković]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3515979|Tasso Adamopoulos]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Tasso Adamopoulos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3532513|K. V. Anand]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:KV Anand at MovieBuff First Clap Awards Function (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3533955|Touriya Jabrane]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Touriya Jabrane.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3547896|Ezio Vendrame]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Ezio Vendrame.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3551677|Victor Wood]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q3569608|Abraham J. Twerski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Twerski (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3570660|Xavier Dor]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Dr Xavier Dor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3572419|Santiago Lanzuela]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:(Santiago Lanzuela) José María Aznar recibe al presidente de la Diputación General de Aragón. Pool Moncloa. 16 de mayo de 1996 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3575702|Zoltan Sabo]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3592141|Étienne Draber]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3593648|Óscar Chávez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Óscar Chávez en el Zócalo 2016 - 6.JPG|center|128px]] |- | [[وحيدالدين خان|مولانا وحيدالدين]] | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Maulanawahiduddin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3608395|Alberto Malavasi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Alberto Malavasi Palermo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3615732|Andrea Galasso]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Andrea Galasso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3615807|Andrea Lo Vecchio]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3618360|Ansley Truitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3622555|Juan Carlos Copes]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Carlos Copes Día del Tango.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3634905|Raghuvansh Prasad Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raghuvansh Prasad Singh briefing the press about various achievements of Total Sanitation Campaign highlighting the revised unit cost norms under TSC, in New Delhi on August 22, 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3645774|Bruno Ghedina]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bruno Ghedina 1970.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3645814|Bruno Longhi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3651544|Camillo Milli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Amore in 4 dimensioni - Giuffré Milli.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3656048|Leonid Bujor]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | [[فائل:Leonid Bujor (crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3659617|Carlo Meliciani]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Carlo Meliciani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3659902|Carlo Tognoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Carlo Tognoli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3664107|Cecilia Fusco]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Cecilia Fusco - collezione Tino Barindelli.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3680239|Claudio Sorrentino]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3694250|Corrado Lamberti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:CorradoLamberti.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3700324|Piotr Machalica]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Piotr Machalica2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3703087|David Anthony Kraft]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3706229|Detto Mariano]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Detto Mariano.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3731997|Ermes Polli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3732244|Ernesto Galli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3732324|Ernesto Ros]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3737689|Fabio Enzo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3743804|Ferruccio Pisoni]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Ferruccio Pisoni daticamera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3745178|Umbu Landu Paranggi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3749916|Francesco Di Carlo]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Francesco di carlo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4290811|Viktor Merezhko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Viktor Merezhko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4302604|Nicette Bruno]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Nicette Bruno.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4319727|Viktor Nikitin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4322836|Vyacheslav Novitsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4334832|Chylgychy Ondar]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Chylgychy Ondar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4355718|Maria Piątkowska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:MariaPiatkowska.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4356594|Scott Erskine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Scott T. Erskine 2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4357649|Raghunandan Lal Bhatia]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:R. L. Bhatia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4365356|Boris Plotnikov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Борис Плотников 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4382246|Tatyana Protsenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4404372|Kenzhegaly A. Sagadiyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[قازقستان|قازڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q4416595|Seraphim (Glushakov)]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4420621|Sergey Sinyakin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4422543|Anatoly Skripkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4442473|Alexander Stefanovich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4443470|Gennady Strakhov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q4464627|Anatoly Trushkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Trushkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4468157|Billie Lee Turner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4477044|Andreï Ouritski]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Andrey Uritsky.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4517602|Marietta Chudakova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Mariehtta Chudakova 2017 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4525695|William Schmidt]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Шмидт В. В.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4525925|Larisa Flamenbaum]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Shoygu Larisa.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4527351|Viktor Shudegov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Viktor Shudegov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4528002|Valentin Shurchanov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Valentin Shurchanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4540413|Abd as-Sattar Qasm]]'' | | [[اردن]]<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q4662382|Aaron Rubashkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4669126|Abraham Palatnik]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Abraham palatnik cni.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4669133|Avrohom Pinter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Rabbi Avrohom Pinter Z’L.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4681741|Adelaide João]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q4683852|Adnan Abdallat]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q4684841|Adrian Barber]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4687771|Aeneas Chigwedere]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q4695942|Ahmed Mumin Warfa]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Ahmed Mumin Warfa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4699805|Ajit Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Ajit Singh at press conference.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4703486|Al Angrisani]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4710395|Albert Hale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1783171|Navajo Nation]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4713827|Aldir Blanc]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q4720226|Alexander Thynn, 7th Marquess of Bath]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4722019|Alfonso Cortina]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q4724658|Ali Ansarian]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ali Ansarian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4738568|Aly Zaker]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Aly-Zaker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4746478|Aminu Isa Kontagora]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q4757445|Andrew Jack]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Andrew Jack, Dialect Coach.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4760733|Andy Gray]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Andy Gray, Perth born Actor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4764670|Anil Panachooran]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4765474|Anisuzzaman]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:আনিসুজ্জামান ২০১০.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4768323|Anne Feeney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4769295|Annie Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Annie Glenn in 1965.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4770680|Anshuman Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4776555|Antonio Cuenco]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Rep. Antonio V. Cuenco (8th Congress).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4776662|Antonio Giménez-Rico]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q4776961|Antonio Sanchez]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Antonio Sanchez Politician 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4792170|Arlene Saunders]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4794109|S. I. Padmavati]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Si-padmavati.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4795016|Arnold Demain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4804549|Ashalata Wabgaonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4808284|Hasan Muratović]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:HasanMuratovic.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4822123|Haydar Baş]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Prof. Dr. Haydar Baş.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4831235|Ayhan Ulubelen]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ayhan Ulubelen during her 60 years.pdf|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4832169|Azam Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q4838863|Bachi Singh Rawat]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4841138|Badruddin Shaikh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4889708|J. Bennett Johnston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Bennett Johnston.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4893517|Bernard P. Randolph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bernard P Randolph.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4900648|Bhagirathi Majhi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4900699|Bhagwati Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4900762|Nirmal Singh Khalsa]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Nirmal Singh Khalsa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4907449|Bikramjeet Kanwarpal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Kanwarpal Bikramjit.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4910396|Bill Olner]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4910565|Bill Pursell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4928876|Frank Mdlalose]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4932376|Bob Enyart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bob Enyart in radio studio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4934739|Bobby Ball]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Bobby Ball.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4941401|Ingamay Bylund]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q4949186|Rosita Sokou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q4960104|Annette Kullenberg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q4966749|Bridget Rowe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4977068|Rita Sargsyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Rita Sargsyan nimg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5000739|Burt Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Burt Wilson 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5015068|C M Chang]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5026605|Camilla Wicks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:25806 Camilla Wicks.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5043614|Carmen Vázquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Carmen Vasquez.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5057941|Celestino Bonifacio Bacale]]'' | | [[ايڪوئٽوريل گني|استوائي جيني]] | | | |- | ''[[:d:Q5067804|Chaim Dov Keller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5069439|Chaman Lal Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5071333|Robert M. Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5071476|Chandrawati]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5082746|Charles Stuart Bowyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5103384|Cho Se-hui]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | |- | ''[[:d:Q5104483|Abla al-Kahlawi]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q5105543|Chowdhury Kamal Ibne Yusuf]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q5112720|Christopher Lee]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5121945|Ciro Pessoa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Ciro Pessoa 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5128707|Claude Beauchamp]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q5128778|Claude Crabb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5162670|Conrado Miranda]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q5171422|Cornelius Mwalwanda]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q5172694|Corra Dirksen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5173979|Cosmas Magaya]]'' | | [[زمبابوي]] | | | [[فائل:Cosmas-Magaya-Zim2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5181398|Craig Ruddy]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | [[فائل:Craig Ruddy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6445132|Kunwar Bechain]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr Kunwar Bechain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6455079|Kōbō Kenichi]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q6474309|Lajim Ukin]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6480359|Lalit Behl]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6480683|Lam Quang Thi]]'' | | [[ويٽنام]] | | | [[فائل:General Lâm Quang Thi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6490204|Larry Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6491294|Larry Willoughby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6517024|Lefteris Hapsiadis]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:LefterisHapsiadisNew.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6520721|Leland Christensen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6524568|Leon Claire Metz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6550228|Linah Mohohlo]]'' | | [[بوٽسوانا]] | | | [[فائل:Linah Mohohlo - Closing Plenary- Africa's Next Chapter - World Economic Forum on Africa 2011 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6552990|Lindy McDaniel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lindy McDaniel Yankees.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6555796|Hashem Bathaie Golpayegani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Hashem Bathaie Golpayegani 2160728.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6557470|Rahnaward Zaryab]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Rahnaward Zaryab (2016, cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6587520|Yitzchok Scheiner]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:הרב יצחק שיינר.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6711768|Lệ Thu]]'' | | [[ويٽنام]] | | | [[فائل:Lệ Thu.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6733203|Maharaj Krishan Kaushik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6733563|Mahaveer Bhagora]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6733859|Mahesh Kumar Kanodia]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6752754|Manuel Morato]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q6756606|Marcelo Peralta]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q6757838|Marcos Cruz Molina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6762954|Hassan Abdullah al-Sharafi]]'' | | [[يمن]] | | | [[فائل:الشاعر حسن عبدالله الشرفي- من اليمن.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6766164|Marjan Lazovski]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6769832|Mark Steiner]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6771327|Shamsur Rahman Faruqi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Shamsur Rahman Farooqi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6776522|Martin Sandoval]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6778086|Marv Luster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marv Luster - Southern Campus 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6781944|María Colombo de Acevedo]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:María Colombo de Acevedo - Diputados.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6791209|Matthew Seligman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Matthew Seligman, Alexandra Arms, Cambridge, UK (April 2018).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6814633|Abdul Hadi Majali]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q6817775|Meor Aziddin Yusof]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6830619|Michael Gilkes]]'' | | [[گيانا]] | | | |- | ''[[:d:Q6831484|David Refael ben Ami]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:דדי בן עמי 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6832740|Michael McKinnell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6834517|Michael Sorkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael Sorkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6835123|Elias Rahbani]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Elias Rahbani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6844641|Miguel Lifschitz]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Miguel Lifschitz en conferencia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6845046|Mihai Cotorobai]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q6851247|Milena Jelinek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Milena Jelinek on Cinema Then, Cinema Now (1986).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6853968|Muhammad Tariq Al-Khadra]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q6885751|Mluleki George]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6893246|Mohammed Nasim]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Mohammed Nasim in New Delhi on April 13, 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6893292|Mohammed Sabila]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q6909686|Mordechai Yissachar Ber Leifer]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Mordechai Yissachar Ber Leifer.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6917707|Motilal Vora]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Motilal Vora.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6939760|Murtoza Bashir]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Mortaza Bashir.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6944629|Mwalimu Masudi Mwahima]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6947701|Itzhak Ilan]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:יצחק אילן.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6957551|Nader Dastneshan]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Nader Dastneshan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6963057|Nancy Walker Bush]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6963293|Nandi Yellaiah]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6965785|Narendra Kohli]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Narendra Kohli (Dec. 2008).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6965830|Naresh Kanodia]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6980389|Natty Hollmann]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q6986729|Neela Satyanarayanan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7000421|Omar Pirrera]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Omar-Maria.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7035671|Nikola Spasov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Nikola spasov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7044225|Itzhak Jacky Edry]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:גקי אדרי.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7045291|Noach Dear]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7046976|Noel Guzmán Boffil Rojas]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Noel Guzmán Boffil Rojas.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7063903|Noureddine Saâdi]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q7070307|Nurul Islam Babul]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Nurul Islam Babul, Jamuna Group.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7085856|Olle Holmquist]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q7106297|Oscar W. McConkie, Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7121484|Paatje Phefferkorn]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Paatje Phefferkorn.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7143415|Pat Dye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Pat Dye on His Homestead Before Christmas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7151698|Paul Karslake]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7154144|Paul Varelans]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7155119|Paulinho Paiakan]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q7167845|Perence Shiri]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q7173124|Peter C. Clapman]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q7173657|Peter DiFronzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:DiFronzo Pete.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7173914|Peter F. Secchia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Peter F. Secchia & Gerald Ford.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7174885|Peter J. N. Sinclair]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7174966|Peter Jenkins]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q7177692|Peter Whiteside]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7181551|Phi Nhung]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ويٽنام]] | | | [[فائل:Phi Nhung (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7182506|Phil Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phil Valentine in 2019.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7184198|Philip Paul]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Philip Paul at The Cincinnatian Hotel in Cincinnati, Ohio, USA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7184510|Philip Voss]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7193787|Pilar Pellicer]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Pilar Pellicer in the 1960s (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7225858|Pollycarpus Priyanto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7228895|Poovachal Khader]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Poovachal-Khader.jpg.image.845.440.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7262061|Kakhi Kavsadze]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | [[فائل:Kakhi Kavsadze in R. Harwood's "Quartet" 2003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7277337|Aleksandr Dubyansky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Dubyansky1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7279488|Rachhpal Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7282307|Rafael Roncagliolo]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Rafael roncagliolo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7283319|Rahat Indori]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Rahat Saab At Ahmedabad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7287844|Ralph McGehee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7292463|Randy Tate]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Randy Tate Mets.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7294844|Rasheed Masood]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7295860|Ratnakar Matkari]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:A still of Shri Ratnakar Ramakrishna Matkari Rest.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7302790|Abdul Ghani Gilong]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7322819|Ricardo Silva Elizondo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Ricardo Silva en 2014.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7324359|Richard L. Brodsky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7325646|Richard Fenno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7331216|Rick Baldwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Rick Baldwin 1978.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7333210|Rifat Chadirji]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:Rifaat-jaderji.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7347307|Robert Mandell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Mandell American Conductor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5181443|Craig Shergold]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5212769|Damodar Barku Shingada]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5213280|Dan Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5213508|Dan Foster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5219264|Daniele Cioni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5228272|Dave Bacuzzi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5231508|David Boe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5231741|David Bright]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q5232007|David Driskell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:David C. Driskell.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5233307|David Egerton]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5234349|David Green]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:David Greenwiki 1983.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5237631|David Mixner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:15.DavidMixner.NEM.Rally.USC.WDC.11October2009 (53581387587) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5239194|David Romero Ellner]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q5248630|Debu Chaudhuri]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Pandit debu chaudhuri 2014-06-24 10-36.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5253272|Henk Overgoor]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Henk Overgoor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5273153|Dick Lucas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5274838|Diego Verdaguer]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Diego Verdaguer en junio de 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5276823|Dilipkumar Mansukhlal Gandhi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5294991|Donald Perry Polsky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5295091|Donald Rowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dee Rowe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5300456|Doug Ericksen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Doug Ericksen in 2021.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5300613|Doug Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Doug Jones Indians.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5304908|Dragan Vučić]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5305018|Dragoljub Đuričić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Dragoljub Đuričić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5336214|Eddie Large]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Eddie Large.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5336223|Eddie Lee Jackson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5350512|Eknath Gaikwad]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5362050|Eliyahu Bakshi-Doron]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Eliyahu Bakshi-Doron.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5362067|Eliyantha White]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:Dr-eliyantha-white-treats-sachin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5367651|Elsimar Coutinho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Dr.Elsimar Coutinho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5379762|Enrique Molina]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Enrique Molina4 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5386649|Eric Hall]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5435227|Fariborz Raisdana]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q5441062|Federico Salas]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q5444074|Fereshteh Taerpour]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Fereshteh Taerpour.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5470446|Forrest Compton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Forrest Compton "The Edge of Night" (1977 ABC press photo).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5476150|Luisa Molina]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q5484875|Frank A. Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Frank Howard 1956.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5485058|Frank Arok]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q5493306|Mohammad Shahabuddin]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Mohammad shahabuddin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5495767|Fred Levin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Fred Levin - Pensacola, Florida - 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5496221|Fred Sasakamoose]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q5497310|Frederick B. Chary]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5498180|Frederick K. C. Price]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5512123|G. Anand]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5531217|Gene Fraise]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gene Fraise - Official Portrait - 84th GA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5531445|Gene Shay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5531517|Gene Ward Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5534035|Geoff Barnett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:GeoffBarnett1972.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5540004|George H. Carley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5542916|George Nock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5543953|George Robertson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:GeoRobertson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5549047|Daniel Velázquez]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Daniel Velázquez (1975).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5549344|Gerald Locklin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5561073|Gilbert Centina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Authorgilbertluisrcentinaiii.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5562310|Gillian Wise]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5569175|Glenn Wheatley]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q5569181|Erik Belfrage]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5574061|Isael Villa Villa]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5576708|Ramón Martínez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:RAMON MARTINEZ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5586441|Hassan Brijany]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5596280|Grant Jackson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Grant Jackson Orioles.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5618246|Heherson Alvarez]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Heherson Alvarez.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5628238|H. G. Carrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5628624|H. Vasanthakumar]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:H. Vasanthakumar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5644603|Hamid Jasemian]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Hamid Jasemian 139209021934598431597814.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5650308|Hans Knudsen]]'' | | ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5657289|Haribhau Jawale]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5662859|Alberto Canapino]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Alberto Canapino (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5663596|Alberto Szpunberg]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Alberto Szpunberg.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5665087|Alejandro Guzmán Brito]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5670811|Harry M. Rosenfeld]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5679000|Riay Tatary]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:(Riay Tatary) El Arzobispado de Valencia y la Comisión Islámica colaboran en la atención de refugiados (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5697713|Antonio Alcántara]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5702560|Helen Jones Woods]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5703827|Helène Aylon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Helene Aylon (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5710392|Kioumars Derambakhsh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Kioumars Derambakhsh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5710665|Khosrow Seif]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Khosrow Seif 2006-09-13 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5711988|Aurelio Iragorri Hormaza]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Aurelio Iragorri Hormaza.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5717242|Balfre Vargas Cortéz]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5728387|Henry Slaughter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5728685|Henry Stephen]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q5736171|Herbin Hoyos]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Herbin Hoyos ceremony.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5744458|Hershel Shanks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5749726|Carlos Armando Biebrich]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5750208|Carlos Eduardo Enríquez Maya]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5757661|Csaba Szabó]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Szabó Csaba.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5760952|Hilary Dwyer]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Hilary Dwyer.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5791581|Cristián Cuturrufo]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristián Cuturrufo - 2247945022 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5798779|Daniel Vélez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5799587|Darío Vivas]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Darío Vivas, Vicepresidente de la Asamblea Legislativa de Venezuela y miembro del Grupo Geopolítico de Latinoamérica y el Caribe (GRULAC), en compañía de José Gavidia, diputado de Venezuela e (8486684250) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5808715|Manuel Dammert]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Manuel Dammert Ego Aguirre.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5830829|Emilia Currás]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5833760|Enrique Rodríguez Galindo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5836757|Ernesto Contreras]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Ernesto Contreras - El Gráfico 1942.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5846421|Rinat Ibragimov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q5848817|Estanislao de Grandes]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Estanislao de Grandes Pascual (13423607215).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5865148|Francisco Aritmendi]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5865636|Ezzatollah Mehravaran]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ezzat-mehravaran.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5879998|Gino Renni]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Gino Renni (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3750130|Francesco La Rosa]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3751683|Raghunath Mohapatra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raghunath Mohapatra.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3753357|Carlos Seco Serrano]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3757094|Gaetano Rampin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Gaetano Rampin 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3758095|Gangchen Tulku Rinpoche]]'' | | [[چين]]<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Lama Tulku Gangchen Rimpoche.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3761230|Geronimo Meynier]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Totò, Fabrizi e i giovani d'oggi 05.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3762524|Giampiero Grevi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3762585|Gian Battista Odone]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3762710|Gian Mario Bravo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3764085|Gigi Dall'Aglio]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3766838|Giovanni Blandino]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3772436|Gloria Piedimonte]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3788117|Héctor Luis Silva]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Hector silva pumas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3798974|Innocenzo Donina]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3804395|Italo De Zan]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Italo de Zan 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3810475|José Luis Capón]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3816656|Rodolfo González Rissotto]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q3817497|Kurt Stettler]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Kurt-stettler.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3829209|Lea Vergine]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Lea Vergine 1974.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3832043|Lidia Menapace]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Lidia Menapace (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3836866|Lorenzo Acquarone]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Lorenzo Acquarone.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3837545|Lou A. Kouvaris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3838576|Luciano Federici]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3845680|Federico Roncoroni]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Federico Roncoroni 1989.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3845853|Marcio Veloz Maggiolo]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | [[فائل:MARCIO vELOZ mAGGIOLO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3846460|Marco Santagata]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3848217|Marino Quaresimin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Marino Quaresimin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3848323|Mario Benedetti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3849205|Mario Valdemarin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Nata di marzo 5 (Mario Valdemarin).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3852649|Maurizio Mattei]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3852820|Mauro Favilla]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Mauro Favilla datisenato 1987.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3854273|Melo Mafali]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Melo Mafali.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3857269|Miguel Jones]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3858870|Mirko Pavinato]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bologna FC - 1961 Mitropa Cup - Renato Dall'Ara, Mirko Pavinato.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3892458|Ron Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:1985 Nashville Ron Johnson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3894504|Paolo Taggi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3903362|Piero Schlesinger]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3905292|Pino Scaccia]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3920003|Roman Viktiuk]]'' | | ''[[:d:Q207272|Second Polish Republic]]''<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Roman Viktuk 2-1 by Alexey Nikishin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3929115|Raffaele Masto]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3930163|Raoul Casadei]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Raoul Casadei.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938207|Robert Beck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Lee Beck 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938263|Robert Durst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Alan Durst.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938637|Roberto Brivio]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3938885|Roberto Lavorenti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3939577|Rocco Filippini]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Rocco Filippini ©Cosimo Filippini 2009.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3941597|Rossana Di Bello]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3956022|Sergio Bassi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:SergioBassi2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3956296|Sergio Staino]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Sergio Staino - Lucca Comics & Games 2016 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3960891|Silvio Lega]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Silvio Lega daticamera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3972445|Stefano D'Orazio]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Stefano (primo priano).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3981101|Tarcisio Stramare]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3993232|Tony Fuochi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q4006322|Urano Navarrini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q4059734|Hakob Hakobyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q4067585|Nikolay Antoshkin]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:2019 Nikolay Antoshkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4069097|Gregory Areshian]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:GEA istanbul.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4072594|Anatoly Afanasyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q4073544|Baloğlan Əşrəfov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q4074396|Valeriy Babych]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:НДУ 3 Бабич Валерій Георгійович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4084007|Maurice Berger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Maurice Berger PR (centré).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4095066|Patricia Bosworth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4095606|Douglas Bravo]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Douglas Bravo 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4098970|Sergej Aleksandrovič Bulyga]]'' | | [[بيلاروس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Sergey Bulyha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4100792|Bhakti Charu Swami]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Bhakti Charu Swami at Santiago de Compostela.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4104601|Dmitry Vasilyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4107168|Beniamin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4112721|Anatoly Vishnevsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Anatoly Vishnevsky.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4114833|Anastasia Voznesenskaya]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4121380|Sol Tolchinsky]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q4128446|Alexander Vustin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vustin2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4135231|Vladimir Gendlin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4148136|Boris Grachevsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Boris Grachevskiy 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4152147|Sven Gundlakh]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4152247|Seyfaddin Gurbanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q4162412|Sixto Brillantes]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Sixto Brillantes (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4167363|Yury Dokhoian]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Yury Dokhoian 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4173011|Eulogius (Smirnov)]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Eulogius (Smirnov).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4173593|Gurgen Yeghiazaryan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Gurgen Yeghiazaryan 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4183618|Yevgeniy Zagorulko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4195359|Aydin Ibrahimov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q4197538|Mikhail Ignatyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Mikhail Ignatyev (2013-10-30).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4219061|Gulnazar Keldi]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[تاجڪستان]] | | | [[فائل:Gulnazar Keldi 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4219653|Hennadiy Kernes]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Кернес Геннадий.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4221830|Vladimir Kirsanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Kirsanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4232862|Vladimir Korenev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Владимир Коренев 01 (13-04-2019) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4233774|Caesar Korolenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Короленко Цезарь Петрович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4234678|Irina Koryukina]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Корюкина Ирина Петровна.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4236363|Ryszard Kotys]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Ryszard Kotys 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4249854|Gennady Kutsev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4262971|Farida Pasha]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q4264242|Viktor Likhonosov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Viktor Likhonosov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4264879|Martin Lovett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:AmadeusQuartet1.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4267240|Vladimir Loskot]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4269192|Anatoly Lukyanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Anatoly Evgenievich Lukyanov.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4272534|Lyudmila Lyadova]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Lyudmila Lyadova.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4273958|Arif Musa oğlu Məhərrəmov]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q4276406|Nikolay Maksyuta]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Nikolay Maksyuta 007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4281196|Vitaly Margelov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vitaliy Margelov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4284352|Ben Masters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ben masters.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7352565|Robin Jackman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7364094|Ron Lurie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7369214|Ross Browner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7373072|Roy Lester]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Roy Lester 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7373430|Roy Torrens]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7395978|Sabbam Hari]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7399497|Sahara Khatun]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Ms. Sahara Khatun in New Delhi on 24 February 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7403307|Sal Rocca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sal Rocca.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7404974|Salleh Abas]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7406368|Shivajirao Patil Nilangekar]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7407423|Sam Domoni]]'' | | [[فجي]] | | | [[فائل:PNC2010 (40).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7408775|Samar Banerjee]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Samar Badru Banerjee.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7423706|Sardar Muhammad Aslam]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q7423826|Sardool Sikander]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7426286|Satish Kaul]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7426298|Satish Prasad Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7438419|Siti Sarah]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7442806|Sebouh Chouldjian]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:BishopSebouh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7446652|Seif Sharif Hamad]]'' | | [[تنزانيا]] | | | [[فائل:Seif Sharif Hamad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7461426|Shahadat Hossain Khan]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7462294|Shahrum Kashani]]'' | | [[ايران]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Shahrum Kashani.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7488743|Shankha Ghosh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sankha Ghosh - Kolkata 2011-05-09 2833.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7505951|Shyama Charan Gupta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7508832|Sidik Mia]]'' | | [[ملاوي]] | | | [[فائل:Sidik Mia 2010 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7518233|Simon Barrington-Ward]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Simon Barrington-Ward 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7557756|Soli Sorabjee]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Soli Sorabjee lecture (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7562042|Sonny Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sonny-fox.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7599168|Stanisław Kogut]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Stanisław Kogut Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7609172|Stephen F. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Stephen Fain Williams.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7612166|Steve Carter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7612907|Steve Ingle]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7613158|Steve Lightle]]'' | | | | | |- | [[اسٽيو ولھائيٽ]] | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7635072|Sugathakumari]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sugathakumari.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7635151|Sugrib Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7635912|Sukumar Hansda]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7645674|Surendra Prakash Goyal]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7645718|Suresh Angadi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Ambigara chouwdayya jayanti procession mp suresh angadi.jpg|center|128px]] |- | [[سید منور حسن]] | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7660970|Sylvia Murphy]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q7666107|Sérgio Sant'Anna]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Feira de Frankfurt 2013 (10276676994).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7679487|Talib Jauhari 1929-2020]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7804179|Tim Robinson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tim Robinson photo by John Drever.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7814981|Tom Blackwell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7816000|Tom Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7816917|Tom Moody]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7822149|Tony Curcillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Football player Tony Curcillo, no. 99 Le joueur de football Tony Curcillo, no 99.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7822625|Tony Ingle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7824296|Tootie Robbins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7827796|Toshiro Kandagawa]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Toshiro Kandagawa famous Japanese Cook 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7916745|Vasilis Botinos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q7924918|Vic Stelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Vic Stelly (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7931761|Vincent Di Maio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7932723|Vinod Dua]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vinod Dua.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7938377|Vladimir Ivanov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q7945731|W. J. M. Lokubandara]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:WJM Lokubandara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7966917|Wambali Mkandawire]]'' | | [[ملاوي]] | | | [[فائل:Wambali Mkandawire in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7970391|Warren Mitchell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Warren Mitchell basketball.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8003575|Willem Konjore]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q8009341|William Frankland]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Dr Bill Frankland.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8018795|William Stern]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q8040173|Wynn Handman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wynn Handman Studio photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8046301|Yaakov Perlow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:הרב מנובומינסק.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8053832|Yisa Sofoluwe]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q8059945|Yu Lihua]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q8061948|Yusuf Grillo]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Yusuf Grillo, 'Yoruba Bride'.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8066134|Zanele kaMagwaza-Msibi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Zanele KaMagwaza Msibi (NFP President).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8201895|Antonio Álvarez Solís]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Alvarez Solis 2012an.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8353446|Daisy Lúcidi]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Daisy Lucidi cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9012220|Joaquín Carbonell]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Joaquín Carbonell cantando en el acto de recogida medalla de oro de los amantes CITT Teruel 2020 -primer plano (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9012935|Jorge Trías Sagnier]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q9015433|Juan Cotino]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Juan Cotino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9025128|Luis Ibero]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q9026939|Maguito Vilela]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:ELEIÇÕES- MAGUITO VILELA FALA SOBRE PLANO DE GOVERNO.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9055167|Papaléo Paes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Papaléo Paes em 2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9066796|Raymundo Capetilo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Raymundo Capetillo (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9139800|Adam Kopczyński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9147802|Alfred Rzegocki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9152862|Andrzej Maryniarczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9179979|Bronisława Kowalska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Bronisława Kowalska w swoim biurze poselskim 1997.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9200218|Célio Taveira Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9202000|Dariusz Gnatowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Dariusz Gnatowski 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9250881|Edward Gnat]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9319012|Yaghoub Zoroofchi]]'' | | [[ايران]]<br/>[[آذربائيجان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q9324836|Ryszard Miazek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9341835|Stanisław Dulias]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9375799|Witold Paszt]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Witold paszt.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9376370|Wojciech Borowik]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9388447|Zbigniew Zysk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9621049|Antônio Bivar]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Antonio Bivar (Antônio Bivar) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9630040|Arolde de Oliveira]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Arolde de Oliveira em abril de 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9631197|Artenir Werner]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9674168|Calane da Silva]]'' | | [[موزمبيق]] | | | |- | ''[[:d:Q9697014|Carlos Eduardo Cadoca]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9697147|Carlos José Ramos dos Santos]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10263911|Daniel Azulay]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Lançamento da cartilha do artista Daniel Azulay “Juntos, dizemos não ao crack e outras drogas”.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10267669|Djalma Bastos de Morais]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Placa Correio (Altos).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10270686|Eduardo Galvão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Eduardo Galvão cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10278098|Euclides Scalco]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Aécio Neves - Caminhada em Curitiba - 02 08 2014 (14625368348).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10278404|Evaldo Gouveia]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:00 evaldo gouvea bsb.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5886305|Esmail Shangaleh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Esmaeil Shengeleh 3476646.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5888565|Guillermo Galeote Jiménez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5896244|Hernán Pinto]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Hernán Pinto (2009) 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5902375|Horacio González]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Horacio gonzález.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5904665|Hugo Stuven Cangas de Onís]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[چلي]] | | | [[فائل:Hugostuven2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5906851|Abbas Saffari]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:عباس صفاری.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5908946|Hossam Mohammed Amin]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q5918706|Houshang Seddigh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Houshang Seddigh-Official photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5922098|Howie Pyro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5922865|Israel Beltrán Montes]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5930117|Jesús Fichamba]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | [[فائل:Jesús Fichamba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5932104|Hugh Newell Jacobsen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Hugh Newell Jacobsen.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5937444|Gunnar Larsson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5938530|Changiz Jalilvand]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Changiz Jalilvand 13920408.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5939731|José Folgado]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:José Folgado 2015 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5939778|José Francisco Gallardo Rodríguez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5940793|José Joaquín Puig de la Bellacasa]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5941462|Siamak Atlasi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Siamak Atlasi (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5942704|José María Calleja]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Presentación del libro ‘Cómo informar sobre violencia machista’.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5943690|Parviz PoorHosseini]]'' | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:1828481-parviz pour hoseini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5945510|Badr al-Zaman Gharib]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Badrzaman Gharib 139610041445358512884434.jpg|center|128px]] |- | [[فاطما رهبر]] | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Fatemeh Rahbar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5950619|Kambiz Derambakhsh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:کامبیز درمبخش - Kambiz Derambakhsh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5955737|Hassan Zare Dehnavi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q5966302|Mats Lundegård]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5971996|Lazarus Takawira]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q5973562|Stig Malm]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5976814|Sigvard Marjasin]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5979729|Roger Matthews]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5997337|Ildegarda Taffra]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5999378|Marissa Garrido]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Marisa Garrido 2011 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6001514|Ilya Shtemler]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q6009560|Allan Nilsson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q6019655|Olle Nygren]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Olle Nygren.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6026759|Ayla Karaca]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6027175|Indu Jain]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Indu-jain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6042168|İrfan Gürpınar]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6044824|Norberto Oyarbide]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Norberto Oyarbide.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6051778|Yılmaz Atadeniz]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6055650|Ayten Erman]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6059131|Tuncay Mataracı]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6063093|Haydar Dümen]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6065858|Ülkü Azrak]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6068274|Pedro Bastidas]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Pedro Bastidas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6070306|Iris M. Zavala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Iris Zavala.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6073889|Luran Ahmeti]]'' | | [[اتر مقدونيا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6074227|Irvin Baxter Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6089269|Aytaç Yalman]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6096528|Iván Izquierdo]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[برازيل]] | | | [[فائل:IvanIzquierdo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6097742|Rafael Navarro González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q6097749|Burhanettin Uysal]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6104592|J. Anbazhagan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6105727|René Juárez Cisneros]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Rene Juarez Cisneros 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6117269|Jackson Mthembu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6120010|Sandro Cohen]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6120818|Jacques Puisais]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q6120996|Santiago Manuin Valera]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Santiago Manuín Valera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6122347|Jagdish Singh Rana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6140367|Yukio Okamoto]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Yukio Okamoto 2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6148664|Tomás Vidiella]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Tomás Vidiella 2000.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6150166|Jan Waszkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q6165767|Víctor Valencia de los Santos]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Victorvalenciadelossantos.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6166387|Jay Benedict]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6166776|Jay Johnstone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jay Johnstone Dodgers.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6169679|Jean-Michel Bokamba-Yangouma]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q6182507|Jerold Ottley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6183301|Jerry Brandt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6195534|Jim Henderson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6197321|Jim Pace]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6210297|Joe Hernandez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6214060|Thorleif Torstensson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q6220532|John Bangsund]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q6240700|Kay Wiestål]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Kay Wiestål, IFK Holmsund 1960 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6243015|John Keston]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6244212|John Laws]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Lord Justice Laws 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6246730|Jhon Mario Ramírez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6248589|John Meyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6251147|John Ogilvie]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6267108|Johnny Leeze]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6268369|Johnson Mlambo]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6278435|Jorge Oñate]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Jorge Oñate.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6285854|Joseph Nyagah]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6293085|José Maranhão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Maranhão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6297452|Joyce Davidson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6300926|Juan Roldán]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Domingo Roldán.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6324079|K. T. Oslin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:K.T. Oslin 1987 Promo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6324114|K. Thangavel]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6344324|Kabori Sarwar]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Sarah Begum Kabori Receives Lifetime Achievement Award National Film Awards Dhaka 2015-04-04 (PID-0060031) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6356800|Kamen Tchanev]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Kamen Chanev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6373666|Karuna Shukla]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6388519|Ken Snow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6389975|Kenneth Church]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6390090|Ken Farnum]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6396195|Kevin Duffy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kevin Duffy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6408465|Kim Chernin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kimchernin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6414812|Kiran Maheshwari]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6416282|Kirunda Kivejinja]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6416528|Kishan Rungta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6419024|Kiyoko Ono]]'' | | ''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''<br/>[[جاپان]] | | | [[فائل:Kiyoko Ono 1964d.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6444091|Kumutha Rahman]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2462506|Ty]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2470863|Porfirio Betancourt]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | [[فائل:Armando betancourt iu 1981 750.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2484956|Vincent Logan]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2512048|Howard Finkel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Howard Finkel WrestleMania 28.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2521512|Alfons Verplaetse]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Fons verplaetse-1602852523.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2524068|Vigolvino Wanderley Mariz]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q2524635|Elsa Joubert]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2530501|Nadeem-Shravan]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shravan Kumar at the special screening of 'Bol Bachchan' 20.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2567189|James Forbes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2570032|Viktor Zimin]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Viktor Zimin.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2579054|William H. Gerdts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2580286|William R. Fey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2586848|Wittko Francke]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Wittko Francke.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2587259|Vladimir Fortov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Science talk (2016-04-27) 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2602273|Yves Ramousse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Mgr Yves Ramousse 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2609597|Charles Siebert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charles Siebert, 2006 (b&w).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2626298|Vasily Lanovoy]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:LanovoiV2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2629787|Yevgeny Shaposhnikov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Shaposhnikov170.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2640005|Yevgeny Nesterenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:EENesterenko.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2640500|Aldo Andretti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Andretti pre-flight 070713-F-1234N-003 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2655701|Harry Aarts]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Tweede Kamer, CV ontwikkelingssamenwerking, voorzitter Aarts, Bestanddeelnr 933-2539 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2658232|Cristina Calderón]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristina Calderón (8639878993) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2682651|Claes Borgström]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Claes Borgström 2012-06-05 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2705740|Suleiman Mahmoud]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2717789|Dzyanis Kowba]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Denis Kovba 2007.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2727991|Luc Versteylen]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q2746785|Claude Goasguen]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Claude Goasguen, gymnase Japy 2008 02 27 n7.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2750504|Linda de Suza]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Linda De Suza en 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2756943|Chetan Chauhan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:The Union Minister for Textiles, Smt. Smriti Irani lighting the lamp at the convocation ceremony of the National Institute of Fashion Technology (NIFT), in New Delhi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2777120|Hasu Yajnik]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Hasu Yagnik.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2784407|Hans Prade]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Hans Prade (1981).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2784436|Hasan al-Lawzi]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q2798280|Ing Yoe Tan]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2821111|Abdelkhalek Louzani]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q2821348|Abdoul Aziz Mbaye]]'' | | [[سينيگال]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2824007|Adam Schlesinger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Adam-Schlesinger-(in-Tinted-Windows).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2830175|Alain Pluchet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2830569|Alan Pastrana]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Pastrana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2831441|Alberto Carpani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q2848905|Andréa Guiot]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2850116|Anis al-Naqqash]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Anis Al-Naqash.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2862088|Armando Romero Manríquez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q2863379|Arnold Sowinski]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2871915|Aurlus Mabélé]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2886724|Baselios Mar Thoma Paulose II]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Catholicos Patriarch H.H. Baselius MarThoma Paulose II.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2894948|Leib Groner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ahron Daum Schneerson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2896274|Meshulam Dovid Soloveitchik]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:רבי משולם דוד הלוי סולובייצ'יק.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2898193|Carlos Escudé]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[اسپين]] | | | [[فائل:Carlos escude.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2907092|Nawaf Massalha]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Nawaf Massalha, 1993 Dan Hadani Archive.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2909679|Yehuda Barkan]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Dan Hadani collection (990044478710205171).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2915906|Teruyuki Okazaki]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Teruyuki Okazaki 2006 07 17.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2915985|Denis MacEoin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2918270|Alan Merrill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Merrill 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2919712|Víctor Crisólogo]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q2920357|Otar Patsatsia]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2926450|Bruce Myers]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2929679|Béchir Ben Yahmed]]'' | | [[فرانس]]<br/>''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:PortraitBechirBenYahmedAvril1984.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2949959|Lev Shcheglov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q2961945|Chedly Ayari]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:Chadly ayari.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2964883|Chris Trousdale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2977352|Claude Evrard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Identite-ClaudeEvrard-1974-Sacem.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3002872|Cristina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3013834|Daniel Cauchy]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Daniel Cauchy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3015089|Danilo Barozzi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3032232|Paul Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Johnson 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032943|Djibril Tamsir Niane]]'' | | [[گني|گائينا]]<br/>[[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q3047247|Eddie Borysewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Eddie "Eddie B" Borysewicz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3048569|Edward Jay Epstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edward Jay Epstein (32802723452) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050992|Elijah Moshinsky]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q3051483|Ellinah Wamukoya]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | [[فائل:Ellinah Wamukoya.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3054705|Enrique Múgica]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Enrique Múgica en la rueda de prensa posterior al Consejo de Ministros.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3081861|Francisco Hernando Contreras]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Francisco Hernando en Alcalá de Henares.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3084441|Steve Dalkowski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3093517|Gabi Luncă]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q3100743|Genival Lacerda]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Genival Lacerda (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3104996|Ghyslain Tremblay]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Ghyslain Tremblay.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3111408|Gosaku Ota]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q3121597|Guy Brice Parfait Kolélas]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q3121620|Guy Camberabero]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Guy Camberabero (1971).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3121642|Guy Chaty]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Guy-chaty.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3124154|Gérard Mannoni]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Gerard Mannoni.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3124366|Gérard Voulouzan]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Voulouzan.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126373|Hamdi Benani]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3131533|Henri Madelin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Henri Madelin-FIG 2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3131915|Henri Richelet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:RicheletAutoportrait.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3132075|Henri Tincq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3144732|Hélène Châtelain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3157537|Jacob Desvarieux]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacob DESVARIEUX 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3158941|Jacques Frémontier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3159292|Jacques Le Brun]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3159696|Jacques Oudin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques Oudin-IMG 3689.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3159726|Jacques Pellen]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques Pellen - Festival de Cornouaille 2018 - 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3159913|Jacques Rosny]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3165934|Jean-François Voguet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-François Voguet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3166986|Jean-Louis Servan-Schreiber]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-louis Servan-Schreiber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3167959|Jean-Michel Boris]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3169816|Jean-Pierre Vincent]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-Pierre Vincent - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329544j.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3172048|Jean Fontaine]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3173461|Jean Matouk]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3173769|Jean Obeid]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Jean Obeid - 1988.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10280059|Farid Abrahão David]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Neguinho da Beija-Flor and Farid Abrahão David.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10285766|Frederico Campos]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Frederico Campos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10286851|Fábio Campana]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10287856|Gabriel Donato de Andrade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10289133|Gerardo Juraci Campelo Leite]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10293304|Gésio Amadeu]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10293637|Hamilton Carvalhido]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Hamilton carvalhido.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10293964|Haroldo Lima]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Haroldo Lima ANP.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10294485|Helenês Cândido]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Crédito Obrigatório-Carlos Costa da ALEGO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10294895|Henrique do Rego Almeida]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10303554|Irani Barbosa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Iranibarbosa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10304355|Ivair Nogueira do Pinho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10306865|Jesús Martín-Barbero]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Jesús Martín Barbero & Manuel Ángel Vázquez Medel (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10306940|Jimy Raw]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10308683|José Adauto Bezerra]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Adauto Bezerra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10310137|José Mentor]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Mentor141122.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10310270|José Paulo de Andrade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10312042|João Peixoto]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Dom João Câncio Peixoto.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10320776|Luiz Humberto Carneiro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10321916|Irmão Lázaro]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Cantor evangélico Lazáro.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10321989|Líber Gadelha]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10325015|Marcelino da Mata]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Marcelino da Mata.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10325178|Marcelo Veiga]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Marcelo Veiga (2019).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10326164|Maria de Sousa]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Maria de Sousa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10326942|Martinho Lutero Galati]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Luther kingw.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10336064|Nelson Bornier]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Nelson Bornier 2016.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10336108|Nelson Proença]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10336785|Nicolau dos Santos Neto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10340557|Olga Savary]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10341534|Orlando Duarte]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10346369|Paulinho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Paulinho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346618|Paulo Gustavo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Paulo Gustavo em novembro de 2019 no Humor Multishow (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346700|Paulo Medina]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:João Paulo Medina, presidente do conselho e fundador da Universidade do Futebol.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346832|Paulo Stein]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10347522|Pedro Ivo Ferreira Caminhas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10349697|Pietro Mário]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10358966|Reinaldo Rayol]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10359396|Renato de Jesus]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10361058|Ricardo Akinobu Yamauti]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10361074|Ricardo Archer]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10363213|Robert de Almendra Freitas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10363935|Rodrigo Rodrigues]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10364607|Roseli Machado]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10365459|Ruy Scarpino]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10370805|Severiano Mário Porto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10371761|Simão Sessim]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Simão Sessim em novembro de 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10390246|Vicente Fialho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10393782|Wilson Braga]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10395021|Zenóbio Toscano]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10515493|Ian Palmer]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q10554334|John Rowlands]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q10857537|Zdeněk Hoření]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Horení foto z pohrbu (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10920570|Zhou Qingjun]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[چين]]<br/>[[تائيوان]] | | | [[فائل:周慶峻.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10951750|Sunnam Rajaiah]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q10964510|Myoma Myint Kywe]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:Myoma Myint Kywe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10999909|Dalal Abdel Aziz]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q11101097|Yang Xiaobo]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q11154007|Ragaa Al Geddawy]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Ragaa El Geddawy 1960s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11299490|Gurbanmuhammet Kasymow]]'' | | [[ترڪمانستان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q11417946|Shū Wada]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11423265|Takashi Tsuchiya]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11437791|Fujio Ōmaki]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11451301|Sanechika Andō]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11460203|Hideo Kojima]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11467981|Tsutomu Yamazaki]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Yamazaki Tsutomu (Parliamentary Secretary).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11473366|Kumiko Okae]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q11605203|Yukio Beniyama]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11632964|Tomoichi Tanimura]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11685350|Alfred Kucharczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q11685938|Andrzej Koprowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Andrzej Koprowski SJ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11686026|Andrzej Owczarek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Andrzej Owczarek 2015.08.24.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11699820|Gildardo García]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Gildardo Garcia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11720447|Janusz Sanocki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Janusz Sanocki Sejm 2016.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11724981|Jerzy Limon]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jerzy Limon.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11765368|Maciej Grubski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Maciej Grubski VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11779890|Mieczysław Morański]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q11865551|Jaakko Syrjä]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | [[فائل:Jaakko Syrjä (1958) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11912441|Carles Trullols i Clemente]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q11915238|Vlastimil Marek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:AutoportretWiki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11928824|Josep Mussons i Mata]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:JosepMussons.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11952113|Toni Coromina]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q11954665|Vicenç Capdevila]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q12017014|František Filip]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12017274|František Lízna]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Frantisek Lizna 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12022755|Jan Křen]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Jan-Křen-(2014).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12023229|Jan Vodňanský]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Jan Vodnansky 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12023238|Jan Vrba]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12023387|Jana Andresíková]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12024163|Jaroslav Šaroun]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12026421|Josef Nekl]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12032649|Ladislav Štaidl]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:L.Štaidl.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12036766|Michal Mejstřík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Michal Mejstřík (1952-2021).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12036789|Michal Polák]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Brno, Šelepka, Synkopy 61 (02).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12040463|Naďa Urbánková]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Nada Urbankova 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12044941|Petr Kužel]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12073214|Vladislav Yegin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q12098532|Vitaliy Hurnak]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12104430|Viktor Zhenchenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Viktor Zhenchenko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12111312|Oleksandr Kozarenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Oleksandr Kozarenko in Krushelnytska museum 02.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12118151|Timur Litovchenko]]'' | | | | | [[فائل:Forum vydavtsiv 2017.235.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12120757|Vitalii Malakhov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Віталій Малахов.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12122416|Anatolii Melnyk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12124173|Anatolii Mokrousov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:НДУ 4 Мокроусов Анатолій Олексійович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12130376|Mykola Moshyk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12140136|Mykola Petrenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12146863|Vasyl Raichynets]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Райчинець В.Ф..jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12153381|Ihor Skochylias]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12165467|Vasyl Fedoryuk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12178780|Ahmed bin Yahya Al-Bahkali]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12178851|Ahmed Khalil]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Ahmed Khalil 1.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12199735|Bahjat Suleiman]]'' | | [[شام]] | | | [[فائل:السفير د- بهجت سليمان في مكتبه 2013-10-25 23-05.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12205315|جريس سماوي]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q12205653|Galal El-Sharkawy]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12205887|Jamal Salameh]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12208000|Hassan Alwan]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q12211513|Dakhil Allah bin Shilwan]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12215887|Saad Al Tmami]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12216684|Souleymen Bakhelili]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q12217290|Sawsan Rabie]]'' | | [[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12218187|Shākir ʻAbd al-Ḥamīd]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12219578|Saleh al-Shehi]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12219707|Sabah Abdul-Jalil]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q12220206|Salah Abdel-Fattah Al-Khalidi]]'' | | [[اردن]] | | | [[فائل:صورة شخصية صلاح عبد الفتاح الخالدي.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12222428|ʻAbbas Tarabili]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12222559|عبد الحكيم الطاهر]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q12223917|Abdul Wahab Al-Dailami]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q12224294|Abeer Al Khader]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q12224793|Eizzaldin al-Manasrah]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | [[فائل:عز الدين المناصرة.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12228063|Ali Hasan al-Halabi]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q12240387|Muhammad Hasan al-Amin]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Mhmdhassanamine02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12240900|Mohammed Atassi]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q12241232|Mahmoud Khedri]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q12242111|مرزوق سعيد]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q12243038|Mashari Al-Ballam]]'' | | [[ڪويت]] | | | [[فائل:Mashari Al-Ballam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12247638|Nadia Al-Iraqia]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q12249124|Noureddine Saïl]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Noureddine Saïl, Al Jasra Cultural and Social Club - Apr 10, 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12249589|Hady El Gayar]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:هادي الجيار - مسلسل شطرنج.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12250383|Wael el-Ebrashy]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Wael El-Ebrashy.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12252122|Youssef Chaban]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12276288|Georgi Belev]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q12276521|Georgi Koritarov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Georgi koritarov.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12282041|Ioannis Tassias]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Metropolitan Bishop of Lagada Ioannis.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12293596|Seraphim Papakostas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Serafeim Papakostas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12297558|Fidel Beev]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Fidel Beev (40NS).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12344974|Anatoly Goncharov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Анатолий Гончаров.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12355047|Sen Rodin]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q12383193|Araceli Herrero Figueroa]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Araceli Herrero Figueroa (AELG)-3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12447464|Mridula Sinha]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Governor Mridula Sinha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12470547|Abdul Gafur]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Abdul Gafur, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12472162|Anicetus Bongsu Antonius Sinaga]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Mgr Anicetus Bongsu Antonius Sinaga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12472429|Aria Baron]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12480859|Dani Anwar]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dani Anwar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12487277|Jane Shalimar]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jane Shalimar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12496129|Mahyuddin N.S]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Vice Governor of South Sumatra Mahyuddin NS.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12499829|Naek Lumban Tobing]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12507600|Rachmawati Sukarnoputri]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Rachmawati Soekarnoputri, 2020.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12508669|Rina Gunawan]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12511451|Saefullah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Saefullah as the Administrative Mayor of Central Jakarta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12512106|Santosa Doellah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12515951|Soraya Abdullah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12520062|Tasiman]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Pati 2001 - 2011 H. Tasiman SH.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12572362|Gaziza Abdinabiyeva]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[قازقستان|قازڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q12636953|Milka Babović]]'' | | ''[[:d:Q15102440|Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes]]''<br/>[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Milka Babović 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12647422|Albinas Stankus]]'' | | | | | [[فائل:Albinas Stankus.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12687567|Harussani Zakaria]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12720803|Anton Gămurari]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q12722975|Bruce Williamson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q12723353|Camil Marinescu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12725593|Constantin Simirad]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12736493|Nelu Ploieșteanu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12737850|Petrică Mîțu Stoian]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Petrică Mâțu Stoian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12746078|Miloš Šobajić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Miloš Šobajić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12748222|Sanja Ilic]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Aleksandar Sanja Ilić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12755511|Miodrag Lazić]]'' | | | | | [[فائل:Mural dedicated to dr Lazić in Inđija.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12755659|Mićo Mićić]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:Mićo Mićić (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12803861|Tadej Hrušovar]]'' | | [[سلووينیا]] | | | [[فائل:Tadej Hrušovar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12808962|Burhan Kuzu]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Burhankuzu.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12835999|Arif Ali Guliyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12840776|Kamil Ibrahimov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12842530|Məcnun Hacıbəyov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12844831|Rafael Cəbrayılov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12845273|Rasmi Dzhabrailov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q12846537|Teymur Əhmədov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12848564|Çingiz Briya]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q12850214|Amiraslan xan Avsar]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q12861745|Anzor Erkomaishvili]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Anzor Erkomaishvili 2025 stamp of Georgia.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12875379|Giorgos Tragas]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q12877939|Theodoros Katsanevas]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q12880973|Metropolitan Aetolia και Acarnania Cosmas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Μακαριστός Μητροπολίτης Αιτωλίας και Ακαρνανίας Κοσμάς.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12906548|Zafir Hadžimanov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12906617|Zoran Dzhorlev]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | [[فائل:С.Спасовска и З.Џорлев во вториот блок на концертот.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12960757|Đurđa Ivezić]]'' | | [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]<br/>''[[:d:Q153128|Independent State of Croatia]]''<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12963488|Douglas Cagas]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q12969927|Reynaldo Umali]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q13024946|Sergio Víctor Palma]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Victor palma en 1983 cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13028014|Ivan Pratasenya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13028248|Aleh Makušnikaŭ]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q13050762|Aharon Adibekjan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13054711|Sergo Karapetyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Sergo-Karapetyan-Armenia-Minister.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13055374|Ranjit Sinha]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q13057474|Kamal Lohani]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Kamal Lohani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13058789|Badar Uddin Ahmed Kamran]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q13059317|Mahbubey Alam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Mahbube alam 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13071314|Min Yu Wai]]'' | | [[ميانمار]] | | | |- | ''[[:d:Q13110295|Alleppey Ranganath]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Alleppey ranganath DSC 0671.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13112872|Narayan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Narayan DSW.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13159219|Chennaveera Kanavi]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr Chennaveera Kanavi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13207856|Fäyrüzä Möslimevä]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13512620|Hamish Wilson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q13560249|Lucille Times]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lucille Times & Historical Marker.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13570123|Lalli Partinen]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | [[فائل:Lalli-Partinen-1965.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13742419|Kees Bakker]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q14492130|Leo Goodman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q14857056|Wout Holverda]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Wout Holverda (1984).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14949590|Augustine Mahiga]]'' | | [[تنزانيا]] | | | [[فائل:Augustine Mahiga (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14950917|Jim Fraser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jim Fraser - Germantown Academy 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14981932|Patrick Hanks]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q15077049|Sergej Sokolkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q15077313|Blas Camacho Zancada]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q15131268|Michel Tibon-Cornillot]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q15141208|Marco Ferrari]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:MarcoVirgilioFerrari.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15260378|Carlos Casamiquela]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Casamiquela.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15379160|Beatriz Yamamoto Cázarez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q15429090|Joel Shatzky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15442290|Joel J. Kupperman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15443253|Swapan Kumar Chakravorty]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Swapan Kumar Chakravorty - Kolkata 2011-08-02 4503.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15445520|Judy Irola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15455926|Manuel Juárez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Manolo Juárez at Biblioteca Nacional 2014 (15701603999).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15485954|Nicholas Rinaldi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15531146|Roza Sabiryankyzy Akkuchukova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q15618745|Manglesh Dabral]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Manglesh Dabral. Dec 1993. New Delhi. By Amarjit Chandan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15636630|Marek Pivovar]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Marek Pivovar 2015.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15711854|Jan Veentjer]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:HockeyNL-HDM1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15723603|Ajit Das]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15723647|Amarendra Mohanty]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Amarendra Mohanty Odia Film Music Director.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15724226|Tapu Mishra]]'' | | [[اوڙيسا|اوڙيسيا]] | | | [[فائل:Tapu Mishra Bengaluru Odia Ganesa Puja1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15725319|Shantiraj Khosla]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15730390|Kamal Rani]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15731459|Turi Simeti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Turi Simeti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15819842|Ibrahim Mbombo Njoya]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | [[فائل:Ibrahim Mbombo Njoya KdfsultanIb.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15835700|Moses Hamungole]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q15876044|Jarmila Rýznarová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q15883033|Yauhien Anischanka]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q15896972|Ho Chau-chu]]'' | | [[تائيوان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q15921673|Franz Marx]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15942109|Eugenio Minasso]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Eugenio Minasso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15943581|Bartolomeo Pepe]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bartolomeo Pepe datisenato 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15994807|Michael Wakelam]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16046136|Houshang Mansourkhaki]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q16052047|Karim Akbari Mobarakeh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Karim akbari mobarake 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16052285|Mohammad Mirmohammadi]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Seyyed Mohammad Mirmohammadi 2018-06-23.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16053060|Hossein Sheikholeslam]]'' | | [[ايران]]<br/>''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]'' | | | [[فائل:Hossein Sheikholeslam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16090540|M. Narasimham]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16091761|Aurora Cornu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16093542|Anthony Bailey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:AnthonyBailey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16093633|Stanley Chera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16104508|Janos Mohoss]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16104930|Shyam Bihari Misra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16104964|Renzo Gattegna]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16105298|Roger Chappot]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16105431|Basil Pesambili Mramba]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q16105794|Stephen Susman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16105925|Robert H. Garff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16106394|John Palmer]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q16106734|Aubrey Mokoape]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16116741|Željko Mavrović]]'' | | [[ڪروشيا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:Zeljko Mavrovic Sarastro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16117386|David Shepard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:David Shepard (13860572183) (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16118380|Abdelkader Jerbi]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q16119295|Ahmed Halawa]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:أحمد حلاوة.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16121789|Mahmoud El Idrissi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q16123725|Kamal Amer]]'' | | [[مصر]]<br/>''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16124469|Marwan Mahfouz]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Marouan Mahfouz, Damascus Opera House - Aug 13, 2020.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16124968|Saleh Abdullah Ali Al-Sanabani]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q16128982|Oleg Zalotnev]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q16138667|Thanwa Raseetanu]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16138911|Somsak Jaikaew]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16143657|Agnaldo Timóteo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Agnaldo Timóteo (8488377495).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16144880|Abdul Hamid Sebba]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16145812|Ferenc Tóth]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q16151657|Nand Kumar Singh Chauhan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16151874|Benny Napoleon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Benny Napoleon.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16162589|Mohamed Nejib Berriche]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q16166855|Yaakov Schwei]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16184437|Jeanne PMR Winaktu]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q16185240|Miša Aleksić]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[سربيا]] | | | [[فائل:Misa Aleksic 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16191015|Isidro Pedraza Chávez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16195218|Olan Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16197612|Gerry Cottle]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16200336|Eve Branson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Eve Branson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16202862|Lance Carson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16204248|José Alberto Ciurana]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16205288|David Cook]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16207131|Little Walter DeVenne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Little Walter Devenne.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16215977|Lee Nurse]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16263095|André Manaranche]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16269511|Howard Schoenfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16297882|Heikki Aarva]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16301834|Eugenio Rojas Apaza]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Eugenio Rojas Apaza en 2019.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16307459|Boonruen Choonhavan]]'' | | [[ٿائيلينڊ]]<br/>''[[:d:Q1081620|Siam]]'' | | | [[فائل:บุญเรือน ชุณหะวัณ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16327525|Dimitris Talaganis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q41791790|Debashis Panigrahi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr. Debasis Panigrahi (Author).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q42303508|Marius van Heerden]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q42331566|Hamid Rashid Ma`ala]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q42389822|Waldemar Silva]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q42428973|Jamshed Uddin Kakakhel]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q42429343|Waldemar Post]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q42571276|Gita Ramjee]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q42800040|Elizabeth Muyovwe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q43106474|Henri-Thomas Lokondo]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q43180489|Sibusiso Moyo]]'' | | [[زمبابوي]] | | | [[فائل:Sibusiso Moyo, Minister of Foreign Affairs and International Trade, Republic of Zimbabwe (28014487638) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q43210860|Farida Mansurova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[تاجڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q43274270|Rodela]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Rodela (Luiz Carlos Ribeiro).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q43377246|Joshua Kyeremeh]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q45781300|James Kamwambi]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45781379|John Chikalimba]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45781626|Lingson Belekanyama]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45843259|Leïla Menchari]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q45996744|Kwadwo Owusu Afriyie]]'' | | [[گھانا]] | | | [[فائل:Kwadwo Owusu Afriyie - 2019 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q46250843|Danial Jahić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q46644655|Konstantin L. Ivanov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q46995325|Hans Cohen]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q47011474|Asdrubal Bentes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Asdrubal Bentes 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47011506|Roberto Torres]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q47030659|Narinder Bragta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47357805|Ole Hansen-Løve]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q47387297|Sardar Dur Muhammad Nasar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47389631|Ghulam Murtaza Baloch]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47389945|Jam Madad Ali Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47392395|Muhammad Adil Siddiqui]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47402338|Lea Harpaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:לאה הרפז.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47411298|Shaukat Manzoor Cheema]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47465350|Shani Mahadevappa]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47507023|Tamás Böröndi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q47528906|Carl Tighe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q47529646|Priscilla Tozama Mantashe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q47529773|Martha Mmola]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q47529782|Esteban Bocaranda]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q47537495|Amdi Bajram]]'' | | | | | [[فائل:Амди Бајрам.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47544874|Sabbaruddin Chik]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q47639046|Antonín Nedbal]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q47668952|Duan Zhengcheng]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q48167728|Indra Mohan Rajbongshi]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q48315912|Bernard Stalter]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Bernard Stalter.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q48719857|Ramu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q48872746|Naomi Munakata]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Naomi Munakata (2011).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q48951979|Viktor Koval]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:2007-01-26 kovalskie 1010450 .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49250207|Muladi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Menteri Sekretaris Negara Muladi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49254213|Adang Sudrajat]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Adang Sudrajat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49561853|Anwarul Kabir Talukdar]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q50049590|A. K. M. Mosharraf Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q50396635|Sindisiwe van Zyl]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Dr Doreen Sindisiwe van Zyl.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q50660601|AKM Jahangir Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q50828767|Moisés Mamani Colquehuanca]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Moisés Mamani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q51048751|Angela Salazar]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q51120523|Christine McHorse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q51336938|Fiona Denison]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q51461749|El Príncipe Gitano]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q51670534|Teimuraz Tsiklauri]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q51670771|Vladimir Kharchenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Kharchenko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q51881137|Katalin Korinthus]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q52274178|Dave Nalle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Davenalle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52315000|Md. Israfil Alam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q52369511|Lorina Kamburova]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Lorina Kamburova in Bulgaria promotional video.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52723219|SK. Md. Nurul Haque]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q53086459|Ugo Tessitore]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q53544897|Antonio Beneyto]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Beneyto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54861257|Nizar al-Haraki]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q54862182|Fayeq Azab]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q54875090|Kamal Ballan]]'' | | [[شام]]<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kamal Ballan in Durova Theater.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54932411|Sandra Nyaira]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q55020621|François de Gaulle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q55178473|Tauba Katzenstein]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q55459951|Alí Humar González]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q55585267|Lefteris Mytilineos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q55622382|Massoud Achkar]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q55624059|Muhammad Afzal]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q55628232|P. Vetrivel]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q55641249|Neville Fernando]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q55688673|Manuel Domecq Zurita]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q55694390|Ziauddin Ahmed Bablu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Ziauddin Ahmed Bablu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55694406|Abdul Matin Khasru]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Abdul Matin Khasru.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55694715|Mahmud Us Samad Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q55943735|Mario Roberto Morales]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q55971501|Adolf Lüchinger]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q55998474|Princess María Teresa of Parma]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[اسپين]] | | | [[فائل:María Teresa of Bourbon Parma (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55999120|Antonio García-Moreno]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:AGMoreno2003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56000305|Jacqueline Rubellin-Devichi]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q56065281|Munira Yamin Satti]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56065399|Shaheen Raza]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56173541|Margarita Lambrinou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q56195647|Vitor Sapienza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q56223573|Milan Hurtala]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q56248458|Cyril Lawrence]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q56257287|Fabio Restrepo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Fabio Restrepo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56299115|Nomvuzo Francisca Shabalala]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56393467|Jalaludin Rakhmat]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jalaludin Rakhmat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56399697|Yopie Latul]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q56399754|Burhan Abdurahman]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Ternate Burhan Abdurahman.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56410339|Camille Bonnet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:L'équipe du SU Agen finaliste du championnat de France de rugby, en mars 1943 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56600042|Younus Soomro]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q18217421|Rao Dharampal]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18236146|Yulyen Balmusov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18246554|Enio Mainardi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q18249366|Theodore Bugas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18249465|Othón Cuevas Córdova]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18275399|Gláucio Ary Dillon Soares]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q18280349|Vladimir Shnitke]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18327523|György Snell]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:SnellGyorgyFotoThalerTamas.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18350877|Alberto Amador Leal]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18390781|Roberto Leitão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Roberto Leitão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18391983|Sekhar Basu]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Sekhar Basu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18405881|Nikiforos]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q18421453|Subiakto Tjakrawerdaya]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Subiakto Tjakrawerdaya.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18538499|Adrian Bărar]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Adi Barar (Cargo) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18539289|Cornelia Catangă]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q18546585|Hilary S. Chapman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18549704|Nicolae Sabău]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q18618827|Igor Bogdanoff]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Igor Bogdanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18618829|Grichka Bogdanoff]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Grichka B, Présentation équipe DMBC, 10 septembre 2016 - 6.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18634038|Anfim (Tudos)]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q18649004|Avelino Méndez Rangel]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Avelino Mendez Rangel 1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18683826|Krishan Kumar Aggarwal]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q18685775|Jim Dornan]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18685824|Ayatullah Durrani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q18687827|Morris Hood III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18688035|Jitendra Nath Pande]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18738911|Mack Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18747673|Reynaldo Salazar]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18750351|Maulana Ameer Zaman]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q18750460|Ram Lal Rahi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q18752973|Tiit Lilleorg]]'' | | [[اسٽونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q18764064|Martin S. Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18810088|Elidio Espinoza]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Elidio Espinoza Quispe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18811939|Terry Doran]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18921500|Felicia F. Campbell]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q19271880|Sami Hasan Al Nash]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q19281555|Manzoor Ahtesham]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19301055|María Araujo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q19361829|Giovanni Battista Rabino]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giovanni Battista Rabino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19517945|Pir Noor Muhammad Shah Jillani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q19518853|Luis Enrique Mercado]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19547762|Munirathna Anandakrishnan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Anandakrishnan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19547902|கோ. இளவழகன்]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q19561531|Nolan Mettetal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19564424|Dietmar Seyferth]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19605243|Ashok Kumar Walia]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19608131|Caio Narcio]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Caio Narcio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19609869|Chandro Tomar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19611679|Yusuf Kenan Sönmez]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q19635577|Dimitris Kremastinos]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:KremastinosDimitris.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19665021|Helen Damico]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19667174|Shingoose]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q19667683|Kim H. Veltman]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Kim Veltman at EVA London 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19668626|Rajkumar Keswani]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19710290|José Carlos Schiavinato]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q19725072|Dadang Wigiarto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Situbondo Dadang Wigiarto periode kedua.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19787577|Rubén Anguiano]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19871563|Frank Brew]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q19872432|Ken Colvin]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q19880661|Miguel Ángel Gutiérrez Machado]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19895787|Brijendra Singh Rathore]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19915711|Abdulmanap Nurmagomedov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Abdulmanap Nurmagomedov in 2021.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19942870|Dadang Hawari]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q19953017|Abd ar-Rahman ibn Khalifa]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q19974584|Lukman Niode]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20004583|Josep Ferrer Peris]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20004758|Josep Sala i Mañé]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Primera actuacio castellers de barcelona.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20016600|Alberto Sonsol]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q20045601|Antônio de Jesus Dias]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q20048117|José Júlio Venâncio Antunes]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:José Júlio VFXira 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20049141|Mário Coelho]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Monumento a Mário Coelho, Vila Franca de Xira 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20054063|John M. Squire]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q20064152|Kuo Nan-hung]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20069206|Vasyl Pisnyi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20090063|Vakha Agaev]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Vaha Agaev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20403285|Tony Moussa]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q20418100|Riyāḍ Najīb Al-Rayyis]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q20426392|Bens Leo]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20426512|Hilmi Aminuddin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20479636|Venelin Mitev]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q20480938|István Kozma]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Kozma István NB.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20501917|Avraham Yeshayahu Heber]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:הרב הבר.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20507884|Karen Babayan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20509962|Grigor Brutyan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20513641|Harutyun Topikyan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20525356|Benjamin Tolić]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Benjamin Tolić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20528490|Tõivo Sarmet]]'' | | [[اسٽونيا]] | | | [[فائل:Toivo sarmet2.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20533125|Dositeo Rodríguez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20559646|A. Yunus Kunju]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:A younus kunju x mla.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20560624|Mehman Aghayev]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q20560807|Naini Narshimha Reddy]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Nayini Narsimha Reddy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20565316|Alasgar Gurbanaliyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q20605416|Bakari Mwapachu]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20610736|Tasoltan Mamsurov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q20665651|Pydikondala Manikyala Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q20670029|Dalenda Abdou]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q20685591|Troy Sneed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q20751292|Mostafa Khorramdel]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:دوستان دکتر خرمدل، کمال مولودپوری و سایر دانشجویان مهاباد.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20856252|Giorgio Mondino]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giorgio Mondino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20871871|José Ramón Fernández Gordo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20873631|Kanstancin Sieviaryniec]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q20888651|Mikhail Vinogradov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q20891855|Elena Hrenova]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | [[فائل:Elena Hrenova (2015-01-19).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20985282|Aqel Biltaji]]'' | | [[اردن]] | | | [[فائل:Hayder Murad Death anniversary 75 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21002307|Abba Kyari]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q21035340|Rick May]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q21039937|Anatoli Bondarenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q21064276|Gertrude Rwakatare]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q21074108|Jaugen Bialassin]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Jaugen Bialassin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21104193|Achyut Madhav Gokhale]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q21338525|Pakshirajan Lakshminarasimhan]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:6472-Image-32531-1-17-20200727.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21339879|Zlatko Kvaček]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q21341636|Nina I. Strelnikova]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q21391159|Amnon Freidberg]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:אמנון פרידברג, סירה.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21400588|Hafez Abu Seada]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:HafezAbuSeada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21405631|Hamid Kahram]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q21440948|Jerzy Zacharko]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q21463610|Walter Spitzer]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q21464665|Philip Morsberger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q21467243|David Leverett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q21480753|Juanjo Rocafort]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q21513748|Edayathumangalam Kandaswamy Ganesan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21515658|Edman Ayvazyan]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Edman Ayvazyan 1(Cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21572745|Firsat Sofi]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:فرسەت سۆفی.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21597734|Georges Trussart]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q21651710|Nomula Narsimhaiah]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21663093|Musa Yerniyazov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q21663972|Alexander Vasserman]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q21674648|Mohammad Kiavash]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:سید محمد علوی تبار.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21682616|కె.కె.రంగనాథాచార్యులు]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21685126|Narendra Kumar Swain]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:NKS2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21747070|Dan Tătaru]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q21827250|Sarat Kumar Kar]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sarat Kumar Kar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21833015|Gaetano Rebecchini]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q21933841|Suresh Gore]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21974445|Charan Ramdas]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22003024|Riyaz Ahmad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22004843|Nate Hawkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q22006946|Mita Haque]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Mita haque cropped from the image of Sheikh Hasina presents Ekushey Padak 2020, Osmani Memorial Auditorium, Dhaka, 2020-02-20 (PID-0034166) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22087194|Baddegama Samitha Thero]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q22095691|Thandika Mkandawire]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q22277578|Rajendra Devlekar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22690302|Michel Tabet]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q22812069|Θανάσης Αγγέλου]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q22921036|Sergio Rossi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q22926728|Cristopher Mansilla]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristopher Mansilla (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22947427|Abdul Hameed Abu Al-Naeem]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q23062821|Mahamane Jean Padonou]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q23302699|Yosiwo George]]'' | | [[مائڪرونيشيا جون فيڊريٽيڊ اسٽيٽس]] | | | [[فائل:Federated States of Micronesia Opening Ceremony 150622-N-MK341-013 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23304286|P. R. Krishna Kumar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q23561648|Bernd Grimmer]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:2015 Bernd Grimmer (Landesparteitag AfD Baden-Württemberg) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23674715|Edward Sienkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q23753137|Salvador Vives]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q23815604|Carol Sutton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q23837608|Rubén Tierrablanca González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q23887677|Dhanare Paskal Janya]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q23893571|Angelo Perugini]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Perugini.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23908916|K. V. Vijayadas]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:K.V. Vijayadas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23914052|Nelu Bălășoiu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q23920645|Ömer Döngeloğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ömer Döngeloğlu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23927424|Želimir Altarac Čičak]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:Želimir Altarac Čičak .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23927812|Claudio Zupo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q23930665|Daniel-Ștefan Drăgulin]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24009927|Yuri Ponomarev]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Пономарёв Юрий Иванович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24021020|Ion D. Aliman]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24083233|Ionel M. Michiu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24230776|Lyavon Hryshuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q24248306|Orlando McDaniel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q24251127|Joel Otim]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q24294484|Ducange Sylvain]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q24351545|Abrek Ayupov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Abrek Ayupov 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24431331|Andrzej Jan Noras]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q24525349|Vasile Gherasim]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24565738|Joe Hand Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Hand, Sr. at Joe Hand Promotions, Inc. 40th Anniversary Party.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24572394|Appaji M. J.]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q24572544|Tanveer Akhtar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q24809974|Vladimir Gerdt]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q24852023|A. M. M. Safiullah]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q24877346|Jiří Ventruba]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:JiriVentruba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24940009|Miguel Ángel Troitiño]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Miguel Angel Troitiño.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24941932|Michele Serio]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Michele Serio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24949382|Asit Bandopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q25111059|Anusuya Prasad Maikhuri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q25136946|Kamel Lemoui]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q25189922|Colin Jones]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q25423626|Ali Soleimani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ali Soleimani at the Eighth Ammar Film Festival (01).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25438009|Danilo Pertsov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Д. Перцов.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25463188|Neta S. Pane]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25463883|Edy Oglek]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25466692|Ade Firman Hakim]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25468009|Frederik Batti Sorring]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Frederik Batti Sorring, Bupati Toraja Utara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25468371|Nadjmi Adhani]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Nadjmi Adhani, Wali Kota Banjarbaru.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25468378|Sudjati]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Sudjati Bupati Bulungan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25469512|Kuryana Azis]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Drs. H. Kuryana Azis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25471296|Muharram]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Muharram berau.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25471771|Shazni Munir Mohd Ithnin]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25473657|Irena Alijošiūtė]]'' | | [[لٿوينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25542625|Knyaz Hacıyev]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q25588647|P. Gopinathan Nair]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q25640123|Guus Smeets]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Guus Smeets.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16328064|Sakēs Totlēs]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q16336402|Almeida Henriques]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16336608|André Zacharow]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16336792|Arnaldo Faria de Sá]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Arnaldo Faria de Sá ABr.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16336946|Bonifácio José Tamm de Andrada]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Federal Bonifácio Andrada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337113|Cecília Guimarães]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16337360|Domingos de Freitas Diniz Neto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16337378|Dulce Nunes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16337681|José de Oliveira Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Museu da Cidade de Manaus - 15.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337792|Lúcia Braga]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Plenário do Congresso (39777958125).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337889|Maria José Valério]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Maria José Valério, 1968 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16366590|Elbrus Abbasov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q16371865|Nizameddin Quliyev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16376838|Zöhrab Alıyev]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16377555|Ingilab Nasirov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q16382689|Leon Adyan]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16466511|Laxman Giluwa]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16485758|Antonio González Pacheco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q16490286|Carlos Holmes Trujillo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Holmes Trujillo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16493623|Aritana Yawalapiti]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16494414|Artur Portela Filho]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16498472|Kerstin Behrendtz]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q16518797|Sabina de la Cruz]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Sabina de la Cruz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16526878|André Osi]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Andre Osi 20100207 Bagnols-sur-Ceze 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16530501|Aslanbek Fidarov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q16534529|Aron Atabek]]'' | | [[قازقستان|قازڪستان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Aron Atabek imprisoned poet Kazakhstan Astana 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16538862|Danil Khalimov]]'' | | [[قازقستان|قازڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q16559534|Giorgio Gatti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16562408|Guido Stagnaro]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16595738|Marianne Lundquist]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Marianne Lundquist SOK.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16624314|Ramón Romero Roa]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | [[فائل:RamonRomeroRoa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16625708|Roberto Valcárcel]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Roberto Valcarcel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16631776|Vladimir Voronov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Vladimir Voronov i Aleksandr Michkov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16632989|Kjell Grane]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q16647536|Arthur Whistler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16656949|Mishik Kazaryan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kazaryan Mishik, cutted.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16670158|Pino van Lamsweerde]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Pino van Lamsweerde 3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16672105|Vladimir Lopukhin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Lopukhin Vladimir.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16701731|Roy Horn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q713750|West Germany]]'' | | | [[فائل:Las Vegas, Nevada's headlining illusionists Siegfried & Roy (Roy Horn cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16727899|Ben Chafin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16728415|Bill C. Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16728630|R. Doraikkannu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16728723|Nasir Durrani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q16729376|Gordon Van Wylen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16729793|Marlene Herrera Díaz]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16729954|Hudeidi]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q16730231|Omar Jazouli]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q16730710|Brandis Kemp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16732661|José Babel Mireles Valverde]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:José Manuel Mireles Valverde.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16732956|Alia Muhammad Baker]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q16744309|Butana Komphela]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16746913|Mykola Myatlitski]]'' | | ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[بيلاروس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16842006|Corky Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Corky Lee at the Chinese American Museum DC in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16847056|Nick Cordero]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q16865759|Enrico Comba]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16885966|Suresh Kumar Srivastava]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16910068|Florentino Domínguez Ordoñez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16910076|Gilberto Ensástiga]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16912496|Philippe Lécrivain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16939853|Cláudio Petraglia]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940061|Dinaldo Medeiros Wanderley]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940336|Nelson Meurer]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:NELSON MEURER.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16940411|José Itamar de Freitas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940797|Sérgio Olímpio Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Major Olimpio no Senado 2 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16977833|Syed Muhammad Fazal Agha]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q16979865|Azmeera Chandulal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Chandulal Ajmeera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16979978|Neil D. Jones]]'' | | ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Neil D. Jones.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16999679|Rafel Tur i Costa]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q17032692|África Lorente Castillo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Africa Malaga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17034981|Trần Ngọc Châu]]'' | | [[ويٽنام]]<br/>''[[:d:Q180573|South Vietnam]]'' | | | [[فائل:Dân-biểu đơn-vị Kiến-Hòa Trần Ngọc Châu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17123751|Ismail Bhamjee]]'' | | [[بوٽسوانا]] | | | |- | ''[[:d:Q17126490|Tullio Abbate]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Tullio Abbate and Ayrton Senna.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17154848|Паращенко Владимир Михайлович]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Паращенко Владимир Михайлович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17198221|Dennis Johnson]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q17279336|Robert Martin Gumbura]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q17285375|Luigi Reitani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q17305968|Henry Graff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry F. Graff.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17322473|Iris Love]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q17370650|Jean-Pierre Jossua]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q17388929|Dinesh Chandra Yadav]]'' | | [[نيپال]] | | | |- | ''[[:d:Q17395359|Arianna W. Rosenbluth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arianna W Rosenbluth.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17410598|Imam Suroso]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR RI Komisi IX, Imam Suroso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17410704|Masud Yunus]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Mojokerto Mas'ud Yunus.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17411404|Soegiharto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:KIB Sugiharto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17453217|Vinicio Bernardini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Vinicio Bernardini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17486036|Henri Kichka]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Henri Kichka au Ciné-Club Educatif et Culturel le 11 mars 2010 à Mons (Crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17489803|Nipper Read]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q17505073|Amaranth Ehrenhalt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Étienne Hajdu et Amaranth Ehrenhalt photo Olivier DUMAY.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17505980|Muhammad Amin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wagub NTB Muhammad Amin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17622463|Miguel Ángel Furones]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Miguel angel furones.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17632923|William Izarra]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:William Izarra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17661487|Unnikrishnan Namboothiri]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Unnikrishnan Namboothiri.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17746498|Kanybek Isakov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | [[فائل:Kanybek Abduvasitovich Isakov. 14.05.2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17859863|Kalsoom Perveen]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q18037895|Chrístos Sikánis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q18043515|Evgeny Mikrin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18057030|Bennie G. Adkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Medal of Honor (15257829652).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18129450|Daniel Yuste]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q18162113|Vekuii Rukoro]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q18209595|Oyewusi Ibidapo Obe]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q25998965|Marius Dinulescu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q26251738|Shamsuzzaman Khan]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Shamsuzzaman Khan Dhaka 2019 (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q26256181|Sálvio Dino]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q26466079|Onkar Nath Srivastava]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q26677234|David Stypka]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q26856800|Muhammad Hamza]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q26923140|Emil J. Freireich Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q26924548|Rohit Sardana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q26971502|Jan Žižka]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q27022448|Adlin Mair-Clarke]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27044994|Hooshang Mirzaee]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q27062983|Muhammad Mohaiminul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q27063489|MA Hashem]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q27063631|B.J. Marsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27195991|Valeria Gagealov]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Valeria Gagealov 2014 Romania stamp.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27207944|Najma Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Najma Chowdhury speaking.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27514682|Samuel Wembé]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q27525876|Gyula Horvath]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q27589327|Pablo Cámbar]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | [[فائل:Pablo José Cámbar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27662830|Ann Katharine Mitchell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q27664982|Carlos Falcó, 5th Marquess of Griñón]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Carlos Falcó.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27690287|Ruth Lewis]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q27734548|Bill Bullard, Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27804545|Maqbul Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q27835309|Félix Mendonça]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:BA10200 div Felix Mendonça 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27862807|Walmir Oliveira da Costa]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q27950616|Munir Al-Aboushi]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]<br/>[[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q27975003|Alícia Guri i Canivell]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q28001421|Jerry Relph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Minnesota State Senator Jerry Relph.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28007795|Hella Brock]]'' | | [[جرمني]]<br/>''[[:d:Q16957|German Democratic Republic]]'' | | | |- | ''[[:d:Q28039797|Nicolaie-Sebastian-Valentin Radu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q28086077|Kebby Maphatsoe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q28121682|Arpik Hasratyan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Arpik Asratyan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28122480|Brian Arrowsmith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q28370205|Surendra Singh Jeena]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Jeena Bhaiya.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28370231|Gopal Singh Rawat]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Gopal Singh Rawat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28403467|Jaybee Sebastian]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q28420151|Buruji Kashamu]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Buruji Kashamu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28485065|Aptripel Tumimomor]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Aptripel Tumimomor.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28498255|David Brooks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Elmer Wayne Henley and David Owen Brook (by Jerry Click) – Bolivar Peninsula, August 10, 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28555913|José Carlos da Silva Júnior]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q28664898|Mikhail Plotkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q28708192|Llorenç Cassi i Morató]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q28716759|حمد الريح]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q28843094|Luís Macedo]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q28867793|Jacques Thobie]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q28911753|Branislav Blažić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q28962630|Gladys Beckwith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29078601|Nedal Abu Tabaq]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Nedal Abu Tabaq portret 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29079958|Bogusław Cygler]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q29358941|Vladimir Zuykov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q29370558|Ujwal Thapa]]'' | | [[نيپال]] | | | [[فائل:Ujwal Thapa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29452463|Pradeep Maharathy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Pradeep Maharathy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29462882|Alan Abel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Abel of The Philadelphia Orchestra (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29505408|Lew Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29525790|Marc Engels]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q29527515|Abdul Mahdi Hadi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q29568123|Tohami Khaled]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q29639760|Luis Arias Graziani]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q29640879|Surat Mathur]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q29727768|Francesco Perrone]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Francesco perrone Olimpiadi Roma 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29887876|Israel Zelitch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29944026|Richard Mendani]]'' | | [[پاپوا نيو گني]] | | | |- | ''[[:d:Q30081749|Hadi Khosroshahi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:هادي خسروشاهي.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30231744|Piotr Wowry]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q30320385|Walter Robb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q30404445|José Évrard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Saint-Laurent-Blangy - Congrès fondateur des Patriotes le 18 février 2018 (061).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30687590|Vijay Kumar Kashyap]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vijay Kashyap BJP Minister.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30687834|G. P. Venkidu]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:GPV Gobi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30728097|Yves Vander Cruysen]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q30729040|Jean-Marc Manducher]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q30789633|Huba Rozsnyai]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q30930334|Gil Vianna]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q30934103|Ibsen Henrique de Castro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q30935116|Herzem Gusmão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Herzem Gusmão em 23 de julho de 2019 (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q31199474|Baldo Podić]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q31201089|Subhadra Sen Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q31296778|Anvar Nahmadov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q31451910|Mukar Cholponbayev]]'' | | [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | |- | ''[[:d:Q31724199|Sadek Bachchu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q31724856|Mirza Mazharul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q31741007|Pearson Jordan]]'' | | [[بارباڊوس]] | | | |- | ''[[:d:Q32291770|Thomas H. Kunz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q32362040|Olga Domuladzhanova]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q33236658|Jean-Philippe Ruggieri]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q33239234|Fábio Hissa Vieira Hazin]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q34113948|Giovanni Pretorius]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q34970774|Olga Levko]]'' | | ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q35342309|Tawfiq al-Yasiri]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q36489247|Muhammad Jadam Mangrio]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q36514477|Brian J. Axsmith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q36657949|R.Y. Anderson]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q38002088|Cesare Leonardi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q38583129|N. Appaji Gowda]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q39058126|Anand Mohan Zutshi Gulzar Dehlvi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Gulzar dehlvi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q39070358|Habib ur Rahman]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q40038189|Naoteru Nabeshima]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q40232921|Hasna Begum]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Hasna Begum 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q40331041|Rajan Mishra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q41596279|Johan van Zyl]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Johan Van Zyl 1 (Toyota Motors Europe) at Toyota Press Conference IAA 2017 by Nicolas Völcker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65600672|Muslihan DS]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q65602099|Claude Schoettel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65602496|Patrick Simon]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Patrick Simon 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65602566|Fernande Singer]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65606835|Jean-Marie Zoellé]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-Marie Zoellé 18122010.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65925031|Karim Salman]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q65945406|Miguel Ángel Tábet]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Miguel Angel Tabet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66087270|Lakhdar Bouregaa]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:لخضر بورڤعة.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66124526|Ubong King]]'' | | | | | [[فائل:Ubong King in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66144602|István Bérczi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q66765131|Ramesh Tikaram]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q66777086|Ma. Bernardita Ramos]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q67100745|Myron J. Echenberg]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q67930607|Giovanni Gastel]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:2017 02 03 Pizzarotti Ferraris mostra le 100 facce della musica italiana Giovanni Gastel-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q68213462|Quarto Pianesi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q68696106|Samsuddin Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q68797025|Ada Bello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ada C. Bello-LSU-1961.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q69802933|Ziaur Rahman Khan]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q69908032|Charles Bukeko]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q70250846|Felix Malyarenko]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Felix Malyarenko (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q70278592|William B. Helmreich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q70554553|Amzad Hossain Sarker]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q70991299|Marcel Meys]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Marcel Meys1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q71965647|Vassilis Sevastis]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Sevastis long-jump.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q74477144|Meyer Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q74751689|René Sylvestre]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q75313948|Jocelyn Feilding]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q75388941|Princess Diana of Bourbon-Parma]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q75390661|Lord David Douglas-Hamilton]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75599416|Michael Conybeare Sender]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q75620301|Clotilda Douglas-Yakimchuk]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q75661811|Alexander Brunton Badenoch]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75866189|Sally Yolanda England]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75904125|Maria-Alice de Marsillac Plunkett]]'' | | [[برازيل]]<br/>[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q75936458|Melanie Forestier-Walker]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76044131|Raja Kollure]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q76079057|Andrew Moncreiff]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76120799|Morgan Rees-Williams, 3rd Baron Ogmore]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q76170613|Christopher Sanders]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76367719|Ostap Lozynsky]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q76429596|Kostas Kleftogiannis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q76433189|Farid Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76814385|AKM Amanul Islam Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76836042|Mockbul Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76945602|Theo Jubitana]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Theo Jubitana.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q76947388|Osvaldo Cochrane Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q77058159|Fernando Sandoval]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q77254925|Jean-Charles Nègre]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q77324578|Geoff Makhubo]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Geoff Makhubo, Mayor of Johannesburg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q77353829|Mohamed Melehi]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Mohamed Melehi, Le360 - May 4, 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q78575739|Bhekizizwe Peterson]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q78626233|Ana Magdalena]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q78933325|Charles Ehlinger]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q79275451|Ricardo Valderrama Fernández]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q79666066|Kiing Shooter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q80253264|Carlos Marincovich]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Marincovich 1970s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q80308776|Marc Daniëls]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Marc daniels-1720510798 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q80505957|Horacio Luis López]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q82504773|Mohammed Yaseen Mohammed]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q82925403|Pino Grimaldi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q83135813|Morris J. Viljoen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q83214686|San'yūtei Takasuke]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q83618559|Jean-Claude Menand]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q83630761|Francisco Daniel Rivera Sánchez]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q84138873|Caterina Emili]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q84174794|Lorna Irungu]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q84497471|Li Wenliang]]'' | | [[چين]] | | | [[فائل:LiWengliang.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q84596019|Michel Rosenblatt]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q84737258|Hong Ling]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q84975812|Yoshio Tateishi]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q85005219|Lin Zhengbin]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85098459|Mohammad-Reza Rahchamani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:MohammadReza RahChamani 1397-08-23.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85245727|Liang Wudong]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85332141|Liu Shouxiang]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85354114|Wang Xianliang]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85504174|Liu Zhiming]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85755827|Roy Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q85770058|Isaac Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q85853174|Liu Xiaoxian]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853305|Xu Defu]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853522|Xiao Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853556|Peng Yinhua]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85861427|Grzegorz Guziński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q85867731|Robert Znajomski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Robert Znajomski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85873158|José Gentil Rosa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q85877322|Simão Almeida]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q85881430|Liu Fan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85967536|Azizur Rahman]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q85969531|Habibullah Peiravi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q85991636|Ibnu Saleh]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Ibnu Saleh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85991691|Imran]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR Imran.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85994920|Tengku Zulkarnain]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Tengku Zulkarnain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q86206276|Xia Sisi]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q86206710|Huang Wenjun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q86426444|Sami Shousha]]'' | | [[مصر]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q86550970|Carlos Tapia García]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Carlos Tapia en LaMula.pe 2-38 screenshot.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q86709709|Mohammad Ali Ramazani Dastak]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87066622|Ahmad Songi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87072653|Gonzalo Cerezo Barredo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q87186121|Buchanan Sharp]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q56630743|Vincent Mhlanga]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q56641288|László Gróf]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q56651269|Waqar Ahmed Seth]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56678261|Bernie Juskiewicz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56678450|Dick Hinch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56743555|Martha Sánchez Néstor]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q56841045|Mongameli Bobani]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56862871|Brian Crowe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q57037216|Marcello Brunelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Brunelli Marcello.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57342370|Nikhil Nandy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs & Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57617645|Fernand Turcotte]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q57829968|Faith Alupo]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q57903860|Elmer Pato]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q57973856|Ambrose Mandvulo Dlamini]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | [[فائل:10.08 總統接見「史瓦帝尼王國總理戴安伯伉儷」 (48863175906).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57986405|Ndifor Afanwi Franklin]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q58004322|Ulfat Mustafin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q58175439|Ajay Kumar Tripathi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Justice Ajay Kumar Tripathi.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59226203|Cabo Almi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q59245275|Silvio Favero]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q59327278|Raj Mohan Vohra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raj Mohan Vohra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59387154|Dennis G. Peters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dennis G. Peters (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59594563|Shin So-gol]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | [[فائل:신소걸.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59822632|David Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:David Corrêa na Tradição 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60048453|Carlos Burga]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q60428775|Ron Wright]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ron Wright, official portrait, 116th Congress.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60578644|Khaled Al Amir]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q60676275|Anthony Mwamba]]'' | | [[زيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q60676348|István Turu]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q60682885|Nikolay Petrunin]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Петрунин Н.Ю.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60684463|Hussain Ahmed]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs & Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60734385|Jim Cross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q60734833|Danny Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q60735860|Jack Page]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q60829798|Rebeca Guber]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q60944987|Roger Maes]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q61029386|Gérard Gire]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q61080701|Abu Hena]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q61080791|Sheikh Md Abdullah]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:State Minister for Religious Affairs Alhaj Advocate Sheikh Md Abdullah delivers speech at Hajj management meeting 2019-05-16 (PID-0038640) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61101983|מנחם מנדל]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q61161331|Stephen Schwartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61221263|Jean Luc Rosat]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q61229497|SM Mohsin]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:S. M. Mohsin cropped Prime Minister Sheikh Hasina awards Ekushey Padak 2020 at Osmani Memorial Auditorium Dhaka 2020-02-20 (PID-0034165) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61283036|Azmi Mohamed Megahed]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:عزمي مجاهد.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61314646|Kartikeswar Patra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61355370|Godfrey Grima]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q61375379|Skariah Thomas]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Scariah Thomas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61481724|Luigi Roni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q61556012|Bikram Keshari Barma]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61625027|Mac Jack]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61670448|Leanid Dziejka]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Пасведчанне дэпутата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12 склікання на імя Леаніда Дзейкі.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61707992|Stephen C. de St. Jeor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61746483|Pierre Housieaux]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q61781035|Hans Grotz]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q61893591|Ravi Shankar Patnaik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61945598|Marc Pilcher]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q62072676|Adebayo Osinowo]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q62081852|José Daniel Guccione]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:José Guccione.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62126551|Roberto Rivas Reyes]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:Roberto Rivas 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62381879|Nick Mourouzis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q62570988|John Obiero Nyagarama]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q62691119|Mutko Tsvetkov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q62713325|Viktor Kelner]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q63004552|Wilberforce Kisamba Mugerwa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q63197527|Florence Ridley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q63198327|Dora Werzberg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q63342260|Miguel Ángel Giubergia]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Miguel Giubergia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q63381257|Pascal Monkam]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q63457716|Mohammed Oreibi Majid al Khalifa]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q63999140|Sangram Keshari Jena]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64019473|Ludwig Wiedenmann]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q64095652|Фелікс Уладзіміравіч Шкірманкоў]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q64097038|Jos De Man]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q64141250|Balli Durga Prasad Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64149281|Bernard Grégoire]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q64348965|Nitsa Tsitra]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q64399281|Zamuxolo Joseph Peter]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399294|Pumza Patricia Dyantyi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399328|Jacqueline Mofokeng]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399347|Dorah Dunana Dlamini]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399408|Tandi Gloria Mpambo-Sibhukwana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q64681381|Rayyān, Aḥmad ʻAlī Ṭāhā]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q64855254|Alexandros Isaris]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q64859158|Gouri Sankar Dutta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64860750|Anish Deb]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Anish Deb - Kolkata 2015-10-10 5402.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q64918366|Zdeněk Preclík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q64929872|Joseph Ferris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64949184|Aminul Islam Mintu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q65030790|Richard Laird]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q65038140|Svatopluk Kasalý]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Svatopluk Kasalý 28. 3. 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65166902|Joselito Falcão de Amorim]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Joselito Falcao de Amorim.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65174387|Flaviola]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q65199622|Saeid Tashakkori]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:تشکری.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65275379|Zaur Kantemirov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q65428531|Chavalit Soemprungsuk]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q65548621|Suresh Amonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q65561109|Satya Deo Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q65587383|Jacques Lajeanne]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65587693|François Lantz]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65590587|Alain Lescouet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Hazan Lescouet Quénard Pinon 743 (M Lescouet).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65592292|Gérard Marulier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89388448|Omar Quintana]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89388934|Rodrigo Pesántez Rodas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89392342|Carlo Colombara]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89412554|Florindo Corral]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q89416505|Ismail Mohamed Abdulwahab]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89417365|Montserrat Sabater Bacigalupi]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89444493|Yang Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89445395|Carlos González-Artigas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89452309|Jorge Orlando Semería]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89455052|Muhammad Sirajul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q89465759|Ito Curata]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Ito Curata in his Mansion (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89469646|Silvio Devoto]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89472100|Sa'ad Galadiman Patigi]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q89477474|Mel Boyaner]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89477590|Arlene Stringer-Cuevas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89499451|Anick Jesdanun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89499594|Shona Ferguson]]'' | | [[بوٽسوانا]]<br/>[[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Shona Ferguson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89499996|Cyril Boulanger]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89500010|Fernando Labra Hidalgo]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89501894|Ahmad Taheri]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89502052|Fuad Nahdi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89502662|Kalil Haché]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q89503586|Mary Roman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89514702|Feriha Öz]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q89520802|Giovanni Coppiano]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89526192|Wilhelm Burmann]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q89532539|Patrick Gibson]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Gibson Brothers - 2018082190008 2018-03-23 Radio Regenbogen Award 2018 - Sven - 1D X MK II - 0178 - AK8I9908.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89552274|Abhay Bhardwaj]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Abhay Bharadwaj.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89559728|Wilson Villa]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89562034|Jorge Chica]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89564475|Lee Fierro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89573517|Ahmad Tuyserkani]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89575597|Hervé de Buyer]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89579907|Seyed Mohsen Habibi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580542|Ali Khalafi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580736|Farzad Tazari]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580754|Jean-Jacques Gressier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89580995|Shahriar Sharifi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582186|Ezzat Khamoshi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582543|Seyed Abdullah Zavieh]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582558|Plato Sohrabi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582564|Reza Neghaban]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582569|Frida Wattenberg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89584157|Jean-Jacques Siegel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89584521|Terry Cutmore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89584637|Brian Lambert]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89588532|Henri Ecochard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Ecochard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89589522|Laurent Gruson]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89590162|Ron Rich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89592254|Israel Carrera]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q89599147|Jitendra Rathod]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89620524|Michael Yun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89637292|Dolors Sala Carrió]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89656990|Juan Martín Velasco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89666393|Ruben Burks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89669404|Vincent Lionti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89679283|Vicente Villagrá Blanco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89690342|Eli Velder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89697563|Anton Sebastianpillai]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89703537|Anita Fial]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89703948|Patrick Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89768813|Charlotte Figi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89795205|Marguerite Lescop]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89799501|Art Paleczny]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89819791|Joaquim Tosas i Mir]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89819849|Conrad Buchanan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89826765|Rebecca Mack]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89860442|Marcelino García Pérez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89888640|Christophe Pras]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89898390|Alex Layne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89912075|Eddy Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eddy Davis Lisbon 2006.JPEG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89918324|Abdul Mabud Chowdhury]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89918929|Manolo Navarro]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89919082|Laneeka Barksdale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89919363|Ricardo Castaneda]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q89919484|Roberto Román Valencia]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89924623|Liliane Marchais]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89932032|Sam McGhee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89933671|Lee Bossom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89934267|Ronnie A. Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89936212|Kiminobu Okada]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q89938688|Giorgio Valoti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89939488|Raimondo Balicco]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89952002|Leila Benitez-McCollum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q89957906|Ronald William Lewis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89986954|Sento Masià]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:SentoMasia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89998424|Ben Hirschmann]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90025534|TM Giasuddin Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q90025619|Ugo Rozzo]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90027431|Hannes Schopf]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q90030093|Edoardo Valli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90046004|L. Douglas James]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90060899|Santiago Llorente Fernández]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90078508|Gonzalo Dasilva]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90121082|Ho Kam Ming]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q90136425|Frank Gabrin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90143887|Burt Ballanfant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90153083|Abdurakhman Martazanov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q90162943|Richard Richardson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90250643|Hamid Manouchehri]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87205979|Dukha Bhagat]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q87219910|Valerio Moro]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87451176|Benon Magezi]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q87495680|Ikenwoli Godfrey Emiko]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:The Olu of Warri, Ogiame Ikenwoli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87511491|Lee Cha-su]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | |- | ''[[:d:Q87558710|Roberto Stella]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87652750|Nasser Shabani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Nasser Shabani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87697765|Wen Zengxian]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q87830378|Francesco Saverio Pavone]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87849018|Jiang Xueqing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q87967184|Aris Dijksman]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q87975501|Narjes Khanalizadeh]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87975990|Reza Mohammadi Langroudi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87976706|Esmail Yazdi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Esmaeil Yazdi 2017-09-04.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87999700|Hipólito Chaiña]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q88036515|Ashutosh Mohanta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q88094808|Antonio Michele Stanca]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88179804|Joan Cuadrench i Aragonès]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88181154|Aileen Baviera]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Aileen Baviera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88196412|António Vieira Monteiro]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q88206609|Jean Leber]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88209709|Larry Edgeworth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88223813|Admir Džubur]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q88326495|Jean-Jacques Razafindranazy]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[مڊگاسڪر]] | | | |- | ''[[:d:Q88332749|Sérgio Trindade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q88364089|José María Loizaga Viguri]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88373250|Sylvain Welling]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88373576|Jean-Marie Boegle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88376163|María José Rubio Fuentes]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88382284|Calogero Rizzuto]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88386281|Nashom Wooden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88387865|Hassan Milani]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88387896|Peter Myles]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88394294|Zororo Makamba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q88420752|Olivier Schneller]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88430796|Borja Domecq Solís]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88461558|Maroof Afzal]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q88465219|Dez-Ann Romain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q88465409|David Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88465891|Lee Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88471669|Qiu Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q88505446|Orlando Staton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Orlando Staton with the Fabulous Flemtones on February 28, 2020 at Tierney's Tavern in Montclair, New Jersey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88529356|Abraham Levy Bressler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88552871|Black N Mild]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88553411|Floyd Cardoz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Floyd Cardoz demonstrating Indian cuisine (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88564303|Lillo Venezia]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88592566|Jenny Polanco]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q88602759|Giuseppe Berardelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88605041|Steven Dick]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88660090|Mohamed Farah]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q88696349|Vasile Ouatu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q88719792|John F. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88720437|Kious Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88720923|Rose Marie Compaoré]]'' | | [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]] | | | |- | ''[[:d:Q88788580|Alan Finder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88799719|Usama Riaz]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q88862963|Ruben Melogno]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q88866458|Jésus Gayoso Rey]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88876722|Narciso Arranz Cerezo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88919704|Jörn Kubicki]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q88928087|Jacob Plange-Rhule]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q88946519|Romi Cohn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q88948586|Freddy Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88960423|Chato Galante]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Chato Galante Premios Goya 2019 - Mejor Película Documental (cropped) (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88961624|Daniel Davisse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Daniel Davisse, Journée mémoire Holocauste, Esch-sur-Alzette-103.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88963159|Angelo Rottoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88974861|Amged S. El-Hawrani]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88975447|Adil El Tayar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88978483|Maria Mercader]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88979371|Javier Docampo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89018986|Denise Millet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89034303|Manuel Adolfo Varas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89043679|Peregrine Broadbent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89044367|Lorena Borjas]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89047239|David Hodgkiss]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89058562|James T. Goodrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89090767|Viktar Dashkevich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Viktar daszkievicz 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89107781|Tomas Oneborg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q89108362|Ángel Sánchez Mendoza]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89118435|Rafael Gómez Nieto]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Inauguración del Jardín de los Combatientes de la Nueve en Madrid 14.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89126458|Pat Midgley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89127551|Antonio Nonato Lima Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q89190157|John Hartwall]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q89193385|José Antonio Martínez Bayo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Jose Antonio Martinez Bayo en Villel de Mesa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89250938|April Dunn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89251950|Bernardita Catalla]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Ambassador Bernardita Catalla (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89266944|Cemil Taşcıoğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q89271759|Bob Glanzer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89272139|Reggie Bagala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89277337|Miquel Àngel Vaquer]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89278617|José Luis González Novalín]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89284961|Jacques F. Acar]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques-F-Acar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89290024|Constantino Juri]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q89300558|William Wolf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89328137|Chang Kai]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89336547|Liu Li]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89336556|Mei Zhongming]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89337077|Zhu Heping]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89355538|Avram Goia]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q89358641|Bernard Epin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q90251510|Ali Behzad]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q90274240|Elio Armas Nahón]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90278503|Kapil Deo Kamat]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Kapil Deo Kamat during his term as Panchayati Raj minister (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90314365|Syed Haider]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90324980|Azar Ahrabi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90324982|Fayaz Ayache]]'' | | [[شام]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90324987|Habib Zaidi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90347409|Gustavo Orellana]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90404814|Eulàlia Amorós Solà]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90405588|Kishen Bholasing]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Kishen Bholasing 2015 - 3.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90409657|Lionel Longueville]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q90412083|Bas Mulder]]'' | | [[سورينام]]<br/>''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q90415987|Leilani Jordan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90416143|Zafar Sarfraz]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q90419272|Lila Fenwick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90419878|Baldiri Alavedra]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90424601|Victor Batista Falla]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q90433310|Valeria Viveros]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90435726|Maria Krier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90457604|J. Ronald Verrier]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q90463320|Jaime Ruiz Sacristán]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q90465882|Fevzi Aksoy]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q90478547|Alby Kass]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90479494|Ann Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90482625|Jason Hargrove]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90509901|Marylou Armer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90515325|Jacqueline Cruz]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90531405|Gerald O. Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90561312|Tom Moore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tom Moore (soldier) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90605392|Robby Browne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90642033|John Driscoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90683696|David Katzenstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90701193|Jorge Sebá]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q90723872|Jerzy Eligiusz Główczewski]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Witkacy - Jerzy Główczewski - 1931-12.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90732093|Clida Martinez Ellison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90792247|Gabriele Baldassini]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90812370|David Méresse]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q90849569|Glider Ushñahua]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q90852078|Gil Bailey]]'' | | [[جميڪا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gil Bailey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90855527|Richard Passman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90878164|Julio Andrade Malde]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90902581|Elio Peretto]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90909454|Ernesto Gutiérrez Vera]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90925826|Rajesh Jayaseelan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q90959889|Alexander Ivan Bedini Guthrie]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90961853|Margit Feldman]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90963525|Anjanette Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91017527|Gian Carlo Ceruti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q91023351|Brian R. Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91023739|Deon M. Crowell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91024228|James Norvell Flowers Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91024238|Annis Creese]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]] | | | |- | ''[[:d:Q91024446|Dave Roland]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91024806|Kenneth J. Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025303|Sterling Matthews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025490|Jerry Manley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025565|Gary Holmberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gary Holmberg - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91025695|John-Sebastian Laird-Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91027383|Marie-France Chabanel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91033075|Chad Capule]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91036102|Augusto Itúrburu]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q91073092|Louis Wilsenach]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91075109|Eastern Stewart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91077024|Terrance Burke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91077402|Noel Sinkiat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91079038|Maria Linda Villanueva Sun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91079360|George Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91079952|Keith Redding]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91079959|Susan Rokus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91080484|Sterling Maddox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sterling Ruffin Maddox, Jr. - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91083307|Krishan Arora]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91085228|Jane Murphy]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91087157|Gladys Mujajati]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91087664|Mary Agyeiwaa Agyapong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91088331|Gérard Willocq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91088373|Amrik Bamotra]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91088921|René Rosset]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91089299|Peter Tun]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089367|Maureen Ellington]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089388|Cheryl Williams]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089696|Josiane Zauma Ebonja Ekoli]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91090296|Melujean Ballesteros]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91090318|Yves Latour]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91090338|Sara Trollope]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91090369|Julie Omar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91102468|Gareth Roberts]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91106049|Edmond Adedeji]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91110677|ATM Alamgir]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q91115657|Louis Jeannin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91116120|Joseph Djivélékian]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91118642|Elsie Sazuze]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91120080|Alice Kit Tak Ong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91120760|Leilani Dayrit]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121189|Janice Graham]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121613|Syed Zishan Haider]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121930|Aimee O'Rourke]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91122088|Areema Nasreen]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91122861|Lynsay Coventry]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91146921|Ted Monette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:FEMA - 40478 - Ted Monette, FEMA's Director of the Office of Federal Coordinati.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91151546|John Percy Leon Lewis]]'' | | [[گيانا]] | | | |- | ''[[:d:Q91159963|Jerry Givens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91167491|Claude Lafortune]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Claude Lafortune - 04 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91231278|Hamza Pacheeri]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231280|Fayez Ayache]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231284|Eric Labeja-Acellam]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231288|Alfa Saadu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231290|Liz Glanister]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231294|Rahima Bibi Sidhanee]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q91231299|Barbara Sage]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231302|Linda Clarke]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231306|Liz Shale]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231311|Mandy Siddorn]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231314|Glen Corbin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231316|Thomas Harvey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231319|Andrew Treble]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231321|Michael Allieu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231325|Barbara Moore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231330|Donna Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231333|Abdul Gellaledin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q91231338|Donald Suelto]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231341|Stephen Pearson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231346|Linnette Cruz]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231351|Elvira Bucu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231354|Amor Padilla Gatinao]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231356|Andy Howe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231361|Ade Raymond]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231364|Leilani Medel]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231368|Pooja Sharma]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231371|Emily Rose Perugia]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231375|John Alagos]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231379|Jenelyn Carter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231384|Joan Grimshaw]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231386|Amanda Forde]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231391|Elbert Rico]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231394|Oscar King Jr.]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231398|Gilbert Barnedo]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231399|Charles Kwame Tanor]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q91231403|Kevin Smith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231406|Gladys Nyemba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91231408|Amarante Dias]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231411|Lourdes Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231414|Barry England]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231416|Ruben Muñoz Jr.]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231420|Brian Mfula]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231424|Simon Guest]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231426|Brian Darlington]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231430|Rajesh Kalraiya]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231432|Wilma Banaag]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231435|Nick Joseph]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231774|Jayne Harvey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91245547|Martin Loveday]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91250620|Guri Melleby]]'' | | [[ناروي]] | | | [[فائل:Guri Melleby - Skytterprinsesse (1967) (14495766559).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91252955|Manjeet Singh Riyat]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91262852|José Marroquín Yerovi]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q91290519|Mahen Ramloll]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91308531|Skylar Herbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91332046|André Charon]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91332579|Pierre Gilet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91333378|Jean Pouaha]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91333451|Ali Djemoui]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91334108|Sami Reda]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91336641|Gerallt Davies]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91381549|Saburō Matsushita]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q91383699|Philippe Lerche]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91384778|Kabkéo Souvanlasy]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91388450|Guy Pfister]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91389053|Serge Bokobza]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91428965|Benjamin Levin]]'' | | [[لٿوينيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91437271|Beryl Bernay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91449519|Rino Clerici]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q91461341|Alain Le Garrec]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91503406|Ella King Russell Torrey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91584337|Sudhir Sharma]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91595066|Keith MacVicar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91595238|Jean MacVicar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91621670|Belco Bah]]'' | | [[مالي]] | | | |- | ''[[:d:Q91655944|Shahin Shahablou]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q91665169|Joel Rogosin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91669146|Khalif Mumin Tohow]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q91670963|Jérôme Valette]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91672058|James Hakim]]'' | | [[زمبابوي]]<br/>[[ڏکڻ سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q91672124|Patrick Delalaing]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91672457|Mohammad Hassen Hossenbux]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91686786|Sékou Kourouma]]'' | | [[گني|گائينا]] | | | |- | ''[[:d:Q91693470|Donald Reed Herring]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91707058|Danny Delaney]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91717351|Éric Loupiac]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91719339|Ton van den Heuvel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q91756690|Fred the Godson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Fred the Godson, late 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91756983|Jean-Paul Michel]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91767492|Emeterio Gómez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q91769815|Shree Vishna Rasiah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q91776753|Tom Scully]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91783720|Annette Blier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91789659|Hannes Schedel]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q91824964|Anthony Tsai Brooks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91840218|Ceybil Jefferies]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91861707|Julian Perry Robinson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91892839|Melonie Mitchell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91893996|Angie Cunningham]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91911557|Mario César Romero]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91962972|Burton Rose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91964956|Carole Brookins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976803|Philip Kahn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976807|Bertha LaForest]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976809|Kenneth Saunders III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92022576|Mark Appelbaum]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q92037433|Ronald Newman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92041406|Marco DiFranco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92045123|Clifford Martin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92054378|Noureddine Zidouni]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q92059713|Gunnar Seijbold]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q92079066|Valentina Blackhorse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92104585|Joyce Pacubas-Le Blanc]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92106989|Thomas Wetzen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92110448|Kenneth Roseman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92152403|Princy Xavier]]'' | | [[اٽلي]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q92157950|Milan Stevanovich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q240592|Socialist Republic of Macedonia]]'' | | | |- | ''[[:d:Q92158826|Robert Francisco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92159374|Mohamed Ben Omar]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q92168119|Martine Crefcoeur]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Martine Crefcoeur 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92174131|Fernando Miteff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q92179738|Peter Gill]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92196478|Jonathan Coelho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92197171|Jack Lotz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jack Lotz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92199833|Sher Enriquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92202893|Nicholas Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92203480|Leslie Pieroni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92204901|Jeffrey Pendleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92205981|Katy Davis]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92205988|Emma Davis]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92206621|Zafar Rasheed Bhatti]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q92208184|Édith Arnoult-Brill]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Édith Arnoult-Brill-FIG 2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92212507|Celia Yap-Banago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q92215337|Zoe Mungin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92216910|Jacques Fribourg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92219835|Gonzalo Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92262595|Alicia Cruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92264934|Celia Lardizabal Marco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q92279689|Richard Charles Canazzi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92304326|Corliss Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92307070|Francisco Méndez]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92310023|Janissa Delacruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92359243|Claude Barouch]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92378558|Madhvi Aya]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92391135|Robert E. Proell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92394499|Joseph M. Assyd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92409837|Syahrul]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Syahrul Wali Kota.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92419043|Wilford Kepler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92419274|Mary Kepler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92455638|Andrea Circle Bear]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92464475|Edgar Heidorn]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q92472344|Conrad Buckley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92474565|Barbara Gaines]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92476562|Wayne Haskell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92480593|Cherie La Pelusa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92495796|Dieter Hofmann]]'' | | ''[[:d:Q16957|German Democratic Republic]]''<br/>[[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q92518002|Henry Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92539116|Daniel S. Paletko]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92541835|Luis Modesto Páez]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q92542838|Deborah Gatewood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92545047|Matthew Stehr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92548855|Antonio Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92594539|Louise Coles]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92606215|Juan Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92611638|Louise Endel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92620791|William Nguyen]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92624775|Pamela Orlando]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92635842|Jun Maeda]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92637621|Sławomir Sokół]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q92649435|Gulshan Ewing]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q92715252|T. Norman Van Cott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92732453|Daniel Demetrius Newell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92750722|Mark Barisonek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92751809|Francis Boccabella III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92766758|Victor Chung]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768859|Dian Phipps]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768870|Alberto Camacho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768893|Ketty Herawati Sultana]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q92771548|Joseph Feingold]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92774800|José Torres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92774810|Orlando Moncada]]'' | | [[پيرو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92776593|Idris Bey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92777833|Matteo De Cosmo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q92780896|Brittany Bruner-Ringo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92790696|Bill Gladstone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92791254|Sylvie Vincent]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q92798976|Miguel Marte]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q92800215|Alfonso Salazar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92800742|B. Narayan. Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q92801627|Paul Cary]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92805303|Randall French]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92826239|Samuel Hargress II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92843284|Yang Chongqi]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92849109|Ke Huibing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92861205|Don DiPetrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92864552|Don Osceola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92865607|Calvin Harrison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92867489|David Goulette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92878926|Madeline Kripke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93784704|Murat Dilmener]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q93838244|Vicente André Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93860270|Sue Gargett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93868410|Jesus Chediak]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93875993|Sandy Pratt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93876058|Johannes Beck]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q93881569|Abdelfattah Abdrabbo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q93898822|Unique Clay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93903544|Guadalupe Ramos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93929514|Noel Walsh]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q93939001|Hari Vasudevan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93943136|Michael Clegg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93943796|Joan Neudecker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93956977|Paul Vasquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Bear Vasquez by Gage Skidmore.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93957499|Rose Liberto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93962279|Celso Mendoza]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93967506|Gérard Cocrelle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q94016601|James Andres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94018988|Tiffany Mofield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94019590|Tom Omaña Luna Jr.]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94043719|Anna Mohr]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q94061081|Jack Berg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q94070745|Alan Ortiz]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q94073090|Charles Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94087538|Belly Mujinga]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q94096258|Dorothy Pearl Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94128948|Motoko Fujishiro Huthwaite]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Monuments Men Honored - Heroes protected art work in WWII-(2015) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94217572|Magomed Aliomarov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q94249876|Shōbushi Kanji]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Shokiri-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94311480|Denith Deason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94349561|Marion Goldetsky Klein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94353812|Maurice Dotson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94365464|Clayton Snare]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94412286|Óscar López Acosta]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q94434142|Edward Crogan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94440981|Munir Mangal]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Defense.gov News Photo 100707-F-7552L-006 - Commander of the International Security Assistance Force Gen. David H. Petraeus 3rd from left U.S. Army speaks with Afghan Minister of Security.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94477252|Marie Pino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94477711|Abdikani Mohamed Wa’ays]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q94511714|Richard Cramer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94523479|John Paul Eberhard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94524203|Marcus Pino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94528806|Hellyn Moore Pawula]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94530576|Genyte Dirse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94531325|Billy Farrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94547938|Mary Santiago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94550864|Nino Cassanello]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q94567016|Gloria Jameson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94572548|Alex Ruperto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94573130|Bobby McCoskey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94574829|Halil Karabulut]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q94575477|Paul Odighizuwa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94579153|Douglas Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Douglas Roberts - 1968.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94579402|Henry Camacho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94579891|Ruth Median]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94580968|Tendol Gyalzur]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q94583822|Hans Bär]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q94613962|Jim Pruett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94616677|Ernesto Guzman Lara]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94643983|unnamed medical worker]]'' | | [[مڊگاسڪر]] | | | |- | ''[[:d:Q94648405|Benjamin Smalls]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94657640|James Mahoney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94690321|Mojibur Rahman Talukder]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q94694236|Georgia Litwack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94699977|Tin Aye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94700336|Randy Narvaez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94700689|Joseph Santaguida]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94709855|Berisford Anthony Morse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94713622|Peggy Ndubisi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94799520|Donnell Kirchner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94864655|Joey Giambra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94924250|Frankline Ndifor]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q94941476|Patricia Forster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94944470|Esteban Yáñez Pazos]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q94945959|Hatsy Yasukochi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94966479|Lenora Garfinkel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94972710|Wilson Roosevelt Jerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wilson Roosevelt Jerman (crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94973282|William Crain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94981721|Vanessa Mackey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94987056|Mark Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94994278|Miquéias Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994310|João Kabeção]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994337|Lourdes Catão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Foto de Lourdes..png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94994347|Mário Chermont]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994352|Rafael Fragoso]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994691|Joshua Yasuo Suzuki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q94995489|Rommel Bernarte]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q94995575|Ralphy Campos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94997568|Rachel Verbaan]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q94997852|Hernán Alemán]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q94997878|Alberto Tejedor]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q94998033|Reber Zandi]]'' | | [[سويڊن]]<br/>[[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q95128547|Ken Nightingall]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95147136|Alyce Chenault Gullattee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95151336|Petr Šmaha]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Petr-Šmaha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95152882|Trevor Belle]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95153930|Keith Wade]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95155945|Jaromír Joo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95175836|Vladimír Řehořek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95176753|Jiřina Kumstátová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95190573|Carlos Arturo Garcia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95207707|Charlie Burrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95216366|Sorin Iftimi]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q95232940|Eugene J. Sayfie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95250542|Donna M. Morrissey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95345195|Emilio DiPalma]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95377523|Daniel Kopál]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95381440|Libuše Holečková]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95381819|Miroslav Jirounek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95390382|Sally Rowley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sally Rowley - freedom rider arrest 1961 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95391797|Lydia Baštecká]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95393540|Marie Mudrová]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95399285|Edith Irvine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95416463|Hussain Ahmad Kanjo]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95423359|Kamrun Nahar Putul]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q95434619|Wegene Debele]]'' | | [[ايٿوپيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95446434|Stephen P. A. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95491073|Fred Westbrook]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95502391|Santiago Baten-Oxlaj]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q95507915|Jose Ayala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95573131|Judith Bemis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95577004|Wang Bing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95577281|Feng Xiaolin]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95577358|Zhang Kangmei]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95578805|Douglas Linn Hickok]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95579452|Elizabeth Fulop]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q95613600|Salvatore Pica]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95629701|Pepe Tapia]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95638573|Jeffrey Ronald Henry Muzljakovich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95645973|James Leach Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95650616|Samuel Joseph Lococo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95660168|Paul McCurrie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95670840|Hugo Ryckeboer]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q95676290|Fakhruddin Syed]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95692819|David Ford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95694247|Yehudah Jacobs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95701122|Brahm Kanchibhotla]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Brahm Kanchibhotla.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95702276|Zubair Ahmed]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95727053|Barbara Ossenkopp]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q95737055|Mário Veríssimo]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q95747603|Flossie Lee Bournes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880217|Alan Michael Twofoot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880218|Ronald R. Erdman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880219|Charles Robert Keal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880220|Shirley Crute]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880221|Kenneth Richard Coombs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880222|Bobby Joseph Hebert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880229|Robert N. Winsor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880231|Andrew Kowalczyk]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880233|David F. Savitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880234|Thomas William Campbell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880239|Lawrence Littig]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880243|Antoinette Tosco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880244|Marvin L. Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marvin Thomas - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880245|Dalma Holloway Torres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880246|Ethel R. Fonti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880247|Michael Giangrande Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880248|Philip Braverman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880255|Ralph Plaisance]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880258|Pierina D. Borsoi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880259|Willard John Hoyt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880260|Timothy J. Liszewski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880265|Barbara J. Norris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880269|Donald Raymond Haws]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880270|Mattie F. Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880271|Ruth E. Shinn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880272|Robert Dugal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880274|Roberta Gulick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880283|Carol Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880284|Gomer Richards Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gomer Richards Jr. - high school graduation 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880285|Steven L. Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880286|Vincie Teresa DeRose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880292|Delia Regina DiTullio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95880295|Ken Caley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880296|Jean-Claude Henrion]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880297|Grace Lee Hargrave Cradeur]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880298|Ronnie Estes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880303|Mary Ellen Houle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880307|Patrick C. Parks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880308|Daniel S. Pincu]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880309|Norman Gulamerian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880310|Patricia L. Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880311|Angel Escamilla]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880317|Russell D. Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Russell Dale Green - 1945.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880325|Scott Douglas Woodard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880337|Russell Arnold Nielsen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880362|Helen Wall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880375|Richard Edward Rutledge]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Richard Rutledge - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880383|Daniel Blume]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880778|Richard J. Conway III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880779|Betty M. Bradshaw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880780|John C. West Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880781|Dorothy Alma Ennis D'Ostilio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880782|Karen Kay Bentley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Karen Kugler - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880783|Thomas Kevin Milo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880791|Donald Martin Puffer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880792|Danny Ray Bierman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880793|Paul Francis Siefert Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Seifert - 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880794|Richard M. Glidden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880800|Lela Reed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880803|Ruth Skapinok]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92891982|Ed Schilling]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92896391|Li Yangbo]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92901064|Allah Yar Ansari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q92920768|Boualem Benkhelouf]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92934641|Robert Suit]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92949314|David Beyl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92957910|Josephine Seier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92967426|Marie June Skender]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92968758|Annelda Holtkamp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92972473|Bernadette Kelter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92974044|Mary Francele Sherburne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92974147|Mary Regine Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92977116|David Berg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92985221|Irvin Herman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92987708|Dan Spano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93075844|Rien Smits]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93076125|Rina Smits]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93088160|Kyle Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93096025|Jim Kearnan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93115047|Venko Kanev]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q93120505|Cornelius Watkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93122022|Muhammad Ahmad Asha]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93129383|Adamu Suleiman]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93130940|Mary Hackett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93130944|Jessie Ancona]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93142529|Lamoyne King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93146061|Tadashi Tsufura]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93146187|Justa Barrios]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93160858|Sérgio Bueno de Camargo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93169354|Altamiro Moyses Zimerfogel]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93171213|Philip Foglia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93211513|Kareem Haji]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93222035|Daniel Thomas Carr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93233292|Beppe Del Colle]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q93242709|Nyla Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93244599|Willem Balke]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93245406|Cosimo Semeraro]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q93267085|Preston Olive]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93270562|Glenn Wefel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93270951|Beverly Wefel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93275468|Jesse Willard Hathorne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93278657|Joan Cunnane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93295914|Gary Washington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93296429|Rafael Cargill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93297721|Priscilla Carrow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93298301|Edward Becote]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93299047|Wayne Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93300107|Derik Braswell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93303617|Anita Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93309744|Mehmet Şah Demirhan]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q93338240|Eduardo Robles-Holguin]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q93340743|Leonard Auerbach]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93341845|Stephen Cino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345570|Rex Damon Begay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345895|Bradley James Ghilarducci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345899|Michael Fleming]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93351605|André Egri]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93377076|Suleiman Adamu]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93377516|Rory Price]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93380491|Clifford Childs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93394215|August Pauger]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93395406|Roman Stadelmann]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93421326|Jack Taylor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93427505|Pedro Tenorio Matanzo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Pedro Tenorio Matanzo 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93431342|Antonio Rodríguez de las Heras]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:RH en Zafra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93431362|Johnny Copeland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93436209|Fryni Arvaniti]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q93443209|Raquela Mesa-Acosta]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q93449034|Barry Webber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93453945|Conrad Razidlo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93473479|Carlos Ernesto Escobar Mejía]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q93488824|Gerald Glisson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93494556|Mohamed Hamud Omar]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q93498853|Gerald Slater]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93506856|Gerson Peres]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Federal Gerson Peres.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93512574|Maureen Ciolek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93512807|Aharon Walkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93514005|Jorge Ortiz-Garay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93521975|Anthony Szczygielski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93525826|Helen Molina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93530184|Eli Klausner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93584226|Jimmy Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93587125|Maria Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93593932|Wendy Bishop]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93598095|William Dean Brame]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93607966|Raymond Scholwinski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93614577|Yoshio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93615558|Nancy Bisschop]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q93630916|Kim Blanchar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93633102|Willie Levi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93636186|Raymond Mitchell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93641586|Eric Frazier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93643731|Antonia Leon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93683887|Tam Mai]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93698550|Abdelmajid Ben Aicha]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93705140|Jacques Reymond]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q93707459|Paul Alloun]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93768263|Sushil Kumar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93774007|Daniel Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93776347|Raymond Geraci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880804|Conrad Ifill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q95880805|Betty Sue Harber Carney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880807|Edward Ciocca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880808|Pilar Molina Reyes Rodriques]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880811|Corinne Rhodes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880817|Richard Kiddle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880818|Frank Miszkiewicz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880819|John Joseph Crowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880820|Roger Liddell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880827|Michael Wrotniak Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880829|John Poleon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880830|Joan M. Heaney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880831|Stephen J. Clinton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880833|Antoinette Marie Lutz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880834|Charles Jernigan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880843|Jean M. Winterbottom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880844|Juanita Sanchez-Valdez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880845|Robert Bruce Harrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880846|Paul Edward Herbst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880847|John Francis McClintock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880851|Robert C. Moen Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880862|Alice Glazer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880874|Jean Marie Hazelwood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880886|Alice Louise Trout]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alice Lukens - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880897|Norton A. Kent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880909|Paul Shelden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880920|Jeanne Stone Rusnak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880930|John Nakawatase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880940|Huguette Dorsey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880948|Harold Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880956|Carl Robert Bentley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880957|Bette Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bette Marie McTague - 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880958|Alan A. Potanka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880964|Robert P. Rust]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880969|Anthony J. Valdati Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880970|Hal Upjohn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880971|Samuel Kramer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881335|Thomas I. Atwood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881336|Vinton Timely Mason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881337|Dorthe J. Flick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881338|Arlene Chesley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881339|Roger Lehne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881340|George Freeman Winfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881345|Donald J. Horsfall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881349|Barbara Stack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881351|Thomas E. Anglin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881352|Rose Mary Infantino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881359|Vince Woodward]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881360|Elaine Cupka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881363|Doris Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881364|Harley E. Acker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881365|Veil David DeVillier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881368|Joyce Posson Winston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881373|Arnold Obey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881375|Ethel Hamburger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881376|Marjorie L. Goolsby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881377|Luiza Ogorodnik]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q95881385|Pio Mactal Vilar Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95881394|Richard C. Schug]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881405|Adelfo Ruiz Calvo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95881413|Stanley Moser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881425|Joseph J. Ingram Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881435|Morris Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881452|Carl J. Hebert Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Carl John Hebert - 1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881461|Larry Rathgeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881468|John McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881479|Douglas Hanby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881485|Teresa A. Olbrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881486|John F. Cannon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881487|William U. Roulette III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881488|Dawn M. Peryer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881489|Elaine Jeannette Beaulieu]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881497|Ronald Boccacio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881499|Peter Crisanti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881500|Ellen Elizabeth Fabry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881501|Clarence Robert Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Ellis - 1944.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881504|Celestino Padilla Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881510|Mary A. Cole]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881511|Earl Avers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881512|Cindy Lou Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881513|Julia Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881514|Frederick Anthony Palazzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881522|Yvonne S. Orlando]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881523|Marie Virginia Leto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881524|Evelyn Gertrude Brant-Graf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Evelyn Russell - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881525|Patricia A. Carrigan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881920|Audrey LeMaire Morvant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881921|Michael I. Sumergrad]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881922|Sean Christian Keville]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881923|Carol A. Castle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881926|Jean Munson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881932|Irene S. Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881933|Carmen Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881934|Helen Sutton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881935|Deloris C. Traver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881939|Richard L. Houle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881954|Thomas A. Adamavich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881962|Gaetano Lombardo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881970|Kenneth L. Jewel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881982|Gloria Zimmerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883136|Barry Kaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883137|Joraine Sieber Groat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883138|Douglas H. Diamond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Douglas H. Diamond - 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883139|Walter M. Eagles Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883143|James Ventrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883148|Melita Baker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883149|Jim J. Wolf Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883150|Frances M. Pilot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Frances Macho - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883151|Merlene Sue Hughes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883152|Helen Silvia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883156|James Lowell Miller Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883161|Joan Cecile Berngen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883162|Laura Yopp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883163|Carole Montalbano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883164|Wesley Richard Fahrbach II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883169|Craig Franken]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883173|Anthony V. Racka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883174|Stanley Marvin Grossman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883175|Francis A. Kennedy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Francis A. Kennedy - 1950s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883176|Raymond Paul Janssen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883185|Bob Barnum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883186|Katherine Ann Birkmaier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883187|Carol Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883188|John B. Lynch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883189|Richard Alexander Ross Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883193|John B. Ahrens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883196|Leon Martin Beels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883199|Tonna Lee Pratt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883200|Martha Eddy O'Brien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883202|Patricia Plante]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883206|Carl A. Philipp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883213|Crystal LaBelle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883222|Fred Walter Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883231|Frederick Brown Starr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883241|Dolores M. Madera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883253|Michael Angelo Church]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael A. Church - 1968.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883651|Frank McClellan Worthington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883659|James Ronald Conley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ron Conley - 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883660|Florence Ethel Buenzly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883661|Sandra McCauley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883662|Gertrude Clemmer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883663|Beverly J. Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883664|Ronald P. Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883665|Paul Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883673|Cheryl E. Petty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883674|Monica Maley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883675|Carla Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883676|Joan M. Cargill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883682|Robert M. Shaw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883685|Jeanne Madden Cibroski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883686|Elizabeth Harris Tirrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883687|Steven J. Huber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883688|Billie Jean Michael Habermehl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883689|Darla Eileen Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883698|James W. Landis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883699|Arthur Louis Thibault]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883700|Gary Tillery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883701|Michael James Reagan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883708|Tony Maldonado]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883710|Tracie L. Heverly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883711|Roxana Griswold Foreman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883712|Peggy Rakestraw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883713|Norman Leslie Jenkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883714|John Fusco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883721|Harry P. Misthos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883723|Allen Joseph Spinner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883724|Salomon S. Podgursky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883725|Ellen Marie Pauze]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883726|JoAnn Stokes-Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883735|Joseph Colasurdo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883744|Carol Sue Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883754|Irvin Alder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883769|Denise Camille Buczek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883780|Richard J. Rome]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883795|Eileen Marie Stanton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883807|Susan McPherson Gottsegen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883820|Londia Viola Mongold Deavers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883829|Deyrold Arteaga]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q95883834|Paul James Nagy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883835|Joseph T. Cappello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883836|Maria Tassiopoulos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95883837|Alberto Castro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95883838|Helen Boles Days]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883846|Carole Kaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883847|Richard Joseph Lenihan Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883848|Luther Coleman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884214|JoAnne Katherine Walther]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884215|Durlene Clontz Shuffler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884216|Jeanette Gilmour]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jeanette Gilmour - 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884217|John Joseph Christiana Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884218|Fritz Wilhelm Reisgies]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884226|Ronald Jacobus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ronald Jacobus - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884227|Bernard David Seckler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884228|Clifford J. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884229|Bette Allred Weatherly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884232|Robert Manley Argo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884238|Phil Langley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884239|Mary Frances Parsels Dennis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884241|Mary M. Desole]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mary Margaret Thomas - 1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884242|John F. Von Sternberg Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885535|Maria Gibbs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885536|James C. Whittemore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885546|Anna Marie Lopiccolo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885547|Allen Francis Tinkham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885549|Charles Walter Calhoun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885550|Guy A. LaVignera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885551|Kenneth K. Skoog]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885560|James E. Mann Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885561|Paul Ronald Joseph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885563|Louis B. Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885564|Arthur Rogers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885566|Randy Wichlacz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885575|Frankie L. Morris Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885576|José Díaz-Ayala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885577|Paul A. Hamel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885579|Cornelius Lawyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885581|Dorothy Murphy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885582|Norman Walker Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885590|Florence Cahill Flaherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885592|Barbara Yazbeck Vethacke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885594|Nikima Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885595|Kerry Lehman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885597|Mary Minervini]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885605|Frances A. Orsini]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885606|Mae T. Roser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885609|Regina D. Cullen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885611|Elizabeth Tevenan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885612|Dolores Marie DeLaurentis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dolores Marie DeLaurentis - 1949.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885615|Jana Prince]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885622|Malcolm C. Shaw Jr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885624|Sheena Renee Comfort Miles]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885625|Martha Leroy Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885626|James David Gewirtzman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:James David Gewirtzman - 1966.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885628|Regina Dix-Parsons]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886139|Henry N. Dubois]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886140|Robert H. Westphal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886141|Audrey L. Ercha]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886142|Edward L. Ghidotti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edward Ghidotti - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886150|Edith Gallo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886151|Ron Frangipane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886152|Ferdi German]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886153|Richard M. Cieslak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886155|Mildred W. Blough]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886163|Randy G. Addison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886164|Rosalie J. Downes Emrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886165|John Bradford Hubert II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886167|Robert R. Stout]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886174|Eva Charlotte Julewitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886175|Dale E. Thurman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886176|Horace Saunders]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886178|Mary T. King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886179|Joseph Angeline]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886180|Muriel E. Lundgren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886187|Barbara Ann Loreck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886189|Kathleen Domenick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886190|Muriel M. Going]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886191|Charles Dow Long]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886192|Dorothy V. Indeck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886200|Ina Macko]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ina Place - 1941.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886201|Julia Maye Alexander]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886202|Virginia Alice Rauth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886204|Cynthia Jean Falle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886205|Johnnie D. Veasley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886206|William Jonathan Glenney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886213|Mary E. Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886215|Calvin Richardson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886216|Arthur Winthrop Barstow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886217|Raymond Kenny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886223|Susan Grey Hopp Crofoot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886226|Robert F. Brady Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886227|Antoinette Meyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886229|Barbara Helen Richardson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886230|Michael Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886232|Luis Juarez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95886240|Jeffrey Stanley Lin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886241|Stanley L. Morse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886242|John A. Bailargeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886243|Steven P. St. Laurent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886244|Lawrence W. Stedl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Larry Stedl - 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886252|John Timothy Barr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886261|Patrick Conran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886273|Leroy Perryman Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886282|Jonathan Adewumi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886297|Elizabeth Batista]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886713|Peter S. Miguel Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886714|Betty Jo Barney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886716|Nelson Perdomo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q95886717|Randolph Warren Whipple]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886718|Jane Krumrine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886724|Bennie Webb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886727|Dean Leroy Drake]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886728|William E. Jackman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886729|John Schoffstall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886730|Hilda R. Nagel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886737|Manda Klancir]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886739|Margueritte Martha McCain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886740|Edie Morello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edith Elizabeth Spanish - 1941.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886743|Lillian Kimura]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886744|Thomas A. Real]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886745|LaKisha Willis White]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884244|Thomas Tarbell Russell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884246|Myrtha Celifie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q95884254|Norma Hoza]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Norma Lenore Bratschi - 1937.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884256|Nita Pippins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884259|Gloria Allen Moskowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884261|Edward J. Bridgeford Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884268|Billy Ostland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884283|Rodrick Samuels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884292|Rita Paas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884301|Israel Sauz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884313|Paul R. McQuade]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884322|Robert L. Crahen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884332|Daniel James Parr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884351|Robert Grant Conner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884362|Merrick Dowson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95884373|Verla L. Courey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884380|Patricia Gibbons]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884382|Thomas Allen Catron]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884384|Isaias Mendoza]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884385|Charles Donald Neal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884387|Wanda Bailey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884392|John Herman Clomax]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884400|Emmanuel Demetri]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884402|Bruce P. Biesenbach Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bruce P. Biesenbach, Sr.-(1945 - 2020).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884404|Artemis Nazarian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q95884407|Bill Mantell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95884416|Merle C. Dry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884418|Harold L. Hayes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884420|Rosemarie Theresa Torrance]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884422|Rachel Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884423|Carol Carey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884426|Vincent G. Frainee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884432|Lucille Marie Resto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lucille Marie Stavola - 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884433|Mercedes Santiago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884434|Gerald Cassidy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884435|Lula Fitzpatrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884796|John Joseph Reed Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884797|Edgar Orlando De La Roca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884799|Jimmy Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884805|James O'Brien Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884807|Mari Jo Davitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884808|Nancy Reid]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884809|Elaine Menchel Marcus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Elaine Cheryl Menchel - 1962.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884810|Sean Boynes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884811|Theodore Gaffney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884824|Sharyn Lynn Vogel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884835|Sidney Siegel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884848|Larry Sylvester Hutchinson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884861|Deane K. Felter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884880|Joan M. Hackney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884888|Landon Spradlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884897|Rocco Patrick Ursino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95884910|Nola Kathleen LaBudde]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884918|Ellen Spencer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884919|Paul Nathan Fontenot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884920|Charles Goodstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charles Goodstein - 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884921|Roger Mckinney-Wagner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884925|Henry Burk Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry B. Sullivan - 1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884930|Duane G. Vock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884931|Robert M. Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884932|Dorothy Cembrano Jay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884933|Arlene Muriel MacIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884940|Louvenia Henderson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884943|Chester Dwulet]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884944|Jorge F. Casals]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884945|Mary Gilbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884946|Alan F. Krupp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884950|Michael A. Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884955|Robert Woodward]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884956|Mary Therese Loughery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884957|Peter Sakas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884958|Elsie Rossitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884959|Shirley S. D'Stefan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884967|Jeanne Hammond Byrnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884968|Melvin Pumphrey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884969|Anna M. Gayton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884970|Owen Moreland Parks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884971|Roy Northway Stephens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95884976|Jeanette Marie Baldwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884980|John Pearson Brucher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Brucher - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884981|Michael Lee Jordan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884982|Timothy E. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Timothy E. Murray - high school graduation 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884983|Joseph J. Deren Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884987|Loida Cruz Arroyo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885433|Charles Miles]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885444|Cynthia Whiting]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885454|Arlene M. Horowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arlene M. Fratkin - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885462|John Larry Sartain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885472|James Kevin Malloy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885483|Clara Louise Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885491|Patricia H. Thatcher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885500|Peter J. Brancazio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885510|Bobby Lee Barber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885518|Joan A. Lenhart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885519|Ruth Hunter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885521|Estelle Kestenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Estelle B. Greenwald.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885528|Judith Lee Arkerson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885530|Tommie Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885532|Irene Ann Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885533|Kenneth A. Rago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887961|Nancy Ferguson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887962|Lucius Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887963|Glenn Daniel Bellitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887970|Judith Plotkin-Goldberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887972|Coby Adolph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887973|Don Whan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887974|Albert K. Webster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Albert K. Webster, Manager of Far East Tour of Harvard Glee Club (13563366944) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95887975|Kevin J. Masterson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887983|Ronald Willenkamp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887985|Lloyd Paul Leftwich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887986|Ann Kolb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887987|Helen Kafkis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95887988|Julie Butler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887990|Antonio Nieves]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887996|Ann Youngerman Smoler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887998|Thomas J. Waters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887999|Kyra Michelle Swartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888000|Rhoda Hatch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888001|Eugene Lamar Limbrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888009|June Beverly Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888010|Kamal Ahmed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q95888011|Raymond Copeland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888012|Lester Eber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888013|Leo Sreebny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888015|Robert Barghaan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888022|Howard Alexander Nelson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Howard Nelson - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95888023|Allan Joseph Dickson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888024|Timothy Branscomb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888025|Reuben Gutoff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888026|Gerard Rosenberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888034|Marty Derer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888463|Harold Reisner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888464|Kevin John Cahill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888465|Mario Araujo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888466|James V. Walsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888474|William D. Greeke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888475|Beatrice Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888476|Jack Butler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888477|Hailey Herrera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888478|Joseph F. Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888486|Perry Buchalter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888487|Faralyn Havir]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888488|Marlon Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888489|Joseph W. Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888490|Peter Kafkis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95888491|Tommie Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888499|Myra Helen Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888501|Conrad Duncker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888502|Chianti Jackson Harpool]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888503|Ilona Murai Kerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888511|Stuart Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888512|George J. Foerst Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888513|Mauricio Valdivia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95888514|Claudia Obermiller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888515|Myles Coker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888523|Marcus Edward Cooper Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888524|Rosemarie Amerosi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888525|Marie Scanlan Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888526|Parker Knoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888527|Rosemarie Franzese]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888528|Arlola Rawls]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888536|Adam Kovacs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q95888537|Peter M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888538|Irene Gasior]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888539|Margaret Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888540|Doris Mae Burkhart Kale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888548|Ben Doherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888549|Josephine Posnanski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888550|John Watson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888551|Maria Garcia-Rodelo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888552|Harold Davis Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888553|Timothy Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888561|Sherrell Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888562|Larry Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888563|Billy Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888564|Edmon C. Carmichael]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888565|Tom Ferguson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888573|Gwendolyn A. Carmichael]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888574|Shidao Wang]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888575|Levie Barkley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889010|Saul Moreno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95889011|Philemon Najieb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889012|Jerome Michael Zottolo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889014|Benjamin DiGiovanni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889021|Nancy M. Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889022|Onielo De Luzio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889023|Lawrence Nokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889024|James Merle Weaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889025|Cathryn Wood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889033|Moses Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889034|Paul J. Foley Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889035|Joseph J. Angi Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889036|Ruthie Jacqueline Stephens Turner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889037|Gerry Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gerry Norris - 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889043|Emma Seifrit Weigley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Emma Seifrit - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889046|Yuet Ming Wong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1054923|British Hong Kong]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95889047|Josephine Tapiru]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95889048|Norma Jean Knight]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889049|Patricia McGowan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889055|David Toren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95889058|Joseph M. Kissane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889059|Boro Lalich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q95889060|Richard Emmett Powers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889062|Ron Waxman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889069|Frederick Koerner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889071|Herb Baum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889072|Peter Laker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95889073|Suzanne Raynal Gijsbers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q95889074|Willie Gene Whitaker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889081|William F. Latimer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889085|Peter P. DeLuise]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889086|Retha Elizabeth Contri Sharp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889087|Robert Adam Burns]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889097|Alma M. Carney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889098|Mark Schroeder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889099|Lucille Dolores Romer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889100|Gerald Ringdahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889106|Ed Smrekar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889117|William Harrison Goldman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889127|Anibal Francisco de Brito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪيپ ورڊي]] | | | |- | ''[[:d:Q95889138|Clyde Addison Reichelderfer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889152|Betty Jean Ringle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889166|Oluwayemisi Ogunnubi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889178|Helen Demetoglous]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889186|Calvin Tompkins Lucy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889195|Margaret Skaliotis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889560|Latasha Andrews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889561|Rona Iris Gertz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889562|Patricia Rowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889563|Terry G. Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889564|Luis A. Frias]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889565|Edith Richemond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889570|Raphael Kaminer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889574|Eve Rudin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889575|Louise N. Walsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889576|Britta Lou Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889581|Robert C. Samuels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889585|Lillian Press]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889586|Kenneth James Godwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kenneth James Godwin - 1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889587|Linda Joy Nassif]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889588|Emmy Falta]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889593|Wayne L. Wolford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889598|Leslie Kalmus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889602|Daniel James Callahan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:James Callahan - 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889607|Alexander Webster Cruden Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889613|Ann Bonville Trombly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889617|Asela E. Gejo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889627|Georgianna Glose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889638|Ijeoma Afuke]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889653|Jerome Berrien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889663|Floyd Bluntson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889676|Dorothy May Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889688|Nicholas Modugno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889697|Thomas Cotton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889705|David Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889706|Myra Janet Headley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889707|Mary Elizabeth Parr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mary Elizabeth Gribbin - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889708|Marjorie P. Tabechian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889716|Robert William Dietz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889717|Arthur Charles Lindholm]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889718|Frank M. Goewey Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889719|Harrison Solliday]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889720|Michael Armstrong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889722|Mary Doyle Hovanec]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889729|Rosa Luna]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889730|Geraldine Marie McGovern]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889731|Gerald Alton Cook]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jerry Cook - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889733|Wilma Ruth Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889741|Thomas F. McDermott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889743|Wayne Drye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889744|Hildur T. Stanton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889745|Jaimala Singh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q95889746|Richard Lynn Heggen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889747|Terri Lynn Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889754|Alexander Leon Lloyd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890143|Lloyd Cornelius Porter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890147|Wilman Sánchez Cabrera]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890156|Alexandra Louise Polansky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890167|Dale A. Boston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890176|Claude Reno Doucette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890187|Janice L. McNelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Janice L. Nelson 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95890196|Nelson Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890206|P. Michael Baillargeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890214|Margaret MacVeagh Schweers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890245|Raymond Gayle Burgett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Raymond Burkett - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95890252|Michael J. Mchugh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890253|Mary Ann Bregar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890254|Marilyn Luella Tayse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890255|Roland Henry Lacasse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890256|Marguerite Peyser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890257|Thomas A. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890264|Genowefa Kochanek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95890267|Joel I. Sneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890269|Cornelia Ann Hunt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890270|William Hrabnicky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96024601|Hu Weifeng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q96041028|Wajid Ali Khan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96042027|Miss Biá]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96051461|Dominique Boutet]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96056565|Celine Fariala Mangaza]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q95886751|John P. Derrico]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886754|Lucy Yanushefski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886755|Angeline Michalopulos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886756|Jonathan Crachat Carreira Ferreira]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886758|Patricia Yanni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886765|Elizabeth N. Updegrave]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886766|Clark Osojnicki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886767|Linda Benedict]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886769|Rosemary Hoell Rushka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886770|Paul Warech]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886771|Judy Therrian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886781|Jermaine Ferro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886783|Dennis Alan Bradt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886786|Marcia Rushford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886788|Andrea Ruth Ludgin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886791|Susan C. Menoche]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886801|Shirley Eileen Zimmerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886813|Charles Constantino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886822|Eric F. Anderson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eric Anderson - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886831|Quentin Cormell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886852|Sandra Piotrowski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886861|Betty Eleanor Fennelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bette Nelson - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886874|Ida Esposito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886883|Kerri Ann Kennedy-Tompkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886891|Scott Melter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886892|Barbara Mae Barham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886893|Michael Albert Shubak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886894|Davis Begaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886895|Suchendra Singh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فجي]] | | | |- | ''[[:d:Q95886904|Edna Saikkonen Alve]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886905|Stanley M. Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886906|Catherine Drouin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886907|William G. Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886908|Justin Liuba]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887280|Ross L. Saddlemire]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887281|Grace Nutland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887282|Timothy H. Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887287|John Pope]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887291|Robert J. LeBlanc]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887292|Rosemary Ann Hughes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887293|Ralph R. Loranger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887294|Wee Chu Wong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887295|Albert H. Irwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887303|Laurie Appell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887305|Viraf Darukhanawalla]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95887306|Jeannette M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887307|David E. Carman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887308|Ina Shaw Mirviss]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887314|Margaret Busha]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887321|Jerry Alford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887332|Marion Lucille Kujda]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887363|Kimarlee Nguyen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887373|Ronaldo Ferrari]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q95887384|Sawarrelita Redmond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887394|Loretta Mendoza Dionisio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887405|Patricia Frieson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887417|Michael Mika]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887418|Alan Lund]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887419|John Cofrancesco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887420|Carl Redd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887421|Alvin Elton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887428|Kevin Charles Patz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887431|Theresa Elloie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887432|Joseph Graham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887434|Robert Earl Schaefer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887437|Gerald Anthony Morales]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887443|Frederick Carl Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887445|Christine McLaurin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887446|Mary Virginia McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887447|Andreas Koutsoudakis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95887455|James Quigley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887456|Sherman Pittman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887457|Harvey Bayard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887459|Alice Chavdarian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887460|Bassey Offiong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887462|Jéssica Beatriz Cortez]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q95887469|Cedric Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887470|Freda Ocran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887471|Julian Anguiano-Maya]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887472|Minette Goff Cooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887473|Joseph Micajah Thomas II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887837|Herman Boehm]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887838|Phillip Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887846|Robert M. Weintraub]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887854|Joseph Yaggi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887862|David Reissig]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887872|Angelo Piro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887883|Sandra Lee deBlecourt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887892|Jose Vazquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887899|Clair Dunlap]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887926|Sandra Santos-Vizcaino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95887935|Roger Eckart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887945|Daniel Spector]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887947|Antonio Checo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887948|Albert Petrocelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887949|Florencio Almazo Morán]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887950|Jennifer Robin Arnold]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887951|Jesus Roman Melendez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887955|Audrey Malone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887960|Azade Kılıç]]'' | | [[ترڪي]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96067499|Rafael Leonardo Black]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96067751|Turhan Kaya]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q96072211|Fabiana Anastácio]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96096540|Charles Hertel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q96098113|Paul Kuentzmann]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q96099070|Luis Tapiru II]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q96102105|Marcos Montero]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q96102692|Ismail Gamadiid]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96130472|Malcolm Kela Smith]]'' | | [[پاپوا نيو گني]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[آسٽريليا]] | | | [[فائل:Malcolm Smith-Kela (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96133142|Tom Mulholland]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96169315|Afwerki Abraha]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96172631|Ashok Gasti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96175697|Laura Bernal]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q96180005|Mary J. Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96186936|Luis Repetto Málaga]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Los museos son espacios culturales que reafirman nuestra identidad.mp4 snapshot 05.16 (2020.08.04 11.49.56).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96200463|Adriano Silva]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96209239|Christian Bousquet]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96215909|Eva Konrad Hawkins]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96241334|Juan Sanabria]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96252244|Ali Hadi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q96274278|Aslam Baba]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96312941|Nasir Ajanah]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q96323819|Abdul Ghafar Atan]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q96324008|David Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96357188|Aurelio Desdentado Bonete]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96370232|Nur Omar Mohamed]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96391530|Mahmoud Hammoud]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:2020-21 Chabab Ghazieh vs Shabab Sahel 02 (Mahmoud Hammoud).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96405149|Marie A. Turzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405150|Nola Schwartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405152|Marilyn Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405153|Abraham Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405154|Richard Erlichman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405155|Florencio Cruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405156|Barbara Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96436881|Robert Washington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459616|Ross Mordecai]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459620|Edward Magliocco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459622|Ying Kao Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q96459624|Larry Singer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459628|Lou Pompilio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459630|Michael McIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459633|John Charles Diaz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96461719|Leonidas Pelekanakis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q96463203|John Treen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96463631|José Ramón Ónega]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96464297|Cathy Apothaker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464298|Rosemary Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464300|Kathleen Duffy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464301|Sylvia Millrood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464302|Rosemary W. Tucker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464303|Lysa Dawn Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464304|Ruth Rosenstock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464305|Irene Loretta Cassady]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464306|Patti Kelly-Peightal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464307|Mildred McLean-Terrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464308|Paddy McNichol]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464309|Karen Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464310|Ramona Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464311|Peggy Crane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464312|Sarah Nader]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464313|Rochelle King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464314|Walter Bohn Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464315|Vito A. Cosmo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464316|John F. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464318|Avraham MacConnell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464319|Craig TenBroeck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464320|Luka A. Marano Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464322|Helen B. Days]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464323|Ronald Jamison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464324|William Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464325|Kevin Bundy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464326|Robert Doubet]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:R. Doubet —1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96464327|Francis Dufner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464328|Joseph W. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464329|Barry Gelman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464330|Hal Stein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464331|L. Theodore Lawrence Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464332|Joseph Zingaro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464334|Charles Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464335|Richard Coppola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464337|Bob Griffith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464338|Bernice Teller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464339|Michael R. Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464340|Jasper Daniels Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464341|Dennis Small Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464342|Joe Perrott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464343|George Schneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464344|Edward Horowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464345|Joe Tunney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464346|Mary Schneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464430|June McIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464431|Lena Sims]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464432|Eric M. Gore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464433|Brian Holcomb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464435|Richard Aronson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464436|Mike Forrest]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464437|Theodore Nixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464510|Eileen Atkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96470807|Lynika Strozier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lynika Strozier 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96473280|Mary Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345252|Morris Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345330|Roselind Barsevick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345333|Larry Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345334|William Hollaar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345336|Debbie Decker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345340|Marvin Mazzucchelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345341|Albert Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345343|Feliks Ogorodnik]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q97345345|Kathleen Takash]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345347|Jim Schwark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345348|Safa Suleyman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345350|Elizabeth Cota]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345351|James Gettings]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345353|Bernadine Summers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345354|Ronald Landsman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345355|James Bragiel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345356|Martha Singleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345357|Elizabeth Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345358|Moses Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345359|John Mazzucchelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345361|Joseph Carnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345367|Elwyte Gardner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345369|Tommie Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345371|Brenda Bolden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345372|Philman Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345373|Nancy Halbauer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345574|Mary Duggan Philbin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345575|William Griffin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345576|Roger Griggs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345577|Asberry Stoudemire]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97372585|Hanna Palska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q97388797|Mohamed Mounir]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q97400267|Domingos Mãhörõ]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97440861|Irene Lalji]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Irene Lalji (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97466640|Яўген Уладзіміравіч Мядзько]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q97467461|Manoel da Lenha]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97495832|Angela von Nowakonski]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97500756|Norberto Padilla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q97578686|César Salinas]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97579656|Jorge Villavicencio]]'' | | [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | [[فائل:Ex ministro Villavicencio (Nómada) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97590799|Bahrum Daido]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bahrum Daido (2018) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97670845|Lloyd Cafe Cadena]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:GUILTY or NOT GUILTY! FT. LLOYD CADENA 5s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97671575|Patrick Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97704644|Homayoun Reza Atardi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97704692|James Rudd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97750531|Steve dePyssler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97774567|Pamela Rush]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97824637|Salko Bukvarević]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q97930996|Katherine B. Hoffman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97940401|Kōichi Yokono]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q98036542|O'ktam Barnoyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ازبڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q98041231|Bill Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98065588|Alieu Mboge]]'' | | [[گيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q98065792|Mohammad Barkatullah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98072664|Satyanarayan Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Satyanarayn Singh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98083027|Masaru Ezaki]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q98092502|Carlos Rosas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98106246|Manabendra Bandyopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98108040|Arun Guhathakurta]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98108920|Shyamal Chakraborty]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98145736|German (Chesnokov)]]'' | | [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ جمهوريه]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q98149217|Mohamed Adib Slaoui]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q98240163|M. I. Sambou-Gassama]]'' | | [[گيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q98247997|Pierre Boubarne]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q98382520|Tjandermatie Soekhai]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98449532|Bernaldina José Pedro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q98457692|Jamyang Choegyal Kasho]]'' | | | | | [[فائل:Jamyang Choegyal Kasho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98459576|Konstantin Markov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Legendite 2016 06.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98514406|Raúl Rubio Burgos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98514941|Theodore Corcoran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98518138|Lungile Pepeta]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98527416|Jorge Flores Ochoa]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:JAFO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98527646|Umesh Dastane]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98543285|Tariq Shafi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q98545382|Kesar Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98561146|Ahmed Badouj]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Ahmed Badouj - Argan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98596471|Nina Popova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98600373|John Cooke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98637362|Vergillio Rebin]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Vergillio Rebin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98690717|Paddy Garritty]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q98714288|Evelyn Nicol]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98761510|Harry Seager]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q98844761|Cecilia Romo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q98889006|Ramón Silva Bahamondes]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q98908359|Ahmed Al-Qadri]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q98914210|Vimala Sharma]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vimala Sharma.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98918949|Johny Bakshi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98924391|Kris Heggenhougen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98924502|William Neikirk]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:WILLIAM R. NEIKIRK.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98931500|Raosaheb Antapurkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98971880|Karim Kamalov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98994281|KS Firoz]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q99052066|Luisa Revilla]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Luisa Revilla (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99198811|Yousef Abu-Safieh]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q99244285|Kendal Royo]]'' | | [[پاناما]] | | | |- | ''[[:d:Q99300113|Rubén Corimayo]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q99306278|Juan Carlos Alcoba]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:JUAN CARLOS ALCOBA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99316693|Valery Semanzo]]'' | | ''[[:d:Q133356|Ukrainian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q99409157|Miguel Acundo González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q99421575|Eddie Mosley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:EddieMosley.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96575383|Clarence Mini]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96587386|Mary Tiffen]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q96606866|Jampel Lodoy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96624229|Sergio Jacobo Gutiérrez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q96624928|Pablo Puente Aparicio]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96656030|Manaf Taleb]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q96678709|Marconi Alencar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96695037|Md. Shahjahan Ali Talukder]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q96710071|Haidari Wujodi]]'' | | | | | [[فائل:حیدری وجودی.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96756329|Anthony Obiagboso Enukeme]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96758970|Mohamed El Milahi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q96774796|Syed Aal E Imran]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q96789500|Eurídice Moreira]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96979351|Yupadee Kobkulboonsiri]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q96987607|Soepriyatno]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR Soepriyatno.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96987964|Bambang Suryadi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bambang Suryadi, Member of the People's Representative Council.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96988315|Jimmy Demianus Ijie]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jimmy Demianus Ijie.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96988673|Gatot Sudjito]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Gatot Sudjito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96989495|Ali Taher]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Ali Taher.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96989513|John Siffy Mirin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:John Siffy Mirin Family (cropped face).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97011238|Inuwa Abdulkadir]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q97011316|Mamadou Bamba Ndiaye]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q97012125|Mahendra Yadav]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q97013763|Sylvio Capanema]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97013788|Aristoteles Atheniense]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Aristoteles Atheniense.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97015683|Julio Jimenez Llanque]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q97016566|Howard Croft]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97016619|Godwin Achinge]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q97036815|Gordon Kegakilwe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97045148|Charles Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97101228|Richard di Liberto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97105191|Reyna Marlene de los Ángeles Catzín Cih]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q97119149|Noloyiso Sandile]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97119870|Liao Jianjun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q97129077|Ghaida Kambash]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q97129737|Ricardo Mthembu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97137136|Faqir Nabi]]'' | | [[افغانستان]] | | | |- | ''[[:d:Q97138189|Abdullah al Mohsin Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q97143554|Mohamed Kouradji]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q97176731|Amadou Salif Kebe]]'' | | [[گني|گائينا]] | | | [[فائل:Me Amadou Salif Kébé en 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97183473|Gopal Krishna Saxena]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q97194729|Alireza Raheb]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97217254|Etibar Babayev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97217357|Fərman Bağırov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97220091|Sayyad Alizade]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q97306828|Iwan Dwiprahasto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q97317138|Qainan Al-Zahrani]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q97321345|Alfred Mtsi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97338873|Noh Gil-nam]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97342569|Mário Calixto Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97345163|Jose Alfredo Moron]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345165|Michael Aubrey Wiskur]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345166|Nellie B. Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345167|L. B. Perry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345168|David Buffington Wham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345169|Gloria Cervantes Zamudio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345172|Walter J. Blase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345174|Lisette Kohn Gale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345175|Christopher L. Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345176|Mohammad Riad Hussain Ismat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345177|Maria Rita Ripa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345178|Diana T. Jun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345179|Gregori V. Armstrong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345180|Kai Wong Sam]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345181|Saul Ben-Zeev]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345182|Ramiro Barcena]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345183|Diane Ramonas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345184|Dalis Ramonas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345186|Gerald Boerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345187|Bridget Bahal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345188|Patricia Ciametti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345189|Simon Zamudio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345190|Julie Maldonado]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345191|Raymond Niwa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345192|Gabrail Ismayl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345194|Nicolasa Estrada]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345195|Phillip Cooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345196|Carol DeWitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345198|Edward Singleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345199|Albert Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345200|Robert Brieske]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345202|Willie Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345204|Steve Hudson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345205|Mary McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345207|John LaPlante]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345208|Virginia Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345212|Mary Christien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345213|Luigi Pierpaoli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345215|Hecky Powell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345216|Richard Moenning]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345217|John Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345218|Francisco Gomez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345219|Maria Gomez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345240|Saul Velazquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345241|Crystal Cantrell-Barbee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345243|Charley Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345245|Lambros Karkazis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345247|Lillian Nakawatase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345248|George Parrott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345250|Esperanza Ugalde]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99432805|Margaret Waterchief]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q99438633|Andrés Abt]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | [[فائل:Alcalde del Municipio CH Andres Abt - imf8381v1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99439541|Donald Keith Duncan]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99454945|Florent Pereira]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q99485311|Adeline Fagan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99574699|Bernard Fils-Aimé]]'' | | [[هيٽي]] | | | [[فائل:2009 Secretary of State's Award for Corporate Excellence (portrait crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99756227|Tony Tenpenny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99767788|Brandi Christine Case-Wallace]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99800397|Mirza Shahi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q99845647|Datta Ekbote]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q99851329|Mncedisi Filtane]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99857265|Andréia de Olicar]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q99911656|Ziad Al-Zaza]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q100146088|Barbara Ann Davis Prince]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100146338|Sandy Oldfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100146445|Chanesh Ram Rathiya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100146617|Esther Morales]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Esther Morales.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100272881|Rick Todd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100275270|Father Stanislaus Lourduswamy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Stan Swamy (2010).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100339816|Yevhen Cherednichenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Євген Чередніченко (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100537333|Lambert Kreekels]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q100548537|Ахметов, Рашит Ракипович]]'' | | | | | [[فائل:Рашит Ракипович Ахметов (1954—2020), основатель и редактор газеты «Звезда Поволжья».JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100580192|Rabbi Osher Yaakov Westheim]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q100591633|Piotr Francuz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q100591978|Wojciech Stachurski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Wojciech Stachurski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100627627|Ilana Rovina]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Ilana Rovina (1963).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100716099|Gusztáv Adorján]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q100742561|Ayachi Afilal]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q100751723|Kayla Williams]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q100783678|Jonathan Duck]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100784502|Christian Gatoux]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100795028|Joel Molina Ramírez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q100797042|Matt Gras]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100890925|Parrerito]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Parrerito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100941027|Ted Vartelas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100975270|Chad Dorrill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100995846|Abdul Ilah Nabhan]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q101022194|Angeline Bernadel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q101054234|Pablo Lozano Martín]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q101069330|H. Tati Santiesteban]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101080038|Pedro Mario Pereyra]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q101089316|Adi Darma]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Bontang Adi Darma.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101116145|Dharsibhai Khanpura]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q101120800|David Andahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101149176|Moncef Ouannes]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q101204200|Marc Frasez]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q101204530|Bernard Ducruet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q101208374|Aniel Kienno]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q101229866|Anatoliy Fedorchuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q101245795|Mutodi Neshehe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101362178|Andrzej Prawda]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q101423791|Irving Pressley McPhail]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101434569|Notis Lalaitis]]'' | | | | | [[فائل:Notis1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101542315|Willie Salcedo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q101579664|Leandro Resurreccion III]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q101584214|Jacek Polak]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Mr. Pollack.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101711396|János Gróz]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q101818266|Géza Lajhó]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q101873866|Lynn Kellogg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lynn Kellogg "The Jonathan Winters Show" (1968 CBS press photo).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102047464|Marek Umiński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102047761|Óscar Akira Yasser Noriega]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102047806|Mewalal Chaudhary]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q102076923|Anton Filipov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q102078444|Mariano Valdés Chávarri]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q102097529|Mustafa Canlı]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q102104819|Radamés Salazar Solorio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Radamés Salazar Solorio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102113504|Andrzej Bręczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102122799|Raymond Taylor Hoobler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102132780|Bruce Richard Buzby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102146937|Khyson Swong]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102157745|Euda Edward Dean]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102158397|Romuald Koliński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102164597|Barnett Weil Glickfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102164680|Charles J. Mode]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102166137|Joseph Bertorelli]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102189950|Alfonso Gracia-Saz]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q102192043|Carl Hanson Fitzgerald]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102198254|Patrick Denis Barry]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102276262|Cordula Heß]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q102305241|Lay Nam Chang]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102334622|Reinaldo Teles]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q102343281|Rajendrasingh Baghel]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Rajendrasingh Baghel.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102357959|Hussein Al-Zuhairi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102361877|Jose Luis Garayoa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102378274|Honestie Hodges]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102391013|Jean Lau Chin]]'' | | | | | [[فائل:Dr Jean Lau Chin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102416147|Bharat Bhalke]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q102450473|Jan Krawiec]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102490912|David Maas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102859580|Eleanor Schano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q103414626|Pavel Čech]]'' | | | | | [[فائل:Pavel Čech, 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103512342|Hryhoriy Arshynov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q103574159|Hanna Stadnik]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Hanna Stadnik grób (cropped)1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103742338|Raja Mukhopadhyay]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q103766157|Adil Ismayilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | [[فائل:Adil Ismayilov in 2020 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103815009|Fadma Abi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q103820311|Jacek Włodyga]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q103828682|Rafael Pražák]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q103863018|Ramzi Najjar]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q103928233|Luke Letlow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105076376|Richard West]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105078440|Falah Mandkar]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q105083943|Martha Madrigal]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q105084390|Marius Swart]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Marius Swart.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105085298|Georgeta Luchian Tudor]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q105085435|Sekou Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105097673|Anita R. Schiller]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105098482|Paradzai Zimondi]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q105099966|Wahab Adegbenro]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q105100101|Muspandi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105120942|Abbas Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Nawab Ali Abbas khan (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105183759|Ray Rayburn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105184059|Dennis Mileti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105198678|Percy Tucker]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105208032|Julio Roberto Gómez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105222367|John Gibbons]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105223109|Kwasi Sainti Baffoe-Bonnie]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q105229566|Octavian Cojan]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q105263600|Ismail Kijo]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105295115|Vicent Raga]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:RAGA Vicent foto VW.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105297032|Maria Andrea Gaspar]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q105319487|Mathoor Govindan Kutty]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105337022|Sylvia Lieber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105346796|Zezinho Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Zezinho Corrêa - 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105399622|Steve Turney]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105404824|László Huszár]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105414316|Robb Webb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105421772|Patricia Healey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105424134|Cynthia Turner]]'' | | [[مالٽا]] | | | |- | ''[[:d:Q105426998|Manuel Salinas]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:ManuelSalinas2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105452340|Zoila Águila Almeida]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Zoila Águila Almeida.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105452765|Javier Neves]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105517287|Purificación Atrián Jordán]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105532898|Zaire Rezende]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q105581015|Jaleel Smith-Riley]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105586692|James Medhurst]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105620263|Pastor Heydra]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q105627376|Quoc Anh]]'' | | [[ويٽنام]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105637139|Consuelo Rodríguez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105640581|Enrico Obletter]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q105641786|Barbara Ann Rowan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105646427|B. Raghavan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q105659455|Madeleine Humbertclaude]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105675497|Élida Rasino]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q105679224|Sofia Zhukova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q105696486|Bob Pixel]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q105710323|José Manuel Cortizas]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105722839|Mike Bradner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mike Bradner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105727602|Erica Watson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105729922|Jorge Marticorena Cuba]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105730949|Víctor Espinoza Peña]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105737171|Anna Majani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q105746143|Marta Martin Carrera-Ruiz]]'' | | [[ڪيوبا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105748342|Diego Gómez]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Diego Gómez Cabrera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105753833|Kenneth Mthiyane]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105755145|Karima Brown]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105756142|Rachel Cathoud]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q105782944|Osvaldo Mércuri]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q105841567|Peter Matlare]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105871502|Daniel Voisin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q105943521|Jiří Engliš]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q105954720|Algaci Tulio]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:ALGACIT2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105954938|Asongo Alalaparu]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Asongo Alalaparu (2020).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105969816|Malak Ismael]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q105977858|Esteban Gómez Rovira]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105978052|Marco Bogarelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q105987426|Jaroslav Střeštík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q106009569|František Prošek]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106009696|Edgar García]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q106009916|Jaromír Vytopil]]'' | | | | | [[فائل:Jaromir Vytopil.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106011242|Miloslav Čechura]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106044069|Eyrolles Michel Mvunzi Meya]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q106084284|Katyayani Shankar Bajpai]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106099414|Edson Montenegro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106109480|Wojciech Krawczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106112793|Antonio Pérez González]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q106122752|Natale Bozzo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106163378|Hanna Lypkivska]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106175318|Toabur Rahim]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q106194747|İmran Kılıç]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q106204763|Abu Asif Barghouti]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106218592|Rito Jiménez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106218656|Theresa M. Korn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106228708|Yousef Ozreil]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106230021|Francis Pelekamoyo]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106241908|Kombo James Moyana]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106269407|Ellen Gwaradzimba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106272177|Christian Ntshangase]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106297174|Karel Vávra]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106309840|Gurupada Mete]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106317446|Márton Brády]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q106334361|Nemam Ghafouri]]'' | | [[عراق]]<br/>[[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q106366913|Yinka Odumakin]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q106423215|Jacquiline Chikuta]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106434042|Nestor Torre Jr.]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q106463233|Füzuli Javadov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q106466070|Hans Kristian Gaarder]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q106472216|François Matheron]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q106473570|Babar Tadvi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106473583|Dugyala Srinivas Rao]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95881988|Robert Lee Amos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881998|John J. Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882005|Edward J. Deasy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882017|Vera Flint]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882040|Clementine E. Jamgochian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882045|Beverly J. Plessinger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882046|Robert Michael Sedor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882047|John Cassano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882048|Jean Adele Walkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882049|Milton Sivels Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882055|Terrence George Driscoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882058|Janice Lin Bisley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882059|Anna Sternik Warren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882061|Melford Henson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882062|Gene Zahas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882066|Krist Angielen Guzman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95882071|Diana G. DeVito Swist]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Diana G. DeVito - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882072|Fred J. Felella Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882073|Mike Field]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882074|Anne Turner Gaillard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Cornelia Annette Turner - 1962.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882075|Marlene B. Mandle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882081|Constance M. O'Connor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882084|Peter Bainum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882085|Zoao Makumbi Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882087|Charlie Hopper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882088|Bettie London Traxler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882093|Herbert Nygren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882097|Marsha Lee Holiday]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882098|Bruce W. Sowalski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882099|Amelia Scott Dougherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Amelia Martha Scott - 1953.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882100|Janice Preschel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Janice Preschel - 1977.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882104|Maxwell M. Mozell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882109|Joseph Migliucci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882110|Philip A. Scardilli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882111|Theodore Robert Zaterka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882112|Barbara E. Woznicki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882522|Torrin Jamal Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882529|Robert Steven Seldin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882542|Rocco Anthony Ward Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882551|Lynne Sierra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882559|William Brett Tracy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882564|Marion Krueger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882565|Kenneth R. Going]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882566|Robert C. Blades]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882567|Jolene Blackburn Robison Wahgren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882576|Richard Daniel Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882577|Russell Aucott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882578|Kelly Doyle Oliver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882579|Walter Everett Barton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882580|Joyce Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882581|Adrienne Eugina Doolin Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882584|John Robert Oglesbee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882590|Jean D. Tobin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jean Nilson - 1947.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882591|Howard J. Bender]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882592|Randolph Maitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882593|Donald Geoffrey Helliwell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882601|Wilfred Jay Sikkema]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882602|Anna Elizabeth Pearson Lugg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882603|Ronald Burdette Culp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882604|Robert Charles Bazzell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882605|Jose Vitelio Gregorio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گواتيمالا|گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882607|Edward Russell Helfrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882615|Dorothy Spanos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882616|Nancy A. Richard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Nancy Nutter - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882617|Mary Ann Yazzie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882618|Nancy Taylor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882620|Mary Ann Scata]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882627|Virginia Bettencourt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Virginia Navarra - 1945.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882628|Dolores A. Vail]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882629|Marguerite M. Horgus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marguerite Wolanski - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882630|Brenda Lee Orebaugh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882631|Alice Fraher-Mason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882639|Linda L. Orendorff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882640|Nora Malis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882641|Marie A. Detrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882642|Michael L. Trombley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael Lee Trombley - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882643|Edith Costanzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882645|Ronald Wilfred LePage]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882652|Edward A. Masterson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882653|Dante Dennis Flagello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882654|Raymond W. Wilkinson Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882655|Stewart Markham Fish]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882660|Barry G. Fisher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882664|Carl Gunther Reiss]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1206012|German Reich]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95882665|Luke Workoff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882666|Janet M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883101|Linda Nute]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883102|John E. Broadly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883107|Florence Marks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883111|Carmen Lydia Muniz Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883112|Calvin E. Messner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883113|Charles Willis Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883114|Thomas Neal Therrian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883115|Steve Joltin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883116|Marie Caronia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883124|Marion Klein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883125|Liudas Karolis Mikalonis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883126|Alice Coopersmith Furst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883127|Stephen J. Chamberlin Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883132|Maclear Jacoby Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Maclear Jacoby Jr. - 1989.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107399015|Gianni Colajemma]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q107399425|Charles Gregory Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399519|Tony Greer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399637|Wilmer Ato]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399863|Edmundo Martinez Zaleta]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399866|Eric Salas González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399870|Toshi Wungtung]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107400559|Reinaldo Ortega]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107400988|Steven Manios Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107401694|Josh Wallwork]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107401977|Shankanada Aravind]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107420703|Fridon Aslanyan]]'' | | ''[[:d:Q132856|Armenian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107420799|Abel Pienaar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107423669|Fazl-e-Khuda]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q107453228|Diratsagae Alfred Kganare]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107487454|Francisco Astorga]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Francisco "Pancho" Astorga Foto- © Rodrigo Pardo .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107488620|Eka Supria Atmaja]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Bekasi Eka Supria Atmaja.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107491716|Luke Masamvu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107491736|Peter Haritatos]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q107524326|Ricardo Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q107528488|Machchindra More]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107528549|Alfredo Fraile]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q107528659|Parvesh C. Mehta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107528924|K Balu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529167|Sai Balaji]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529220|Kumar Vatti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529305|Anil Suri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529386|Venugopal Kosuri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529447|Shyam Dehati]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529490|Vamsi Rajesh Kondaveeti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107539497|Zhypar Zheksheev]]'' | | [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | |- | ''[[:d:Q107545906|José Maria Batalla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107545938|Jeremy Silvester]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q107550001|Kä Mana]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q107563913|Eliaser Yentji Sunur]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Eliaser Yentji Sunur.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107569124|John Mukasa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q107570435|Arun Chaudhary]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107581777|Enny Sri Hartati]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107583322|Arief Harsono]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Arief Harsono1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107583643|Mohamad Assegaf]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107584187|Nurul Almy Hafild]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107600902|Audrey Marie Ellis]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107613304|Hamadi Ghawar]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q107613344|Michael Lejong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107625371|Atful Hye Shibly]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q107630308|Rodolfo Peña Flores]]'' | | [[ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽاريڪا]] | | | [[فائل:Rodolfo-rodrigo-pea-flores 40240716480 o.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107645871|Hasip Kalimuddin Syam]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wagub Jambi Hasip Kalimuddin Syam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107672808|Ribeiro da Ciclo Ribeiro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q107785573|Jean-Claude Kazembe Musonda]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q107877832|María Teresa Marú Mejía]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107921203|José Alberto Hermógenes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Alberto Hermógenes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108005947|Dick Farrel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108017856|Saranya Sasi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108043685|Luis Peláez Campomanes]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108076821|Issa Abdel Hafeez]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q108083120|Alan Neville Clements]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q108083418|Sheham Siddik]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108110670|Pamela Valenzuela]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Pamela Geraldine Valenzuela Rengel. Trans Volvimos a nacer 0-55 screenshot (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108265582|Alexandre Pagès]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q108282132|Aris Skiadopoulos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q108284809|Mohamed Saad]]'' | | [[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q108296947|Filippo Maria Gambàri]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108320943|Giraldo González]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q108368015|Francisco Monterrosa]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q108384012|Iván Colás Costa]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q108405918|Enakshi Chattopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108410750|Marc Bernier]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108434832|Dan Montsitsi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108462281|Georgi Vanyan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108529212|Bernardino Cano Radil]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | |- | ''[[:d:Q108532938|Saviana Scalfi]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | |- | ''[[:d:Q108535646|Michael Halkias]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108537193|Veronica Wolski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108541641|Hai Shaulian]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q108600909|Laura Hartman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108664482|Anthony Zane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108670697|Manuel Román Fernández]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108695225|Haru Rajwar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108702519|Joachim Hellmich]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q108709551|Francesco Mattesini]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108731108|Massimo Ampola]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108791869|Ramiro Larrea]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q108800539|Samantha Epasinghe]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108817495|Naomi Kori Pomat]]'' | | [[نيو گني]] | | | |- | ''[[:d:Q108839344|Reggie Parks]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Reggie Parks 1982.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108860941|Dimo Stoyanov]]'' | | [[بلگاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q108899282|Claude Mouton]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q108900259|Muḥammad Aḥmad al-Dālī]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q108916068|Pablo Rodríguez]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q108920565|Ugo Falesiedi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108940885|Elnur Ashrafoglu]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q109000898|Svetlana Căpățină]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q109031824|Manuel de Jesus Tahay Gomes]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109218129|Jan Hilgen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109258630|Abdul Jawad Dhanuun]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:عبدالجواد ذنون.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109258978|Dzmitry Liebiadzievich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q109259050|Mbak You]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109270014|Adib al-Jarf]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q109280531|Vladimir Sytchanka]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q109331719|Lenka Angelová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q104005260|Gastón Lemaitre]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104028901|Leanid Zaika]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q104049729|Valery Vinakurov]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q104057606|Timoteo Ofrasio]]'' | | | | | [[فائل:OfrasioSJ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104062635|Zbigniew Jurkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104062775|Lise Funck-Brentano]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q104094383|Donal Leace]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104123083|Pavel Hečko]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q104126171|Jean Saliba]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q104128390|Divya Bhatnagar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104128876|Judit Egerszegi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q104132756|Božidar Milenković]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104145641|Fazlul Haque Montu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q104147083|Omar Khashram]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q104150437|Brittanya Karma]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q104150471|Lillian Elena Blancas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104150631|Damir Kukuruzović]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104155741|Dawn Lindberg]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104176273|Jerrold Post]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104178897|Lucio Moderato]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q104192199|Jerzy Steckiewicz]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Ежи Стецкевич.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104205652|D. Vijayamohan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104244526|Bolivia Suárez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q104244720|Christina Rodrigues]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q104253395|Aitor Etxarte]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Aitor Etxarte Berezibar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104376876|Jan Błoński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Kidawa-Błoński.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104389005|Delfino López Aparicio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q104398451|Jethro]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Jethro october 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104398468|Oleksandr Arkadin-Shkolʹnyk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Александр Аркадин-Школьник.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104414777|Evelyn Alda Seckler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104432992|Humberto Trujillo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104438339|Anghel-Adrian Popa]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104439610|Kim Lee]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:02018 0146 KatowicePride-Parade, Kim Lee.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104439738|Ahmad Toyserkani Ravari]]'' | | | | | [[فائل:احمد تویسرکانی راوری.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104442727|Monzur-I-Mowla]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q104450555|Dorothy Gill Barnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104464302|Nur Supriyanto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Nur Suprianto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104470971|Marcin Dramiński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104518546|Loyiso Mpumlwana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104522108|Thoriq Husler]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Luwu Timur Muhammad Thorig Husler.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104522420|Muhammad Al-Saeedi Al-Jardi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q104525399|Ismail al-Shamali]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q104528006|Krzysztof Pajewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104528447|Susan Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104531513|Benedicto Bravo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q104532204|Carlos Levy]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Levy 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104537223|Arnold D. Gruys]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104541175|Jean-Claude Bohain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q104556343|Dudu Duswara]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dudu Duswara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104557820|طلال باغر]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q104595284|Issaka Assane Karanta]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q104621154|William T. Beaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104628566|Sead Gološ]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104629341|Paul Etyang]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q104637633|Veronica Oliver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104640108|Aylin Özmenek]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q104640624|Abdul Hakim Al-Taher]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q104666469|Tawauna Averette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104695839|Jarod Nandin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104701628|George Whitmore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:George Whitmore Climber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104717282|Julius Schachter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104760616|Valentin Sushko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104764484|Alan Cairns]]'' | | | | | [[فائل:AlanCairns2005.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104764596|Fabrizio Soccorsi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q104764599|Theodore Lumpkin Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Theodore Lumpkin - 1940s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104771406|Pradip Ghosh]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104772253|Abid Hussain]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q104776005|Oleg Danilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q104787172|Iancu Țucărman]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104807971|John Condrone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104812380|João Henrique de Souza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q104813246|Mizanur Rahman Khan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104816462|Ali Saleh Mohammed Ali Jaber]]'' | | [[يمن]]<br/>[[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Syekh Ali Jaber, 00.02.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104833709|Jairo Castillo]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q104843609|Hijn Bijnen]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q104843792|Tapan Ghosh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Tapan ghosh hs.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104848615|Alejandro Galvis Ramírez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104852520|Bheki Ntuli]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104856962|Martin Addison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q104864449|Ganesh Shankar Vidyarthi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Ganesh Shankar Vidyarthi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104866691|William Z. Good]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104870829|King Victor Thulare III]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104903655|Nombulelo Hermans]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104904509|Ivan Metelytsya]]'' | | [[يوڪرين]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q104905111|Barbara N. Benson]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104906836|Joe Guerra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Guerra - 1980.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104911977|Meghrig Parikian]]'' | | | | | [[فائل:Meghrig-Parikian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104949139|Krzysztof Łuszczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104989956|Calixto Avena]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105027958|Stephen Lungu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105037528|Raisuddin Ahmed]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105043758|Pavel Hanták]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105047205|Gordinho do Surdo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q105047246|Carlos Antunes]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q105061229|Jaroslava Janderová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Praha, Magistrát, Jaroslava Janderová (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105061721|Vitaly Maksimov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q105063128|Bernard Papánek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q105069826|Kenneth Z. Altshuler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105071466|Suhail Zaheer Lari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q105071475|Joel Matiza]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q135971389|Hasan Riyazi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q135985383|Javier Ojalvo]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q136210886|Herman Bailey]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q136236318|زهرا استادزاده]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q136458233|דוד אלעווסקי]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q136465052|Eric Cohen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q136471378|מאיר זעליג ריספלער]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q137204967|Alioune Badiane]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q137290904|Віктор Талащук]]'' | | | | | [[فائل:Талащук Віктор Флорович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137644949|Jimmy Gamonet]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q137784699|Elizabeth R. Duff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q137828518|Robbert Keegel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q137942344|Mitchell Andrews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q138341440|Abu Ubayda Ahmad al-Muhrizi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q138412915|Николай Матрачийски]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q139069633|Jānis Kaijaks]]'' | | [[ليٽويا]] | | | |- | ''[[:d:Q140007277|Milen Belchev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q140007287|Neven Belchev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106474359|Irondi Mantovani Pugliesi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106477709|Hebert Axel González]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106484252|László Rákoskerti]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q106508488|Aslam Qureshi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q106515434|Mao Ayuth]]'' | | [[ڪمبوڊيا]] | | | |- | ''[[:d:Q106518107|Ludmila Guzun]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q106519193|Lois Sasson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106519588|Mahmoud al-Khalidi]]'' | | ''[[:d:Q193714|Mandatory Palestine]]''<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106533280|Dário de Castro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106542493|Muṣṭafá Muslim]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q106542784|Theodore Lambrinos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Greek-American baritone Theodore Lambrinos, 1960s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106572313|Ludovico Badoy]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Director Ludovico D. Badoy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106585096|Pang Xiong Sirirathasuk Sikoun]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106587775|Teresa Majchrzak]]'' | | ''[[:d:Q211274|Polish People's Republic]]'' | | | |- | ''[[:d:Q106588720|Àngel Pla]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106592192|Johny Lal]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106592198|Lea Dali Lion]]'' | | [[اسٽونيا]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Lea Dali Lion 2014 (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106595478|Robin Fransman]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Robin Fransman-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106600819|Alípio Freire]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Alípio Freire.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106602162|Thakur Puran Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106602515|Bhitali Das]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q2227470|Majgaon]]'' | | | [[فائل:Assamese singer Vitali Das.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106611255|Satwant Kaur Sandhu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611259|A Elumalai]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611265|M. AS Subramanian]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611278|Kailash Chandra Trivedi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611282|Sukhdarshan Singh Marar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611287|Bishnu Prasad Bhaiya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611773|Purnmasi Pankaj]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611774|Kalawati Bhuria]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611776|Ramesh Diwakar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106613228|Vira Sathidar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106613406|Diana S. Rabinovich]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106617169|Zoram Sangliana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106618445|Kunti Devi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106626688|Kishore Nandlaskar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106629259|David Núñez]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q106634443|Jaga Rout]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106637349|Somnath Juwarkar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106648138|Amris]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wakil Walikota Dumai Amris.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106648215|Celso Dayrit]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106650087|Chittabbai Kudupudi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106651586|Kom Chuanchuen]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106652376|Vasyl Obleschuk]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106659864|Olena Lytovchenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Письменниця Олена Литовченко з книжкою "Пустоцвіт".jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106675659|Jagdish Lad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106675731|Kanupriya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106687272|Williams Santamaría Valdera]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q106687902|Seturam Gopalrao Neginhal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Sethuram Gopalrao Neginhal.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106689691|Gilmar de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106689926|Boddu Bhaskara Ramarao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106690199|Challa Rama Krishna Reddy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106690208|Sudhakar Paricharak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106690211|Dauji Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106691558|Ricardo Alberto Ramírez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106702173|James Purify]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106707423|Fred Fitz-James]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q106714989|Ajay Sharma]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106727289|Sriprada]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106730125|Baldur Beyer]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Baldur Beyer (2021).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106734360|Rajendra Kapila]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106764462|Omar Hugo Gómez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106768454|Javier Rondón]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106771906|James Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106784040|Roy Ristie]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Roy Ristie 2017.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106784902|Fathul Allah Ahmad]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q106835512|Estefano Starepravo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106837129|Tony Tolbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106869478|Rajendrasinh Jadeja]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106873455|Anjan Bandyopadhyay]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106885286|Saad Sharar]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q106906609|Prashant Mohapatra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106906993|Karen Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106947545|Qadir Haji Ali]]'' | | [[عراق]]<br/>''[[:d:Q41470|Kurdistan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q107021764|Ryan Stephen]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107021889|Basant Das]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107103451|Yann Gontard]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q107119906|Kiyomoto Yoshijirō]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q107128059|Paul Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107187433|Taha Karaan]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107192015|Lin Fang-I]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q107207790|Aldo Moltifiori]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q107249689|Maurice Tsalefac]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q107289272|Rehema Watongola]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107300156|Rodrigo Munilla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107309769|Emin Saraç]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:صورة شخصية محمد أمين سراج.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107343331|Abd al-Nasir Najjar]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q107358646|Ahmed Bilal Shah]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Ahmed Bilal Shah VOA (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107359033|Hind Chelbi]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q107380310|Goolam Rajah]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387549|Nomandla Yako]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387562|Lungile Tom]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387566|Henry Jansen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387578|Patrick Jaji]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387591|Moonyeenn Lee]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387600|Paul Dobson]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387618|Sbusiso Mseleku]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387717|Patrick Bayo Mkhize]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387822|Mohammad Karaan]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387850|Leslie Ponnusamy]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107398923|Robert P. Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q114567435|Hari Narayan Choudhary]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114776280|Noël Bélanger]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q114865038|Rohit Patel]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114865049|Shakrajit Nayak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114876246|Madhava Chandra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q115056055|Wangkheimayum Brajabidhu Singh]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115056059|Bedri Çollaku]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091370|SRS Yadav]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091407|Jamuna Prasad Bose]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091447|Naseeb Pathan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115129602|Choudhary Fateh Muhammad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q115129933|Chuni Lal]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115322537|Marcus Birks]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q115367980|Lee Lung-chuan]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q115653493|Joseph M. Masling]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q115696126|Luis Hugo Apolo]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q115709280|Anja Kanninen]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q115712095|Edwin Bennett Shostak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q115943625|Ruggero Boschi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116038073|Chu Lanlan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038416|Hong Mu]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038464|Xu Lanlalan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038510|Cheng Qingao]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038570|Yu Yuheng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038606|Jiang Yingheng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038836|Ni Hen]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116151283|Emilio Locurcio]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116182265|Achille Mauri]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116452339|Katharine Clare Manning Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q116616040|Teoman Alili]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q116812358|James M. Polachek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q116971082|Juan Chico]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q116994772|Pamela Hibbs]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q117025085|Juan Astorga Junquera]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]]<br/>[[ايڪواڊور]] | | | [[فائل:JuanAstorgaJunquera2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117485502|Roberto Ambrosoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q117845780|Muriel Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q117846318|Behçet Güler]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q118120596|André Poulidor]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q118454861|Rekha Chattopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q118522965|Ainslie Leslie]]'' | | [[بيليز]] | | | |- | ''[[:d:Q121571277|Guiller]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q121798149|Gary Friedkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q122225804|Paul Coffin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q122508425|József Sipos]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q122956959|Fereydoun Shayah]]'' | | [[ايران]]<br/>[[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q123562957|Bob Contant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q123575621|Jaime Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:74001.jpgmaior Jaime Fernandes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q123745963|Neuza Freitas Dias]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q123987299|Luis de Blas]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q124031636|葉明水]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q124254829|Valter Gjoni]]'' | | [[البانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q124254912|Leah Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124290122|Tony Metoyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124371974|James Geraty Harrison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124423502|Alice Mackler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124480612|Arnold Tenenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124480763|Lorlee Tenenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124517966|Ygona Moura]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q124799497|Ezekiel Koren]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q125117241|Laura Weinstein]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:La historia de Laura Weinstein para Sentiido 0-43 screenshot (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q125469336|Frank Olson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q125473156|Martha Lillard]]'' | | | | | [[فائل:Martha Lillard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q125895230|Swami Omkarananda]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q126465852|Layla El-Iskandaraniyyah]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q126712872|Anna Fehér]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Feher Anna nover 1984 fortepan 124217.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q127416432|Kenan Akın]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q127639331|Ronald K. O’Dor]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q128382746|Minoo B. Madon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q129167054|Elena B. Muzrukova]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q129176723|ဝိသာရဒ မဟာထေရ်]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:Visarada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q129693028|Vinesh Kumar Kalra]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shri Vinesh Kalra, Consul General, Mazar-e-Sharif.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q130480285|Bạch Mai]]'' | | [[ويٽنام]] | | | |- | ''[[:d:Q130718411|Deloris Dockrey]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q131323028|Giorgi Beridze]]'' | | [[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q131369881|Chilakam Ramachandra Reddy]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q131386787|Pavuluri Sivaramakrishna]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q131390242|Min Thein Swe]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:TheinSwe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131674590|Dana Konya-Petrișor]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q131754455|Bernardo Saavedra Pita]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q131763189|احمد گل‌محمدی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q131794484|ابومحمد عسگرخانی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q132125661|Ginette Rivière Lubin]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q132398047|Anton Holič]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q132471275|Bhishma Guhathakurta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q132733138|Ngọc Đáng]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ويٽنام]] | | | |- | ''[[:d:Q133457873|Bill Follis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q133574003|پرویز اسکندرپور خرمی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q133858013|Madhavi Gogate]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q133879482|Bengt Sprinzl]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q133884170|Yasinjan Ghopur]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q134002433|Chaim Mertz]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q134276406|Jules Houllier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q134283271|اشکان منصوری]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q134634105|Laura Hermosa]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q135110412|Mikica Zdravković]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q135152691|Falilou Kane]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q135455342|Bruno Villata]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q135459263|Gérard Beaulieu]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q135548080|Eurípedes Balsanulfo de Freitas e Abreu]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q135919372|Cosme Proenza]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q109335700|Ḥusayn Asad]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q109385274|Orhan Çoban]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q109398170|Ali Cem Köroğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q109423757|Roberto José Ábalos]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:José Roberto Ábalos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109463224|Josip Uhlik]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109486992|Yuri Evtushenko]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q109551692|Akbar Nikzad Afghani]]'' | | [[افغانستان]] | | | |- | ''[[:d:Q109552845|Bijan Afshar]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q109588694|Julie Le Galliard]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q109623606|William Breisky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q109649898|Aziz El Fadili]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q109655703|Wallker Wollber Bezerra de Medeiros]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q109678716|Fetty Dzul]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109678864|Ahmad Mohd Nor]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109744750|Lars Egil Mogård]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q109805144|Steven Milligram]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109835297|Vince Lelkes]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109836022|Pius Mujuzi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109852630|Parthena Koutmeridou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q109869417|Ludwig Ladstätter]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q109941647|Alberto Berardi]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q110062761|Vangelis Vasileiadis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110088289|Fernando Gutierres Reis]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q110113207|Gramoz Abedinaj]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q110125587|Josep Maria Castelló i Mateu]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:JM CASTELLO HOMENATGE CASTELL (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110150593|Alicja Tysiąc]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Alicja Tysiąc.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110165407|Boris Zozulya]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q110191163|Ashok Kumar Amrohi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q110215649|Tina Rinaldi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110221514|Evgenia Hristopoulou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110226536|Jenni Crain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q110246082|Adil Xasayev]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q110271712|Frédéric Sinistra]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Frédéric Sinistra dans un match le 24 mars 2012.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110275982|Roland Damu]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q110286763|Christos Diamantis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110400616|Jan Čermák]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q110401833|Kenny J]]'' | | [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | [[فائل:Kenny J at Dimanche Gras 1993.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110402492|Ibrahim Hegazy]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q110409615|Baktash Abtin]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Baktash Abtin (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110422948|Joan Vinyals]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q110451924|Stewart Gilray]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q110496140|Umar Zahir]]'' | | | | | [[فائل:Umar Zahir (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110540805|Andrzej Rusek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q110597021|Hana Horká]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q110646860|Ankica Lepej]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q110778559|Mykola Malkov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q110815959|Izidorio Oliveira]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q110826613|Martin B. Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q110854189|Petipán]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Petipán en 1967.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110861744|Gareer Mansour]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q110883731|Roberto Scudero]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110901608|Edmur Mesquita]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110938790|Jorge Conti]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q110955245|Hervé Mombo Kinga]]'' | | [[گيبون]] | | | |- | ''[[:d:Q110975000|Martin Tichý]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111080749|Ananias Koustenis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q111128104|Bessie Hendricks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q111149838|Nurlan Agha]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q111288450|Oliver Crewe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q111366741|Carlos Cano Vieira]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q111377122|Aleksandr Suvorov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q111448515|رشیدہ عیاں]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q111449480|Ahmet Ceni]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111513142|Manuel Machado Alvarez]]'' | | [[ڪيوبا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Manuel Alvarez CDCR (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111763387|Jack Dowling]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111913676|Yusuf Hussain]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112036971|Ivan Gavrilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q112117043|Mohammed Makhlouf]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q112119460|Richárd Látó]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q112133146|Gideon Badagawa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q112134792|David M. Robb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112136783|Gui.Giling]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q112378516|Moshe Augenstein]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112506278|Juris G. Draguns]]'' | | [[ليٽويا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112689682|Cecilia Wang]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112742832|Nikolaos Vernezos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q112800314|James Fisher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112972599|Adelmo Rivas]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112972601|Juan José Martel]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113027291|Ramón Ojeda Mestre]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q113273570|Nanda Kishore Patnaik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q113323854|Fred Nijs]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113411338|Sergey Borisovich Lebedev]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q113443989|Albert Woodfox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Angola Three event, Manchester Metropolitan University, November 2016 (07) (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q113481015|B. Sathyanarayana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113485982|Gautam Lal Meena]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113501104|D.A. Sathya Prabha]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q113501384|Marco Brown]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113501563|Gordon Arinda]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q113502533|Omar Garmil]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113504240|Howard D. Weinbrot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113509778|Irengbam Ibohalbi Singh]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113509780|Marie-Line Lesdéma]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113553302|John M. Murrin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113658209|Liu Shunsong]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q114051142|Abdulsamad al-Ghurairi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q114435943|Raja Madangopal Nayak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114435946|Govardhan Dangi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114435953|Jyoti Dutt]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114554103|Ferdy Nico Yohannes Piay]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |} {{Wikidata list end}} fj6x4mhfhde1ri0c38pigmqba6x6bx5 0 71448 400512 386799 2026-08-03T13:03:52Z Ibne maryam 17680 400512 wikitext text/x-wiki {{Short description|Last pre-Islamic Iranian empire (224–651 AD)}} {{Infobox Former Country | native_name = 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩 (يرانشهر)<br>(پراڻي فارسي لکت) | conventional_long_name = ساساني سلطنت<br>Sasanid Empire | common_name = فارس | era = [[Late antiquity]] | government_type = جاگيرداري واري بادشاهت<ref>[https://books.google.com/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA179 ''First Encyclopaedia of Islam: 1913–1936'']. Brill. 1993. p. 179.</ref> | year_start = 224 | year_end = 651 | event_start = [[Battle of Hormozdgan]] | date_start = 28 April | event1 = [[Battle of Edessa]] | date_event1 = 260 | event2 = [[Iberian War]] | date_event2 = 526–532 | event3 = [[Byzantine–Sasanian War of 602–628]] | date_event3 = 602–628 | event4 = [[Sasanian civil war of 628–632|Sasanian Interregnum]]{{sfn|Pourshariati|2008|p=4}} | date_event4 = 628–632 | event5 = [[Battle of al-Qadisiyyah]] | date_event5 = 16–19 November 636 | event6 = [[Battle of Nahavand]] | date_event6 = 642 | event_end = [[Muslim conquest of Persia|Fall to the Rashidun Caliphate]] | date_end = | p1 = Parthian Empire | p3 = Kingdom of Iberia | p4 = Kushan Empire | p5 = Kingdom of Armenia (antiquity){{!}}Kingdom of Armenia | p6 = Kings of Persis | s1 = Rashidun Caliphate | s2 = Dabuyid dynasty | s3 = Bavand dynasty | s4 = Zarmihrids | s5 = Masmughans of Damavand | s6 = Qarinvand dynasty | s7 = Tokhara Yabghus | image_flag = Derafsh kaviani.svg | flag_type = ''[[ديرافش ڪاوياني]]''<br />(جنگي علم) | flag_size = 100px | image_coat = Senmurv.svg{{!}}class=skin-invert | symbol_type = ''[[سيمرغ]]''<br />(نشان) | image_map = The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg | map_width = 300 | image_map_caption = The Sasanian Empire at its greatest extent {{Circa|620}}, under the reign of [[Khosrow II]] | capital = {{plainlist| * اصطخر (224ع–226ع)<ref>{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/ctesiphon |title=Ctesiphon – Encyclopaedia Iranica |publisher=Iranicaonline.org |access-date=2013-12-16}}</ref> * سيسيفون (226ع–637ع)}} | official_languages = وچولي فارسي ٻولي{{sfn|Daryaee|2008|pp=99–100}} | religion = {{unbulleted list| [[زرتشتي مذهب]] (سرڪاري)| [[عيسائيت]]| [[ماني ازم]]| [[يهوديت]]| [[مزدڪيت]]| [[ٻڌمت]]}} | currency = | title_leader = ''[[List of monarchs of the Sasanian Empire|Shahanshah]]'' | leader1 = [[Ardashir I]] | year_leader1 = 224–241 | leader2 = [[Yazdegerd III]] | year_leader2 = 632–651 | stat_year1 = 550<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D |title=East-West Orientation of Historical Empires |journal=Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url=http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=11 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4<!--|pages=115–138-->|at=p. 122|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}</ref><ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_area1 = 3500000 | border_p1 = Imperial }} '''ساساني سلطنت''' (<small>Sasanid Empire</small>؛ قديم ايراني: [[فائل:Eranshahr.svg|60x60 عڪسلون]]) سرڪاري طور تي ايرانشهر (𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩، ايرانشهر، ايرانين جي سلطنت)، هڪ ايراني سلطنت هئي جيڪا 224 کان 651 عيسوي تائين ساسان جي گهراڻي پاران قائم ۽ حڪمراني ڪئي وئي. چار صدين کان وڌيڪ عرصي تائين رهي. قديم ايران تي ساساني خاندان جي حڪمراني جي ڊيگهه، پارٿيا جي ارساضي خاندان کان پوءِ ٻئي نمبر تي هئي، جيڪا فوري طور تي ان کان اڳ هو.<ref name="wiesehofer2">{{harv|Wiesehöfer|1996}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cultureofiran.com/b_history.php|title=A Brief History|work=Culture of Iran|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121030510/http://www.cultureofiran.com/b_history.php|archive-date=21 November 2001|access-date=11 September 2009|url-status=dead}}</ref> اردشير اول، جنهن جو عروج اندروني ۽ ٻاهرين تڪرارن جي وچ ۾ آرسادين جي اثر جي زوال سان گڏ ٿيو، پاران قائم ڪئي وئي. ساساني خاندان ايراني قوم جي حڪمراني کي وڌائڻ ۽ مضبوط ڪرڻ سان هخامنشي سلطنت جي ورثي کي بحال ڪرڻ لاءِ تمام گهڻو پرعزم هو. خاص طور تي، سال 224ع ۾ هرمزدگان جي جنگ ۾ پارٿيا جي آرٽابانس چوٿين کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، ان پاڙيسري رومن سلطنت سان آرسادن جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو جوش سان مقابلو ڪرڻ شروع ڪيو، اهڙي طرح رومي-ايراني جنگين جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. ساساني حڪمرانن جي ڪوششن سان آخرڪار ايران کي قديم زماني جي هڪ وڏي طاقت جي طور تي ٻيهر قائم ڪرڻ جو سبب بڻيو.<ref name="EIr-Sasanian">{{harv|Shahbazi|2005}}</ref><ref name="Norman A. Stillman pp 22">Norman A. Stillman ''The Jews of Arab Lands'' p. 22 Jewish Publication Society, 1979 {{ISBN|0827611552}}</ref><ref name="Byzantine Studies 2006, pp 29">International Congress of Byzantine Studies ''Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006, Volumes 1–3'' p. 29. Ashgate Pub Co, 2006 {{ISBN|075465740X}}</ref> پنهنجي عروج تي، ساساني سلطنت سڄي جديد ايران، عراق ۽ جزيره نما عرب جي ڪجهه حصن، خاص طور تي اوڀر عرب ۽ ڏکڻ عرب، قفقاز، سرزمين شام، وچ ايشيا جا ڪجهه حصا ۽ گڏوگڏ ننڍي کنڊ جا ڪجهه حصا ڪنٽرول ڪيا.<ref>{{Cite news|url=https://encyclopedia.pub/entry/23003#:~:text=It%20was%20under%20Khosrow%20II,the%20early%20seventh%20century%20CE.|title=Khosrow II (590–628 CE)|access-date=2025-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240619204859/https://encyclopedia.pub/entry/23003|archive-date=2024-06-19|language=en|accessdate=2026-01-14|archivedate=2024-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240619204859/https://encyclopedia.pub/entry/23003#:~:text=It%20was%20under%20Khosrow%20II,the%20early%20seventh%20century%20CE.}}</ref> انهن تيسيفون کي، پنهنجي سلطنت جي وجود جي پهرين ٻن سالن کان سواءِ، جڏهن اصطخر مختصر طور تي هن حيثيت ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، گاديءَ جو هنڌ برقرار رکيو. جيئن اهو ارسڪڊ دور ۾ هو. ايراني تهذيب جي تاريخ ۾ هڪ اعليٰ مقام واري،<ref>Hourani, p. 87.</ref> ساساني سلطنت هڪ پيچيده ۽ مرڪزي حڪومتي نوڪر شاهي جي خاصيت هئي ۽ [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]] جي بحالي کي قانوني ۽ متحد ڪندڙ مثالي طور تي ڏٺو ويو. <ref>Hourani, p. 87.</ref> هن دور ۾ ڪيترن ئي عظيم يادگارن ۽ عوامي ڪمن جي تعمير ڏٺي وئي ۽ ثقافتي ۽ تعليمي ادارن جي سرپرستي ڪئي وئي. ساسانين جي دور ۾، ايران جو ثقافتي اثر علائقي کان گهڻو پري پکڙجي ويو، جنهن کي ان ڪنٽرول ڪيو ۽ [[اولهائين يورپ]]، [[اوڀر آفريڪا]]، [[چين]] ۽ [[ننڍو کنڊ|هندستان]] جي دور دراز علائقن کي متاثر ڪيو. <ref>Hourani, p. 87.</ref> <ref>Hourani, p. 87.</ref> <ref>Hourani, p. 87.</ref> ان يورپي ۽ ايشيائي وچين دور جي فن کي شڪل ڏيڻ ۾ پڻ مدد ڪئي.<ref name="Iransaga: The art of Sassanians2">{{cite web|url=http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm|title=Iransaga: The art of Sassanians|publisher=Artarena.force9.co.uk|access-date=2013-12-16}}</ref> عرب ۾ اسلام جي عروج ۽ بازنطيني/اوڀرين رومي سلطنت سان هڪ تباهي واري جنگ کان پوءِ، ساساني سلطنت شروعاتي مسلمان فتحن جي ور چڙهي وئي، جيڪيون محمد پاران شروع ڪيون ويون هيون ۽ راشدين خلافت جي دور ۾ جاري رهيون. جيتوڻيڪ ايران تي مسلمانن جي فتح قوم جي تاريخ ۾ هڪ اهم مذهبي ۽ ثقافتي تبديلي جي نشاندهي ڪئي، ايران جي اسلامائيزيشن ساساني فن، فن تعمير، موسيقي، ادب ۽ فلسفي کي بتدريج نئين اسلامي ثقافت ۾ جذب ​​ڪرڻ جي قابل بڻايو ۽ ان جي بدلي ۾، سڄي وڌندڙ مسلم دنيا ۾ ايراني ثقافت، علم ۽ خيالن جي واڌ ويجهه ۽ ارتقا کي يقيني بڻايو ۽ برقرار رکيو ويو. <ref>Abdolhossein Zarinkoob: ''Ruzgaran: tarikh-i Iran az aghz ta saqut saltnat Pahlvi'', p. 305</ref>[[File:Wall decoration from Ctesiphon DP-1091-001.jpg|سيسيفون جي هڪ محل جي سجاوٽ]] (𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩، ايرانشهر، ايرانين جي سلطنت، [[File:Eranshahr.svg|60px]]) ارد شير اول (Ardashir I) ساساني گھراڻي جو پھريون بادشاھ ھو. ھن پارٿيان گھراڻي جي شھنشاھ ارتبنوس چوٿين (Artabanus IV) کي ھرمزدگان واري جنگ ۾ 224ع ۾ شڪست ڏئي پنھنجي گھراڻي جي بادشاھت جو بنياد رکيو<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.britannica.com/topic/Sasanian-dynasty|title=Sasanian dynasty {{!}} Significance, History, & Religion {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-01-20}}</ref> ==نالو== سرڪاري طور تي، ساساني سلطنت کي "ايرانين جي سلطنت" (وچين فارسي: <small>𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩</small>، ايرانشهر؛ پارٿين: <small>𐭀𐭓𐭉𐭀𐭍𐭇𐭔𐭕𐭓</small>، آريانخ شهر؛ يوناني: <small>Ἀριανῶν ἔθνος</small> آريانون ايٿنوس) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. هي اصطلاح پهريون ڀيرو شاپور اول جي ٽنهي زبانن واري عظيم لکت ۾ تصديق ٿيل آهي. جنهن ۾ بادشاهه اعلان ڪري ٿو ته "مان ايرانين جي سلطنت جو مالڪ آهيان." وڌيڪ عام طور تي، سلطنت، جهڙوڪ ساساني خاندان پاڻ، تاريخي ۽ علمي ذريعن ۾ سڌو سنئون ساسان جي نالي تي رکيو ويو آهي، هي اصطلاح انگريزي ۾ مختلف طريقن سان ساساني سلطنت (<small>Sasanid، Sasanian)</small> جي نالي سان درج ٿيل آهي. == تاريخ == '''ساساني سلطنت''' (انگريزي: Sasanian Empire) [[ايران]] جي علائقن تي مرڪز ٿيل هڪ فارسي سلطنت ھئي، جن تي ساساني خاندان حڪمراني ڪئي. سلطنت جو بنياد 224ع ۾ پيو ۽ اھا 651ع تائين قائم رھي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://web.archive.org/web/20011121030510/http://www.cultureofiran.com/b_history.php|title=Culture of Iran|date=2001-11-21|website=web.archive.org|access-date=2022-01-20}}</ref> ايران ۾ مسلمانن جي فتح ھن سلطنت جو خاتمو آندو. ساساني سلطنت کان اڳ ھتي پارٿيان گھراڻي جي بادشاھي قائم ھئي. رومين سان جنگيون جوٽڻ ۽ پنھنجي خانداني جھڳڙن سبب پرٿيان حڪمران ڪمزور ٿي ويا ھئا جنھن جو فائدو وٺي ساسانين ملڪ تي قبضو ڪري نئين سلطنت جو بنياد وڌو، ساساني دور ۾ ايران ھڪ طاقتور ۽ خوشحال قوم جي حيثيت سان دنيا ۾ متعارف ٿيو.<ref>Norman A. Stillman The Jews of Arab Lands pp 22 Jewish Publication Society, 1979 ISBN 0827611552</ref> ھن [[اڪئمنيڊ|هخامنشي بادشاھت]] جي روايتن کي زنده رکندي ھڪ طاقتور سلطنت جو بنياد رکيو. ساساني سلطنت ۾ موجودا [[ايران]] ۽ [[عراق]] جا سمورا علائقا شامل ھئا. ان سان گڏوگڏ ھن سلطنت جون حدون اڀرندي ڀونوچ سمنڊ (جنھن ۾ [[مصر]] ۽ [[اناطوليا]] به شامل ھو) کان وٺي موجوده [[پاڪستان]] تائين پکڙيل ھيون. ڏکڻ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جا ڪجهه علائقا، [[قفقاز]] ۽ [[وچ ايشيا]] جا علائقا بہ ھن سلطنت جو حصو ھئا. ساساني دور [[اسلام]] جي اچڻ کان اڳ ايران جي عروج جو دور مڃيو وڃي ٿو. ساسانين ھڪ طاقتور مرڪزي حڪومت جو بنياد رکيو ۽ اقليتن جي حقن سان ڇيڙڇاڙ کان پاسو ڪيو. ساساني [[زرتشتي مذھب]] جا پوئلڳ ھئا ۽ ھنن پنھنجي مذھب کي خوب وڌايو ۽ ويجھايو. ھنن ڪيترائي يادگار تعمير ڪرايا ۽ سلطنت ۾ تعليمي ادارن جو ڄار وڇايو. == حڪومت == == پاڙيسري طاقتن سان لاڳاپا == <nowiki>:</nowiki> == سماج == == ثقافت == == معيشت == == مذهب == == ٻولي == == ورثو ۽ اهميت == == گيلري == == پڻ ڏسو == ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Sassanid Empire|Sasanian Empire}} * [https://web.archive.org/web/20120422142548/http://www.humanities.uci.edu/sasanika/ Sasanika: the History and Culture of Sasanians] * ''Sasanian rock reliefs'', Photos from Iran, [https://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-reliefs.html ''Livius''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110012241/http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-reliefs.html |date=10 November 2016 }}. * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100109191214/http://www.iranica.com/newsite/articles/ot_grp7/ot_sasanian_dyn_20050301.html Sasanian dynasty]}} entry in the ''[[Encyclopædia Iranica]]'' * [https://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Sassanian/Sassan.html The Sassanians] The Sassanians by Iraj Bashiri, University of Minnesota. * [http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_sassanians.php The Art of Sassanians, on Iran Chamber Society] * [http://ecai.org/sasanianweb/ ECAI.org ''The Near East in Late Antiquity: The Sasanian Empire''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061214083059/http://ecai.org/sasanianweb/ |date=14 December 2006 }} * [https://books.google.com/books?id=njwgd7YZHi8C&q=roman+empire+in+persia Google Books on Roman Eastern Frontier (part 1)] * [http://www.iranchamber.com/history/sassanids/sassanid_images_inscriptions1.php A Review of Sassanid Images and Inscriptions, on Iran Chamber Society] * [https://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-crowns.html Sassanid crowns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110011645/http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-crowns.html |date=10 November 2016 }} * [https://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid_kings.html Sassanid coins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110014158/http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid_kings.html |date=10 November 2016 }} * [http://www.hp.uab.edu/image_archive/ugp/ Sassanid textile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022075330/http://www.hp.uab.edu/image_archive/ugp/ |date=22 October 2006 }} * [http://www.islamicarchitecture.org/art/islamic-metalwork.html Islamic Metalwork] ''The continuation of Sassanid Art'' * [http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html Sasanians in Africa in Transoxiana 4]. * [http://www.iranchamber.com/history/ctesiphon/ctesiphon.php Ctesiphon; The capital of the Parthian and the Sassanid empires, on Iran Chamber Society] * [http://www.iranchamber.com/history/islamic_conquest/islamic_conquest.php Islamic Conquest of Persia] * [http://www.iranian.com/History/2000/August/China/ Pirooz in China, By Frank Wong] * [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20071213.shtml The Sassanian Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101013011/http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20071213.shtml |date=1 January 2009 }} BBC – [[BBC Radio 4|Radio 4]] ''[[In Our Time (BBC Radio 4)|In Our Time]]'' programme (available as .ram file) * [https://www.bbc.co.uk/programmes/b008g2x5 The Sassanian Empire: Further Reading] * [https://web.archive.org/web/20090715080555/http://www.iranologie.com/history/history5.html Iranologie History of Iran Chapter V: Sasanians] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php History of Iran on Iran Chamber Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=10 November 2006 }} * [https://www.livius.org/persia.html Livius articles on ancient Persia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170614190250/http://www.livius.org/persia.html |date=14 June 2017 }} * [http://www.fordham.edu/halsall/med/fryehst.html Richard Frye "The History of Ancient Iran"] * [http://www.artarena.force9.co.uk/hpart.html Iransaga: Persian arts through the centuries] * [http://www.iranchamber.com/religions/articles/aba_church_persia.php Christianity in Ancient Iran: Aba & The Church in Persia, on Iran Chamber Society] * [http://www.iranchamber.com/history/sassanids/sassanian_army.php iranchamber.com] {{Sasanian Empire}} {{Navboxes |list = {{Ancient Syria and Mesopotamia}} {{Ancient Mesopotamia topics}} {{Sasanian Provinces}} {{Iran topics}} {{Empires}} }} {{authority control}} [[زمرو:ساساني سلطنت]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون]] [[زمرو:قديم ميسوپوٽيميا]] [[زمرو:قديم اناطوليا]] [[زمرو:قديم تاريخ]] [[زمرو:وچئين دور جي اناطوليا ۾ رياستون]] [[زمرو:ابخازيا جي تاريخ]] [[زمرو:داغستان جي تاريخ]] [[زمرو:جارجيا جي قديم تاريخ]] [[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:وچ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:قديم سرزمين شام]] [[زمرو:سر زمين شام جي تاريخ]] [[زمرو:سرزمين شام جي تاريخ]] [[زمرو:ايران جي اڳوڻي بادشاهتون]] [[زمرو:قديم آرمينيا]] [[زمرو:آرمينيا ۾ 6 صدي]] [[زمرو:آرمينيا ۾ 7 صدي]] [[زمرو:آذربائيجان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:سال 224ع ادارا]] [[زمرو:سال 651ع ۾ ادارا ختم ٿيڻ]] [[زمرو:قديم آفريڪا ۾ ملڪ]] [[زمرو: 220 جي ڏهاڪي ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:7 صدي ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] 3p1tmig8sv6u73veuz1ch3mrx08ko2n 0 75656 400779 265443 2026-08-04T09:54:47Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فطري تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 400779 wikitext text/x-wiki '''تاريخ کان اڳ جو دور''' ان وقت کي چيو وڃي ٿو جنھن ۾ انسانن لکت جي باقاعدہ شروعات نہ ڪئي ھئي، مطلب تہ انھن وٽ تاريخ کي محفوظ ڪرڻ جي لکت ۾ شڪل نہ ھئي. تاريخ کان اڳ جو دور مختلف علائقن لاءِ مختلف آھي، جھڙوڪ مصر ۾ 4000 قبل مسيح کان اڳ جو زمانو تاريخ کان اگ جو دور چورائي ٿو. جڏھن تہ عام طور تي 4000 کان 4500 قبل مسيح کان اڳ جو زمانو لڳ ڀڳ سڄي دنيا جي لاءِ تاريخ کان اڳ جو دور سڏجي ٿو. مثال طور غارن ۾ رھڻ وارن انسانن ۽ [[ڊائنوسارز|ڊائناسور]] جو تعلق تاريخ کان اڳ جي دور سان آھي. [[زمرو:تاريخ کان اڳ جو دور]] [[زمرو:فطري تاريخ]] jljhk1lflrdwfpxwo3hhlji4hs3r4hi 400781 400779 2026-08-04T09:57:13Z Ibne maryam 17680 /* */ 400781 wikitext text/x-wiki '''تاريخ کان اڳ جو دور''' ان وقت کي چيو وڃي ٿو جنھن ۾ انسانن لکت جي باقاعدہ شروعات نہ ڪئي ھئي، مطلب تہ انھن وٽ تاريخ کي محفوظ ڪرڻ جي لکت ۾ شڪل نہ ھئي. تاريخ کان اڳ جو دور مختلف علائقن لاءِ مختلف آھي، جھڙوڪ مصر ۾ 4000 قبل مسيح کان اڳ جو زمانو تاريخ کان اگ جو دور چورائي ٿو. جڏھن تہ عام طور تي 4000 کان 4500 قبل مسيح کان اڳ جو زمانو لڳ ڀڳ سڄي دنيا جي لاءِ تاريخ کان اڳ جو دور سڏجي ٿو. مثال طور غارن ۾ رھڻ وارن انسانن ۽ [[ڊائنوسارز|ڊائناسور]] جو تعلق تاريخ کان اڳ جي دور سان آھي. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20070508182338/http://www.science.ulster.ac.uk/cma/slan/ Submerged Landscapes Archaeological Network] * [https://web.archive.org/web/20200117141201/http://www.northpacificprehistory.com/ ''North Pacific Prehistory''] is an academic journal specialising in Northeast Asian and North American archaeology. * [https://web.archive.org/web/20071106014600/http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/early_humans.htm Early Humans] a collection of resources for students from the Courtenay Middle School Library. {{Authority control}} [[زمرو:تاريخ کان اڳ جو دور]] [[زمرو:ڌرتي جي تاريخ]] [[زمرو:فطري تاريخ]] cwz2881qb29cxz54rrxiz9p0i4ehsjy 400785 400781 2026-08-04T10:00:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 400785 wikitext text/x-wiki {{Short description|Period of human history before records}} [[File:PSM V44 D647 Delineations on pieces of antler.jpg|thumb|upright=1.2|Engraved images of animals on [[antler]]]] {{Human history and prehistory}} '''تاريخ کان اڳ جو دور''' (Prehistory) ان وقت کي چيو وڃي ٿو جنھن ۾ انسانن لکت جي باقاعدہ شروعات نہ ڪئي ھئي، مطلب تہ انھن وٽ تاريخ کي محفوظ ڪرڻ جي لکت ۾ شڪل نہ ھئي. تاريخ کان اڳ جو دور مختلف علائقن لاءِ مختلف آھي، جھڙوڪ مصر ۾ 4000 قبل مسيح کان اڳ جو زمانو تاريخ کان اگ جو دور چورائي ٿو. جڏھن تہ عام طور تي 4000 کان 4500 قبل مسيح کان اڳ جو زمانو لڳ ڀڳ سڄي دنيا جي لاءِ تاريخ کان اڳ جو دور سڏجي ٿو. مثال طور غارن ۾ رھڻ وارن انسانن ۽ [[ڊائنوسارز|ڊائناسور]] جو تعلق تاريخ کان اڳ جي دور سان آھي. '''Prehistory''', sometimes referred to as '''pre-literary history''',<ref>{{cite journal |date=1973 |title=Prehistory as a Kind of History |jstor=202691 |last1=McCall|first1=Daniel F. |last2=Struever|first2=Stuart |last3=Van Der Merwe|first3=Nicolaas J.|last4=Roe|first4=Derek |journal=[[Journal of Interdisciplinary History]] |volume=3 |issue=4 |pages=733–739 |doi=10.2307/202691}}</ref> is the period of [[human history]] between the first known use of [[stone tool]]s by [[hominin]]s {{circa|3.3}}&nbsp;[[million years ago]] and the beginning of [[recorded history]] with the invention of [[writing system]]s. The use of symbols, marks, and images appears very early among humans, but the earliest known writing systems appeared {{circa|5,200}} years ago. The adoption of writing across the globe has been a slow process, so that the end of prehistory occurred at different times in different places, and the term is less often used in discussing societies where prehistory ended relatively recently. The period when a culture is written about by others but has not developed its own writing system is often known as the [[protohistory]] of the culture. Human prehistory differs from history not only in terms of its [[chronology]] but also in the way it deals with the activities of [[archaeological culture]]s rather than named [[nation]]s or [[individual]]s. Restricted to material processes, remains, and artefacts rather than written records, prehistory is anonymous. Because of this, reference terms that prehistorians use, such as "[[Neanderthal]]" or "[[Iron Age]]", are modern labels with definitions sometimes subject to debate. In most cases however, and in particular as one goes back further in time, these assigned labels are the only way of distinguishing groups of prehistoric peoples and conveying information about them in the present. By definition,<ref>{{cite web|title=Cambridge Dictionary Entry: Prehistory|url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/prehistory|publisher=[[Cambridge University Press]]|access-date=8 August 2017|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808114821/http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/prehistory|url-status=live}}</ref> there are no written records from human prehistory, which can only be known from material [[Archaeology|archaeological]] and [[Anthropology|anthropological]] evidence: prehistoric materials and human remains. These were at first understood by the collection of [[folklore]] and by analogy with pre-literate societies observed in modern times. ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20070508182338/http://www.science.ulster.ac.uk/cma/slan/ Submerged Landscapes Archaeological Network] * [https://web.archive.org/web/20200117141201/http://www.northpacificprehistory.com/ ''North Pacific Prehistory''] is an academic journal specialising in Northeast Asian and North American archaeology. * [https://web.archive.org/web/20071106014600/http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/early_humans.htm Early Humans] a collection of resources for students from the Courtenay Middle School Library. {{Authority control}} [[زمرو:تاريخ کان اڳ جو دور]] [[زمرو:ڌرتي جي تاريخ]] [[زمرو:فطري تاريخ]] rog6pq7u0ku2lq7f5zfqmh4ktewkgg1 400786 400785 2026-08-04T10:02:08Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 400786 wikitext text/x-wiki {{Short description|Period of human history before records}} [[File:PSM V44 D647 Delineations on pieces of antler.jpg|thumb|upright=1.2|Engraved images of animals on [[antler]]]] {{Human history and prehistory}} '''تاريخ کان اڳ جو دور''' (Prehistory) ان وقت کي چيو وڃي ٿو جنھن ۾ انسانن لکت جي باقاعدہ شروعات نہ ڪئي ھئي، مطلب تہ انھن وٽ تاريخ کي محفوظ ڪرڻ جي لکت ۾ شڪل نہ ھئي. تاريخ کان اڳ جو دور مختلف علائقن لاءِ مختلف آھي، جھڙوڪ مصر ۾ 4000 قبل مسيح کان اڳ جو زمانو تاريخ کان اگ جو دور چورائي ٿو. جڏھن تہ عام طور تي 4000 کان 4500 قبل مسيح کان اڳ جو زمانو لڳ ڀڳ سڄي دنيا جي لاءِ تاريخ کان اڳ جو دور سڏجي ٿو. مثال طور غارن ۾ رھڻ وارن انسانن ۽ [[ڊائنوسارز|ڊائناسور]] جو تعلق تاريخ کان اڳ جي دور سان آھي. '''Prehistory''', sometimes referred to as '''pre-literary history''',<ref>{{cite journal |date=1973 |title=Prehistory as a Kind of History |jstor=202691 |last1=McCall|first1=Daniel F. |last2=Struever|first2=Stuart |last3=Van Der Merwe|first3=Nicolaas J.|last4=Roe|first4=Derek |journal=[[Journal of Interdisciplinary History]] |volume=3 |issue=4 |pages=733–739 |doi=10.2307/202691}}</ref> is the period of [[human history]] between the first known use of [[stone tool]]s by [[hominin]]s {{circa|3.3}}&nbsp;[[million years ago]] and the beginning of [[recorded history]] with the invention of [[writing system]]s. The use of symbols, marks, and images appears very early among humans, but the earliest known writing systems appeared {{circa|5,200}} years ago. The adoption of writing across the globe has been a slow process, so that the end of prehistory occurred at different times in different places, and the term is less often used in discussing societies where prehistory ended relatively recently. The period when a culture is written about by others but has not developed its own writing system is often known as the [[protohistory]] of the culture. Human prehistory differs from history not only in terms of its [[chronology]] but also in the way it deals with the activities of [[archaeological culture]]s rather than named [[nation]]s or [[individual]]s. Restricted to material processes, remains, and artefacts rather than written records, prehistory is anonymous. Because of this, reference terms that prehistorians use, such as "[[Neanderthal]]" or "[[Iron Age]]", are modern labels with definitions sometimes subject to debate. In most cases however, and in particular as one goes back further in time, these assigned labels are the only way of distinguishing groups of prehistoric peoples and conveying information about them in the present. By definition,<ref>{{cite web|title=Cambridge Dictionary Entry: Prehistory|url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/prehistory|publisher=[[Cambridge University Press]]|access-date=8 August 2017|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808114821/http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/prehistory|url-status=live}}</ref> there are no written records from human prehistory, which can only be known from material [[Archaeology|archaeological]] and [[Anthropology|anthropological]] evidence: prehistoric materials and human remains. These were at first understood by the collection of [[folklore]] and by analogy with pre-literate societies observed in modern times. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20070508182338/http://www.science.ulster.ac.uk/cma/slan/ Submerged Landscapes Archaeological Network] * [https://web.archive.org/web/20200117141201/http://www.northpacificprehistory.com/ ''North Pacific Prehistory''] is an academic journal specialising in Northeast Asian and North American archaeology. * [https://web.archive.org/web/20071106014600/http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/early_humans.htm Early Humans] a collection of resources for students from the Courtenay Middle School Library. {{Authority control}} [[زمرو:فطري تاريخ]] [[زمرو:ڌرتي جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ کان اڳ جو دور]] 4l2jwa8uth3gqsqnfrd40z5fvnn82tb 400787 400786 2026-08-04T10:16:47Z Ibne maryam 17680 /* */ 400787 wikitext text/x-wiki {{Short description|Period of human history before records}} [[File:PSM V44 D647 Delineations on pieces of antler.jpg|thumb|upright=1.2|هرڻ جي سڱن تي اُڪريل جانورن جون تصويرون]] {{Human history and prehistory}} '''تاريخ کان اڳ جو دور''' (Prehistory) ان وقت کي چيو وڃي ٿو جنھن ۾ انسانن لکت جي باقاعدہ شروعات نہ ڪئي ھئي، مطلب تہ انھن وٽ تاريخ کي محفوظ ڪرڻ جي لکت ۾ شڪل نہ ھئي. تاريخ کان اڳ جو دور مختلف علائقن لاءِ مختلف آھي، جھڙوڪ مصر ۾ 4000 قبل مسيح کان اڳ جو زمانو تاريخ کان اگ جو دور چورائي ٿو. جڏھن تہ عام طور تي 4000 کان 4500 قبل مسيح کان اڳ جو زمانو لڳ ڀڳ سڄي دنيا جي لاءِ تاريخ کان اڳ جو دور سڏجي ٿو. مثال طور غارن ۾ رھڻ وارن انسانن ۽ [[ڊائنوسارز|ڊائناسور]] جو تعلق تاريخ کان اڳ جي دور سان آھي. '''تاريخ کان اڳ جو دور''' (Prehistory) يا ”لکيل تاريخ کان اڳ وارو دور“،<ref>{{cite journal |date=1973 |title=Prehistory as a Kind of History |jstor=202691 |last1=McCall|first1=Daniel F. |last2=Struever|first2=Stuart |last3=Van Der Merwe|first3=Nicolaas J.|last4=Roe|first4=Derek |journal=[[Journal of Interdisciplinary History]] |volume=3 |issue=4 |pages=733–739 |doi=10.2307/202691}}</ref> انساني تاريخ جو اهو عرصو آهي جيڪو انسانن (hominins) پاران پٿر جي اوزارن جي پهرين ڄاتل استعمال (33 لک سال اڳ) ۽ لکڻ جي نظام جي ايجاد سان گڏ رڪارڊ ٿيل تاريخ جي شروعات جي وچ ۾ اچي ٿو. انسانن ۾ علامتن، نشانن ۽ تصويرن جو استعمال تمام جلد شروع ٿي ويو هو، پر لکڻ جا سڀ کان پراڻا ڄاتل نظام 5,200 سال اڳ وجود ۾ آيا. سڄي دنيا ۾ لکڻ جي رواج کي اپنائڻ جو عمل سست رهيو آهي، ان ڪري مختلف هنڌن تي "تاريخ کا اڳ جي دور" جو خاتمو مختلف وقتن تي ٿيو؛ ان سان گڏوگڏ، اها اصطلاح انهن سماجن جي حوالي سان گهٽ استعمال ٿيندي آهي جتي اهو دور نسبتاً تازو ئي ختم ٿيو هجي. اهو دور جڏهن ڪنهن ثقافت بابت ٻيا ماڻهو لکن ٿا پر ان ثقافت جو پنهنجو لکڻ جو نظام ترقي نه ڪري سگهيو هجي، ته ان کي اڪثر ڪري ان ثقافت جي ”پروٽو تاريخ “ (<small>protohistory</small>) يا "ابتدائي تاريخي دور" طور سڃاتو وڃي ٿو. انساني ”پري هسٽري“ تاريخ کان نه رڳو پنهنجي زماني جي ترتيب (chronology) جي لحاظ کان مختلف آهي، پر ان طريقي ۾ به مختلف آهي جنهن ذريعي اها مخصوص نالن وارين قومن يا فردن جي بدران آثار قديمه جي ثقافتن جي سرگرمين جو مطالعو ڪري ٿي. لکيل رڪارڊن جي بدران مادي عملن، باقيات ۽ آثارن تائين محدود هجڻ سبب، ”پري هسٽري“ گهڻي ڀاڱي گمنام رهي ٿي. ان ڪري، ماهرن پاران استعمال ٿيندڙ اصطلاح، جهڙوڪ "نينڊرٿل" (Neanderthal) يا "[[لوهه جو دور]]" (Iron Age)، جديد ليبل يا نالا آهن جن جي تعريفن تي ڪڏهن ڪڏهن بحث مباحثو ٿيندو رهندو آهي. تنهن هوندي به، اڪثر حالتن ۾ ۽ خاص طور تي جيئن جيئن اسان ماضيءَ ۾ وڌيڪ پوئتي وڃون ٿا، اهي مقرر ڪيل نالا ئي "پري هسٽارڪ"(تاريخ کان اڳ واري دور جي) ماڻهن جي گروهن ۾ فرق ڪرڻ ۽ موجوده دور ۾ انهن بابت معلومات پهچائڻ جو واحد ذريعو آهن. تعريف جي لحاظ کان، انساني "پري هسٽري" جا ڪي به لکيل رڪارڊ موجود نه آهن؛ <ref>{{cite web|title=Cambridge Dictionary Entry: Prehistory|url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/prehistory|publisher=[[Cambridge University Press]]|access-date=8 August 2017|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808114821/http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/prehistory|url-status=live}}</ref> ان بابت ڄاڻ صرف مادي آثار قديمه ۽ انسانيات (<small>anthropology</small>) جي ثبوتن، جهڙوڪ تاريخ کان اڳ واري دور جي مواد ۽ انساني باقيات، ذريعي ئي حاصل ڪري سگهجي ٿي. شروعات ۾ انهن شين کي لوڪ روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ جديد دور ۾ ڏٺل ”غير لکپڙهه وارن“ (<small>pre-literate</small>) سماجن سان ڀيٽڻ (<small>analogy</small>) ذريعي سمجهيو ويندو هو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20070508182338/http://www.science.ulster.ac.uk/cma/slan/ Submerged Landscapes Archaeological Network] * [https://web.archive.org/web/20200117141201/http://www.northpacificprehistory.com/ ''North Pacific Prehistory''] is an academic journal specialising in Northeast Asian and North American archaeology. * [https://web.archive.org/web/20071106014600/http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/early_humans.htm Early Humans] a collection of resources for students from the Courtenay Middle School Library. {{Authority control}} [[زمرو:فطري تاريخ]] [[زمرو:ڌرتي جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ کان اڳ جو دور]] 3nln120tn31obgtfobzyco104d88h10 400791 400787 2026-08-04T10:28:55Z Ibne maryam 17680 400791 wikitext text/x-wiki {{Short description|Period of human history before records}} [[File:PSM V44 D647 Delineations on pieces of antler.jpg|thumb|upright=1.2|هرڻ جي سڱن تي اُڪريل جانورن جون تصويرون]] {{Human history and prehistory}} '''تاريخ کان اڳ جو دور''' (Prehistory) ان وقت کي چيو وڃي ٿو جنھن ۾ انسانن لکت جي باقاعدہ شروعات نہ ڪئي ھئي، مطلب تہ انھن وٽ تاريخ کي محفوظ ڪرڻ جي لکت ۾ شڪل نہ ھئي. تاريخ کان اڳ جو دور مختلف علائقن لاءِ مختلف آھي، جھڙوڪ مصر ۾ 4000 قبل مسيح کان اڳ جو زمانو تاريخ کان اگ جو دور چورائي ٿو. جڏھن تہ عام طور تي 4000 کان 4500 قبل مسيح کان اڳ جو زمانو لڳ ڀڳ سڄي دنيا جي لاءِ تاريخ کان اڳ جو دور سڏجي ٿو. مثال طور غارن ۾ رھڻ وارن انسانن ۽ [[ڊائنوسارز|ڊائناسور]] جو تعلق تاريخ کان اڳ جي دور سان آھي. '''تاريخ کان اڳ جو دور''' (Prehistory) يا ”لکيل تاريخ کان اڳ وارو دور“،<ref>{{cite journal |date=1973 |title=Prehistory as a Kind of History |jstor=202691 |last1=McCall|first1=Daniel F. |last2=Struever|first2=Stuart |last3=Van Der Merwe|first3=Nicolaas J.|last4=Roe|first4=Derek |journal=[[Journal of Interdisciplinary History]] |volume=3 |issue=4 |pages=733–739 |doi=10.2307/202691}}</ref> انساني تاريخ جو اهو عرصو آهي جيڪو انسانن (hominins) پاران پٿر جي اوزارن جي پهرين ڄاتل استعمال (33 لک سال اڳ) ۽ لکڻ جي نظام جي ايجاد سان گڏ رڪارڊ ٿيل تاريخ جي شروعات جي وچ ۾ اچي ٿو. انسانن ۾ علامتن، نشانن ۽ تصويرن جو استعمال تمام جلد شروع ٿي ويو هو، پر لکڻ جا سڀ کان پراڻا ڄاتل نظام 5,200 سال اڳ وجود ۾ آيا. سڄي دنيا ۾ لکڻ جي رواج کي اپنائڻ جو عمل سست رهيو آهي، ان ڪري مختلف هنڌن تي "تاريخ کا اڳ جي دور" جو خاتمو مختلف وقتن تي ٿيو؛ ان سان گڏوگڏ، اها اصطلاح انهن سماجن جي حوالي سان گهٽ استعمال ٿيندي آهي جتي اهو دور نسبتاً تازو ئي ختم ٿيو هجي. اهو دور جڏهن ڪنهن ثقافت بابت ٻيا ماڻهو لکن ٿا پر ان ثقافت جو پنهنجو لکڻ جو نظام ترقي نه ڪري سگهيو هجي، ته ان کي اڪثر ڪري ان ثقافت جي ”پروٽو تاريخ “ (<small>protohistory</small>) يا "ابتدائي تاريخي دور" طور سڃاتو وڃي ٿو. انساني ”پري هسٽري“ تاريخ کان نه رڳو پنهنجي زماني جي ترتيب (chronology) جي لحاظ کان مختلف آهي، پر ان طريقي ۾ به مختلف آهي جنهن ذريعي اها مخصوص نالن وارين قومن يا فردن جي بدران آثار قديمه جي ثقافتن جي سرگرمين جو مطالعو ڪري ٿي. لکيل رڪارڊن جي بدران مادي عملن، باقيات ۽ آثارن تائين محدود هجڻ سبب، ”پري هسٽري“ گهڻي ڀاڱي گمنام رهي ٿي. ان ڪري، ماهرن پاران استعمال ٿيندڙ اصطلاح، جهڙوڪ "نينڊرٿل" (Neanderthal) يا "[[لوهه جو دور]]" (Iron Age)، جديد ليبل يا نالا آهن جن جي تعريفن تي ڪڏهن ڪڏهن بحث مباحثو ٿيندو رهندو آهي. تنهن هوندي به، اڪثر حالتن ۾ ۽ خاص طور تي جيئن جيئن اسان ماضيءَ ۾ وڌيڪ پوئتي وڃون ٿا، اهي مقرر ڪيل نالا ئي "پري هسٽارڪ"(تاريخ کان اڳ واري دور جي) ماڻهن جي گروهن ۾ فرق ڪرڻ ۽ موجوده دور ۾ انهن بابت معلومات پهچائڻ جو واحد ذريعو آهن. تعريف جي لحاظ کان، انساني "پري هسٽري" جا ڪي به لکيل رڪارڊ موجود نه آهن؛ <ref>{{cite web|title=Cambridge Dictionary Entry: Prehistory|url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/prehistory|publisher=[[Cambridge University Press]]|access-date=8 August 2017|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808114821/http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/prehistory|url-status=live}}</ref> ان بابت ڄاڻ صرف مادي آثار قديمه ۽ انسانيات (<small>anthropology</small>) جي ثبوتن، جهڙوڪ تاريخ کان اڳ واري دور جي مواد ۽ انساني باقيات، ذريعي ئي حاصل ڪري سگهجي ٿي. شروعات ۾ انهن شين کي لوڪ روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ جديد دور ۾ ڏٺل ”غير لکپڙهه وارن“ (<small>pre-literate</small>) سماجن سان ڀيٽڻ (<small>analogy</small>) ذريعي سمجهيو ويندو هو. ==اصطلاح جي تاريخ== "پري هسٽري" (Prehistory) يا "تاريخ کان اڳ واري دور" جو تصور روشن خياليءَ (Enlightenment) جي دور ۾ انهن ماهرن جي ڪم مان اڀريو جيڪي قديم آثارن جو مطالعو ڪندا هئا؛ هنن لکيل رڪارڊن کان اڳ موجود سماجن جي وضاحت لاءِ "پريميٽو" (primitive) يا "ابتدائي قديم" جهڙو لفظ استعمال ڪيو. انگريزيءَ ۾ "پري هسٽري" جو لفظ پهريون ڀيرو 1836ع ۾ "فارين ڪوارٽرلي ريويو" (Foreign Quarterly Review) ۾ ظاهر ٿيو. انسانن جي وجود کان اڳ واري دور لاءِ ارضياتي وقت جو پيمانو (geologic time scale) ۽ انساني تاريخ کان اڳ واري دور لاءِ "ٽن دورن وارو نظام" (three-age system) 19هين صديءَ دوران برطانوي، فرانسيسي، جرمن ۽ اسڪينڊينيويائي انساني سماج جي ماهرن(Anthropologists)، آثار قديمه جي ماهرن ۽ قديم آثارن جي مطالعو ڪندڙن جي ڪم ذريعي ترتيب ڏنا ويا. "پري هسٽري" بابت هڪ ابتدائي خيال اهو هو ته لکيل رڪارڊن کان سواءِ تاريخ نٿي ٿي سگهي ۽ انهن ماڻهن بابت بامعنيٰ ڳالهه ڪرڻ جو ڪو به رستو نٿو ٿي سگهي جن ڪابه لکيل آثار نه ڇڏيا هجن. اڄڪلهه سڀ کان عام تصور اهو آهي ته تاريخ وسيع پيماني تي موجود ثبوتن تي ٻڌل هوندي آهي؛ جيتوڻيڪ ڪجهه تاريخ دان "پري هسٽري" اصطلاح جي استعمال تي بيچيني محسوس ڪندا رهيا آهن ۽ ان تصور تي سوال به اٿاريا ويا آهن، پر ان کي مڪمل طور تي رد نه ڪيو ويو آهي. خاص طور تي آثار قديمه جا ماهر هن اصطلاح کي پنهنجي ڪم جي نوعيت ۽ ماضيءَ بابت بيان ڪري سگهجندڙ ڪهاڻين جي حوالي سان هڪ بامعنيٰ ۽ ضروري فرق سمجهن ٿا. ==تحقيق جا ذريعا== ==تعريف== ==پٿر جو دور== ==ٽامي جو دور== ==ڪانسي جو دور== ==لوهه جو دور== ==زماني جي ترتيب== ==علائقي جي لحاظ کان== ==وڌيڪ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20070508182338/http://www.science.ulster.ac.uk/cma/slan/ Submerged Landscapes Archaeological Network] * [https://web.archive.org/web/20200117141201/http://www.northpacificprehistory.com/ ''North Pacific Prehistory''] is an academic journal specialising in Northeast Asian and North American archaeology. * [https://web.archive.org/web/20071106014600/http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/early_humans.htm Early Humans] a collection of resources for students from the Courtenay Middle School Library. {{Authority control}} [[زمرو:فطري تاريخ]] [[زمرو:ڌرتي جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ کان اڳ جو دور]] axbomk1m441s8s8s5cqr1gazmit7d19 400793 400791 2026-08-04T10:32:01Z Ibne maryam 17680 /* اصطلاح جي تاريخ */ 400793 wikitext text/x-wiki {{Short description|Period of human history before records}} [[File:PSM V44 D647 Delineations on pieces of antler.jpg|thumb|upright=1.2|هرڻ جي سڱن تي اُڪريل جانورن جون تصويرون]] {{Human history and prehistory}} '''تاريخ کان اڳ جو دور''' (Prehistory) ان وقت کي چيو وڃي ٿو جنھن ۾ انسانن لکت جي باقاعدہ شروعات نہ ڪئي ھئي، مطلب تہ انھن وٽ تاريخ کي محفوظ ڪرڻ جي لکت ۾ شڪل نہ ھئي. تاريخ کان اڳ جو دور مختلف علائقن لاءِ مختلف آھي، جھڙوڪ مصر ۾ 4000 قبل مسيح کان اڳ جو زمانو تاريخ کان اگ جو دور چورائي ٿو. جڏھن تہ عام طور تي 4000 کان 4500 قبل مسيح کان اڳ جو زمانو لڳ ڀڳ سڄي دنيا جي لاءِ تاريخ کان اڳ جو دور سڏجي ٿو. مثال طور غارن ۾ رھڻ وارن انسانن ۽ [[ڊائنوسارز|ڊائناسور]] جو تعلق تاريخ کان اڳ جي دور سان آھي. '''تاريخ کان اڳ جو دور''' (Prehistory) يا ”لکيل تاريخ کان اڳ وارو دور“،<ref>{{cite journal |date=1973 |title=Prehistory as a Kind of History |jstor=202691 |last1=McCall|first1=Daniel F. |last2=Struever|first2=Stuart |last3=Van Der Merwe|first3=Nicolaas J.|last4=Roe|first4=Derek |journal=[[Journal of Interdisciplinary History]] |volume=3 |issue=4 |pages=733–739 |doi=10.2307/202691}}</ref> انساني تاريخ جو اهو عرصو آهي جيڪو انسانن (hominins) پاران پٿر جي اوزارن جي پهرين ڄاتل استعمال (33 لک سال اڳ) ۽ لکڻ جي نظام جي ايجاد سان گڏ رڪارڊ ٿيل تاريخ جي شروعات جي وچ ۾ اچي ٿو. انسانن ۾ علامتن، نشانن ۽ تصويرن جو استعمال تمام جلد شروع ٿي ويو هو، پر لکڻ جا سڀ کان پراڻا ڄاتل نظام 5,200 سال اڳ وجود ۾ آيا. سڄي دنيا ۾ لکڻ جي رواج کي اپنائڻ جو عمل سست رهيو آهي، ان ڪري مختلف هنڌن تي "تاريخ کا اڳ جي دور" جو خاتمو مختلف وقتن تي ٿيو؛ ان سان گڏوگڏ، اها اصطلاح انهن سماجن جي حوالي سان گهٽ استعمال ٿيندي آهي جتي اهو دور نسبتاً تازو ئي ختم ٿيو هجي. اهو دور جڏهن ڪنهن ثقافت بابت ٻيا ماڻهو لکن ٿا پر ان ثقافت جو پنهنجو لکڻ جو نظام ترقي نه ڪري سگهيو هجي، ته ان کي اڪثر ڪري ان ثقافت جي ”پروٽو تاريخ “ (<small>protohistory</small>) يا "ابتدائي تاريخي دور" طور سڃاتو وڃي ٿو. انساني ”پري هسٽري“ تاريخ کان نه رڳو پنهنجي زماني جي ترتيب (chronology) جي لحاظ کان مختلف آهي، پر ان طريقي ۾ به مختلف آهي جنهن ذريعي اها مخصوص نالن وارين قومن يا فردن جي بدران آثار قديمه جي ثقافتن جي سرگرمين جو مطالعو ڪري ٿي. لکيل رڪارڊن جي بدران مادي عملن، باقيات ۽ آثارن تائين محدود هجڻ سبب، ”پري هسٽري“ گهڻي ڀاڱي گمنام رهي ٿي. ان ڪري، ماهرن پاران استعمال ٿيندڙ اصطلاح، جهڙوڪ "نينڊرٿل" (Neanderthal) يا "[[لوهه جو دور]]" (Iron Age)، جديد ليبل يا نالا آهن جن جي تعريفن تي ڪڏهن ڪڏهن بحث مباحثو ٿيندو رهندو آهي. تنهن هوندي به، اڪثر حالتن ۾ ۽ خاص طور تي جيئن جيئن اسان ماضيءَ ۾ وڌيڪ پوئتي وڃون ٿا، اهي مقرر ڪيل نالا ئي "پري هسٽارڪ"(تاريخ کان اڳ واري دور جي) ماڻهن جي گروهن ۾ فرق ڪرڻ ۽ موجوده دور ۾ انهن بابت معلومات پهچائڻ جو واحد ذريعو آهن. تعريف جي لحاظ کان، انساني "پري هسٽري" جا ڪي به لکيل رڪارڊ موجود نه آهن؛ <ref>{{cite web|title=Cambridge Dictionary Entry: Prehistory|url=http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/prehistory|publisher=[[Cambridge University Press]]|access-date=8 August 2017|archive-date=8 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808114821/http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/prehistory|url-status=live}}</ref> ان بابت ڄاڻ صرف مادي آثار قديمه ۽ انسانيات (<small>anthropology</small>) جي ثبوتن، جهڙوڪ تاريخ کان اڳ واري دور جي مواد ۽ انساني باقيات، ذريعي ئي حاصل ڪري سگهجي ٿي. شروعات ۾ انهن شين کي لوڪ روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ جديد دور ۾ ڏٺل ”غير لکپڙهه وارن“ (<small>pre-literate</small>) سماجن سان ڀيٽڻ (<small>analogy</small>) ذريعي سمجهيو ويندو هو. ==اصطلاح جي تاريخ== "پري هسٽري" (<small>Prehistory</small>) يا "تاريخ کان اڳ واري دور" جو تصور روشن خياليءَ (<small>Enlightenment</small>) جي دور ۾ انهن ماهرن جي ڪم مان اڀريو جيڪي قديم آثارن جو مطالعو ڪندا هئا؛ هنن لکيل رڪارڊن کان اڳ موجود سماجن جي وضاحت لاءِ "پريميٽو" (<small>primitive</small>) يا "ابتدائي قديم" جهڙو لفظ استعمال ڪيو. انگريزيءَ ۾ "پري هسٽري" جو لفظ پهريون ڀيرو <small>1836</small>ع ۾ "فارن ڪوارٽرلي ريويو" (<small>Foreign Quarterly Review</small>) ۾ ظاهر ٿيو. انسانن جي وجود کان اڳ واري دور لاءِ [[ارضياتي وقت جو پيمانو]] (<small>geologic time scale</small>) ۽ انساني تاريخ کان اڳ واري دور لاءِ "ٽن دورن وارو نظام" (<small>three-age system</small>) <small>19</small>هين صديءَ دوران برطانوي، فرانسيسي، جرمن ۽ اسڪينڊينيويائي انساني سماج جي ماهرن (<small>Anthropologists</small>)، آثار قديمه جي ماهرن ۽ قديم آثارن جي مطالعو ڪندڙن جي ڪم ذريعي ترتيب ڏنا ويا. "تاريخ کان اڳ واري دور" بابت هڪ ابتدائي خيال اهو هو ته لکيل رڪارڊن کان سواءِ تاريخ نٿي ٿي سگهي ۽ انهن ماڻهن بابت بامعنيٰ ڳالهه ڪرڻ جو ڪو به رستو نٿو ٿي سگهي جن ڪابه لکيل آثار نه ڇڏيا هجن. اڄڪلهه سڀ کان عام تصور اهو آهي ته تاريخ وسيع پيماني تي موجود ثبوتن تي ٻڌل هوندي آهي؛ جيتوڻيڪ ڪجهه تاريخ دان "پري هسٽري" اصطلاح جي استعمال تي بيچيني محسوس ڪندا رهيا آهن ۽ ان تصور تي سوال به اٿاريا ويا آهن، پر ان کي مڪمل طور تي رد نه ڪيو ويو آهي. خاص طور تي آثار قديمه جا ماهر هن اصطلاح کي پنهنجي ڪم جي نوعيت ۽ ماضيءَ بابت بيان ڪري سگهجندڙ ڪهاڻين جي حوالي سان هڪ بامعنيٰ ۽ ضروري فرق سمجهن ٿا. ==تحقيق جا ذريعا== ==تعريف== ==پٿر جو دور== ==ٽامي جو دور== ==ڪانسي جو دور== ==لوهه جو دور== ==زماني جي ترتيب== ==علائقي جي لحاظ کان== ==وڌيڪ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20070508182338/http://www.science.ulster.ac.uk/cma/slan/ Submerged Landscapes Archaeological Network] * [https://web.archive.org/web/20200117141201/http://www.northpacificprehistory.com/ ''North Pacific Prehistory''] is an academic journal specialising in Northeast Asian and North American archaeology. * [https://web.archive.org/web/20071106014600/http://sd71.bc.ca/sd71/school/courtmid/Library/subject_resources/socials/early_humans.htm Early Humans] a collection of resources for students from the Courtenay Middle School Library. {{Authority control}} [[زمرو:فطري تاريخ]] [[زمرو:ڌرتي جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ کان اڳ جو دور]] iekvqnowbxyevm91f3q34jz2xe8jkdb 0 75829 400576 366958 2026-08-03T15:46:29Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 400576 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | background = person | honorific_prefix = فقير | name = سوڍل لغاري | image = Sodhal faqeer leghari.jpg | image_upright = | image_size = | caption = | birth_date = 1959ع | birth_place = ڳوٺ لغاري بجراڻي، [[مورو تعلقو|مورو]]، [[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشھروفيروز]] | origin = | death_date = {{Death date and age|2024|07|17|1959|01|01}} | death_place = [[نوابشاھ]]، سنڌ | genre = صوفي راڳي | occupation = راڳ | years_active = 1979ع کان 2023ع }} '''سوڍل فقير لغاري''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Sodhal Faqeer Leghari}}، جنھن کي عام طور تي '''سوڍل فقير''' جي نالي سان سڃاتو ويندو ھو، [[سنڌ]] جو ھڪ صوفي راڳي ھو.<ref name="onlineindus">{{cite web |title=سنڌ ڌرتيء جو نالي وارو صوفي راڳي سوڍل فقير هن فاني جهان مان لاڏاڻو ڪري ويو |url=https://web.archive.org/web/20240717202443/https://onlineindus.com/sindhi/132413 |website=web.archive.org |accessdate=19 July 2024 |date=17 July 2024}}</ref> سوڍل فقير 1959ع تي [[مورو تعلقو|تعلقي موري]] جي [[ديهه خيري ديري]] جي ھڪ ڳوٺ [[لغاري بجراڻي|لغاري بجراڻيءَ]] ۾ ڄائو.<ref name="ES">{{cite web |title=سوڍل فقير لغاري |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%88%DA%8D%D9%84%20%D9%81%D9%82%D9%8A%D8%B1%20%D9%84%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D9%8A |website=www.encyclopediasindhiana.org |accessdate=19 July 2024}}</ref> [[جيرو|جيري]] ۽ [[شگر (بيماري)|شگر]] جي بيماري سبب 17 جولاءِ 2024ع تي وفات ڪري ويو.<ref name="onlineindus" /> ==ننڍپڻ== سوڍل فقير جو خاندان جو تعلق ڳوٺ [[چاڪر ڪوٽ]]، [[جوهي تعلقو|تعلقي جوهي]]، [[دادو ضلعو|ضلعي دادو]] سان آھي. جتان لڏي سندس خاندان تڏھوڪي ضلعي نوابشاھہ جي [[ديهه خيري ديري]]، [[مورو تعلقو|موري تعلقي]] ۾ ويٺا ۽اتي سوڍل فقير جي پيدائش 1959ع ڌاري ٿي.<ref name="ES" /> تنھن کان پوءِ 1990ع ڌاري اڇي [[مورو|موري شھر]] ۾ ويٺو، ھن جو ڏاڏو محمد حسن لغاري ۽ والد علي بخش لغاري پڻ صوفي راڳ ڳائيندا ھئا.<ref name="ES" /> ==پيشوار زندگي== ھن راڳ جي تربيت سندس والد کان حاصل ڪئي، ۽ 20 سالن جي ڄمار ۾ ھن صوفي راڳ ڳائڻ شروع ڪيو. ھن [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي|شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[جانڻ چن]] ۽ [[راشد مورائي]] سميت ڪيترن شاعرن جا ڪلام ڳايا. [[ماڪا اسٽوڊيو]] پاران ھن جون 12/13 رڪارڊ ڪيل ڪيسٽون رليز ڪيون ويون. [[ڪوروناوائرس روڳ 2019|ڪورونا وبا]] جي دؤران راڳ ويراڳ تي بندش سبب ھن جي مالي ۽ معاشي حالت تنگ ٿي پئي ۽ فاقاڪشي ڪاٽڻ تي مجبور ٿي پيو ۽ [[ثقافت کاتو، سنڌ|سنڌ جي ثقافت کاتي]] ڪا سار نه لڌي.<ref name="AA">{{cite news |last1=نور خان |first1=بکراڻي |title=صوفي راڳي سوڍل فقير جو لاڏاڻو |url=https://awamiawaz.pk/1215713 |accessdate=19 جولاءِ 2024 |work=عوامي آواز |publisher=[[روزاني عوامي آواز]] |date=19 جولاءِ 2024 |language=سنڌي}}</ref> ==وفات== ڪافي وقت کان [[جيرو|جيري]] ۽ [[شگر (بيماري)|شگر]] جي بيماري ۾ مبتلا هو، ۽ 17 جُولاءِ [[نوابشاھ]] جي ھڪ اسپتال ۾ وفات ڪري ويو، ھن کي ڳوٺ لغاري بجراڻي ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="AA2">{{cite news |last1=وحيد |first1=مستوئي |title=ناليوارو صوفي راڳي سوڍل فقير لغاري هميشه لاءِ وڇڙي ويو |url=https://thetimenews.tv/%D9%86%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%88-%D8%B5%D9%88%D9%81%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%DA%B3%D9%8A-%D8%B3%D9%88%DA%8D%D9%84-%D9%81%D9%82%D9%8A%D8%B1-%D9%84%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D9%87%D9%85%D9%8A/ |accessdate=19 جولاءِ 2024 |publisher=روزاني عوامي آواز |date=19 جولاءِ 2024 |archive-date=2024-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719130336/https://thetimenews.tv/%D9%86%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%88-%D8%B5%D9%88%D9%81%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%DA%B3%D9%8A-%D8%B3%D9%88%DA%8D%D9%84-%D9%81%D9%82%D9%8A%D8%B1-%D9%84%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D9%87%D9%85%D9%8A/ |dead-url=yes |archivedate=2024-07-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240719130336/https://thetimenews.tv/%D9%86%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%88-%D8%B5%D9%88%D9%81%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%DA%B3%D9%8A-%D8%B3%D9%88%DA%8D%D9%84-%D9%81%D9%82%D9%8A%D8%B1-%D9%84%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D9%87%D9%85%D9%8A/ }}</ref> ===ردعمل=== سندس وفات تي [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏي وزير]] [[سيد مراد علي شاهہ]]، [[سنڌ جو گهرو وزير|گھرو وزير]] [[ضياءَ الحسن لنجار]]، [[سيد زين شاھہ]]، ۽ [[غلام مرتضيٰ جتوئي]] ڏک جو اظهار ڪيو.<ref name="AA2" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي راڳي]] [[زمرو:1959ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون وفاتون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] 0g3f22dgh08dvcft08qgppwcb0u73g8 0 76610 400575 275722 2026-08-03T15:45:14Z Memon2025 21315 400575 wikitext text/x-wiki {{Dead end|date=جُولاءِ 2024}} {{صندوق معلومات شخص}} '''ويلي ميس'''، هڪ آمريڪي پروفيشنل بيس بال پليئر هو جنهن کيڏيو 23 سيزن ميجر ليگ بيس بال (MLB) ۾، 1951 کان 1973 تائين.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.al.com/spotnews/2013/08/new_documentary_film_remembers.html|title=New film remembers long-gone West Jefferson community of Westfield, home of Mays, Clemon|last=Chambers|first=Jesse|date=2013-08-02|website=al|language=en|access-date=2024-06-20}}</ref> {{commonscat|Willie Mays}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:1931ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون وفاتون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] 3wor2ifjkqzvoq16mo2fv0b4y7agv5f 14 76783 400525 274477 2026-08-03T14:43:47Z Memon2025 21315 /* */ 400525 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:ڏھائيون]] [[زمرو:ايڪيهين صدي]] 5f8tvyafwicjagu6zdyentnhyc03tou 400526 400525 2026-08-03T14:44:13Z Memon2025 21315 /* */ 400526 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:ڏھائيون]] [[زمرو:ايڪيهين صدي]] [[زمرو:ڏھائيون]] [[زمرو:ايڪيهين صدي]] 79tkufsz2gd1cowt1anf4csy5dhu21c 400527 400526 2026-08-03T14:45:42Z Memon2025 21315 /* */ 400527 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:ڏھائيون]] [[زمرو:ايڪيهين صدي]] [[زمرو:ايڪيهين صدي جون ڏھائيون]] 61htbebkud8iqdb9qavvhgpwsf8mxmq 14 76955 400574 275672 2026-08-03T15:43:52Z Memon2025 21315 400574 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:2024ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2020 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]] k27vflh4w8awachw2ejr4jptcyyz5ty 400596 400574 2026-08-03T16:29:10Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[زمرو:2024ع جون وفاتون]] کي [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] ڏانھن چوريو 400574 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:2024ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2020 جي ڏهاڪي جون فوتگيون]] k27vflh4w8awachw2ejr4jptcyyz5ty 0 76956 400577 295171 2026-08-03T15:47:28Z Memon2025 21315 400577 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = رام بخشاڻي | image = Ram_buxani_2023_dubai.jpg | caption = رام بخشاڻي 2023ع تي دبئي ۾. | birth_date = 1941 | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي ھندوستان]] | death_date = 8 جُولاءِ 2024، (83 سال) | death_place = دبئي | education = [[واشنگٽن عالمي يونيورسٽي]] | occupation = واپاري ۽ ليکڪ | website = {{URL| rambuxani.com}} }} '''رام بخشاڻي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ram Buxani}}، سنڌ ڄائو ھندوستاني ڪاروباري شخصيت، ليکڪ ۽ آئي ٽي ايل ڪوسموس گروپ {{ٻيا نالا|انگريزي= ITL Cosmos Group}} جو چيئرمين ھو.<ref name="forbes_2017_article">{{cite web |last1=Wendel |first1=Samuel |date=22 May 2017 |title=Ram Buxani: The Businessman Who Witnessed Dubai Flourish And Prosper |url=https://www.forbesmiddleeast.com/leadership/leaders/ram-buxani-the-businessman-who-witnessed-dubai-flourish-and-prosper |access-date=8 July 2024 |website=Forbes (Middle East)}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mptCAAAAYAAJ|title=News Review on West Asia|date=1988|language=en}}</ref> ھن ھندوستاني برادري ۾ تڏھن شھرت ماڻي، جڏھن 1985ع ۾ ھن جي ڪوششن سبب ھندوستاني حڪومت [[وارثت ٽيڪس]] جو خاتمو آندو.<ref name="book_1989_NRI_world">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KUUWAQAAMAAJ|title=NRI World - Volume 1, Issue 1 - Page 26|date=1989|publisher=J. Singh|language=en}}</ref> ==ذاتي زندگي== رام بخشاڻي 1941ع تي [[حيدرآباد]]، [[سنڌ]] ۾ ڄائو،<ref name="forbes_2017_article" /> ھن جي خاندان 1947ع تي [[ھندستان جو ورھاڱو|ھندوستان جي ورھاڱي]] وقت سنڌ مان لڏپلاڻ ڪئي.<ref name="forbes_2017_article" /> جڏھن ھي اڃان پنجن سالن جو ھو تہ ھن جو والد وفات ڪري ويو.<ref name="book_2016_impatient_manager">{{Cite book |last=Vieira |first=Walter |url=https://www.worldcat.org/oclc/957558086 |title=The impatient manager |year=2016 |isbn=978-9385985287 |location=Thousand Oaks, California |oclc=957558086}}</ref><ref name="book_2009_business_india">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=u8AiAQAAMAAJ&q=buxani+father |title=Business India, Issues 818-822 |date=July 2009 |publisher=A. H. Advani |language=en}}</ref> جڏھن ھي 18 سالن جو ٿيو تہ پنھنجي خاندان ۽ بيواہ ماءُ جي مدد ڪرڻ لاءِ [[ممبئي]] ۾ نوڪري جي تلاش شروع ڪئي. ان وقت اخبار ۾ ھڪ اشتھار ڏسي ھي نوڪري لاءِ [[دبئي]] روانو ٿيو جتي 1959ع تي آئي ٽي ايل آئوٽ پوسٽ جي دبئي آفيس تي آفيس ڪلارڪ طور ڀرتي ٿيو ۽ 2014ع تي ساڳي ڪمپني ڪوسموس آئي ٽي ايل گروپ جو چيئرمين بڻيو.<ref name="forbes_2017_article" /><ref>{{Cite web |last=Sharma |first=Rahul |date=2009-08-23 |title=Ram Buxani: The Golden Jubilee Man who Grew with Dubai |url=https://www.khaleejtimes.com/article/20090823/ARTICLE/308239995/1036 |access-date=2018-01-12 |website=Khaleej Times}}</ref> بخشاڻي عملي ۽ ادبي شخيصت جو مالڪ ھو، ھن 28 ڊرامن ۾ ڪم ڪيو.<ref name="forbes_2017_article" /> ھن کي ٽن ڌيئرن جو اولاد ٿيو.<ref name="forbes_2017_article" /> ھن جي 2003ع ۾ ڇپيل آتم ڪٿا [[آکيرا آڪاس ۾]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Taking the High Road}}، دبئي ۾ تمام گھڻي مقبوليت ماڻي، انگريزي ٻولي ۾ لکيل ان ڪتاب جو سنڌي سميت [[ھندي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[ملايالم]] سميت ڪيترن ئي ٻولين ۾ ترجمو ٿي ڇڪي آھي.<ref name="article_khaleej_2015" /><ref name="ICC_UAE_profile" /> ھن جو ٻيو ڪتاب، سنڌي - عالمي معشيت کي ڏنل خدا جو تحفو {{ٻيا نالا|انگريزي=Sindhis – God’s Gift to Global Economy}} 2007ع تي ڇپيو.<ref name="2007_book_sindhis_buxani">{{Cite book |last=Buk̲h̲shānī |first=Rām |url=https://books.google.com/books?id=Xy70oAEACAAJ |title=Sindhis: God's Gift to Global Economy : a Reflection |date=2007 |language=en}}</ref> == پيشوار زندگي == بخشاڻي 2000ع کان 2008ع تائين [[انڊس بينڪ]] جو ڊائريڪٽر رھيو..<ref name="Bloomberg_Profile">{{cite web|title=Executive Profile, Ram Buxani Ph.D.|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/person.asp?personId=2996348&privcapId=31271244|website=Bloomberg|access-date=23 November 2017}}</ref> 2002ع کان 2004ع تائين ا[[نڊين ھائي اسڪول، دبئي]] جي بورڊ جو چيئرمن پڻ رھيو.<ref name="article_khaleej_2015" /> بخشاڻي [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب اماراتن]] ۾ سمنڊ پار ھندوستانين جي معاشي فورم {{ٻيا نالا|انگريزي=Overseas Indians Economic Forum (UAE)}} جو 1987ع کان 1993ع تائين ۽ 1995ع کان 1999ع تائين باني ۽ صدر پڻ رھيو.2023ع کان ھن تنظيم کي انڊين بزنس اينڊ پروفيشنل ڪائونسل {{ٻيا نالا|انگريزي= Indian Business and Professional Council.}} جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو.<ref name="ICC_UAE_profile">{{cite web|title=About Dr. Ram Buxani, Profile Description of the Company, Cosmos - International Traders (Middle East) Ltd|url=http://www.iccuae.com/0219.html|website=International Chamber of Commerce, United Arab Emirates|access-date=23 November 2017}}</ref> [[ڪويت مٿان عراقي حملو|ڪويت مٿان عراقي حملي]] وقت اتان ايندڙ ھندوستانين لاءِ ھن گڏيل عرب اماراتن اندر عارضي رھائش جو بندوبست پڻ ڪيو ھو.<ref name="ICC_UAE_profile" /> وچ اوڀر جي فوربس ميگزين ھن کي 2014ع<ref>{{Cite news|title=Top Indian leaders in the Arab World 2014: Top Owners - Forbes Middle East|language=en-US|work=Forbes Middle East|url=https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/top-indian-leaders-in-the-arab-world-2014-top-owners/item/29/|access-date=2018-01-12|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112160335/https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/top-indian-leaders-in-the-arab-world-2014-top-owners/item/29/|dead-url=yes|accessdate=2024-07-08|archivedate=2018-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180112160335/https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/top-indian-leaders-in-the-arab-world-2014-top-owners/item/29/}}</ref>، 2016ع<ref>{{Cite news|title=Top 100 Indian Business Leaders In The Arab World - Forbes Middle East|language=en-US|work=Forbes Middle East|url=https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/the-top-indian-business-leaders-in-the-arab-world-2016-owners/item/42/|access-date=2018-01-12|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112160509/https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/the-top-indian-business-leaders-in-the-arab-world-2016-owners/item/42/|dead-url=yes|accessdate=2024-07-08|archivedate=2018-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180112160509/https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/the-top-indian-business-leaders-in-the-arab-world-2016-owners/item/42/}}</ref> ۽ 2017ع,<ref>{{Cite news|title=Top 100 Indian Leaders in UAE - Forbes Middle East|language=en-US|work=Forbes Middle East|url=https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/top-100-indian-leaders-in-uae/item/29/|access-date=2018-01-12|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112214616/https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/top-100-indian-leaders-in-uae/item/29/|dead-url=yes|accessdate=2024-07-08|archivedate=2018-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180112214616/https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/top-100-indian-leaders-in-uae/item/29/}}</ref> تي وچ اوڀر ۾ ھندوستان جي چوٽي وارن اڳوانن ۾ شمار ڪيو ۽ فوربس پاران 2017ع تي ھن کي "لائيف اچيوومنٽ ايوارڊ" سان پڻ نوازيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Indian businessman awarded by Forbes Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/nation/indian-businessman-awarded-by-forbes-middle-east|access-date=2018-01-12|website=www.khaleejtimes.com}}</ref> == وفات == ھي 8 جُولاءِ 2024ع تي 83 سالن جي ڄمار ۾ [[دبئي]] ۾ وفات ڪري ويو.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=A. Staff |title=Dubai: Veteran Indian businessman Ram Buxani dies |url=https://www.khaleejtimes.com/uae/dubai-veteran-indian-businessman-ram-buxani-dies |access-date=2024-07-08 |website=Khaleej Times |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:هندستاني اداڪار]] [[زمرو:1949ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون وفاتون]] [[زمرو:1941ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] 0289be7bmf5asajezkb5cwrmtby5fz3 400578 400577 2026-08-03T15:48:25Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 400578 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = رام بخشاڻي | image = Ram_buxani_2023_dubai.jpg | caption = رام بخشاڻي 2023ع تي دبئي ۾. | birth_date = 1941 | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي ھندوستان]] | death_date = 8 جُولاءِ 2024، (83 سال) | death_place = دبئي | education = [[واشنگٽن عالمي يونيورسٽي]] | occupation = واپاري ۽ ليکڪ | website = {{URL| rambuxani.com}} }} '''رام بخشاڻي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ram Buxani}}، سنڌ ڄائو ھندوستاني ڪاروباري شخصيت، ليکڪ ۽ آئي ٽي ايل ڪوسموس گروپ {{ٻيا نالا|انگريزي= ITL Cosmos Group}} جو چيئرمين ھو.<ref name="forbes_2017_article">{{cite web |last1=Wendel |first1=Samuel |date=22 May 2017 |title=Ram Buxani: The Businessman Who Witnessed Dubai Flourish And Prosper |url=https://www.forbesmiddleeast.com/leadership/leaders/ram-buxani-the-businessman-who-witnessed-dubai-flourish-and-prosper |access-date=8 July 2024 |website=Forbes (Middle East)}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mptCAAAAYAAJ|title=News Review on West Asia|date=1988|language=en}}</ref> ھن ھندوستاني برادري ۾ تڏھن شھرت ماڻي، جڏھن 1985ع ۾ ھن جي ڪوششن سبب ھندوستاني حڪومت [[وارثت ٽيڪس]] جو خاتمو آندو.<ref name="book_1989_NRI_world">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KUUWAQAAMAAJ|title=NRI World - Volume 1, Issue 1 - Page 26|date=1989|publisher=J. Singh|language=en}}</ref> ==ذاتي زندگي== رام بخشاڻي 1941ع تي [[حيدرآباد]]، [[سنڌ]] ۾ ڄائو،<ref name="forbes_2017_article" /> ھن جي خاندان 1947ع تي [[ھندستان جو ورھاڱو|ھندوستان جي ورھاڱي]] وقت سنڌ مان لڏپلاڻ ڪئي.<ref name="forbes_2017_article" /> جڏھن ھي اڃان پنجن سالن جو ھو تہ ھن جو والد وفات ڪري ويو.<ref name="book_2016_impatient_manager">{{Cite book |last=Vieira |first=Walter |url=https://www.worldcat.org/oclc/957558086 |title=The impatient manager |year=2016 |isbn=978-9385985287 |location=Thousand Oaks, California |oclc=957558086}}</ref><ref name="book_2009_business_india">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=u8AiAQAAMAAJ&q=buxani+father |title=Business India, Issues 818-822 |date=July 2009 |publisher=A. H. Advani |language=en}}</ref> جڏھن ھي 18 سالن جو ٿيو تہ پنھنجي خاندان ۽ بيواہ ماءُ جي مدد ڪرڻ لاءِ [[ممبئي]] ۾ نوڪري جي تلاش شروع ڪئي. ان وقت اخبار ۾ ھڪ اشتھار ڏسي ھي نوڪري لاءِ [[دبئي]] روانو ٿيو جتي 1959ع تي آئي ٽي ايل آئوٽ پوسٽ جي دبئي آفيس تي آفيس ڪلارڪ طور ڀرتي ٿيو ۽ 2014ع تي ساڳي ڪمپني ڪوسموس آئي ٽي ايل گروپ جو چيئرمين بڻيو.<ref name="forbes_2017_article" /><ref>{{Cite web |last=Sharma |first=Rahul |date=2009-08-23 |title=Ram Buxani: The Golden Jubilee Man who Grew with Dubai |url=https://www.khaleejtimes.com/article/20090823/ARTICLE/308239995/1036 |access-date=2018-01-12 |website=Khaleej Times}}</ref> بخشاڻي عملي ۽ ادبي شخيصت جو مالڪ ھو، ھن 28 ڊرامن ۾ ڪم ڪيو.<ref name="forbes_2017_article" /> ھن کي ٽن ڌيئرن جو اولاد ٿيو.<ref name="forbes_2017_article" /> ھن جي 2003ع ۾ ڇپيل آتم ڪٿا [[آکيرا آڪاس ۾]] {{ٻيا نالا|انگريزي=Taking the High Road}}، دبئي ۾ تمام گھڻي مقبوليت ماڻي، انگريزي ٻولي ۾ لکيل ان ڪتاب جو سنڌي سميت [[ھندي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[ملايالم]] سميت ڪيترن ئي ٻولين ۾ ترجمو ٿي ڇڪي آھي.<ref name="article_khaleej_2015" /><ref name="ICC_UAE_profile" /> ھن جو ٻيو ڪتاب، سنڌي - عالمي معشيت کي ڏنل خدا جو تحفو {{ٻيا نالا|انگريزي=Sindhis – God’s Gift to Global Economy}} 2007ع تي ڇپيو.<ref name="2007_book_sindhis_buxani">{{Cite book |last=Buk̲h̲shānī |first=Rām |url=https://books.google.com/books?id=Xy70oAEACAAJ |title=Sindhis: God's Gift to Global Economy : a Reflection |date=2007 |language=en}}</ref> == پيشوار زندگي == بخشاڻي 2000ع کان 2008ع تائين [[انڊس بينڪ]] جو ڊائريڪٽر رھيو..<ref name="Bloomberg_Profile">{{cite web|title=Executive Profile, Ram Buxani Ph.D.|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/person.asp?personId=2996348&privcapId=31271244|website=Bloomberg|access-date=23 November 2017}}</ref> 2002ع کان 2004ع تائين ا[[نڊين ھائي اسڪول، دبئي]] جي بورڊ جو چيئرمن پڻ رھيو.<ref name="article_khaleej_2015" /> بخشاڻي [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب اماراتن]] ۾ سمنڊ پار ھندوستانين جي معاشي فورم {{ٻيا نالا|انگريزي=Overseas Indians Economic Forum (UAE)}} جو 1987ع کان 1993ع تائين ۽ 1995ع کان 1999ع تائين باني ۽ صدر پڻ رھيو.2023ع کان ھن تنظيم کي انڊين بزنس اينڊ پروفيشنل ڪائونسل {{ٻيا نالا|انگريزي= Indian Business and Professional Council.}} جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو.<ref name="ICC_UAE_profile">{{cite web|title=About Dr. Ram Buxani, Profile Description of the Company, Cosmos - International Traders (Middle East) Ltd|url=http://www.iccuae.com/0219.html|website=International Chamber of Commerce, United Arab Emirates|access-date=23 November 2017}}</ref> [[ڪويت مٿان عراقي حملو|ڪويت مٿان عراقي حملي]] وقت اتان ايندڙ ھندوستانين لاءِ ھن گڏيل عرب اماراتن اندر عارضي رھائش جو بندوبست پڻ ڪيو ھو.<ref name="ICC_UAE_profile" /> وچ اوڀر جي فوربس ميگزين ھن کي 2014ع<ref>{{Cite news|title=Top Indian leaders in the Arab World 2014: Top Owners - Forbes Middle East|language=en-US|work=Forbes Middle East|url=https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/top-indian-leaders-in-the-arab-world-2014-top-owners/item/29/|access-date=2018-01-12|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112160335/https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/top-indian-leaders-in-the-arab-world-2014-top-owners/item/29/|dead-url=yes|accessdate=2024-07-08|archivedate=2018-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180112160335/https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/top-indian-leaders-in-the-arab-world-2014-top-owners/item/29/}}</ref>، 2016ع<ref>{{Cite news|title=Top 100 Indian Business Leaders In The Arab World - Forbes Middle East|language=en-US|work=Forbes Middle East|url=https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/the-top-indian-business-leaders-in-the-arab-world-2016-owners/item/42/|access-date=2018-01-12|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112160509/https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/the-top-indian-business-leaders-in-the-arab-world-2016-owners/item/42/|dead-url=yes|accessdate=2024-07-08|archivedate=2018-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180112160509/https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/the-top-indian-business-leaders-in-the-arab-world-2016-owners/item/42/}}</ref> ۽ 2017ع,<ref>{{Cite news|title=Top 100 Indian Leaders in UAE - Forbes Middle East|language=en-US|work=Forbes Middle East|url=https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/top-100-indian-leaders-in-uae/item/29/|access-date=2018-01-12|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112214616/https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/top-100-indian-leaders-in-uae/item/29/|dead-url=yes|accessdate=2024-07-08|archivedate=2018-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180112214616/https://www.forbesmiddleeast.com/en/list/top-100-indian-leaders-in-uae/item/29/}}</ref> تي وچ اوڀر ۾ ھندوستان جي چوٽي وارن اڳوانن ۾ شمار ڪيو ۽ فوربس پاران 2017ع تي ھن کي "لائيف اچيوومنٽ ايوارڊ" سان پڻ نوازيو ويو.<ref>{{Cite web|title=Indian businessman awarded by Forbes Middle East|url=https://www.khaleejtimes.com/nation/indian-businessman-awarded-by-forbes-middle-east|access-date=2018-01-12|website=www.khaleejtimes.com}}</ref> == وفات == ھي 8 جُولاءِ 2024ع تي 83 سالن جي ڄمار ۾ [[دبئي]] ۾ وفات ڪري ويو.<ref>{{Cite web |last=Reporter |first=A. Staff |title=Dubai: Veteran Indian businessman Ram Buxani dies |url=https://www.khaleejtimes.com/uae/dubai-veteran-indian-businessman-ram-buxani-dies |access-date=2024-07-08 |website=Khaleej Times |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:هندستاني اداڪار]] [[زمرو:2024ع جون وفاتون]] [[زمرو:1941ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] [[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]] 2bwyhut2rpv9cns5lb23m713h5ogjnc 0 79805 400598 291068 2026-08-03T16:32:44Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 400598 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص}} '''حسن نصر الله''' هو 31 آگسٽ 1960ع تي پيدا ٿيو ۽ 27 سيپٽمبر 2024ع ،<ref>{{حوالو_ويب|url=https://shufunews.com/%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%AD/|title=جيش الاحتلال الإسرائيلي يعلن اغتيال حسن نصر الله|date=2024-09-28|website=Shufu News|language=ar|access-date=2024-09-28}}</ref>تي وفات ڪيائين 16 فيبروري 1992ع کان [[حزب الله]] جو نمبر 3 سيڪريٽري جنرل رهيو هن مسٽر عباس الموسوي جي جانشين جو عهدو سنڀاليو، جنهن کي قتل ڪيو ويو 16 فيبروري 1992ع تي [[اسرائيل]] حسن نصرالله بورج حمود ۾ پيدا ٿيو ۽ سندس اباڻي ڳوٺ البزوريه ۾ ٿيو جتان سندس پيءُ موقعي جي تلاش ۾ [[بيروت]] ڀڄي وڃڻ تي مجبور ٿيو. ==حوالا== {{حوالا}} {{commonscat|Hassan Nasrallah}} [[زمرو:1960ع جون پيدائشون]] [[زمرو:تازيون وفاتون]] [[زمرو:2024ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] fiaki9yr252mq5b7p4h1n1yxma85n5t 400600 400598 2026-08-03T16:34:25Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 400600 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص}} '''حسن نصر الله''' هو 31 آگسٽ 1960ع تي پيدا ٿيو ۽ 27 سيپٽمبر 2024ع ،<ref>{{حوالو_ويب|url=https://shufunews.com/%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%AD/|title=جيش الاحتلال الإسرائيلي يعلن اغتيال حسن نصر الله|date=2024-09-28|website=Shufu News|language=ar|access-date=2024-09-28}}</ref>تي وفات ڪيائين 16 فيبروري 1992ع کان [[حزب الله]] جو نمبر 3 سيڪريٽري جنرل رهيو هن مسٽر عباس الموسوي جي جانشين جو عهدو سنڀاليو، جنهن کي قتل ڪيو ويو 16 فيبروري 1992ع تي [[اسرائيل]] حسن نصرالله بورج حمود ۾ پيدا ٿيو ۽ سندس اباڻي ڳوٺ البزوريه ۾ ٿيو جتان سندس پيءُ موقعي جي تلاش ۾ [[بيروت]] ڀڄي وڃڻ تي مجبور ٿيو. ==حوالا== {{حوالا}} {{commonscat|Hassan Nasrallah}} [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:1960ع جون پيدائشون]] [[زمرو:تازيون وفاتون]] [[زمرو:2024ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] kjl7flp63r5kwvgwe2lz4sb6v6gsiuk 400601 400600 2026-08-03T16:35:44Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 400601 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص}} '''حسن نصر الله''' هو 31 آگسٽ 1960ع تي پيدا ٿيو ۽ 27 سيپٽمبر 2024ع ،<ref>{{حوالو_ويب|url=https://shufunews.com/%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%AD/|title=جيش الاحتلال الإسرائيلي يعلن اغتيال حسن نصر الله|date=2024-09-28|website=Shufu News|language=ar|access-date=2024-09-28}}</ref>تي وفات ڪيائين 16 فيبروري 1992ع کان [[حزب الله]] جو نمبر 3 سيڪريٽري جنرل رهيو هن مسٽر عباس الموسوي جي جانشين جو عهدو سنڀاليو، جنهن کي قتل ڪيو ويو 16 فيبروري 1992ع تي [[اسرائيل]] حسن نصرالله بورج حمود ۾ پيدا ٿيو ۽ سندس اباڻي ڳوٺ البزوريه ۾ ٿيو جتان سندس پيءُ موقعي جي تلاش ۾ [[بيروت]] ڀڄي وڃڻ تي مجبور ٿيو. ==حوالا== {{حوالا}} {{commonscat|Hassan Nasrallah}} [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:1960ع جون پيدائشون]] [[زمرو:تازيون وفاتون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] re5t0q0wyeeenyaaouo65e8btyojhqm 400603 400601 2026-08-03T16:38:30Z Memon2025 21315 400603 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص}} '''حسن نصر الله''' هو 31 آگسٽ 1960ع تي پيدا ٿيو ۽ 27 سيپٽمبر 2024ع ،<ref>{{حوالو_ويب|url=https://shufunews.com/%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%AD/|title=جيش الاحتلال الإسرائيلي يعلن اغتيال حسن نصر الله|date=2024-09-28|website=Shufu News|language=ar|access-date=2024-09-28}}</ref>تي وفات ڪيائين 16 فيبروري 1992ع کان [[حزب الله]] جو نمبر 3 سيڪريٽري جنرل رهيو هن مسٽر عباس الموسوي جي جانشين جو عهدو سنڀاليو، جنهن کي قتل ڪيو ويو 16 فيبروري 1992ع تي [[اسرائيل]] حسن نصرالله بورج حمود ۾ پيدا ٿيو ۽ سندس اباڻي ڳوٺ البزوريه ۾ ٿيو جتان سندس پيءُ موقعي جي تلاش ۾ [[بيروت]] ڀڄي وڃڻ تي مجبور ٿيو. ==حوالا== {{حوالا}} {{commonscat|Hassan Nasrallah}} [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:لبناني شخصيتون]] [[زمرو:تازيون وفاتون]] [[زمرو:1960ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] bker1ge2w7f893d9a79gndfonhj4krs 400606 400603 2026-08-03T16:45:46Z Memon2025 21315 /* */ 400606 wikitext text/x-wiki {{صندوق معلومات شخص}} '''حسن نصر الله''' هو 31 آگسٽ 1960ع تي پيدا ٿيو ۽ 27 سيپٽمبر 2024ع ،<ref>{{حوالو_ويب|url=https://shufunews.com/%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%AD/|title=جيش الاحتلال الإسرائيلي يعلن اغتيال حسن نصر الله|date=2024-09-28|website=Shufu News|language=ar|access-date=2024-09-28}}</ref>تي وفات ڪيائين 16 فيبروري 1992ع کان [[حزب الله]] جو نمبر 3 سيڪريٽري جنرل رهيو هن مسٽر عباس الموسوي جي جانشين جو عهدو سنڀاليو، جنهن کي قتل ڪيو ويو 16 فيبروري 1992ع تي [[اسرائيل]] حسن نصرالله بورج حمود ۾ پيدا ٿيو ۽ سندس اباڻي ڳوٺ البزوريه ۾ ٿيو جتان سندس پيءُ موقعي جي تلاش ۾ [[بيروت]] ڀڄي وڃڻ تي مجبور ٿيو. نصر اللہ کی قیادت میں، حزب اللہ نے طویل فاصلے تک نشانہ داغنے والے راکٹ حاصل کیے، جنھوں نے انھیں شمالی اسرائیل پر حملہ کرنے کی اجازت دی۔ اسرائیل کو جنوبی لبنان پر 18 سالہ قبضے کے دوران بھاری جانی نقصان اٹھانا پڑا، جس کے بعد اس نے 2000 میں اپنی فوجیں واپس بلا لیں۔[15] اس سے حزب اللہ کی مقبولیت میں خطے میں بہت اضافہ ہوا اور لبنان کے اندر حزب اللہ کی پوزیشن مضبوط ہوئی۔ حزب اللہ نے نصر اللہ کی میڈیا تصویر کو ایک کرشماتی اختیار کے طور پر پروان چڑھایا، حالانکہ یہ تصویر بعد میں کمزور ہو گئی تھی۔ 2006 کی لبنان جنگ سے پہلے ایک اسرائیلی سرحدی گشتی اکائی پر حملہ کرنے میں حزب اللہ کے کردار کو مقامی اور علاقائی تنقید کا سامنا کرنا پڑا، حالانکہ نصر اللہ نے جنگ کے اختتام کو لبنانی اور عرب فتح کے طور پر پیش کیا۔[16][17] شامی خانہ جنگی کے دوران، حزب اللہ نے شامی فوج کے ساتھ مل کر لڑائی کی، جسے نصر اللہ نے “اسلامی انتہا پسندوں” کے خلاف جنگ قرار دیا۔ انھوں نے “محورِ مزاحمت” کو بھی فروغ دیا، جو ایران کی حمایت یافتہ ملیشیاؤں کا ایک غیر رسمی اتحاد ہے جو اسرائیل اور امریکا کی مخالفت پر مرکوز ہے۔[18] 7 اکتوبر کو حماس کے اسرائیل پر حملے کے بعد، نصر اللہ نے اس تنازع میں شامل ہونے کا فیصلہ کیا، جس کے نتیجے میں اسرائیل اور حزب اللہ کے درمیان ایک تنازع شروع ہوا جس نے دونوں طرف کی سرحدوں کو متاثر کیا۔[19] 27 ستمبر 2024 کو، اسرائیلی دفاعی افواج نے اعلان کیا کہ ان کی فضائیہ نے حزب اللہ کے مرکزی ہیڈکوارٹر پر حملہ کیا تھا، جس کا مقصد حسن نصر اللہ کو قتل کرنا تھا۔[20][21] حزب اللہ نے اگلے دن ان کی موت کی تصدیق کی۔[22][23] ابتدائی زندگی اور تعلیم ابتدائی سرگرمیاں سیاسی کیریئر حزب اللہ میں شمولیت حزب اللہ کی عسکری اور سیاسی سرگرمیاں ذاتی زندگی موت وراثت اور اثرات حوالہ جات ==حوالا== {{حوالا}} {{commonscat|Hassan Nasrallah}} [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:لبناني شخصيتون]] [[زمرو:تازيون وفاتون]] [[زمرو:1960ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] 4qmkw808ql60wdlu5n5ex859b5t11f8 400608 400606 2026-08-03T16:50:01Z Memon2025 21315 /* */ 400608 wikitext text/x-wiki '''حسن نصر الله''' هو 31 آگسٽ 1960ع تي پيدا ٿيو ۽ 27 سيپٽمبر 2024ع،<ref>{{حوالو_ويب|url=https://shufunews.com/%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%AD/|title=جيش الاحتلال الإسرائيلي يعلن اغتيال حسن نصر الله|date=2024-09-28|website=Shufu News|language=ar|access-date=2024-09-28}}</ref>تي وفات ڪيائين 16 فيبروري 1992ع کان [[حزب الله]] جو نمبر 3 سيڪريٽري جنرل رهيو هن مسٽر عباس الموسوي جي جانشين جو عهدو سنڀاليو، جنهن کي قتل ڪيو ويو 16 فيبروري 1992ع تي [[اسرائيل]] حسن نصرالله بورج حمود ۾ پيدا ٿيو ۽ سندس اباڻي ڳوٺ البزوريه ۾ ٿيو جتان سندس پيءُ موقعي جي تلاش ۾ [[بيروت]] ڀڄي وڃڻ تي مجبور ٿيو. {{صندوق معلومات شخص}} نصرالله جي قيادت ۾، حزب الله ڊگهي مار ڪندڙ راڪيٽ حاصل ڪيا جن جي مدد سان هوءَ اتر اسرائيل تي حملا ڪرڻ جي قابل ٿي وئي. ڏکڻ لبنان تي پنهنجي 18 سالن جي قبضي دوران اسرائيل کي ڳري جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو، جنهن کانپوءِ آخرڪار 2000ع ۾ هن پنهنجون فوجون اتان واپس گهرائي ورتيون. ان عمل خطي ۾ حزب الله جي مقبوليت ۾ نمايان اضافو ڪيو ۽ لبنان اندر ان جي پوزيشن کي مضبوط بڻايو. حزب الله نصرالله جي عوامي تصوير هڪ ڪرشماتي ۽ بااثر اڳواڻ طور اجاگر ڪئي، جيتوڻيڪ وقت گذرڻ سان گڏ اها مقبوليت گهٽجي وئي. 2006ع واري لبنان جنگ کان اڳ اسرائيلي سرحدي گشت واري دستي تي حملي ۾ پنهنجي ڪردار سبب هن تنظيم کي مقامي ۽ علائقائي سطح تي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو، جيتوڻيڪ نصرالله ان جنگ جي پڄاڻي کي لبنان ۽ عرب دنيا جي فتح طور پيش ڪيو هو. شامی خانہ جنگی کے دوران، حزب اللہ نے شامی فوج کے ساتھ مل کر لڑائی کی، جسے نصر اللہ نے “اسلامی انتہا پسندوں” کے خلاف جنگ قرار دیا۔ انھوں نے “محورِ مزاحمت” کو بھی فروغ دیا، جو ایران کی حمایت یافتہ ملیشیاؤں کا ایک غیر رسمی اتحاد ہے جو اسرائیل اور امریکا کی مخالفت پر مرکوز ہے۔[18] 7 اکتوبر کو حماس کے اسرائیل پر حملے کے بعد، نصر اللہ نے اس تنازع میں شامل ہونے کا فیصلہ کیا، جس کے نتیجے میں اسرائیل اور حزب اللہ کے درمیان ایک تنازع شروع ہوا جس نے دونوں طرف کی سرحدوں کو متاثر کیا۔[19] 27 ستمبر 2024 کو، اسرائیلی دفاعی افواج نے اعلان کیا کہ ان کی فضائیہ نے حزب اللہ کے مرکزی ہیڈکوارٹر پر حملہ کیا تھا، جس کا مقصد حسن نصر اللہ کو قتل کرنا تھا۔[20][21] حزب اللہ نے اگلے دن ان کی موت کی تصدیق کی۔[22][23] ابتدائی زندگی اور تعلیم ابتدائی سرگرمیاں سیاسی کیریئر حزب اللہ میں شمولیت حزب اللہ کی عسکری اور سیاسی سرگرمیاں ذاتی زندگی موت وراثت اور اثرات حوالہ جات ==حوالا== {{حوالا}} {{commonscat|Hassan Nasrallah}} [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:لبناني شخصيتون]] [[زمرو:تازيون وفاتون]] [[زمرو:1960ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] ckz2i5443glektxpxzdmkpzh2w6gas9 400610 400608 2026-08-03T16:53:30Z Memon2025 21315 /* */ 400610 wikitext text/x-wiki '''حسن نصر الله''' هو 31 آگسٽ 1960ع تي پيدا ٿيو ۽ 27 سيپٽمبر 2024ع،<ref>{{حوالو_ويب|url=https://shufunews.com/%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%AD/|title=جيش الاحتلال الإسرائيلي يعلن اغتيال حسن نصر الله|date=2024-09-28|website=Shufu News|language=ar|access-date=2024-09-28}}</ref>تي وفات ڪيائين 16 فيبروري 1992ع کان [[حزب الله]] جو نمبر 3 سيڪريٽري جنرل رهيو هن مسٽر عباس الموسوي جي جانشين جو عهدو سنڀاليو، جنهن کي قتل ڪيو ويو 16 فيبروري 1992ع تي [[اسرائيل]] حسن نصرالله بورج حمود ۾ پيدا ٿيو ۽ سندس اباڻي ڳوٺ البزوريه ۾ ٿيو جتان سندس پيءُ موقعي جي تلاش ۾ [[بيروت]] ڀڄي وڃڻ تي مجبور ٿيو. {{صندوق معلومات شخص}} نصرالله جي قيادت ۾، حزب الله ڊگهي مار ڪندڙ راڪيٽ حاصل ڪيا جن جي مدد سان هوءَ اتر اسرائيل تي حملا ڪرڻ جي قابل ٿي وئي. ڏکڻ لبنان تي پنهنجي 18 سالن جي قبضي دوران اسرائيل کي ڳري جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو، جنهن کانپوءِ آخرڪار 2000ع ۾ هن پنهنجون فوجون اتان واپس گهرائي ورتيون. ان عمل خطي ۾ حزب الله جي مقبوليت ۾ نمايان اضافو ڪيو ۽ لبنان اندر ان جي پوزيشن کي مضبوط بڻايو. حزب الله نصرالله جي عوامي تصوير هڪ ڪرشماتي ۽ بااثر اڳواڻ طور اجاگر ڪئي، جيتوڻيڪ وقت گذرڻ سان گڏ اها مقبوليت گهٽجي وئي. 2006ع واري لبنان جنگ کان اڳ اسرائيلي سرحدي گشت واري دستي تي حملي ۾ پنهنجي ڪردار سبب هن تنظيم کي مقامي ۽ علائقائي سطح تي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو، جيتوڻيڪ نصرالله ان جنگ جي پڄاڻي کي لبنان ۽ عرب دنيا جي فتح طور پيش ڪيو هو. شام جي گهرو ويڙهه دوران، حزب الله شام ​​جي فوج سان گڏجي جنگ وڙهي؛ نصرالله ان تڪرار کي ”اسلامي انتهاپسندن“ خلاف جنگ قرار ڏنو هو. هن ”محورِ مزاحمت“ (Axis of Resistance) کي پڻ هٿي ڏني، جيڪو ايران جي حمايت يافته مليشيا جو هڪ غير رسمي اتحاد هو ۽ جنهن جو مرڪزي مقصد اسرائيل ۽ آمريڪا جي مخالفت ڪرڻ هو. 7 آڪٽوبر تي حماس پاران اسرائيل تي حملي کانپوءِ، نصرالله ان تڪرار ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اسرائيل ۽ حزب الله وچ ۾ ٽڪراءُ شروع ٿيو ۽ ان جا اثر ٻنهي طرفن جي سرحدي علائقن تي پيا. 27 سيپٽمبر 2024 تي، اسرائيلي دفاعي فوج اعلان ڪيو ته سندن هوائي فوج حسن نصرالله کي هلاڪ ڪرڻ جي مقصد سان حزب الله جي مرڪزي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو آهي. حزب الله ٻئي ڏينهن سندس موت جي تصديق ڪئي. ==شروعاتي زندگي ۽ تعليم== ==حوالا== {{حوالا}} {{commonscat|Hassan Nasrallah}} [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:لبناني شخصيتون]] [[زمرو:تازيون وفاتون]] [[زمرو:1960ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] 6s08nrgfm8lbqwlefb1thqsjeqo74qp 400612 400610 2026-08-03T16:56:36Z Memon2025 21315 400612 wikitext text/x-wiki '''حسن نصر الله''' هو 31 آگسٽ 1960ع تي پيدا ٿيو ۽ 27 سيپٽمبر 2024ع،<ref>{{حوالو_ويب|url=https://shufunews.com/%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%AD/|title=جيش الاحتلال الإسرائيلي يعلن اغتيال حسن نصر الله|date=2024-09-28|website=Shufu News|language=ar|access-date=2024-09-28}}</ref>تي وفات ڪيائين 16 فيبروري 1992ع کان [[حزب الله]] جو نمبر 3 سيڪريٽري جنرل رهيو هن مسٽر عباس الموسوي جي جانشين جو عهدو سنڀاليو، جنهن کي قتل ڪيو ويو 16 فيبروري 1992ع تي [[اسرائيل]] حسن نصرالله بورج حمود ۾ پيدا ٿيو ۽ سندس اباڻي ڳوٺ البزوريه ۾ ٿيو جتان سندس پيءُ موقعي جي تلاش ۾ [[بيروت]] ڀڄي وڃڻ تي مجبور ٿيو. {{صندوق معلومات شخص}} نصرالله جي قيادت ۾، حزب الله ڊگهي مار ڪندڙ راڪيٽ حاصل ڪيا جن جي مدد سان هوءَ اتر اسرائيل تي حملا ڪرڻ جي قابل ٿي وئي. ڏکڻ لبنان تي پنهنجي 18 سالن جي قبضي دوران اسرائيل کي ڳري جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو، جنهن کانپوءِ آخرڪار 2000ع ۾ هن پنهنجون فوجون اتان واپس گهرائي ورتيون. ان عمل خطي ۾ حزب الله جي مقبوليت ۾ نمايان اضافو ڪيو ۽ لبنان اندر ان جي پوزيشن کي مضبوط بڻايو. حزب الله نصرالله جي عوامي تصوير هڪ ڪرشماتي ۽ بااثر اڳواڻ طور اجاگر ڪئي، جيتوڻيڪ وقت گذرڻ سان گڏ اها مقبوليت گهٽجي وئي. 2006ع واري لبنان جنگ کان اڳ اسرائيلي سرحدي گشت واري دستي تي حملي ۾ پنهنجي ڪردار سبب هن تنظيم کي مقامي ۽ علائقائي سطح تي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو، جيتوڻيڪ نصرالله ان جنگ جي پڄاڻي کي لبنان ۽ عرب دنيا جي فتح طور پيش ڪيو هو. شام جي گهرو ويڙهه دوران، حزب الله شام ​​جي فوج سان گڏجي جنگ وڙهي؛ نصرالله ان تڪرار کي ”اسلامي انتهاپسندن“ خلاف جنگ قرار ڏنو هو. هن ”محورِ مزاحمت“ (Axis of Resistance) کي پڻ هٿي ڏني، جيڪو ايران جي حمايت يافته مليشيا جو هڪ غير رسمي اتحاد هو ۽ جنهن جو مرڪزي مقصد اسرائيل ۽ آمريڪا جي مخالفت ڪرڻ هو. 7 آڪٽوبر تي حماس پاران اسرائيل تي حملي کانپوءِ، نصرالله ان تڪرار ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اسرائيل ۽ حزب الله وچ ۾ ٽڪراءُ شروع ٿيو ۽ ان جا اثر ٻنهي طرفن جي سرحدي علائقن تي پيا. 27 سيپٽمبر 2024 تي، اسرائيلي دفاعي فوج اعلان ڪيو ته سندن هوائي فوج حسن نصرالله کي هلاڪ ڪرڻ جي مقصد سان حزب الله جي مرڪزي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو آهي. حزب الله ٻئي ڏينهن سندس موت جي تصديق ڪئي. ==شروعاتي زندگي ۽ تعليم== ==شروعاتي سرگرميون== ==سياسي سفر== ==حزب الله ۾ شموليت== ==حزب الله جون فوجي ۽ سياسي سرگرميون== ==ذاتي زندگي== ==وفات== ==ورثو ۽ اثر== ==حوالا== {{حوالا}} {{commonscat|Hassan Nasrallah}} [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:لبناني شخصيتون]] [[زمرو:تازيون وفاتون]] [[زمرو:1960ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] c68ll482vy2i8hjdxxckmzq934zvn2e 400615 400612 2026-08-03T17:23:33Z Memon2025 21315 400615 wikitext text/x-wiki '''حسن نصر الله''' هو 31 آگسٽ 1960ع تي پيدا ٿيو ۽ 27 سيپٽمبر 2024ع،<ref>{{حوالو_ويب|url=https://shufunews.com/%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%AD/|title=جيش الاحتلال الإسرائيلي يعلن اغتيال حسن نصر الله|date=2024-09-28|website=Shufu News|language=ar|access-date=2024-09-28}}</ref>تي وفات ڪيائين 16 فيبروري 1992ع کان [[حزب الله]] جو نمبر 3 سيڪريٽري جنرل رهيو هن مسٽر عباس الموسوي جي جانشين جو عهدو سنڀاليو، جنهن کي قتل ڪيو ويو 16 فيبروري 1992ع تي [[اسرائيل]] حسن نصرالله بورج حمود ۾ پيدا ٿيو ۽ سندس اباڻي ڳوٺ البزوريه ۾ ٿيو جتان سندس پيءُ موقعي جي تلاش ۾ [[بيروت]] ڀڄي وڃڻ تي مجبور ٿيو. {{صندوق معلومات شخص}} نصرالله جي قيادت ۾، حزب الله ڊگهي مار ڪندڙ راڪيٽ حاصل ڪيا جن جي مدد سان هوءَ اتر اسرائيل تي حملا ڪرڻ جي قابل ٿي وئي. ڏکڻ لبنان تي پنهنجي 18 سالن جي قبضي دوران اسرائيل کي ڳري جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو، جنهن کانپوءِ آخرڪار 2000ع ۾ هن پنهنجون فوجون اتان واپس گهرائي ورتيون. ان عمل خطي ۾ حزب الله جي مقبوليت ۾ نمايان اضافو ڪيو ۽ لبنان اندر ان جي پوزيشن کي مضبوط بڻايو. حزب الله نصرالله جي عوامي تصوير هڪ ڪرشماتي ۽ بااثر اڳواڻ طور اجاگر ڪئي، جيتوڻيڪ وقت گذرڻ سان گڏ اها مقبوليت گهٽجي وئي. 2006ع واري لبنان جنگ کان اڳ اسرائيلي سرحدي گشت واري دستي تي حملي ۾ پنهنجي ڪردار سبب هن تنظيم کي مقامي ۽ علائقائي سطح تي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو، جيتوڻيڪ نصرالله ان جنگ جي پڄاڻي کي لبنان ۽ عرب دنيا جي فتح طور پيش ڪيو هو. شام جي گهرو ويڙهه دوران، حزب الله شام ​​جي فوج سان گڏجي جنگ وڙهي؛ نصرالله ان تڪرار کي ”اسلامي انتهاپسندن“ خلاف جنگ قرار ڏنو هو. هن ”محورِ مزاحمت“ (Axis of Resistance) کي پڻ هٿي ڏني، جيڪو ايران جي حمايت يافته مليشيا جو هڪ غير رسمي اتحاد هو ۽ جنهن جو مرڪزي مقصد اسرائيل ۽ آمريڪا جي مخالفت ڪرڻ هو. 7 آڪٽوبر تي حماس پاران اسرائيل تي حملي کانپوءِ، نصرالله ان تڪرار ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اسرائيل ۽ حزب الله وچ ۾ ٽڪراءُ شروع ٿيو ۽ ان جا اثر ٻنهي طرفن جي سرحدي علائقن تي پيا. 27 سيپٽمبر 2024 تي، اسرائيلي دفاعي فوج اعلان ڪيو ته سندن هوائي فوج حسن نصرالله کي هلاڪ ڪرڻ جي مقصد سان حزب الله جي مرڪزي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو آهي. حزب الله ٻئي ڏينهن سندس موت جي تصديق ڪئي. ==شروعاتي زندگي ۽ تعليم== ==شروعاتي سرگرميون== ==سياسي سفر== ==حزب الله ۾ شموليت== ==حزب الله جون فوجي ۽ سياسي سرگرميون== ==ذاتي زندگي== ==وفات== ==ورثو ۽ اثر== ==حوالا== {{حوالا}} {{commonscat|Hassan Nasrallah}} [[زمرو:حسن نصر الله]] [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:لبناني شخصيتون]] [[زمرو:تازيون وفاتون]] [[زمرو:1960ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] p8whien9ubcqotzq1ssf0ns4ltjetjp 400616 400615 2026-08-03T17:24:54Z Memon2025 21315 400616 wikitext text/x-wiki '''حسن نصر الله''' هو 31 آگسٽ 1960ع تي پيدا ٿيو ۽ 27 سيپٽمبر 2024ع،<ref>{{حوالو_ويب|url=https://shufunews.com/%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%AD/|title=جيش الاحتلال الإسرائيلي يعلن اغتيال حسن نصر الله|date=2024-09-28|website=Shufu News|language=ar|access-date=2024-09-28}}</ref>تي وفات ڪيائين 16 فيبروري 1992ع کان [[حزب الله]] جو نمبر 3 سيڪريٽري جنرل رهيو هن مسٽر عباس الموسوي جي جانشين جو عهدو سنڀاليو، جنهن کي قتل ڪيو ويو 16 فيبروري 1992ع تي [[اسرائيل]] حسن نصرالله بورج حمود ۾ پيدا ٿيو ۽ سندس اباڻي ڳوٺ البزوريه ۾ ٿيو جتان سندس پيءُ موقعي جي تلاش ۾ [[بيروت]] ڀڄي وڃڻ تي مجبور ٿيو. {{صندوق معلومات شخص}} نصرالله جي قيادت ۾، حزب الله ڊگهي مار ڪندڙ راڪيٽ حاصل ڪيا جن جي مدد سان هوءَ اتر اسرائيل تي حملا ڪرڻ جي قابل ٿي وئي. ڏکڻ لبنان تي پنهنجي 18 سالن جي قبضي دوران اسرائيل کي ڳري جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو، جنهن کانپوءِ آخرڪار 2000ع ۾ هن پنهنجون فوجون اتان واپس گهرائي ورتيون. ان عمل خطي ۾ حزب الله جي مقبوليت ۾ نمايان اضافو ڪيو ۽ لبنان اندر ان جي پوزيشن کي مضبوط بڻايو. حزب الله نصرالله جي عوامي تصوير هڪ ڪرشماتي ۽ بااثر اڳواڻ طور اجاگر ڪئي، جيتوڻيڪ وقت گذرڻ سان گڏ اها مقبوليت گهٽجي وئي. 2006ع واري لبنان جنگ کان اڳ اسرائيلي سرحدي گشت واري دستي تي حملي ۾ پنهنجي ڪردار سبب هن تنظيم کي مقامي ۽ علائقائي سطح تي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو، جيتوڻيڪ نصرالله ان جنگ جي پڄاڻي کي لبنان ۽ عرب دنيا جي فتح طور پيش ڪيو هو. شام جي گهرو ويڙهه دوران، حزب الله شام ​​جي فوج سان گڏجي جنگ وڙهي؛ نصرالله ان تڪرار کي ”اسلامي انتهاپسندن“ خلاف جنگ قرار ڏنو هو. هن ”محورِ مزاحمت“ (Axis of Resistance) کي پڻ هٿي ڏني، جيڪو ايران جي حمايت يافته مليشيا جو هڪ غير رسمي اتحاد هو ۽ جنهن جو مرڪزي مقصد اسرائيل ۽ آمريڪا جي مخالفت ڪرڻ هو. 7 آڪٽوبر تي حماس پاران اسرائيل تي حملي کانپوءِ، نصرالله ان تڪرار ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اسرائيل ۽ حزب الله وچ ۾ ٽڪراءُ شروع ٿيو ۽ ان جا اثر ٻنهي طرفن جي سرحدي علائقن تي پيا. 27 سيپٽمبر 2024 تي، اسرائيلي دفاعي فوج اعلان ڪيو ته سندن هوائي فوج حسن نصرالله کي هلاڪ ڪرڻ جي مقصد سان حزب الله جي مرڪزي هيڊ ڪوارٽر تي حملو ڪيو آهي. حزب الله ٻئي ڏينهن سندس موت جي تصديق ڪئي. ==شروعاتي زندگي ۽ تعليم== ==شروعاتي سرگرميون== ==سياسي سفر== ==حزب الله ۾ شموليت== ==حزب الله جون فوجي ۽ سياسي سرگرميون== ==ذاتي زندگي== ==وفات== ==ورثو ۽ اثر== ==حوالا== {{حوالا}} {{commonscat|Hassan Nasrallah}} [[زمرو:حسن نصر الله]] [[زمرو:حزب الله]] [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:لبناني شخصيتون]] [[زمرو:تازيون وفاتون]] [[زمرو:1960ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] jyt2fczi777qmbf4vlq8kpd6n0mjswl 14 84466 400759 329343 2026-08-04T09:29:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 400759 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻيٽ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ سمنڊ]] rbu7b8z5h4n87q2yw2ylqwfmhjhnlzz 14 88336 400513 374872 2026-08-03T13:05:25Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:سرزمين شام]]; added [[Category:اناطوليه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 400513 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اناطوليه]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]] l8jcnv9bhnm276rz97eeyllkkrry1br 400514 400513 2026-08-03T13:06:08Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:سرزمين شام جي تاريخ]] کي [[زمرو:اناطوليه جي تاريخ]] ڏانھن چوريو 400513 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اناطوليه]] [[زمرو:اولھ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]] l8jcnv9bhnm276rz97eeyllkkrry1br 0 92945 400748 364608 2026-08-04T09:08:59Z CommonsDelinker 103 Replacing Untitled_Diagram.drawio.png with [[File:HTML_basic_colors_relationship.png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name)). 400748 wikitext text/x-wiki {{ايڇ ٽي ايم ايل سلسلو}} '''ويب رنگ''' اهي [[رنگ]] آهن جيڪي [[ويب ڊيزائن|ويب صفحن کي ڏيکارڻ]] لاءِ [[ورلڊ وائڊ ويب]] تي استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن کي عام طور ٽي طريقن سان بيان ڪري سگهجي ٿو: رنگ کي [[آر جي بي رنگ ماڊل| آر جي بي]] RGB ٽرپلٽ جي صورت ۾، [[هيڪساڊيسيمل]] فارميٽ (يعني ''هيڪس ٽرپلٽ'') ۾، يا ڪڏهن ڪڏهن ان جي عام انگريزي نالي مطابق بيان ڪيو ويندو آهي. رنگ جا قدر ٺاهڻ لاءِ گهڻو ڪري [[رنگ اوزار]] يا ٻيو [[گرافڪس سافٽويئر]] استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه حالتن ۾ '''هيڪساڊيسيمل رنگ''' ڪوڊ هڪ اڳواٽ [[نمبر نشان]] (#) سان لکيا ويندا آهن.<ref>{{cite book | last = Niederst Robbins | first = Jennifer | title = Web Design in a Nutshell | publisher = O'Reilly |date=February 2006 |page=830 | isbn = 978-0-596-00987-8 |chapter=Appendix D: Specifying Color }}</ref><ref>York, Richard. ''Beginning CSS'', pp. 71–72.</ref> رنگ کي ان جي ڳاڙهي، سائي ۽ نيري جزن جي شدت مطابق بيان ڪيو ويندو آهي، جتي هر جزو کي اٺ [[بِٽ]] byte سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. اهڙي طرح هڪ ويب رنگ بيان ڪرڻ لاءِ مجموعي طور 24 بٽ استعمال ٿيندا آهن، جيڪي sRGB رنگي حد اندر 16,777,216 مختلف رنگن کي بيان ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا. هيڪساڊيسيمل فارميٽ ۾ هر رنگ لاءِ ٻه هيڪساڊيسيمل انگ لکيا ويندا آهن، تنهنڪري مجموعي طور ڇهه هيڪساڊيسيمل انگ استعمال ٿيندا آهن. sRGB حد کان ٻاهر وارا رنگ [[ڪاسڪيڊنگ اسٽائل شيٽس (CSS)]] ۾ پڻ بيان ڪري سگهجن ٿا، جيڪڏهن ڳاڙهي، سائي يا نيري جزن مان هڪ يا وڌيڪ کي منفي قدر يا 100٪ کان وڌيڪ قدر ڏنا وڃن. اهڙي صورت ۾ رنگي جڳهه نظرياتي طور sRGB جي غير محدود توسيع بڻجي وڃي ٿي، جيڪا scRGB سان ملندڙ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.w3.org/TR/css3-color/#rgb-color |at=section 4.2.1. RGB color values |title=CSS Color Module Level 3 |date=7 June 2011 |publisher=W3C |editor1-first=Tantek |editor1-last=Çelik |editor2-first=Chris |editor2-last=Lilley |editor3-first=L. David |editor3-last=Baron |first1=Steven |last1=Pemberton |first2=Brad |last2=Pettit }}</ref> اهڙي غير-sRGB رنگ کي بيان ڪرڻ لاءِ <code>RGB()</code> فنڪشن استعمال ڪرڻو پوندو آهي. هي ڪم هيڪساڊيسيمل نحو سان ممڪن ناهي (۽ انهي ڪري پراڻن [[ايڇ ٽي ايم ايل]] دستاويزن ۾ ممڪن ناهي جيڪي CSS استعمال نٿا ڪن). [[موزائڪ (ويب برائوزر)|موزائيڪ]] ۽ [[نيٽ اسڪيپ نيويگيٽر]] جي شروعاتي نسخن رنگن جي فهرست لاءِ [[ ايڪس-11 نالي وارا رنگ]] يا رنگن کي بنياد طور استعمال ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي اصل ۾ [[ايڪس ونڊو سسٽم ]] ايپليڪيشنون هيون. ويب رنگن لاءِ هڪ واضح رنگي تعريف sRGB] موجود آهي، جيڪا مخصوص [[ڪروميٽيسٽي]]، هڪ خاص [[فاسفر]](phosphor) سيٽ، ٽرانسفر وکر، ايڊيپٽو وائيٽ پوائنٽ ۽ ڏسڻ جي حالتن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite book |last1=Sharma |first1=Gaurav |last2=Bala |first2=Raja |title=Digital Color Imaging Handbook |date=19 December 2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4200-4148-4 |url=https://books.google.com/books?id=OxlBqY67rl0C&q=srgb&pg=PA89 |language=en}}</ref> انهن قدرن کي اهڙي طرح چونڊيو ويو آهي جو اهي گهڻن حقيقي دنيا جي [[ڪمپيوٽر مانيٽر|ڪمپيوٽر مانيٽرن]] ۽ ڏسڻ جي حالتن سان مشابهت رکن، جيئن ته بغير [[رنگن جي مينيجمينٽ]] جي به نتيجو تقريباً مقرر ڪيل رنگن جي ويجهو اچي سگهي. مختلف [[يوزر ايجنٽ]] انهن رنگن کي ڏيکارڻ ۾ درستگي جي لحاظ کان مختلف ٿي سگهن ٿا. وڌيڪ جديد يوزر ايجنٽ بهتر رنگي درستگي لاءِ رنگن جي مينيجمينٽ استعمال ڪندا آهن؛ هي خاص طور تي [[ويب ٽو پرنٽ]] (Web-to-print) ايپليڪيشنن لاءِ اهم آهي. == هيڪس ٽرپلٽ == {| class="wikitable floatright" style="text-align:center;" ! colspan="2" |هيڪس ٽرپلٽ [[يو ٽي سي -00:00|يو ٽي سي]] (<small>[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hexadecimal_time&action=purge تازه ڪريو]</small>) |- | [[بنياد 60]] || {{nowrap|{{#time:H:i:s}}}} |- | بنياد 16 || <span style="background-color: #{{#invoke:baseConvert|10to16|{{#expr:floor(({{#time:H}}*3600+{{#time:i}}*60+{{#time:s}})*16777216/86400/65536)}}|precision=0|width=2}}{{#invoke:baseConvert|10to16|{{#expr:floor(({{#time:H}}*3600+{{#time:i}}*60+{{#time:s}})*16777216/86400/256)mod256}}|precision=0|width=2}}{{#invoke:baseConvert|10to16|{{#expr:floor(({{#time:H}}*3600+{{#time:i}}*60+{{#time:s}})*16777216/86400)mod256}}|precision=0|width=2}}; color: #{{#if:{{#expr:({{#time:H}}*3600+{{#time:i}}*60+{{#time:s}})*16777216/86400}}|{{#ifexpr:(({{#time:H}}*3600+{{#time:i}}*60+{{#time:s}})*16777216/86400/65536)*0.299 + (({{#time:H}}*3600+{{#time:i}}*60+{{#time:s}})*16777216/86400/256 mod 256)*0.587 + (({{#time:H}}*3600+{{#time:i}}*60+{{#time:s}})*16777216/86400 mod 256)*0.114 > 186|000|fff}}|fff}}; padding: 2px 6px; border-radius: 3px; border: 1px solid #ccc; font-family: monospace;"> {{#invoke:baseConvert|10to16|{{#expr:floor(({{#time:H}}*3600+{{#time:i}}*60+{{#time:s}})*16777216/86400/65536)}}|precision=0|width=2}}_{{#invoke:baseConvert|10to16|{{#expr:floor(({{#time:H}}*3600+{{#time:i}}*60+{{#time:s}})*16777216/86400/256)mod256}}|precision=0|width=2}}_{{#invoke:baseConvert|10to16|{{#expr:floor(({{#time:H}}*3600+{{#time:i}}*60+{{#time:s}})*16777216/86400)mod256}}|precision=0|width=2}} </span> |} '''هيڪس ٽرپلٽ''' ڇهن انگن (يا اٺن انگن) تي ٻڌل ٽي-[[بائيٽ]] (يا چار-بائيٽ) وارو [[هيڪساڊيسيمل]] عدد هوندو آهي جيڪو [[ايڇ ٽي ايم ايل]]، [[ڪيسڪيڊنگ اسٽائل شيٽون (سي ايس ايس)|سي ايس ايس]]، [[ايس وي جي]] ۽ ٻين ڪمپيوٽنگ ايپليڪيشنن ۾ رنگ ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. انهن بائيٽن سان رنگ جا ڳاڙها، سائي ۽ نيرا جزا ظاهر ڪيا ويندا آهن. (اختياري چوٿون بائيٽ [[الفا چينل]] کي ظاهر ڪري ٿو.) هڪ بائيٽ 00 کان FF (هيڪساڊيسيمل صورت) يا 0 کان 255 (ڏهائي صورت) تائين عدد ڏيکاري سگهي ٿو. اهو هر رنگي جزو جي گهٽ ۾ گهٽ شدت (0) کان وڌ ۾ وڌ شدت (255) تائين کي ظاهر ڪري ٿو. اهڙي طرح ويب رنگ [[24-بٽ رنگ]] واري [[آر جي بي رنگي نظام]] ۾ بيان ڪيا ويندا آهن. هيڪس ٽرپلٽ ٽن بائيٽن کي [[هيڪساڊيسيمل]] صورت ۾ هيٺين ترتيب سان ڳنڍڻ سان ٺهندو آهي: * [[بائيٽ]] 1: ڳاڙهي رنگ جي ملھ * بائيٽ 2: سائي رنگ جي ملھ * بائيٽ 3: نيري رنگ جي ملھ * بائيٽ 4 (اختياري): الفا ملھ مثال طور، هڪ رنگ ۾ جيڪڏهن ڳاڙهي، سائي ۽ نيري جا ملھ ڏهائي صورت ۾ هن ريت هجن: ڳاڙهو = 123، سائي = 58، نيرو = 30 (ڪاٺ جهڙو ڀورو رنگ)، ته اهي عدد هيڪساڊيسيمل ۾ بالترتيب 7B، 3A ۽ 1E ٿين ٿا. انهن کي گڏ ڪرڻ سان هيڪس ٽرپلٽ 7B3A1E ٺهندو. جيڪڏهن ٽن مان ڪو رنگي قدر 10 هيڪس (16 ڏهائي) کان گهٽ هجي ته ان کان اڳ صفر لڳايو ويندو، جيئن ٽرپلٽ هميشه ڇهن انگن تي مشتمل رهي. مثال طور، ڏهائي ٽرپلٽ 4، 8، 16 کي هيڪساڊيسيمل صورت ۾ 04، 08، 10 لکيو ويندو، جنهن سان هيڪس ٽرپلٽ 040810 ٺهندو. هن نظام سان ڏيکاري سگهجندڙ رنگن جو ڪل تعداد 256³، 16⁶ يا 2²⁴ = 16,777,216 آهي. === مختصر هيڪساڊيسيمل صورت === هڪ مختصر ٽي-انگن (يا چار-انگن) واري هيڪساڊيسيمل صورت به استعمال ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.w3.org/TR/css3-color/#rgb-color |publisher=W3C |work=CSS Color Module Level 3 |title=4.2.1. RGB color values |date=7 June 2011 |editor1-first=Tantek |editor1-last=Çelik |editor2-first=Chris |editor2-last=Lilley |editor3-first=L. David |editor3-last=Baron |first1=Steven |last1=Pemberton |first2=Brad |last2=Pettit |access-date=19 March 2013 }}</ref> پر جيڪڏهن سافٽويئر يا سار سنڀال اسڪرپٽ صرف ڊگهي صورت جي اميد ڪن ته غلطي ٿي سگهي ٿي. هن صورت کي ڇهن انگن واري صورت ۾ وڌائڻ لاءِ هر انگ کي ٻيهر لکيو ويندو آهي: 09C کي وڌائي 0099CC ڪيو ويندو، جيئن هيٺين [[سي ايس ايس]] مثال ۾ ڏيکاريل آهي: <syntaxhighlight lang="css"> .threedigit { color: #09C; } .sixdigit { color: #0099CC; } /* مٿي واري رنگ جهڙو ئي */ </syntaxhighlight> هي مختصر صورت رنگن جي حد کي گهٽائي 4,096 رنگن تائين آڻي ٿي، جيڪا 12-بٽ رنگن جي برابر آهي، جڏهن ته ڇهن انگن واري مڪمل صورت ۾ 24-بٽ رنگ (16,777,216 رنگ) موجود هوندا آهن. ڪيترن متن تي ٻڌل دستاويزن لاءِ اها حد ڪافي هوندي آهي. === آر جي بي کي هيڪساڊيسيمل ۾ تبديل ڪرڻ === {{See also|Hexadecimal#Conversion}} عام طور RGB قدر 0 کان 255 تائين هوندا آهن؛ جيڪڏهن اهي 0 کان 1 تائين هجن ته انهن کي تبديلي کان اڳ 255 سان ضرب ڏني ويندي. پوءِ هن عدد کي 16 سان ورهايو ويندو (صححيح ورهاست؛ باقي نظرانداز ڪندي). حاصل ٿيندڙ عدد پهريون هيڪساڊيسيمل انگ ٿيندو (0 کان F تائين، جتي A کان F تائين انگ 10 کان 15 کي ظاهر ڪن ٿا؛ وڌيڪ تفصيل لاءِ [[هيڪساڊيسيمل]] ڏسو). باقي بچيل عدد ٻيو هيڪساڊيسيمل انگ ٿيندو. مثال طور RGB قدر 58 (مٿي ڏنل مثال ۾) کي 16 سان ورهائڻ تي 3 جا گروهه ملن ٿا، تنهنڪري پهريون انگ 3 ٿيندو. باقي 10 هوندو، جنهن سان هيڪساڊيسيمل عدد 3A ٺهندو. ساڳي طرح RGB قدر 201 کي 16 سان ورهائڻ تي 12 جا گروهه ملن ٿا، تنهنڪري پهريون انگ C ٿيندو، ۽ باقي 9 هجڻ ڪري هيڪساڊيسيمل عدد C9 ٺهندو. اهو عمل ٽنهي رنگي قدرن لاءِ الڳ الڳ ڪيو ويندو. مختلف عدد بنيادن جي وچ ۾ تبديلي ڪرڻ ڪيلڪيوليٽرن جي عام خاصيت آهي، جنهن ۾ هٿ سان استعمال ٿيندڙ [[ڪيلڪيوليٽر]] ۽ گهڻن جديد [[آپريٽنگ سسٽم]]ن سان گڏ ايندڙ سافٽويئر ڪيلڪيوليٽر شامل آهن. ويب تي پڻ اهڙا اوزار موجود آهن جيڪي خاص طور رنگن جي قدرن کي تبديل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا ويا آهن. == ايڇ ٽي ايم ايل رنگن جا نالا == تازن [[ورلڊ وائڊ ويب ڪنسرشيم]] وضاحتن ۾ رنگن جي نالن کي ''بنيادي'' ۽ ''وڌايل'' رنگن ۾ فرق ڪيو ويو آهي.<ref name='w3orgcss3color'>{{cite web|url=https://www.w3.org/TR/2011/REC-css3-color-20110607/ |title=CSS Color Module Level 3|publisher=W3c|access-date=19 July 2020}}</ref> [[ايڇ ٽي ايم ايل]] ۽ [[ايڪس ايڇ ٽي ايم ايل]] ۾ رنگ متن، پسمنظر، فريم جي ڪنڊن، ٽيبلن ۽ ٽيبل جي انفرادي خانن لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا.<ref>{{Cite book|last=Powell|first=Thomas A.|title=HTML & CSS: The Complete Reference, Fifth Edition|publisher=McGraw-Hill|year=2010|isbn=9780071741705|location=New York|page=765}}</ref> [[File:HTML basic colors relationship.png|class=skin-invert-image|thumb|بنيادي ايڇ ٽي ايم ايل رنگن جو خاڪو]] === بنيادي رنگ === بنيادي رنگ 16 رنگ آهن جيڪي [[ايڇ ٽي ايم ايل]] 4.01 وضاحت ۾ بيان ڪيا ويا هئا، جيڪا 1999ع ۾ منظور ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.w3.org/TR/REC-html40/types.html#h-6.5|title=HTML 4.01 Specification {{!}} Basic HTML data types {{!}} Colors |publisher=W3C|access-date=8 July 2013}}</ref> هيٺ ڏنل آهن (هن پسمنظر ۾ نالا وڏن يا ننڍن اکرن جي لحاظ کان حساس ناهن): {{Colornames}} اهي 16 رنگ sRGB طور سڃاتا ويا ۽ HTML 3.0 وضاحت ۾ شامل ڪيا ويا، جتي بيان ڪيو ويو ته اهي "Windows جي [[ويڊيو گرافڪس ايري]] پيليٽ سان سهڪار ڪندڙ معياري 16 رنگ آهن."<ref>{{cite web|url=http://www.w3.org/TR/REC-html32#body |title=HTML 3.2 Reference Specification {{!}} The BODY element |publisher=W3C |access-date=8 July 2013 |first=Dave |last=Raggett}}</ref> === وڌايل رنگ<span class="anchor" id="X11 color names"></span> === [[File:SVG Recognized color keyword names.svg|thumbnail|X11 رنگن جي نالن جو SVG نسخو]] [[File:SVG1.1 Color Swatch.svg|thumb|SVG1.1 نالي وارا رنگ sRGB هيڪس/ڏهائي ۽ HSL ڪوڊن سان، UHD (4K) ريزوليشن تي]] وڌايل رنگ HTML 4.01، CSS 2.0، SVG 1.0 ۽ CSS3 User Interfaces وضاحتن جي گڏيل نتيجي طور سامهون آيا.<ref name='w3orgcss3color' /> ڪيترائي رنگ [[ويب برائوزر]]ن طرفان بيان ڪيا ويا آهن. ممڪن آهي ته ڪو خاص برائوزر انهن مان سڀني رنگن کي نه سڃاڻي، پر 2005ع کان پوءِ جديد عام استعمال وارا گرافڪ برائوزر مڪمل رنگن جي فهرست کي سهڪار ڏين ٿا. انهن مان ڪيترائي رنگ [[ايڪس-11 نالن وارا رنگ]] فهرست مان ورتل آهن، جيڪا [[ايڪس ونڊو سسٽم ]] سان گڏ مهيا ڪئي ويندي هئي. انهن رنگن کي [[اسڪيليبل ویڪٽر گرافڪس]] 1.0 ۾ معياري بڻايو ويو ۽ اهي [[اسڪيليبل ویڪٽر گرافڪس]] مڪمل واپرائيندڙ ايجنٽن طرفان قبول ڪيا وڃن ٿا، پر اهي [[اسڪيليبل ویڪٽر گرافڪس]] ذري جو حصو ناهن. X11 پيداوار سان گڏ ڏنل رنگن جي فهرست مختلف عملدرآمدن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي ۽ ڪڏهن ڪڏهن ايڇ ٽي ايم ايل نالن جهڙوڪ سائي رنگ سان ٽڪراءُ به ٿي سگهي ٿو. X11 رنگ سادي [[آر جي بي رنگ ماڊل]] طور بيان ڪيا ويندا آهن (تنهنڪري ڪو خاص رنگي جڳهه مقرر ناهي)، نه ته [[ايس آر جي بي]] طور. انهي سبب X11 ۾ موجود رنگن جي فهرست (مثال طور /usr/lib/X11/rgb.txt) کي سڌي طرح ويب لاءِ رنگ چونڊڻ لاءِ استعمال نه ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite web|url=//lists.w3.org/Archives/Public/www-svg/2002Apr/0052.html |title=Re: color names in SVG-1.0 conflict with /usr/lib/X11/rgb.txt |publisher=W3C Public mailing list archives |access-date=8 July 2013 |first=Chris |last=Lilley |date=24 Apr 2002}}</ref> سي ايس ايس 3 وضاحت مان "X11 ويب رنگن" جي فهرست، انهن جي هيڪساڊيسيمل ۽ ڏهائي برابرين سان گڏ، هيٺ ڏيکاريل آهي. W3C معيارن ۾ الفابيائي ترتيب واري فهرست سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي. هن ۾ عام مترادف نالا پڻ شامل آهن: aqua (HTML4/CSS 1.0 جو معياري نالو) ۽ [[cyan]]، fuchsia (HTML4/CSS 1.0 جو معياري نالو) ۽ [[magenta]]، gray (HTML4/CSS 1.0 جو معياري نالو) ۽ grey.<ref>{{cite web |url=http://www.w3.org/TR/css3-color/#svg-color |publisher=W3C |work=CSS Color Module Level 3 |title=4.3. Extended color keywords |date=7 June 2011 |editor1-first=Tantek |editor1-last=Çelik |editor2-first=Chris |editor2-last=Lilley |editor3-first=L. David |editor3-last=Baron |first1=Steven |last1=Pemberton |first2=Brad |last2=Pettit |access-date=19 March 2013 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.w3.org/TR/2011/REC-SVG11-20110816/types.html#ColorKeywords |title=Scalable Vector Graphics (SVG) 1.1 (Second Edition) {{!}} Basic Data Types and Interfaces {{!}} Recognized color keyword names |publisher=W3C |date=16 August 2011 |access-date=1 Feb 2019}}</ref> {{clear}} {{Color chart X11}} ==ڪيسڪيڊنگ اسٽائل شيٽن جا رنگ== [[ڪيسڪيڊنگ اسٽائيل شيٽس]] يا سي ايس ايس جي وضاحت موجب نالي سان سڃاتل رنگن جو تعداد ساڳيو آهي جيڪو HTML 4 وضاحت ۾ ڏنل هو، يعني 16 [[ ايڇ ٽي ايم ايل رنگ وارا نالا|ايڇ ٽي ايم ايل رنگ]]، ۽ نيٽ اسڪيپ Netscape جي [[ايڪس-11 رنگ وارا نالا| ايڇ ٽي ايم ايل رنگن جي فھرست]] مان 124 رنگ، اهڙي طرح ڪُل 140 رنگن جا نالا ٺهيا جيڪي [[انٽرنيٽ ايڪسپلورر]] 3.0 ۽ [[نيٽ اسڪيپ نيويگيٽر]] 3.0 ۾ سڃاتا ويندا هئا.<ref>{{cite web |url=http://cng.seas.rochester.edu/CNG/docs/x11color.html |title=The X11 Color Set |access-date=6 July 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714181359/http://cng.seas.rochester.edu/CNG/docs/x11color.html |archive-date=Jul 14, 2014 |website=Computing and Networking in HSEAS }}</ref> [[بلو بيري. ڪام]] مطابق اوپيرا 2.1 ۽ سفاري 1 پڻ نيٽ اسڪيپ جي وڌايل 140 رنگن جي فهرست شامل ڪئي، پر پوءِ معلوم ٿيو ته ونڊوز 98 تي اوپيرا 3.5 ۾ انهن مان 14 رنگ شامل نه هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.blooberry.com/indexdot/color/colors.htm |title=Colors in HTML and CSS |author=Brian Wilson |access-date=6 July 2014 |website=blooberry.com }}</ref> سي ايس ايس 2.1 ۾ رنگ '''[[نارنگي (رنگ)|نارنگي]]''' (انهن 140 مان هڪ) کي 16 ايڇ ٽي ايم ايل-4 رنگن واري حصي ۾ شامل ڪري 17هين رنگ طور شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.w3.org/TR/CSS21/syndata.html#color-units |title=CSS 2.1 Specification: Syntax and basic data types: Colors |date=8 September 2009 |access-date=21 December 2009 |website=W3C }}</ref> سي ايس ايس 3.0 وضاحت ۾ ''[[نارنگي (رنگ)|نارنگي]]'' کي "ايڇ ٽي ايم ايل رنگن جي خاص لفظن" واري حصي ۾ شامل نه ڪيو ويو، جنهن جو نالو بدلائي "بنيادي رنگن جا خاص لفظ" رکيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.w3.org/TR/2010/PR-css3-color-20101028/#changes |title=CSS Color Module Level 3 – Proposed Recommendation - 11. Changes |date=28 October 2010 | access-date=6 July 2014 |website=W3C }}</ref> ساڳئي حوالو ۾ "ايس وي جي خاص لفظن" واري حصي جو نالو به بدلائي "اضافي رنگن جا خاص لفظ" رکيو ويو، جيڪو اڳين مسودي ۾ "ايڪس-11 رنگ وارا خاص لفظ" سڏبو هو.<ref>{{cite web |url=http://www.w3.org/TR/2002/WD-css3-color-20020418/ |title=CSS3 module: Color {{!}} Working Draft |date=18 April 2002 |access-date=6 July 2014 |website=W3C }}</ref> ليول 4 رنگن واري ماڊيول جي مسودي ۾ بنيادي ۽ اضافي ٻنهي حصن کي گڏ ڪري سادا " رنگي نالا" جي نالي سيڪشن ۾ رکيو ويو.<ref name="css4">{{cite web |url=http://dev.w3.org/csswg/css-color/#named-colors |title=CSS Color Module Level 4{{snd}} Named Colors}}</ref> <div style="margin-left:3%; margin-right:3%;"> {{Colort|caption=CSS 2.1 ۾ شامل ڪيل رنگ}} {{Colort/Color|name=[[اورينج (رنگ)|اورينج]]|r=255|g=165|b=0}} |}</div> سي ايس ايس 2، [[اسڪيليبل ويڪٽر گرافڪس]] (SVG) ۽ CSS 2.1 ويب ليکڪن کي ''سسٽم وارا رنگ'' استعمال ڪرڻ جي اجازت ڏين ٿا، جيڪي اهڙا رنگي نالا آهن جن جا ملھ [[آپريٽنگ سسٽم]] مان ورتا وڃن ٿا، جيئن آپريٽنگ سسٽم ۾ چونڊيل متن جو رنگ يا ٽول ٽِپ ڪنٽرول جو پسمنظر رنگ. ان سان ويب ليکڪ پنهنجو مواد استعمال ڪندڙ جي سسٽم جي ڏيک سان هم آهنگ ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.w3.org/TR/CSS21/ui.html#system-colors |title=User interface – System colors |publisher=W3C |access-date=8 July 2013}}</ref> سي ايس ايس -3 رنگي ماڊيول ۾ سسٽم وارن رنگن جي استعمال کي ختم ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي ۽ ان جي جاءِ تي CSS3 UI System Appearance خاصيت تجويز ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.w3.org/TR/css3-color/#css2-system |publisher=W3C |work=CSS Color Module Level 3 |title=4.5.1. CSS2 system colors |date=7 June 2011 |editor1-first=Tantek |editor1-last=Çelik |editor2-first=Chris |editor2-last=Lilley |editor3-first=L. David |editor3-last=Baron |first1=Steven |last1=Pemberton |first2=Brad |last2=Pettit |access-date=19 March 2013 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.w3.org/TR/2004/CR-css3-ui-20040511/#system |title=CSS3 Basic User Interface Module {{!}} System Appearance |publisher=W3C |access-date=8 July 2013}}</ref> پر پوءِ سي ايس ايس-3 مان سسٽم ۾ ظاھر ٿيڻ جي خاصيت پڻ ختم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=http://www.w3.org/TR/css3-ui/#changes-list |work=CSS Basic User Interface Module Level 3 |publisher=W3C |date=17 January 2012 |title=List of substantial changes |quote=System Appearance has been dropped, including appearance values & property, and system fonts / extension of the 'font' property shorthand. |editor-first=Tantek |editor-last=Çelik |access-date=19 March 2013 }}</ref> {| class="wikitable" | style="width: 250px; max-width: 100%;" |+ مثال طور سسٽم وارن رنگن جا خاص لفظ |- ! style="width: 20px" | ڏيک !! keyword |- | style="background:linkText" | || style="font-family: monospace;" | linkText |- | style="background:visitedText" | || style="font-family: monospace;" | visitedText |- | style="background:activeText" | || style="font-family: monospace;" | activeText |- | style="background:highlight" | || style="font-family: monospace;" | highlight |- | style="background:mark" | || style="font-family: monospace;" | mark |} سي ايس ايس-3 جي وضاحت ۾ اسٽائيل شيٽس لاءِ [[ايڇ ايس ايل رنگي جاءِ]] پڻ متعارف ڪرائغ وئي آهي:<ref name="C3">{{cite web |url=http://www.w3.org/TR/css3-color/#hsl-color |publisher=W3C |work=CSS Color Module Level 3 |title=4.2.4. HSL color values |date=7 June 2011 |editor1-first=Tantek |editor1-last=Çelik |editor2-first=Chris |editor2-last=Lilley |editor3-first=L. David |editor3-last=Baron |first1=Steven |last1=Pemberton |first2=Brad |last2=Pettit |access-date=19 March 2013 }}</ref> ڪيسڪيڊنگ اسٽائل شيٽن يا سي ايس ايس ۾ خاص رنگ <code>شفاف</code> پڻ موجود آهي، جيڪو ٻڙي الفا قدر ڏيکاري ٿو؛ عام طور تي <code>transparent</code> کي غيرمرئي ڪاري رنگ طور ڏيکاريو ويندو آهي: <code>rgba(0, 0, 0, 0)</code>. اهو CSS1 ۾ متعارف ٿيو هو ۽ پوءِ مختلف نسخن ۾ ان جو استعمال وڌايو ويو.<ref name="C3"/> === ڪيسڪيڊنگ اسٽائيل شيٽ 4 جا رنگ=== سي ايس ايس رنگن جي وضاحت جي چوٿين ليول ۾ ڪيترائي نوان رنگي فارميٽ شامل ڪيا ويا.<ref name="CSSC4">{{cite web|url=https://www.w3.org/TR/css-color-4/ |title=CSS Color Module Level 4 |publisher=W3C |accessdate=2022-03-14}}</ref> انهن ۾ رنگ لکڻ جا نوان طريقا شامل آهن ۽ غير-[[ايس آر جي بي]] رنگن وارث جاءِ ۾ رنگ ملائڻ جو تصور پڻ متعارف ڪرايو ويو آهي، جيڪو رنگي گريڊيئنٽ جي مشهور مسئلي کي حل ڪرڻ جي شروعاتي ڪوشش آهي.<ref name="CSSC4"/> ان سان گڏ رنگي نظريي ۽ عام عملن جهڙوڪ [[گيمٽ ميپنگ]] بابت وضاحتي حصا پڻ شامل ڪيا ويا آهن ته جيئن عملدرآمد ۾ مدد ملي.<ref name="CSSC4"/> ==== ڊوائيس کان آزاد رنگ ==== سي ايس ايس رنگ 4 ۾ [[رنگن جي مينيجمينٽ|ڊوائيس کان آزاد رنگ]] ڏيکارڻ لاءِ مختلف فارميٽ شامل ڪيا ويا آهن، جيڪي قابل اسڪرين تي ڏيکاري سگهجن ٿا:<ref name="autogenerated1">{{cite web|title=CSS Color Module Level 4: Overview|url=https://www.w3.org/TR/css-color-4/Overview.html|access-date=2022-01-11|website=W3C }}</ref> * [[سي آئي اي ليب رنگن واري جاءِ|سي آءِ اي ليب ۽ ايل سي ايڇ]] * [[او ڪي ليب|او ڪي ليب ۽ او ڪي ايل سي ايڇ]] * [[سي آئي اي 1931 رنگن واري جاءِ|ايڪس واءِ زيڊ]] ==== اڳواٽ مقرر رنگي جاءِ ==== ڪيترائي [[آر جي بي رنگي ماڊل|آر جي بي]] رنگي جاءِ جيڪي [[ايس آر جي بي]] کان وڌيڪ وسيع [[گيمٽ]] رکن ٿا، نئين <code>color()</code> فنڪشن ذريعي متعارف ڪرايا ويا:<ref name="autogenerated1"/> * [[ڊسپلي پي 3]] * [[پرو فوٽو آر جي بي]] * [[ريڪ. 2020]] * [[ايڊوبي آر جي بي رنگن واري جاء|ايڊوبي 1998 آر جي بي]] ==== ٻيا فارميٽ ==== 21 جون 2014 تي [[سي ايس ايس ورڪنگ گروپ]] رنگ '''ريبيڪا واڱڻائي''' کي رنگن واري ماڊيول ليول 4 جي مسودي ۾ شامل ڪيو، جيڪو [[ايريڪ اي. ميئر]] جي ڌيءَ ريبيڪا جي ياد ۾ رکيو ويو، جيڪا 7 جون 2014 تي پنهنجي ڇهين سالگرهه تي فوت ٿي وئي هئي.<ref>{{cite web |url=//lists.w3.org/Archives/Public/www-style/2014Jun/0312.html |publisher=W3C |work=Post to www-style mailing list|title=Re: [CfC] adding 'rebeccapurple' to CSS Color Level 4|date=21 June 2014|author1-first=Daniel|author1-last=Glazman|access-date=24 June 2014 }}</ref> <div style="margin-left:3%; margin-right:3%;"> {{Colort|caption=CSS4 Colors module ۾ شامل ڪيل رنگ}} {{Colort/Color|name=RebeccaPurple|r=102|g=51|b=153}} |}</div> سي ايس ايس 4 ۾ [[ايڇ ڊبليو بي رنگي ماڊل]] پڻ HSL/HSV جي متبادل طور متعارف ڪرايو ويو.<ref name="css4"/> === سي ايس ايس رنگ 5 === سي ايس ايس رنگ 5 جو مسودو رنگن کي ملائڻ ۽ تبديل ڪرڻ لاءِ نئون نحو متعارف ڪرائي ٿو، جنهن ۾ شامل آهن:<ref name="CSSC5">[https://www.w3.org/TR/css-color-5/ CSS Color Module Level 5]</ref> * <code>color-mix()</code> فنڪشن * Relative color syntax ڪسٽم رنگي جاءِ پڻ [[آئي سي سي پروفائل ]] ذريعي استعمال ڪري سگهجن ٿيون، جنهن سان ويب صفحن ۾ [[سي ايم وائي ڪي]] استعمال ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو.<ref name="CSSC5"/> ==ويب محفوظ رنگ== {{Color depth}} 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري ڪيترائي ڊسپلي صرف 256 رنگ ڏيکارڻ جي قابل هئا.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=50QM5XrxFzQC&q=In+the+early+days+of+computing%2C+many+displays+were+only+capable+of+displaying+256+colors&pg=PT195|title=Web Design All-in-One For Dummies|last=Jenkins|first=Sue|date=2012-12-27|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781118404119|language=en}}</ref> جڏهن ڪو رنگ موجود نه هوندو هو ته ويجهو رنگ يا [[ڊٿرنگ]] استعمال ڪئي ويندي هئي. ان مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ 216 رنگن جو هڪ معياري پيلٽ ٺاهيو ويو، جيڪو 6 × 6 × 6 آر جي بي ميلاپ تي ٻڌل هو. 2000ع کان پوءِ ذاتي ڪمپيوٽرن ۾ 256 رنگن وارا ڊسپلي تقريباً ختم ٿي ويا ۽ انهن جي جاءِ 24-بٽ ([[24-bit color|TrueColor]]) ڊسپلي وٺي ويا.<ref>{{cite web|url=https://www.w3schools.com/browsers/browsers_display.asp |title=Browser Display Statistics |publisher=W3Schools |access-date=8 July 2013}}</ref> ان ڪري اڄڪلهه "ويب محفوظ رنگ" گهڻو استعمال نٿا ٿين. ويب محفوظ رنگن جا معياري نالا نه هوندا آهن، پر انهن کي [[آر جي بي]] ٽرپلٽ ذريعي ظاهر ڪري سگهجي ٿو، جتي هر جزو ڇهن قيمتن مان هڪ اختيار ڪندو آهي. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ هر رنگ جا 6 درجا ! لفظ ! رنگ ! ڊيسيمل ! ڀاڱو |- | 0 | 00 | 0 | 0 |- | 3 | 33 | 51 | 0.2 |- | 6 | 66 | 102 | 0.4 |- | 9 | 99 | 153 | 0.6 |- | C (12) | CC | 204 | 0.8 |- | F (15) | FF | 255 | 1 |} ===رنگن جي جدول=== {{Web safe colors}} ===محفوظ ترين ويب رنگ=== ويب ڊزائنرن کي صلاح ڏني ويندي هئي ته هو انهن 216 "ويب محفوظ رنگن" استعمال ڪن. ڊيوڊ لهن ۽ هيڊلي اسٽرن تحقيق ۾ ٻڌايو ته انهن مان صرف 22 رنگ اهڙا هئا جيڪي 16-بٽ ڊسپلي تي به مڪمل طور محفوظ نموني ڏيکاريا ويندا هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.asc.ohio-state.edu/wilkins.5/color/websafecolors.html |title=Death of the Websafe Color Palette? |publisher=asc.ohio-state.edu |access-date=3 March 2021 |archive-date=3 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303202304/https://www.asc.ohio-state.edu/wilkins.5/color/websafecolors.html |url-status=dead |first1=David |last1=Lehn |first2=Hadley |last2=Stern}}</ref><ref>{{cite web|title = Web Color Reference - HTML with Style {{!}} 4 |url = http://www.webreference.com/html/reference/color/websafe.html|website = WebReference |first=Stephanos |last=Piperoglou |date=December 13, 2000 |access-date = 2016-01-05|archive-date = 23 November 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20161123191645/http://www.webreference.com/html/reference/color/websafe.html|url-status = dead}}</ref> ==رسائي لائق هجڻ== ===رنگن جي چونڊ=== ڪجهه [[ويب برائوزر|برائوزر]] ۽ اوزار رنگن جي سهائتا نٿا ڪن. اهڙين ڏيکائن لاءِ، يا انڌن ۽ رنگي انڌائپ وارن استعمال ڪندڙن لاءِ، اهو ويب مواد جيڪو رنگن تي ڀاڙي ٿو، استعمال ڪرڻ ڏکيو يا ناممڪن ٿي سگهي ٿو. يا ته ڪا به رنگي وضاحت نه ڏني وڃي (ته جيئن برائوزر جا طئي ٿيل رنگ لاڳو ٿين)، يا پوءِ پسمنظر ۽ سڀئي پيشمنظر رنگ (جهڙوڪ سادي لکت، اڻ ڏٺل ڳنڍڻيون، مٿان آندل ڳنڍڻيون، سرگرم ڳنڍڻيون ۽ ڏٺل ڳنڍڻيون) سڀ گڏ بيان ڪيا وڃن، جيئن '''ڪاري تي ڪارو''' يا '''اڇي تي اڇو''' جهڙا اثر پيدا نه ٿين.<ref name="w3ctips">{{cite web|url=http://www.w3.org/QA/Tips/color |title=If You Pick One Color, Pick Them All |publisher=W3C |access-date=8 July 2013}}</ref> ===رنگي تباين=== [[ويب مواد جي رسائي لائق هجڻ بابت رهنما اصول]] سفارش ڪن ٿا ته متن جي [[نسبتي چمڪ]] ۽ ان جي پسمنظر رنگ جي وچ ۾ تباين جو تناسب گهٽ ۾ گهٽ 4.5:1 هئڻ گهرجي<ref>[https://www.w3.org/TR/2008/REC-WCAG20-20081211/#visual-audio-contrast WCAG 2.0 guideline 1.4]</ref>، يا وڏي لکت لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 3:1. وڌيڪ بهتر رسائي لائق هجڻ لاءِ 7:1 کان وڌيڪ تباين جي ضرورت هوندي آهي. پر رسائي لائق هجڻ وارن مسئلن کي حل ڪرڻ رڳو تباين جو تناسب وڌائڻ جو معاملو نه آهي. [[ويب رسائي لائق هجڻ واري شروعات]] ڏانهن پيش ڪيل هڪ رپورٽ ڏيکاري ٿي ته<ref>[https://www.w3.org/WAI/RD/2012/text-customization/r11 Optimal Colors to Improve Readability for People with Dyslexia]</ref> [[ڊسلڪسيا]] وارن پڙهندڙن لاءِ وڌ ۾ وڌ تباين کان گهٽ تناسب وڌيڪ فائديمند هوندو آهي. جيڪي سفارشون اتي ڏنيون ويون آهن، تن موجب هلڪو ڪارو (#0A0A0A) هلڪي اڇاڻ (#FFFFE5) تي ۽ ڪارو (#000000) ڪريم (#FAFAC8) تي استعمال ڪيو وڃي؛ انهن جو تباين تناسب ترتيبوار 11.7:1 ۽ 20.3:1 آهي. انهن جي ٻين رنگي جوڙن مان، ڀورو (#282800) ڳاڙهي سائي (#A0A000) تي 3.24:1 جو تباين رکي ٿو، جيڪو [[ويب مواد جي رسائي لائق هجڻ بابت رهنما اصول|ڊبليو سي اي جي]] جي سفارش کان گهٽ آهي؛ اونداهو ڀورو (#1E1E00) هلڪي سائي (#B9B900) تي 4.54:1 آهي، ۽ نيرو (#00007D) پيلو (#FFFF00) تي 11.4:1 آهي. رپورٽ ۾ جن رنگن جا نالا ڏنا ويا آهن، انهن جون قيمتون ساڳئي نالن وارن ويب رنگن کان مختلف آهن. ==پڻ ڏسو== {{cmn|colwidth=30em| * [[ايڊوبي آر جي بي رنگي جاءِ]] * [[سي آءِ اي 1931 رنگي جاءِ|سي آءِ اي 1931 ايڪس واءِ زيڊ رنگي جاءِ]] * [[روشني بابت بين الاقوامي ڪميشن|سي آءِ اي]] [[ليب رنگي جاءِ|ايل*اي*بي* رنگي جاءِ]] * [[رنگ چونڊيندڙ]] * [[هيڪساڊيسيمل]] * [[رنگين پيلٽن جي فهرست]] * [[رنگن جون فهرستون]] * [[ڇانوَ موجب رنگن جي فهرست]] * [[پرو فوٽو آر جي بي رنگي جاءِ|پرو فوٽو آر جي بي]] * [[آر جي بي رنگي جايون]] * [[اسي آر جي بي]] * [[وسيع گيمٽ آر جي بي رنگي جاءِ]] }} ==حوالا== {{reflist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/color_value CSS color value] تي [[ايم ڊي اين ويب ڊاڪس]] * [https://www.w3.org/TR/CSS21/syndata.html#color-units CSS2.1 Color Specification] {{Prone to spam|date=September 2013}} <!-- {{No more links}} Please be cautious about adding more external links. Wikipedia is not a collection of links and should not be used for advertising. Excessive or inappropriate links will be removed. See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details. If there are already suitable links, propose additions or replacements on the article's talk page, or submit your link to the relevant category at the Open Directory Project (dmoz.org) and link there using {{Dmoz}}. --> {{web colors|state=collapsed}} {{Color topics|state=collapsed}} [[زمرو:ويب رنگ]] [[زمرو:رنگ]] [[زمرو:ويب ڊيزائن]] [[زمرو:مثالي ڪوڊ وارن مقالن سان]] cclrbxyp8rcirye7p3p8s3bqhl002qq 0 98881 400579 397939 2026-08-03T15:50:22Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 400579 wikitext text/x-wiki {{Short description|اطالوي ڄائو آسٽريليائي طبي محقق، تعليمي ماهر ۽ عوامي صحت جو حامي (1940ع–2024ع)}} {{Infobox medical person | name = مارسيلو ڪوسٽا | honorific_suffix = {{post-nominals|country=AUS|size=100|AO}} | image = Marcello_Costa_portrait.jpg | image_size = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date|df=y|1940|1|9}} | birth_place = [[تورين]]، اٽلي | death_date = {{death date and age|2024|4|14|1940|1|9|df=yes}} | death_place = [[ايڊيليڊ]]، آسٽريليا | death_cause = | citizenship = | education = | occupation = | years_active = | known_for = [[سائنس تي ٻڌل طب|طب جي سائنسي بنياد]] | relations = | website = [https://www.flinders.edu.au/people/marcello.costa flinders.edu.au/people/marcello.costa] | profession = نيوروفزيالاجي جو پروفيسر | field = [[نيوروفزيالاجي]] | work_institutions = {{ubl|[[فلنڊرز يونيورسٽي]]|}} | specialism = | research_field = آنڊن جي ڪارڪردگي کي ڪنٽرول ڪرڻ ۾ عصبي خلين جو ڪردار | prizes = | child = آندريا ڪوسٽا | module2 = | signature = }} '''مارسيلو ڪوسٽا''' [Marcello Costa ] (9 جنوري 1940ع – 14 اپريل 2024ع) اطالوي ڄائو آسٽريليائي طبي محقق، تعليمي ماهر ۽ عوامي صحت جو سرگرم حامي هو. هن [[آنڊن جي عصبي نظام]] جي بناوت ۽ ڪارڪردگين ۾ خصوصي مهارت حاصل ڪئي. هن تورين، ميلبورن ۽ هيلسنڪي ۾ تدريس ڪئي، پوءِ 1975ع ۾ [[ايڊيليڊ]] منتقل ٿيو، جتي هو فلنڊرز ميڊيڪل اسڪول جو باني ليڪچرار بڻيو ۽ اداري ۾ نيوروسائنس جي نئين شعبي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين. هن [[فلنڊرز يونيورسٽي]] ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، جتي 2013ع کان 2021ع ۾ رٽائرمينٽ تائين هو فزيالاجي شعبي ۾ ''ميٿيو فلنڊرز امتيازي پروفيسر آف نيوروفزيالاجي'' جي عهدي تي فائز رهيو. هو آسٽريليائي نيوروسائنس سوسائٽي، ڏکڻ آسٽريليائي نيوروسائنس انسٽيٽيوٽ (ساني) ۽ [[فرينڊز آف سائنس اِن ميڊيسن]] (ايف ايس ايم) جو گڏيل باني هو. کيس آسٽريليائي [[سينٽينري ميڊل]] ۽ فيڊريشن آف نيوروگيسٽروانٽرولوجي اينڊ موٽيلٽي سوسائٽيز پاران پهريون ''لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ'' ڏنو ويو، جڏهن ته 2020ع ۾ کيس [[آرڊر آف آسٽريليا]] جو آفيسر مقرر ڪيو ويو. == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ڪوسٽا 9 جنوري 1940ع تي [[تورين]]، اٽلي ۾ ڄائو.<ref name=EAS>{{cite web |last1=|first1= |title=Costa, Marcello – Biographical entry |url=http://www.eoas.info/biogs/P004614b.htm |website=www.eoas.info |publisher=Encyclopedia of Australian Science |accessdate=1 March 2018 |language=en-gb |date=2011 |via=The University of Melbourne eScholarship Research Centre}}</ref> 1949ع ۾ سندس خاندان ارجنٽائن لڏي ويو، جتي هن سان مارٽن هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. 1954ع ۾ هن بيونس آئرس جي سرڪاري اطالوي هاءِ اسڪول ''ڪرسٽوفورو ڪولمبو'' ۾ داخلا ورتي ۽ 1960ع ۾ سائنسي ليسيم مڪمل ڪيو. ننڍپڻ کان ئي کيس سائنس سان غيرمعمولي دلچسپي هئي. هو ايترو ته سائنس جو شوقين هو جو تلائن ۾ موجود ابتدائي جاندارن جي مطالعي لاءِ خوردبين خريد ڪرڻ خاطر پنهنجي سائيڪل به وڪڻي ڇڏي هئي.<ref name="Engineering">{{cite web|url=https://www.flinders.edu.au/research/engineering-and-technology/professor-marcello-costa|title=Professor Marcello Costa|publisher=Flinders University – Engineering and Technology|language=en-au|accessdate=1 March 2018}}</ref> هن [[تورين يونيورسٽي]] جي تشريح الاعضا ۽ [[هسٽالاجي]] شعبي ۾ تربيت حاصل ڪئي ۽ جيورجيو گابيلا جي نگراني هيٺ محقق طور ڪم ڪيو. يونيورسٽي جي اخبار ''لاتينيو'' جو ايڊيٽر پڻ رهيو. جيتوڻيڪ هو تشريح الاعضا ۾ داخلا ورتل هو، پر هن فزيالاجي کي پڻ شامل ڪيو، حالانڪه يونيورسٽي هن گهڻ رخي طريقي جي مخالفت ڪندي هئي.<ref name="Williamson_2014">{{cite news |last1=Williamson |first1=Susan |title=A neuroscientist's view |url=https://www.labonline.com.au/content/life-scientist/article/a-neuroscientist-39-s-view-35739101 |accessdate=28 February 2019 |work=Australian Life Scientist |date=19 February 2014 |language=en}}</ref> هن 1967ع ۾ [[تورين يونيورسٽي]] مان طب ۽ جراحي جي ڊگري (''Laurea in Medicina e Chirurgia''، جيڪا [[بيچلر آف ميڊيسن، بيچلر آف سرجري|ايم بي بي ايس]] جي برابر آهي) حاصل ڪئي. سندس ڊاڪٽري مقالو ''هاضمي واري نالي جي ايڊرينرجڪ اعصابي رسد'' جي عنوان سان هو، جنهن کي ''Dignita di Stampa'' (اشاعت جي لائق) قرار ڏنو ويو.<ref name="Conversation">{{cite web |title=Profile: Marcello Costa |date=24 March 2011 |url=https://theconversation.com/profiles/marcello-costa-284 |publisher=The Conversation |accessdate=1 March 2018 |language=en}}</ref> == طبي تحقيقي ڪيريئر == {{Quote |text="اسان جا عصبي نظام اسان کي هر انهيءَ ڪم سان ڳنڍين ٿا جيڪو اسين ڪندا آهيون. اهي اسان جي سوچن، ثقافت، ذهني صلاحيت، احساسن ۽ جسماني ڪارڪردگين کي شڪل ڏين ٿا. منهنجي نظر ۾ سائنس جو ڪو به شعبو نيورولوجي کان وڌيڪ اهم نه آهي." |author=مارسيلو ڪوسٽا |source=<ref name=Engineering/> }} 1967ع ۾ ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽا طبي آفيسر طور لازمي فوجي خدمت مڪمل ڪئي ۽ پوءِ تورين يونيورسٽي ۾ ليڪچرار بڻيو. ايندڙ سال هو اٽلي ۾ ميڊيڪل رجسٽرار ۽ عام معالج طور ڪم ڪرڻ لڳو. 1970ع ۾ هو پنهنجي نئين شادي شده زال ڊينيئلا سان گڏ اٽلي مان آسٽريليا لڏي ويو. شروعات ۾ هن [[ميلبورن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر [[جيفري برن اسٽاڪ]] جي نگراني هيٺ [[حيوانيات]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽورل فيلو طور ڪم ڪيو (1970ع–1973ع). 1973ع ۾ هن [[هيلسنڪي يونيورسٽي]]، فنلينڊ ۾ تحقيقي فيلو طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ پوءِ وري تورين يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو.<ref name="EAS" /> 1975ع ۾ هو ٻيهر آسٽريليا موٽي آيو ۽ فلنڊرز يونيورسٽي ۾ انساني فزيالاجي جو ليڪچرار مقرر ٿيو. ان وقت نيوروسائنس هڪ نئون علمي شعبو هو، ۽ هو فلنڊرز ميڊيڪل اسڪول (هاڻي ڪاليج آف ميڊيسن اينڊ پبلڪ هيلٿ) ۾ هن شعبي جو باني ليڪچرار بڻيو. 1986ع ۾ فلنڊرز يونيورسٽي سندس خدمتن جي اعتراف طور نيوروفزيالاجي ۾ ذاتي چيئر قائم ڪئي. 2013ع ۾ کيس ''ميٿيو فلنڊرز امتيازي پروفيسر'' ۽ نيوروفزيالاجي جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="EAS" /><ref name="Engineering" /><ref name="Flinders">{{cite web|url=http://www.flinders.edu.au/people/Marcello.Costa|title=Professor Marcello Costa|website=www.flinders.edu.au|publisher=Flinders University – Flinders Medical Centre|language=en|accessdate=1 March 2018}}</ref> سندس تحقيق عصبي نظام تي مرڪوز هئي، خاص طور تي ان ڳالهه تي ته اهو [[هاضمي وارو نظام|آنڊن]] سان ڪيئن لاڳاپو رکي ٿو ۽ انهن کي ڪيئن سنڀالي ٿو. هن ان موضوع تي 250 کان وڌيڪ علمي مقالا گڏيل يا اڪيلي طور تحرير ڪيا.<ref name="EAS" /> هن 72 جائزي وارا مقالا، ڪتابي باب ۽ چار ڪتاب پڻ لکيا.<ref name="Conversation" /> فلنڊرز يونيورسٽي جي بيان موجب هن ''آنڊن جي سرگرمي هلائڻ ۾ عصبي خلين جي ڪردار'' ۽ ''انساني عصبي نظام جي سوچ، ثقافت، ذهني صلاحيت، احساسن ۽ جسماني ڪارڪردگين تي اثر'' بابت ڪيترين بنيادي دريافتن ۾ اهم حصو ورتو. == ڇپيل ڪتاب == * {{cite book |editor1-last=Brookes |editor1-first=Simon |editor2-last=Costa |editor2-first=Marcello |title=Innervation of the gastrointestinal tract: Volume 14 of Autonomic nervous system |date=2002 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780415283779}} * {{cite book |last1=Burnstock |first1=Geoffrey |last2=Costa |first2=Marcello |title=Adrenergic neurons : their organization, function, and development in the peripheral nervous system |date=2013 |publisher=Chapman and Hall |isbn=9781489972620}} * {{cite book |last1=Costa |first1=Marcello |display-authors=etal |title=Sensory nerves and neuropeptides in gastroenterology: from basic science to clinical perspectives |date=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=9781489907448}} * {{cite book |last1=Furness |first1=John Barton |last2=Costa |first2=Marcello |title=The Enteric Nervous System : 30 Years Later |date=2016 |publisher=Springer |isbn=9783319275925}} == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Official website|https://www.flinders.edu.au/people/marcello.costa}} فلنڊرز يونيورسٽي طرفان * [http://www.scienceinmedicine.org.au فرينڊز آف سائنس اِن ميڊيسن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809163214/https://www.scienceinmedicine.org.au/ |date=2019-08-09 }} * [https://www.ans.org.au/ آسٽريليائي نيوروسائنس سوسائٽي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260529091208/https://www.ans.org.au/ |date=2026-05-29 }} * [https://adelaidefestivalofideas.com.au/sessions/a-neuroscientists-view-of-homo-sapiens-and-its-world/ "هڪ نيوروسائنسدان جي نظر ۾ هومو سيپيئنس ۽ ان جي دنيا"] – 2018ع ايڊيليڊ فيسٽيول آف آئيڊياز ۾ پيشڪش جي رڪارڊنگ. {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Costa, Marcello}} [[زمرو:آسٽريليا]] [[زمرو:1940ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون وفاتون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] [[زمرو:آسٽريليائي صحت جا سرگرم ڪارڪن]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آسٽريليائي طبي ڊاڪٽر]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آسٽريليائي طبي ڊاڪٽر]] [[زمرو:آسٽريليائي طبي محقق]] [[زمرو:آسٽريليائي شڪي سوچ وارا]] [[زمرو:رائل آسٽريليشيئن ڪاليج آف فزيشنز جا فيلو]] [[زمرو:آسٽريليائي اڪيڊمي آف سائنس جا فيلو]] [[زمرو:فلنڊرز يونيورسٽي جا تدريسي عملو]] [[زمرو:تورين يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آرڊر آف آسٽريليا جا آفيسر]] [[زمرو:اٽلي مان آسٽريليا لڏي ويل ماڻهو]] gxzgg2ihb2pd0oaa778tegeo3w1g4bb 400580 400579 2026-08-03T15:53:45Z Memon2025 21315 400580 wikitext text/x-wiki {{Short description|اطالوي ڄائو آسٽريليائي طبي محقق، تعليمي ماهر ۽ عوامي صحت جو حامي (1940ع–2024ع)}} {{Infobox medical person | name = مارسيلو ڪوسٽا | honorific_suffix = {{post-nominals|country=AUS|size=100|AO}} | image = Marcello_Costa_portrait.jpg | image_size = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date|df=y|1940|1|9}} | birth_place = [[تورين]]، اٽلي | death_date = {{death date and age|2024|4|14|1940|1|9|df=yes}} | death_place = [[ايڊيليڊ]]، آسٽريليا | death_cause = | citizenship = | education = | occupation = | years_active = | known_for = [[سائنس تي ٻڌل طب|طب جي سائنسي بنياد]] | relations = | website = [https://www.flinders.edu.au/people/marcello.costa flinders.edu.au/people/marcello.costa] | profession = نيوروفزيالاجي جو پروفيسر | field = [[نيوروفزيالاجي]] | work_institutions = {{ubl|[[فلنڊرز يونيورسٽي]]|}} | specialism = | research_field = آنڊن جي ڪارڪردگي کي ڪنٽرول ڪرڻ ۾ عصبي خلين جو ڪردار | prizes = | child = آندريا ڪوسٽا | module2 = | signature = }} '''مارسيلو ڪوسٽا''' [Marcello Costa ] (9 جنوري 1940ع – 14 اپريل 2024ع) اطالوي ڄائو آسٽريليائي طبي محقق، تعليمي ماهر ۽ عوامي صحت جو سرگرم حامي هو. هن [[آنڊن جي عصبي نظام]] جي بناوت ۽ ڪارڪردگين ۾ خصوصي مهارت حاصل ڪئي. هن تورين، ميلبورن ۽ هيلسنڪي ۾ تدريس ڪئي، پوءِ 1975ع ۾ [[ايڊيليڊ]] منتقل ٿيو، جتي هو فلنڊرز ميڊيڪل اسڪول جو باني ليڪچرار بڻيو ۽ اداري ۾ نيوروسائنس جي نئين شعبي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين. هن [[فلنڊرز يونيورسٽي]] ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، جتي 2013ع کان 2021ع ۾ رٽائرمينٽ تائين هو فزيالاجي شعبي ۾ ''ميٿيو فلنڊرز امتيازي پروفيسر آف نيوروفزيالاجي'' جي عهدي تي فائز رهيو. هو آسٽريليائي نيوروسائنس سوسائٽي، ڏکڻ آسٽريليائي نيوروسائنس انسٽيٽيوٽ (ساني) ۽ [[فرينڊز آف سائنس اِن ميڊيسن]] (ايف ايس ايم) جو گڏيل باني هو. کيس آسٽريليائي [[سينٽينري ميڊل]] ۽ فيڊريشن آف نيوروگيسٽروانٽرولوجي اينڊ موٽيلٽي سوسائٽيز پاران پهريون ''لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ'' ڏنو ويو، جڏهن ته 2020ع ۾ کيس [[آرڊر آف آسٽريليا]] جو آفيسر مقرر ڪيو ويو. == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ڪوسٽا 9 جنوري 1940ع تي [[تورين]]، اٽلي ۾ ڄائو.<ref name=EAS>{{cite web |last1=|first1= |title=Costa, Marcello – Biographical entry |url=http://www.eoas.info/biogs/P004614b.htm |website=www.eoas.info |publisher=Encyclopedia of Australian Science |accessdate=1 March 2018 |language=en-gb |date=2011 |via=The University of Melbourne eScholarship Research Centre}}</ref> 1949ع ۾ سندس خاندان ارجنٽائن لڏي ويو، جتي هن سان مارٽن هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. 1954ع ۾ هن بيونس آئرس جي سرڪاري اطالوي هاءِ اسڪول ''ڪرسٽوفورو ڪولمبو'' ۾ داخلا ورتي ۽ 1960ع ۾ سائنسي ليسيم مڪمل ڪيو. ننڍپڻ کان ئي کيس سائنس سان غيرمعمولي دلچسپي هئي. هو ايترو ته سائنس جو شوقين هو جو تلائن ۾ موجود ابتدائي جاندارن جي مطالعي لاءِ خوردبين خريد ڪرڻ خاطر پنهنجي سائيڪل به وڪڻي ڇڏي هئي.<ref name="Engineering">{{cite web|url=https://www.flinders.edu.au/research/engineering-and-technology/professor-marcello-costa|title=Professor Marcello Costa|publisher=Flinders University – Engineering and Technology|language=en-au|accessdate=1 March 2018}}</ref> هن [[تورين يونيورسٽي]] جي تشريح الاعضا ۽ [[هسٽالاجي]] شعبي ۾ تربيت حاصل ڪئي ۽ جيورجيو گابيلا جي نگراني هيٺ محقق طور ڪم ڪيو. يونيورسٽي جي اخبار ''لاتينيو'' جو ايڊيٽر پڻ رهيو. جيتوڻيڪ هو تشريح الاعضا ۾ داخلا ورتل هو، پر هن فزيالاجي کي پڻ شامل ڪيو، حالانڪه يونيورسٽي هن گهڻ رخي طريقي جي مخالفت ڪندي هئي.<ref name="Williamson_2014">{{cite news |last1=Williamson |first1=Susan |title=A neuroscientist's view |url=https://www.labonline.com.au/content/life-scientist/article/a-neuroscientist-39-s-view-35739101 |accessdate=28 February 2019 |work=Australian Life Scientist |date=19 February 2014 |language=en}}</ref> هن 1967ع ۾ [[تورين يونيورسٽي]] مان طب ۽ جراحي جي ڊگري (''Laurea in Medicina e Chirurgia''، جيڪا [[بيچلر آف ميڊيسن، بيچلر آف سرجري|ايم بي بي ايس]] جي برابر آهي) حاصل ڪئي. سندس ڊاڪٽري مقالو ''هاضمي واري نالي جي ايڊرينرجڪ اعصابي رسد'' جي عنوان سان هو، جنهن کي ''Dignita di Stampa'' (اشاعت جي لائق) قرار ڏنو ويو.<ref name="Conversation">{{cite web |title=Profile: Marcello Costa |date=24 March 2011 |url=https://theconversation.com/profiles/marcello-costa-284 |publisher=The Conversation |accessdate=1 March 2018 |language=en}}</ref> == طبي تحقيقي ڪيريئر == {{Quote |text="اسان جا عصبي نظام اسان کي هر انهيءَ ڪم سان ڳنڍين ٿا جيڪو اسين ڪندا آهيون. اهي اسان جي سوچن، ثقافت، ذهني صلاحيت، احساسن ۽ جسماني ڪارڪردگين کي شڪل ڏين ٿا. منهنجي نظر ۾ سائنس جو ڪو به شعبو نيورولوجي کان وڌيڪ اهم نه آهي." |author=مارسيلو ڪوسٽا |source=<ref name=Engineering/> }} 1967ع ۾ ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽا طبي آفيسر طور لازمي فوجي خدمت مڪمل ڪئي ۽ پوءِ تورين يونيورسٽي ۾ ليڪچرار بڻيو. ايندڙ سال هو اٽلي ۾ ميڊيڪل رجسٽرار ۽ عام معالج طور ڪم ڪرڻ لڳو. 1970ع ۾ هو پنهنجي نئين شادي شده زال ڊينيئلا سان گڏ اٽلي مان آسٽريليا لڏي ويو. شروعات ۾ هن [[ميلبورن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر [[جيفري برن اسٽاڪ]] جي نگراني هيٺ [[حيوانيات]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽورل فيلو طور ڪم ڪيو (1970ع–1973ع). 1973ع ۾ هن [[هيلسنڪي يونيورسٽي]]، فنلينڊ ۾ تحقيقي فيلو طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ پوءِ وري تورين يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو.<ref name="EAS" /> 1975ع ۾ هو ٻيهر آسٽريليا موٽي آيو ۽ فلنڊرز يونيورسٽي ۾ انساني فزيالاجي جو ليڪچرار مقرر ٿيو. ان وقت نيوروسائنس هڪ نئون علمي شعبو هو، ۽ هو فلنڊرز ميڊيڪل اسڪول (هاڻي ڪاليج آف ميڊيسن اينڊ پبلڪ هيلٿ) ۾ هن شعبي جو باني ليڪچرار بڻيو. 1986ع ۾ فلنڊرز يونيورسٽي سندس خدمتن جي اعتراف طور نيوروفزيالاجي ۾ ذاتي چيئر قائم ڪئي. 2013ع ۾ کيس ''ميٿيو فلنڊرز امتيازي پروفيسر'' ۽ نيوروفزيالاجي جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="EAS" /><ref name="Engineering" /><ref name="Flinders">{{cite web|url=http://www.flinders.edu.au/people/Marcello.Costa|title=Professor Marcello Costa|website=www.flinders.edu.au|publisher=Flinders University – Flinders Medical Centre|language=en|accessdate=1 March 2018}}</ref> سندس تحقيق عصبي نظام تي مرڪوز هئي، خاص طور تي ان ڳالهه تي ته اهو [[هاضمي وارو نظام|آنڊن]] سان ڪيئن لاڳاپو رکي ٿو ۽ انهن کي ڪيئن سنڀالي ٿو. هن ان موضوع تي 250 کان وڌيڪ علمي مقالا گڏيل يا اڪيلي طور تحرير ڪيا.<ref name="EAS" /> هن 72 جائزي وارا مقالا، ڪتابي باب ۽ چار ڪتاب پڻ لکيا.<ref name="Conversation" /> فلنڊرز يونيورسٽي جي بيان موجب هن ''آنڊن جي سرگرمي هلائڻ ۾ عصبي خلين جي ڪردار'' ۽ ''انساني عصبي نظام جي سوچ، ثقافت، ذهني صلاحيت، احساسن ۽ جسماني ڪارڪردگين تي اثر'' بابت ڪيترين بنيادي دريافتن ۾ اهم حصو ورتو. == ڇپيل ڪتاب == * {{cite book |editor1-last=Brookes |editor1-first=Simon |editor2-last=Costa |editor2-first=Marcello |title=Innervation of the gastrointestinal tract: Volume 14 of Autonomic nervous system |date=2002 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780415283779}} * {{cite book |last1=Burnstock |first1=Geoffrey |last2=Costa |first2=Marcello |title=Adrenergic neurons : their organization, function, and development in the peripheral nervous system |date=2013 |publisher=Chapman and Hall |isbn=9781489972620}} * {{cite book |last1=Costa |first1=Marcello |display-authors=etal |title=Sensory nerves and neuropeptides in gastroenterology: from basic science to clinical perspectives |date=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=9781489907448}} * {{cite book |last1=Furness |first1=John Barton |last2=Costa |first2=Marcello |title=The Enteric Nervous System : 30 Years Later |date=2016 |publisher=Springer |isbn=9783319275925}} == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Official website|https://www.flinders.edu.au/people/marcello.costa}} فلنڊرز يونيورسٽي طرفان * [http://www.scienceinmedicine.org.au فرينڊز آف سائنس اِن ميڊيسن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809163214/https://www.scienceinmedicine.org.au/ |date=2019-08-09 }} * [https://www.ans.org.au/ آسٽريليائي نيوروسائنس سوسائٽي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260529091208/https://www.ans.org.au/ |date=2026-05-29 }} * [https://adelaidefestivalofideas.com.au/sessions/a-neuroscientists-view-of-homo-sapiens-and-its-world/ "هڪ نيوروسائنسدان جي نظر ۾ هومو سيپيئنس ۽ ان جي دنيا"] – 2018ع ايڊيليڊ فيسٽيول آف آئيڊياز ۾ پيشڪش جي رڪارڊنگ. {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Costa, Marcello}} [[زمرو:تعليمي ماهر]] [[زمرو:ماهر تعليمي]] [[زمرو:طبي محقق]] [[زمرو:طب]] [[زمرو:طبي محقق]] [[زمرو:آسٽريليا]] [[زمرو:1940ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون وفاتون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] [[زمرو:آسٽريليائي صحت جا سرگرم ڪارڪن]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آسٽريليائي طبي ڊاڪٽر]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آسٽريليائي طبي ڊاڪٽر]] [[زمرو:آسٽريليائي طبي محقق]] [[زمرو:آسٽريليائي شڪي سوچ وارا]] [[زمرو:رائل آسٽريليشيئن ڪاليج آف فزيشنز جا فيلو]] [[زمرو:آسٽريليائي اڪيڊمي آف سائنس جا فيلو]] [[زمرو:فلنڊرز يونيورسٽي جا تدريسي عملو]] [[زمرو:تورين يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آرڊر آف آسٽريليا جا آفيسر]] [[زمرو:اٽلي مان آسٽريليا لڏي ويل ماڻهو]] 5atx90vdehuu4rehnme1tmz0runefhj 400581 400580 2026-08-03T15:55:36Z Memon2025 21315 400581 wikitext text/x-wiki {{Short description|اطالوي ڄائو آسٽريليائي طبي محقق، تعليمي ماهر ۽ عوامي صحت جو حامي (1940ع–2024ع)}} {{Infobox medical person | name = مارسيلو ڪوسٽا | honorific_suffix = {{post-nominals|country=AUS|size=100|AO}} | image = Marcello_Costa_portrait.jpg | image_size = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date|df=y|1940|1|9}} | birth_place = [[تورين]]، اٽلي | death_date = {{death date and age|2024|4|14|1940|1|9|df=yes}} | death_place = [[ايڊيليڊ]]، آسٽريليا | death_cause = | citizenship = | education = | occupation = | years_active = | known_for = [[سائنس تي ٻڌل طب|طب جي سائنسي بنياد]] | relations = | website = [https://www.flinders.edu.au/people/marcello.costa flinders.edu.au/people/marcello.costa] | profession = نيوروفزيالاجي جو پروفيسر | field = [[نيوروفزيالاجي]] | work_institutions = {{ubl|[[فلنڊرز يونيورسٽي]]|}} | specialism = | research_field = آنڊن جي ڪارڪردگي کي ڪنٽرول ڪرڻ ۾ عصبي خلين جو ڪردار | prizes = | child = آندريا ڪوسٽا | module2 = | signature = }} '''مارسيلو ڪوسٽا''' [Marcello Costa ] (9 جنوري 1940ع – 14 اپريل 2024ع) اطالوي ڄائو آسٽريليائي طبي محقق، تعليمي ماهر ۽ عوامي صحت جو سرگرم حامي هو. هن [[آنڊن جي عصبي نظام]] جي بناوت ۽ ڪارڪردگين ۾ خصوصي مهارت حاصل ڪئي. هن تورين، ميلبورن ۽ هيلسنڪي ۾ تدريس ڪئي، پوءِ 1975ع ۾ [[ايڊيليڊ]] منتقل ٿيو، جتي هو فلنڊرز ميڊيڪل اسڪول جو باني ليڪچرار بڻيو ۽ اداري ۾ نيوروسائنس جي نئين شعبي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين. هن [[فلنڊرز يونيورسٽي]] ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، جتي 2013ع کان 2021ع ۾ رٽائرمينٽ تائين هو فزيالاجي شعبي ۾ ''ميٿيو فلنڊرز امتيازي پروفيسر آف نيوروفزيالاجي'' جي عهدي تي فائز رهيو. هو آسٽريليائي نيوروسائنس سوسائٽي، ڏکڻ آسٽريليائي نيوروسائنس انسٽيٽيوٽ (ساني) ۽ [[فرينڊز آف سائنس اِن ميڊيسن]] (ايف ايس ايم) جو گڏيل باني هو. کيس آسٽريليائي [[سينٽينري ميڊل]] ۽ فيڊريشن آف نيوروگيسٽروانٽرولوجي اينڊ موٽيلٽي سوسائٽيز پاران پهريون ''لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ'' ڏنو ويو، جڏهن ته 2020ع ۾ کيس [[آرڊر آف آسٽريليا]] جو آفيسر مقرر ڪيو ويو. == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ڪوسٽا 9 جنوري 1940ع تي [[تورين]]، اٽلي ۾ ڄائو.<ref name=EAS>{{cite web |last1=|first1= |title=Costa, Marcello – Biographical entry |url=http://www.eoas.info/biogs/P004614b.htm |website=www.eoas.info |publisher=Encyclopedia of Australian Science |accessdate=1 March 2018 |language=en-gb |date=2011 |via=The University of Melbourne eScholarship Research Centre}}</ref> 1949ع ۾ سندس خاندان ارجنٽائن لڏي ويو، جتي هن سان مارٽن هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. 1954ع ۾ هن بيونس آئرس جي سرڪاري اطالوي هاءِ اسڪول ''ڪرسٽوفورو ڪولمبو'' ۾ داخلا ورتي ۽ 1960ع ۾ سائنسي ليسيم مڪمل ڪيو. ننڍپڻ کان ئي کيس سائنس سان غيرمعمولي دلچسپي هئي. هو ايترو ته سائنس جو شوقين هو جو تلائن ۾ موجود ابتدائي جاندارن جي مطالعي لاءِ خوردبين خريد ڪرڻ خاطر پنهنجي سائيڪل به وڪڻي ڇڏي هئي.<ref name="Engineering">{{cite web|url=https://www.flinders.edu.au/research/engineering-and-technology/professor-marcello-costa|title=Professor Marcello Costa|publisher=Flinders University – Engineering and Technology|language=en-au|accessdate=1 March 2018}}</ref> هن [[تورين يونيورسٽي]] جي تشريح الاعضا ۽ [[هسٽالاجي]] شعبي ۾ تربيت حاصل ڪئي ۽ جيورجيو گابيلا جي نگراني هيٺ محقق طور ڪم ڪيو. يونيورسٽي جي اخبار ''لاتينيو'' جو ايڊيٽر پڻ رهيو. جيتوڻيڪ هو تشريح الاعضا ۾ داخلا ورتل هو، پر هن فزيالاجي کي پڻ شامل ڪيو، حالانڪه يونيورسٽي هن گهڻ رخي طريقي جي مخالفت ڪندي هئي.<ref name="Williamson_2014">{{cite news |last1=Williamson |first1=Susan |title=A neuroscientist's view |url=https://www.labonline.com.au/content/life-scientist/article/a-neuroscientist-39-s-view-35739101 |accessdate=28 February 2019 |work=Australian Life Scientist |date=19 February 2014 |language=en}}</ref> هن 1967ع ۾ [[تورين يونيورسٽي]] مان طب ۽ جراحي جي ڊگري (''Laurea in Medicina e Chirurgia''، جيڪا [[بيچلر آف ميڊيسن، بيچلر آف سرجري|ايم بي بي ايس]] جي برابر آهي) حاصل ڪئي. سندس ڊاڪٽري مقالو ''هاضمي واري نالي جي ايڊرينرجڪ اعصابي رسد'' جي عنوان سان هو، جنهن کي ''Dignita di Stampa'' (اشاعت جي لائق) قرار ڏنو ويو.<ref name="Conversation">{{cite web |title=Profile: Marcello Costa |date=24 March 2011 |url=https://theconversation.com/profiles/marcello-costa-284 |publisher=The Conversation |accessdate=1 March 2018 |language=en}}</ref> == طبي تحقيقي ڪيريئر == {{Quote |text="اسان جا عصبي نظام اسان کي هر انهيءَ ڪم سان ڳنڍين ٿا جيڪو اسين ڪندا آهيون. اهي اسان جي سوچن، ثقافت، ذهني صلاحيت، احساسن ۽ جسماني ڪارڪردگين کي شڪل ڏين ٿا. منهنجي نظر ۾ سائنس جو ڪو به شعبو نيورولوجي کان وڌيڪ اهم نه آهي." |author=مارسيلو ڪوسٽا |source=<ref name=Engineering/> }} 1967ع ۾ ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽا طبي آفيسر طور لازمي فوجي خدمت مڪمل ڪئي ۽ پوءِ تورين يونيورسٽي ۾ ليڪچرار بڻيو. ايندڙ سال هو اٽلي ۾ ميڊيڪل رجسٽرار ۽ عام معالج طور ڪم ڪرڻ لڳو. 1970ع ۾ هو پنهنجي نئين شادي شده زال ڊينيئلا سان گڏ اٽلي مان آسٽريليا لڏي ويو. شروعات ۾ هن [[ميلبورن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر [[جيفري برن اسٽاڪ]] جي نگراني هيٺ [[حيوانيات]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽورل فيلو طور ڪم ڪيو (1970ع–1973ع). 1973ع ۾ هن [[هيلسنڪي يونيورسٽي]]، فنلينڊ ۾ تحقيقي فيلو طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ پوءِ وري تورين يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو.<ref name="EAS" /> 1975ع ۾ هو ٻيهر آسٽريليا موٽي آيو ۽ فلنڊرز يونيورسٽي ۾ انساني فزيالاجي جو ليڪچرار مقرر ٿيو. ان وقت نيوروسائنس هڪ نئون علمي شعبو هو، ۽ هو فلنڊرز ميڊيڪل اسڪول (هاڻي ڪاليج آف ميڊيسن اينڊ پبلڪ هيلٿ) ۾ هن شعبي جو باني ليڪچرار بڻيو. 1986ع ۾ فلنڊرز يونيورسٽي سندس خدمتن جي اعتراف طور نيوروفزيالاجي ۾ ذاتي چيئر قائم ڪئي. 2013ع ۾ کيس ''ميٿيو فلنڊرز امتيازي پروفيسر'' ۽ نيوروفزيالاجي جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="EAS" /><ref name="Engineering" /><ref name="Flinders">{{cite web|url=http://www.flinders.edu.au/people/Marcello.Costa|title=Professor Marcello Costa|website=www.flinders.edu.au|publisher=Flinders University – Flinders Medical Centre|language=en|accessdate=1 March 2018}}</ref> سندس تحقيق عصبي نظام تي مرڪوز هئي، خاص طور تي ان ڳالهه تي ته اهو [[هاضمي وارو نظام|آنڊن]] سان ڪيئن لاڳاپو رکي ٿو ۽ انهن کي ڪيئن سنڀالي ٿو. هن ان موضوع تي 250 کان وڌيڪ علمي مقالا گڏيل يا اڪيلي طور تحرير ڪيا.<ref name="EAS" /> هن 72 جائزي وارا مقالا، ڪتابي باب ۽ چار ڪتاب پڻ لکيا.<ref name="Conversation" /> فلنڊرز يونيورسٽي جي بيان موجب هن ''آنڊن جي سرگرمي هلائڻ ۾ عصبي خلين جي ڪردار'' ۽ ''انساني عصبي نظام جي سوچ، ثقافت، ذهني صلاحيت، احساسن ۽ جسماني ڪارڪردگين تي اثر'' بابت ڪيترين بنيادي دريافتن ۾ اهم حصو ورتو. == ڇپيل ڪتاب == * {{cite book |editor1-last=Brookes |editor1-first=Simon |editor2-last=Costa |editor2-first=Marcello |title=Innervation of the gastrointestinal tract: Volume 14 of Autonomic nervous system |date=2002 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780415283779}} * {{cite book |last1=Burnstock |first1=Geoffrey |last2=Costa |first2=Marcello |title=Adrenergic neurons : their organization, function, and development in the peripheral nervous system |date=2013 |publisher=Chapman and Hall |isbn=9781489972620}} * {{cite book |last1=Costa |first1=Marcello |display-authors=etal |title=Sensory nerves and neuropeptides in gastroenterology: from basic science to clinical perspectives |date=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=9781489907448}} * {{cite book |last1=Furness |first1=John Barton |last2=Costa |first2=Marcello |title=The Enteric Nervous System : 30 Years Later |date=2016 |publisher=Springer |isbn=9783319275925}} == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Official website|https://www.flinders.edu.au/people/marcello.costa}} فلنڊرز يونيورسٽي طرفان * [http://www.scienceinmedicine.org.au فرينڊز آف سائنس اِن ميڊيسن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809163214/https://www.scienceinmedicine.org.au/ |date=2019-08-09 }} * [https://www.ans.org.au/ آسٽريليائي نيوروسائنس سوسائٽي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260529091208/https://www.ans.org.au/ |date=2026-05-29 }} * [https://adelaidefestivalofideas.com.au/sessions/a-neuroscientists-view-of-homo-sapiens-and-its-world/ "هڪ نيوروسائنسدان جي نظر ۾ هومو سيپيئنس ۽ ان جي دنيا"] – 2018ع ايڊيليڊ فيسٽيول آف آئيڊياز ۾ پيشڪش جي رڪارڊنگ. {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Costa, Marcello}} [[زمرو:تعليم]] [[زمرو:تعليمي ماهر]] [[زمرو:ماهر تعليمي]] [[زمرو:طبي محقق]] [[زمرو:طب]] [[زمرو:محقق]] [[زمرو:طبيب]] [[زمرو:آسٽريليا]] [[زمرو:1940ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون وفاتون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] [[زمرو:آسٽريليائي صحت جا سرگرم ڪارڪن]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آسٽريليائي طبي ڊاڪٽر]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آسٽريليائي طبي ڊاڪٽر]] [[زمرو:آسٽريليائي طبي محقق]] [[زمرو:آسٽريليائي شڪي سوچ وارا]] [[زمرو:رائل آسٽريليشيئن ڪاليج آف فزيشنز جا فيلو]] [[زمرو:آسٽريليائي اڪيڊمي آف سائنس جا فيلو]] [[زمرو:فلنڊرز يونيورسٽي جا تدريسي عملو]] [[زمرو:تورين يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آرڊر آف آسٽريليا جا آفيسر]] [[زمرو:اٽلي مان آسٽريليا لڏي ويل ماڻهو]] betep8j0rqyu1a0tbgc4dbfw5f2vpji 400582 400581 2026-08-03T15:56:56Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 400582 wikitext text/x-wiki {{Short description|اطالوي ڄائو آسٽريليائي طبي محقق، تعليمي ماهر ۽ عوامي صحت جو حامي (1940ع–2024ع)}} {{Infobox medical person | name = مارسيلو ڪوسٽا | honorific_suffix = {{post-nominals|country=AUS|size=100|AO}} | image = Marcello_Costa_portrait.jpg | image_size = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date|df=y|1940|1|9}} | birth_place = [[تورين]]، اٽلي | death_date = {{death date and age|2024|4|14|1940|1|9|df=yes}} | death_place = [[ايڊيليڊ]]، آسٽريليا | death_cause = | citizenship = | education = | occupation = | years_active = | known_for = [[سائنس تي ٻڌل طب|طب جي سائنسي بنياد]] | relations = | website = [https://www.flinders.edu.au/people/marcello.costa flinders.edu.au/people/marcello.costa] | profession = نيوروفزيالاجي جو پروفيسر | field = [[نيوروفزيالاجي]] | work_institutions = {{ubl|[[فلنڊرز يونيورسٽي]]|}} | specialism = | research_field = آنڊن جي ڪارڪردگي کي ڪنٽرول ڪرڻ ۾ عصبي خلين جو ڪردار | prizes = | child = آندريا ڪوسٽا | module2 = | signature = }} '''مارسيلو ڪوسٽا''' [Marcello Costa ] (9 جنوري 1940ع – 14 اپريل 2024ع) اطالوي ڄائو آسٽريليائي طبي محقق، تعليمي ماهر ۽ عوامي صحت جو سرگرم حامي هو. هن [[آنڊن جي عصبي نظام]] جي بناوت ۽ ڪارڪردگين ۾ خصوصي مهارت حاصل ڪئي. هن تورين، ميلبورن ۽ هيلسنڪي ۾ تدريس ڪئي، پوءِ 1975ع ۾ [[ايڊيليڊ]] منتقل ٿيو، جتي هو فلنڊرز ميڊيڪل اسڪول جو باني ليڪچرار بڻيو ۽ اداري ۾ نيوروسائنس جي نئين شعبي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين. هن [[فلنڊرز يونيورسٽي]] ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، جتي 2013ع کان 2021ع ۾ رٽائرمينٽ تائين هو فزيالاجي شعبي ۾ ''ميٿيو فلنڊرز امتيازي پروفيسر آف نيوروفزيالاجي'' جي عهدي تي فائز رهيو. هو آسٽريليائي نيوروسائنس سوسائٽي، ڏکڻ آسٽريليائي نيوروسائنس انسٽيٽيوٽ (ساني) ۽ [[فرينڊز آف سائنس اِن ميڊيسن]] (ايف ايس ايم) جو گڏيل باني هو. کيس آسٽريليائي [[سينٽينري ميڊل]] ۽ فيڊريشن آف نيوروگيسٽروانٽرولوجي اينڊ موٽيلٽي سوسائٽيز پاران پهريون ''لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ'' ڏنو ويو، جڏهن ته 2020ع ۾ کيس [[آرڊر آف آسٽريليا]] جو آفيسر مقرر ڪيو ويو. == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ڪوسٽا 9 جنوري 1940ع تي [[تورين]]، اٽلي ۾ ڄائو.<ref name=EAS>{{cite web |last1=|first1= |title=Costa, Marcello – Biographical entry |url=http://www.eoas.info/biogs/P004614b.htm |website=www.eoas.info |publisher=Encyclopedia of Australian Science |accessdate=1 March 2018 |language=en-gb |date=2011 |via=The University of Melbourne eScholarship Research Centre}}</ref> 1949ع ۾ سندس خاندان ارجنٽائن لڏي ويو، جتي هن سان مارٽن هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. 1954ع ۾ هن بيونس آئرس جي سرڪاري اطالوي هاءِ اسڪول ''ڪرسٽوفورو ڪولمبو'' ۾ داخلا ورتي ۽ 1960ع ۾ سائنسي ليسيم مڪمل ڪيو. ننڍپڻ کان ئي کيس سائنس سان غيرمعمولي دلچسپي هئي. هو ايترو ته سائنس جو شوقين هو جو تلائن ۾ موجود ابتدائي جاندارن جي مطالعي لاءِ خوردبين خريد ڪرڻ خاطر پنهنجي سائيڪل به وڪڻي ڇڏي هئي.<ref name="Engineering">{{cite web|url=https://www.flinders.edu.au/research/engineering-and-technology/professor-marcello-costa|title=Professor Marcello Costa|publisher=Flinders University – Engineering and Technology|language=en-au|accessdate=1 March 2018}}</ref> هن [[تورين يونيورسٽي]] جي تشريح الاعضا ۽ [[هسٽالاجي]] شعبي ۾ تربيت حاصل ڪئي ۽ جيورجيو گابيلا جي نگراني هيٺ محقق طور ڪم ڪيو. يونيورسٽي جي اخبار ''لاتينيو'' جو ايڊيٽر پڻ رهيو. جيتوڻيڪ هو تشريح الاعضا ۾ داخلا ورتل هو، پر هن فزيالاجي کي پڻ شامل ڪيو، حالانڪه يونيورسٽي هن گهڻ رخي طريقي جي مخالفت ڪندي هئي.<ref name="Williamson_2014">{{cite news |last1=Williamson |first1=Susan |title=A neuroscientist's view |url=https://www.labonline.com.au/content/life-scientist/article/a-neuroscientist-39-s-view-35739101 |accessdate=28 February 2019 |work=Australian Life Scientist |date=19 February 2014 |language=en}}</ref> هن 1967ع ۾ [[تورين يونيورسٽي]] مان طب ۽ جراحي جي ڊگري (''Laurea in Medicina e Chirurgia''، جيڪا [[بيچلر آف ميڊيسن، بيچلر آف سرجري|ايم بي بي ايس]] جي برابر آهي) حاصل ڪئي. سندس ڊاڪٽري مقالو ''هاضمي واري نالي جي ايڊرينرجڪ اعصابي رسد'' جي عنوان سان هو، جنهن کي ''Dignita di Stampa'' (اشاعت جي لائق) قرار ڏنو ويو.<ref name="Conversation">{{cite web |title=Profile: Marcello Costa |date=24 March 2011 |url=https://theconversation.com/profiles/marcello-costa-284 |publisher=The Conversation |accessdate=1 March 2018 |language=en}}</ref> == طبي تحقيقي ڪيريئر == {{Quote |text="اسان جا عصبي نظام اسان کي هر انهيءَ ڪم سان ڳنڍين ٿا جيڪو اسين ڪندا آهيون. اهي اسان جي سوچن، ثقافت، ذهني صلاحيت، احساسن ۽ جسماني ڪارڪردگين کي شڪل ڏين ٿا. منهنجي نظر ۾ سائنس جو ڪو به شعبو نيورولوجي کان وڌيڪ اهم نه آهي." |author=مارسيلو ڪوسٽا |source=<ref name=Engineering/> }} 1967ع ۾ ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽا طبي آفيسر طور لازمي فوجي خدمت مڪمل ڪئي ۽ پوءِ تورين يونيورسٽي ۾ ليڪچرار بڻيو. ايندڙ سال هو اٽلي ۾ ميڊيڪل رجسٽرار ۽ عام معالج طور ڪم ڪرڻ لڳو. 1970ع ۾ هو پنهنجي نئين شادي شده زال ڊينيئلا سان گڏ اٽلي مان آسٽريليا لڏي ويو. شروعات ۾ هن [[ميلبورن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر [[جيفري برن اسٽاڪ]] جي نگراني هيٺ [[حيوانيات]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽورل فيلو طور ڪم ڪيو (1970ع–1973ع). 1973ع ۾ هن [[هيلسنڪي يونيورسٽي]]، فنلينڊ ۾ تحقيقي فيلو طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ پوءِ وري تورين يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو.<ref name="EAS" /> 1975ع ۾ هو ٻيهر آسٽريليا موٽي آيو ۽ فلنڊرز يونيورسٽي ۾ انساني فزيالاجي جو ليڪچرار مقرر ٿيو. ان وقت نيوروسائنس هڪ نئون علمي شعبو هو، ۽ هو فلنڊرز ميڊيڪل اسڪول (هاڻي ڪاليج آف ميڊيسن اينڊ پبلڪ هيلٿ) ۾ هن شعبي جو باني ليڪچرار بڻيو. 1986ع ۾ فلنڊرز يونيورسٽي سندس خدمتن جي اعتراف طور نيوروفزيالاجي ۾ ذاتي چيئر قائم ڪئي. 2013ع ۾ کيس ''ميٿيو فلنڊرز امتيازي پروفيسر'' ۽ نيوروفزيالاجي جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="EAS" /><ref name="Engineering" /><ref name="Flinders">{{cite web|url=http://www.flinders.edu.au/people/Marcello.Costa|title=Professor Marcello Costa|website=www.flinders.edu.au|publisher=Flinders University – Flinders Medical Centre|language=en|accessdate=1 March 2018}}</ref> سندس تحقيق عصبي نظام تي مرڪوز هئي، خاص طور تي ان ڳالهه تي ته اهو [[هاضمي وارو نظام|آنڊن]] سان ڪيئن لاڳاپو رکي ٿو ۽ انهن کي ڪيئن سنڀالي ٿو. هن ان موضوع تي 250 کان وڌيڪ علمي مقالا گڏيل يا اڪيلي طور تحرير ڪيا.<ref name="EAS" /> هن 72 جائزي وارا مقالا، ڪتابي باب ۽ چار ڪتاب پڻ لکيا.<ref name="Conversation" /> فلنڊرز يونيورسٽي جي بيان موجب هن ''آنڊن جي سرگرمي هلائڻ ۾ عصبي خلين جي ڪردار'' ۽ ''انساني عصبي نظام جي سوچ، ثقافت، ذهني صلاحيت، احساسن ۽ جسماني ڪارڪردگين تي اثر'' بابت ڪيترين بنيادي دريافتن ۾ اهم حصو ورتو. == ڇپيل ڪتاب == * {{cite book |editor1-last=Brookes |editor1-first=Simon |editor2-last=Costa |editor2-first=Marcello |title=Innervation of the gastrointestinal tract: Volume 14 of Autonomic nervous system |date=2002 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780415283779}} * {{cite book |last1=Burnstock |first1=Geoffrey |last2=Costa |first2=Marcello |title=Adrenergic neurons : their organization, function, and development in the peripheral nervous system |date=2013 |publisher=Chapman and Hall |isbn=9781489972620}} * {{cite book |last1=Costa |first1=Marcello |display-authors=etal |title=Sensory nerves and neuropeptides in gastroenterology: from basic science to clinical perspectives |date=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=9781489907448}} * {{cite book |last1=Furness |first1=John Barton |last2=Costa |first2=Marcello |title=The Enteric Nervous System : 30 Years Later |date=2016 |publisher=Springer |isbn=9783319275925}} == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Official website|https://www.flinders.edu.au/people/marcello.costa}} فلنڊرز يونيورسٽي طرفان * [http://www.scienceinmedicine.org.au فرينڊز آف سائنس اِن ميڊيسن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809163214/https://www.scienceinmedicine.org.au/ |date=2019-08-09 }} * [https://www.ans.org.au/ آسٽريليائي نيوروسائنس سوسائٽي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260529091208/https://www.ans.org.au/ |date=2026-05-29 }} * [https://adelaidefestivalofideas.com.au/sessions/a-neuroscientists-view-of-homo-sapiens-and-its-world/ "هڪ نيوروسائنسدان جي نظر ۾ هومو سيپيئنس ۽ ان جي دنيا"] – 2018ع ايڊيليڊ فيسٽيول آف آئيڊياز ۾ پيشڪش جي رڪارڊنگ. {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Costa, Marcello}} [[زمرو:ماهر تعليم]] [[زمرو:طبي محقق]] [[زمرو:طب]] [[زمرو:محقق]] [[زمرو:طبيب]] [[زمرو:آسٽريليا]] [[زمرو:1940ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون وفاتون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] [[زمرو:آسٽريليائي صحت جا سرگرم ڪارڪن]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آسٽريليائي طبي ڊاڪٽر]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آسٽريليائي طبي ڊاڪٽر]] [[زمرو:آسٽريليائي طبي محقق]] [[زمرو:آسٽريليائي شڪي سوچ وارا]] [[زمرو:رائل آسٽريليشيئن ڪاليج آف فزيشنز جا فيلو]] [[زمرو:آسٽريليائي اڪيڊمي آف سائنس جا فيلو]] [[زمرو:فلنڊرز يونيورسٽي جا تدريسي عملو]] [[زمرو:تورين يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آرڊر آف آسٽريليا جا آفيسر]] [[زمرو:اٽلي مان آسٽريليا لڏي ويل ماڻهو]] 3xr0bokqssycv0arcbp1n5sdjfehmdg 400583 400582 2026-08-03T16:01:55Z Memon2025 21315 400583 wikitext text/x-wiki {{Short description|اطالوي ڄائو آسٽريليائي طبي محقق، تعليمي ماهر ۽ عوامي صحت جو حامي (1940ع–2024ع)}} {{Infobox medical person | name = مارسيلو ڪوسٽا | honorific_suffix = {{post-nominals|country=AUS|size=100|AO}} | image = Marcello_Costa_portrait.jpg | image_size = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date|df=y|1940|1|9}} | birth_place = [[تورين]]، اٽلي | death_date = {{death date and age|2024|4|14|1940|1|9|df=yes}} | death_place = [[ايڊيليڊ]]، آسٽريليا | death_cause = | citizenship = | education = | occupation = | years_active = | known_for = [[سائنس تي ٻڌل طب|طب جي سائنسي بنياد]] | relations = | website = [https://www.flinders.edu.au/people/marcello.costa flinders.edu.au/people/marcello.costa] | profession = نيوروفزيالاجي جو پروفيسر | field = [[نيوروفزيالاجي]] | work_institutions = {{ubl|[[فلنڊرز يونيورسٽي]]|}} | specialism = | research_field = آنڊن جي ڪارڪردگي کي ڪنٽرول ڪرڻ ۾ عصبي خلين جو ڪردار | prizes = | child = آندريا ڪوسٽا | module2 = | signature = }} '''مارسيلو ڪوسٽا''' [Marcello Costa ] (9 جنوري 1940ع – 14 اپريل 2024ع) اطالوي ڄائو آسٽريليائي طبي محقق، تعليمي ماهر ۽ عوامي صحت جو سرگرم حامي هو. هن [[آنڊن جي عصبي نظام]] جي بناوت ۽ ڪارڪردگين ۾ خصوصي مهارت حاصل ڪئي. هن تورين، ميلبورن ۽ هيلسنڪي ۾ تدريس ڪئي، پوءِ 1975ع ۾ [[ايڊيليڊ]] منتقل ٿيو، جتي هو فلنڊرز ميڊيڪل اسڪول جو باني ليڪچرار بڻيو ۽ اداري ۾ نيوروسائنس جي نئين شعبي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين. هن [[فلنڊرز يونيورسٽي]] ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، جتي 2013ع کان 2021ع ۾ رٽائرمينٽ تائين هو فزيالاجي شعبي ۾ ''ميٿيو فلنڊرز امتيازي پروفيسر آف نيوروفزيالاجي'' جي عهدي تي فائز رهيو. هو آسٽريليائي نيوروسائنس سوسائٽي، ڏکڻ آسٽريليائي نيوروسائنس انسٽيٽيوٽ (ساني) ۽ [[فرينڊز آف سائنس اِن ميڊيسن]] (ايف ايس ايم) جو گڏيل باني هو. کيس آسٽريليائي [[سينٽينري ميڊل]] ۽ فيڊريشن آف نيوروگيسٽروانٽرولوجي اينڊ موٽيلٽي سوسائٽيز پاران پهريون ''لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ'' ڏنو ويو، جڏهن ته 2020ع ۾ کيس [[آرڊر آف آسٽريليا]] جو آفيسر مقرر ڪيو ويو. == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ڪوسٽا 9 جنوري 1940ع تي [[تورين]]، اٽلي ۾ ڄائو.<ref name=EAS>{{cite web |last1=|first1= |title=Costa, Marcello – Biographical entry |url=http://www.eoas.info/biogs/P004614b.htm |website=www.eoas.info |publisher=Encyclopedia of Australian Science |accessdate=1 March 2018 |language=en-gb |date=2011 |via=The University of Melbourne eScholarship Research Centre}}</ref> 1949ع ۾ سندس خاندان ارجنٽائن لڏي ويو، جتي هن سان مارٽن هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. 1954ع ۾ هن بيونس آئرس جي سرڪاري اطالوي هاءِ اسڪول ''ڪرسٽوفورو ڪولمبو'' ۾ داخلا ورتي ۽ 1960ع ۾ سائنسي ليسيم مڪمل ڪيو. ننڍپڻ کان ئي کيس سائنس سان غيرمعمولي دلچسپي هئي. هو ايترو ته سائنس جو شوقين هو جو تلائن ۾ موجود ابتدائي جاندارن جي مطالعي لاءِ خوردبين خريد ڪرڻ خاطر پنهنجي سائيڪل به وڪڻي ڇڏي هئي.<ref name="Engineering">{{cite web|url=https://www.flinders.edu.au/research/engineering-and-technology/professor-marcello-costa|title=Professor Marcello Costa|publisher=Flinders University – Engineering and Technology|language=en-au|accessdate=1 March 2018}}</ref> هن [[تورين يونيورسٽي]] جي تشريح الاعضا ۽ [[هسٽالاجي]] شعبي ۾ تربيت حاصل ڪئي ۽ جيورجيو گابيلا جي نگراني هيٺ محقق طور ڪم ڪيو. يونيورسٽي جي اخبار ''لاتينيو'' جو ايڊيٽر پڻ رهيو. جيتوڻيڪ هو تشريح الاعضا ۾ داخلا ورتل هو، پر هن فزيالاجي کي پڻ شامل ڪيو، حالانڪه يونيورسٽي هن گهڻ رخي طريقي جي مخالفت ڪندي هئي.<ref name="Williamson_2014">{{cite news |last1=Williamson |first1=Susan |title=A neuroscientist's view |url=https://www.labonline.com.au/content/life-scientist/article/a-neuroscientist-39-s-view-35739101 |accessdate=28 February 2019 |work=Australian Life Scientist |date=19 February 2014 |language=en}}</ref> هن 1967ع ۾ [[تورين يونيورسٽي]] مان طب ۽ جراحي جي ڊگري (''Laurea in Medicina e Chirurgia''، جيڪا [[بيچلر آف ميڊيسن، بيچلر آف سرجري|ايم بي بي ايس]] جي برابر آهي) حاصل ڪئي. سندس ڊاڪٽري مقالو ''هاضمي واري نالي جي ايڊرينرجڪ اعصابي رسد'' جي عنوان سان هو، جنهن کي ''Dignita di Stampa'' (اشاعت جي لائق) قرار ڏنو ويو.<ref name="Conversation">{{cite web |title=Profile: Marcello Costa |date=24 March 2011 |url=https://theconversation.com/profiles/marcello-costa-284 |publisher=The Conversation |accessdate=1 March 2018 |language=en}}</ref> == طبي تحقيقي ڪيريئر == {{Quote |text="اسان جا عصبي نظام اسان کي هر انهيءَ ڪم سان ڳنڍين ٿا جيڪو اسين ڪندا آهيون. اهي اسان جي سوچن، ثقافت، ذهني صلاحيت، احساسن ۽ جسماني ڪارڪردگين کي شڪل ڏين ٿا. منهنجي نظر ۾ سائنس جو ڪو به شعبو نيورولوجي کان وڌيڪ اهم نه آهي." |author=مارسيلو ڪوسٽا |source=<ref name=Engineering/> }} 1967ع ۾ ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽا طبي آفيسر طور لازمي فوجي خدمت مڪمل ڪئي ۽ پوءِ تورين يونيورسٽي ۾ ليڪچرار بڻيو. ايندڙ سال هو اٽلي ۾ ميڊيڪل رجسٽرار ۽ عام معالج طور ڪم ڪرڻ لڳو. 1970ع ۾ هو پنهنجي نئين شادي شده زال ڊينيئلا سان گڏ اٽلي مان آسٽريليا لڏي ويو. شروعات ۾ هن [[ميلبورن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر [[جيفري برن اسٽاڪ]] جي نگراني هيٺ [[حيوانيات]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽورل فيلو طور ڪم ڪيو (1970ع–1973ع). 1973ع ۾ هن [[هيلسنڪي يونيورسٽي]]، فنلينڊ ۾ تحقيقي فيلو طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ پوءِ وري تورين يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو.<ref name="EAS" /> 1975ع ۾ هو ٻيهر آسٽريليا موٽي آيو ۽ فلنڊرز يونيورسٽي ۾ انساني فزيالاجي جو ليڪچرار مقرر ٿيو. ان وقت نيوروسائنس هڪ نئون علمي شعبو هو، ۽ هو فلنڊرز ميڊيڪل اسڪول (هاڻي ڪاليج آف ميڊيسن اينڊ پبلڪ هيلٿ) ۾ هن شعبي جو باني ليڪچرار بڻيو. 1986ع ۾ فلنڊرز يونيورسٽي سندس خدمتن جي اعتراف طور نيوروفزيالاجي ۾ ذاتي چيئر قائم ڪئي. 2013ع ۾ کيس ''ميٿيو فلنڊرز امتيازي پروفيسر'' ۽ نيوروفزيالاجي جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="EAS" /><ref name="Engineering" /><ref name="Flinders">{{cite web|url=http://www.flinders.edu.au/people/Marcello.Costa|title=Professor Marcello Costa|website=www.flinders.edu.au|publisher=Flinders University – Flinders Medical Centre|language=en|accessdate=1 March 2018}}</ref> سندس تحقيق عصبي نظام تي مرڪوز هئي، خاص طور تي ان ڳالهه تي ته اهو [[هاضمي وارو نظام|آنڊن]] سان ڪيئن لاڳاپو رکي ٿو ۽ انهن کي ڪيئن سنڀالي ٿو. هن ان موضوع تي 250 کان وڌيڪ علمي مقالا گڏيل يا اڪيلي طور تحرير ڪيا.<ref name="EAS" /> هن 72 جائزي وارا مقالا، ڪتابي باب ۽ چار ڪتاب پڻ لکيا.<ref name="Conversation" /> فلنڊرز يونيورسٽي جي بيان موجب هن ''آنڊن جي سرگرمي هلائڻ ۾ عصبي خلين جي ڪردار'' ۽ ''انساني عصبي نظام جي سوچ، ثقافت، ذهني صلاحيت، احساسن ۽ جسماني ڪارڪردگين تي اثر'' بابت ڪيترين بنيادي دريافتن ۾ اهم حصو ورتو. == ڇپيل ڪتاب == * {{cite book |editor1-last=Brookes |editor1-first=Simon |editor2-last=Costa |editor2-first=Marcello |title=Innervation of the gastrointestinal tract: Volume 14 of Autonomic nervous system |date=2002 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780415283779}} * {{cite book |last1=Burnstock |first1=Geoffrey |last2=Costa |first2=Marcello |title=Adrenergic neurons : their organization, function, and development in the peripheral nervous system |date=2013 |publisher=Chapman and Hall |isbn=9781489972620}} * {{cite book |last1=Costa |first1=Marcello |display-authors=etal |title=Sensory nerves and neuropeptides in gastroenterology: from basic science to clinical perspectives |date=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=9781489907448}} * {{cite book |last1=Furness |first1=John Barton |last2=Costa |first2=Marcello |title=The Enteric Nervous System : 30 Years Later |date=2016 |publisher=Springer |isbn=9783319275925}} == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Official website|https://www.flinders.edu.au/people/marcello.costa}} فلنڊرز يونيورسٽي طرفان * [http://www.scienceinmedicine.org.au فرينڊز آف سائنس اِن ميڊيسن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809163214/https://www.scienceinmedicine.org.au/ |date=2019-08-09 }} * [https://www.ans.org.au/ آسٽريليائي نيوروسائنس سوسائٽي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260529091208/https://www.ans.org.au/ |date=2026-05-29 }} * [https://adelaidefestivalofideas.com.au/sessions/a-neuroscientists-view-of-homo-sapiens-and-its-world/ "هڪ نيوروسائنسدان جي نظر ۾ هومو سيپيئنس ۽ ان جي دنيا"] – 2018ع ايڊيليڊ فيسٽيول آف آئيڊياز ۾ پيشڪش جي رڪارڊنگ. {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Costa, Marcello}} [[زمرو:ماهر تعليم]] [[زمرو:طبي محقق]] [[زمرو:طبيب]] [[زمرو:آسٽريليا]] [[زمرو:1940ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون وفاتون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] [[زمرو:آسٽريلوي صحت جا سرگرم ڪارڪن]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آسٽريليائي طبي ڊاڪٽر]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آسٽريليائي طبي ڊاڪٽر]] [[زمرو:آسٽريليائي طبي محقق]] [[زمرو:آسٽريليائي شڪي سوچ وارا]] [[زمرو:رائل آسٽريليشيئن ڪاليج آف فزيشنز جا فيلو]] [[زمرو:آسٽريليائي اڪيڊمي آف سائنس جا فيلو]] [[زمرو:فلنڊرز يونيورسٽي جا تدريسي عملو]] [[زمرو:تورين يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آرڊر آف آسٽريليا جا آفيسر]] [[زمرو:اٽلي مان آسٽريليا لڏي ويل ماڻهو]] [[زمرو:آسٽريليا]] [[زمرو:آسٽريلوي شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آسٽريلوي kwal2tzkvzi2v6179ue27k4chasjd7b 400585 400583 2026-08-03T16:06:46Z Memon2025 21315 400585 wikitext text/x-wiki {{Short description|اطالوي ڄائو آسٽريليائي طبي محقق، تعليمي ماهر ۽ عوامي صحت جو حامي (1940ع–2024ع)}} {{Infobox medical person | name = مارسيلو ڪوسٽا | honorific_suffix = {{post-nominals|country=AUS|size=100|AO}} | image = Marcello_Costa_portrait.jpg | image_size = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date|df=y|1940|1|9}} | birth_place = [[تورين]]، اٽلي | death_date = {{death date and age|2024|4|14|1940|1|9|df=yes}} | death_place = [[ايڊيليڊ]]، آسٽريليا | death_cause = | citizenship = | education = | occupation = | years_active = | known_for = [[سائنس تي ٻڌل طب|طب جي سائنسي بنياد]] | relations = | website = [https://www.flinders.edu.au/people/marcello.costa flinders.edu.au/people/marcello.costa] | profession = نيوروفزيالاجي جو پروفيسر | field = [[نيوروفزيالاجي]] | work_institutions = {{ubl|[[فلنڊرز يونيورسٽي]]|}} | specialism = | research_field = آنڊن جي ڪارڪردگي کي ڪنٽرول ڪرڻ ۾ عصبي خلين جو ڪردار | prizes = | child = آندريا ڪوسٽا | module2 = | signature = }} '''مارسيلو ڪوسٽا''' [Marcello Costa ] (9 جنوري 1940ع – 14 اپريل 2024ع) اطالوي ڄائو آسٽريليائي طبي محقق، تعليمي ماهر ۽ عوامي صحت جو سرگرم حامي هو. هن [[آنڊن جي عصبي نظام]] جي بناوت ۽ ڪارڪردگين ۾ خصوصي مهارت حاصل ڪئي. هن تورين، ميلبورن ۽ هيلسنڪي ۾ تدريس ڪئي، پوءِ 1975ع ۾ [[ايڊيليڊ]] منتقل ٿيو، جتي هو فلنڊرز ميڊيڪل اسڪول جو باني ليڪچرار بڻيو ۽ اداري ۾ نيوروسائنس جي نئين شعبي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين. هن [[فلنڊرز يونيورسٽي]] ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، جتي 2013ع کان 2021ع ۾ رٽائرمينٽ تائين هو فزيالاجي شعبي ۾ ''ميٿيو فلنڊرز امتيازي پروفيسر آف نيوروفزيالاجي'' جي عهدي تي فائز رهيو. هو آسٽريليائي نيوروسائنس سوسائٽي، ڏکڻ آسٽريليائي نيوروسائنس انسٽيٽيوٽ (ساني) ۽ [[فرينڊز آف سائنس اِن ميڊيسن]] (ايف ايس ايم) جو گڏيل باني هو. کيس آسٽريليائي [[سينٽينري ميڊل]] ۽ فيڊريشن آف نيوروگيسٽروانٽرولوجي اينڊ موٽيلٽي سوسائٽيز پاران پهريون ''لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ'' ڏنو ويو، جڏهن ته 2020ع ۾ کيس [[آرڊر آف آسٽريليا]] جو آفيسر مقرر ڪيو ويو. == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ڪوسٽا 9 جنوري 1940ع تي [[تورين]]، اٽلي ۾ ڄائو.<ref name=EAS>{{cite web |last1=|first1= |title=Costa, Marcello – Biographical entry |url=http://www.eoas.info/biogs/P004614b.htm |website=www.eoas.info |publisher=Encyclopedia of Australian Science |accessdate=1 March 2018 |language=en-gb |date=2011 |via=The University of Melbourne eScholarship Research Centre}}</ref> 1949ع ۾ سندس خاندان ارجنٽائن لڏي ويو، جتي هن سان مارٽن هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. 1954ع ۾ هن بيونس آئرس جي سرڪاري اطالوي هاءِ اسڪول ''ڪرسٽوفورو ڪولمبو'' ۾ داخلا ورتي ۽ 1960ع ۾ سائنسي ليسيم مڪمل ڪيو. ننڍپڻ کان ئي کيس سائنس سان غيرمعمولي دلچسپي هئي. هو ايترو ته سائنس جو شوقين هو جو تلائن ۾ موجود ابتدائي جاندارن جي مطالعي لاءِ خوردبين خريد ڪرڻ خاطر پنهنجي سائيڪل به وڪڻي ڇڏي هئي.<ref name="Engineering">{{cite web|url=https://www.flinders.edu.au/research/engineering-and-technology/professor-marcello-costa|title=Professor Marcello Costa|publisher=Flinders University – Engineering and Technology|language=en-au|accessdate=1 March 2018}}</ref> هن [[تورين يونيورسٽي]] جي تشريح الاعضا ۽ [[هسٽالاجي]] شعبي ۾ تربيت حاصل ڪئي ۽ جيورجيو گابيلا جي نگراني هيٺ محقق طور ڪم ڪيو. يونيورسٽي جي اخبار ''لاتينيو'' جو ايڊيٽر پڻ رهيو. جيتوڻيڪ هو تشريح الاعضا ۾ داخلا ورتل هو، پر هن فزيالاجي کي پڻ شامل ڪيو، حالانڪه يونيورسٽي هن گهڻ رخي طريقي جي مخالفت ڪندي هئي.<ref name="Williamson_2014">{{cite news |last1=Williamson |first1=Susan |title=A neuroscientist's view |url=https://www.labonline.com.au/content/life-scientist/article/a-neuroscientist-39-s-view-35739101 |accessdate=28 February 2019 |work=Australian Life Scientist |date=19 February 2014 |language=en}}</ref> هن 1967ع ۾ [[تورين يونيورسٽي]] مان طب ۽ جراحي جي ڊگري (''Laurea in Medicina e Chirurgia''، جيڪا [[بيچلر آف ميڊيسن، بيچلر آف سرجري|ايم بي بي ايس]] جي برابر آهي) حاصل ڪئي. سندس ڊاڪٽري مقالو ''هاضمي واري نالي جي ايڊرينرجڪ اعصابي رسد'' جي عنوان سان هو، جنهن کي ''Dignita di Stampa'' (اشاعت جي لائق) قرار ڏنو ويو.<ref name="Conversation">{{cite web |title=Profile: Marcello Costa |date=24 March 2011 |url=https://theconversation.com/profiles/marcello-costa-284 |publisher=The Conversation |accessdate=1 March 2018 |language=en}}</ref> == طبي تحقيقي ڪيريئر == {{Quote |text="اسان جا عصبي نظام اسان کي هر انهيءَ ڪم سان ڳنڍين ٿا جيڪو اسين ڪندا آهيون. اهي اسان جي سوچن، ثقافت، ذهني صلاحيت، احساسن ۽ جسماني ڪارڪردگين کي شڪل ڏين ٿا. منهنجي نظر ۾ سائنس جو ڪو به شعبو نيورولوجي کان وڌيڪ اهم نه آهي." |author=مارسيلو ڪوسٽا |source=<ref name=Engineering/> }} 1967ع ۾ ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽا طبي آفيسر طور لازمي فوجي خدمت مڪمل ڪئي ۽ پوءِ تورين يونيورسٽي ۾ ليڪچرار بڻيو. ايندڙ سال هو اٽلي ۾ ميڊيڪل رجسٽرار ۽ عام معالج طور ڪم ڪرڻ لڳو. 1970ع ۾ هو پنهنجي نئين شادي شده زال ڊينيئلا سان گڏ اٽلي مان آسٽريليا لڏي ويو. شروعات ۾ هن [[ميلبورن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر [[جيفري برن اسٽاڪ]] جي نگراني هيٺ [[حيوانيات]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽورل فيلو طور ڪم ڪيو (1970ع–1973ع). 1973ع ۾ هن [[هيلسنڪي يونيورسٽي]]، فنلينڊ ۾ تحقيقي فيلو طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ پوءِ وري تورين يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو.<ref name="EAS" /> 1975ع ۾ هو ٻيهر آسٽريليا موٽي آيو ۽ فلنڊرز يونيورسٽي ۾ انساني فزيالاجي جو ليڪچرار مقرر ٿيو. ان وقت نيوروسائنس هڪ نئون علمي شعبو هو، ۽ هو فلنڊرز ميڊيڪل اسڪول (هاڻي ڪاليج آف ميڊيسن اينڊ پبلڪ هيلٿ) ۾ هن شعبي جو باني ليڪچرار بڻيو. 1986ع ۾ فلنڊرز يونيورسٽي سندس خدمتن جي اعتراف طور نيوروفزيالاجي ۾ ذاتي چيئر قائم ڪئي. 2013ع ۾ کيس ''ميٿيو فلنڊرز امتيازي پروفيسر'' ۽ نيوروفزيالاجي جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="EAS" /><ref name="Engineering" /><ref name="Flinders">{{cite web|url=http://www.flinders.edu.au/people/Marcello.Costa|title=Professor Marcello Costa|website=www.flinders.edu.au|publisher=Flinders University – Flinders Medical Centre|language=en|accessdate=1 March 2018}}</ref> سندس تحقيق عصبي نظام تي مرڪوز هئي، خاص طور تي ان ڳالهه تي ته اهو [[هاضمي وارو نظام|آنڊن]] سان ڪيئن لاڳاپو رکي ٿو ۽ انهن کي ڪيئن سنڀالي ٿو. هن ان موضوع تي 250 کان وڌيڪ علمي مقالا گڏيل يا اڪيلي طور تحرير ڪيا.<ref name="EAS" /> هن 72 جائزي وارا مقالا، ڪتابي باب ۽ چار ڪتاب پڻ لکيا.<ref name="Conversation" /> فلنڊرز يونيورسٽي جي بيان موجب هن ''آنڊن جي سرگرمي هلائڻ ۾ عصبي خلين جي ڪردار'' ۽ ''انساني عصبي نظام جي سوچ، ثقافت، ذهني صلاحيت، احساسن ۽ جسماني ڪارڪردگين تي اثر'' بابت ڪيترين بنيادي دريافتن ۾ اهم حصو ورتو. == ڇپيل ڪتاب == * {{cite book |editor1-last=Brookes |editor1-first=Simon |editor2-last=Costa |editor2-first=Marcello |title=Innervation of the gastrointestinal tract: Volume 14 of Autonomic nervous system |date=2002 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780415283779}} * {{cite book |last1=Burnstock |first1=Geoffrey |last2=Costa |first2=Marcello |title=Adrenergic neurons : their organization, function, and development in the peripheral nervous system |date=2013 |publisher=Chapman and Hall |isbn=9781489972620}} * {{cite book |last1=Costa |first1=Marcello |display-authors=etal |title=Sensory nerves and neuropeptides in gastroenterology: from basic science to clinical perspectives |date=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=9781489907448}} * {{cite book |last1=Furness |first1=John Barton |last2=Costa |first2=Marcello |title=The Enteric Nervous System : 30 Years Later |date=2016 |publisher=Springer |isbn=9783319275925}} == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Official website|https://www.flinders.edu.au/people/marcello.costa}} فلنڊرز يونيورسٽي طرفان * [http://www.scienceinmedicine.org.au فرينڊز آف سائنس اِن ميڊيسن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809163214/https://www.scienceinmedicine.org.au/ |date=2019-08-09 }} * [https://www.ans.org.au/ آسٽريليائي نيوروسائنس سوسائٽي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260529091208/https://www.ans.org.au/ |date=2026-05-29 }} * [https://adelaidefestivalofideas.com.au/sessions/a-neuroscientists-view-of-homo-sapiens-and-its-world/ "هڪ نيوروسائنسدان جي نظر ۾ هومو سيپيئنس ۽ ان جي دنيا"] – 2018ع ايڊيليڊ فيسٽيول آف آئيڊياز ۾ پيشڪش جي رڪارڊنگ. {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Costa, Marcello}} [[زمرو:آسٽريليا]] [[زمرو:آسٽريلوي طبيب]] [[زمرو:آسٽريلوي ماهر تعليم]] [[زمرو:آسٽريلوي طبي محقق]] [[زمرو:1940ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون وفاتون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] [[زمرو:آسٽريلوي صحت جا سرگرم ڪارڪن]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آسٽريليائي طبي ڊاڪٽر]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آسٽريليائي طبي ڊاڪٽر]] [[زمرو:آسٽريليائي طبي محقق]] [[زمرو:آسٽريليائي شڪي سوچ وارا]] [[زمرو:رائل آسٽريليشيئن ڪاليج آف فزيشنز جا فيلو]] [[زمرو:آسٽريليائي اڪيڊمي آف سائنس جا فيلو]] [[زمرو:فلنڊرز يونيورسٽي جا تدريسي عملو]] [[زمرو:تورين يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آرڊر آف آسٽريليا جا آفيسر]] [[زمرو:اٽلي مان آسٽريليا لڏي ويل ماڻهو]] lno0gbhwjmeri79zc5sam79ryqj2agf 400593 400585 2026-08-03T16:27:13Z Memon2025 21315 400593 wikitext text/x-wiki {{Short description|اطالوي ڄائو آسٽريليائي طبي محقق، تعليمي ماهر ۽ عوامي صحت جو حامي (1940ع–2024ع)}} {{Infobox medical person | name = مارسيلو ڪوسٽا | honorific_suffix = {{post-nominals|country=AUS|size=100|AO}} | image = Marcello_Costa_portrait.jpg | image_size = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date|df=y|1940|1|9}} | birth_place = [[تورين]]، اٽلي | death_date = {{death date and age|2024|4|14|1940|1|9|df=yes}} | death_place = [[ايڊيليڊ]]، آسٽريليا | death_cause = | citizenship = | education = | occupation = | years_active = | known_for = [[سائنس تي ٻڌل طب|طب جي سائنسي بنياد]] | relations = | website = [https://www.flinders.edu.au/people/marcello.costa flinders.edu.au/people/marcello.costa] | profession = نيوروفزيالاجي جو پروفيسر | field = [[نيوروفزيالاجي]] | work_institutions = {{ubl|[[فلنڊرز يونيورسٽي]]|}} | specialism = | research_field = آنڊن جي ڪارڪردگي کي ڪنٽرول ڪرڻ ۾ عصبي خلين جو ڪردار | prizes = | child = آندريا ڪوسٽا | module2 = | signature = }} '''مارسيلو ڪوسٽا''' [Marcello Costa ] (9 جنوري 1940ع – 14 اپريل 2024ع) اطالوي ڄائو آسٽريليائي طبي محقق، تعليمي ماهر ۽ عوامي صحت جو سرگرم حامي هو. هن [[آنڊن جي عصبي نظام]] جي بناوت ۽ ڪارڪردگين ۾ خصوصي مهارت حاصل ڪئي. هن تورين، ميلبورن ۽ هيلسنڪي ۾ تدريس ڪئي، پوءِ 1975ع ۾ [[ايڊيليڊ]] منتقل ٿيو، جتي هو فلنڊرز ميڊيڪل اسڪول جو باني ليڪچرار بڻيو ۽ اداري ۾ نيوروسائنس جي نئين شعبي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين. هن [[فلنڊرز يونيورسٽي]] ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، جتي 2013ع کان 2021ع ۾ رٽائرمينٽ تائين هو فزيالاجي شعبي ۾ ''ميٿيو فلنڊرز امتيازي پروفيسر آف نيوروفزيالاجي'' جي عهدي تي فائز رهيو. هو آسٽريليائي نيوروسائنس سوسائٽي، ڏکڻ آسٽريليائي نيوروسائنس انسٽيٽيوٽ (ساني) ۽ [[فرينڊز آف سائنس اِن ميڊيسن]] (ايف ايس ايم) جو گڏيل باني هو. کيس آسٽريليائي [[سينٽينري ميڊل]] ۽ فيڊريشن آف نيوروگيسٽروانٽرولوجي اينڊ موٽيلٽي سوسائٽيز پاران پهريون ''لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ'' ڏنو ويو، جڏهن ته 2020ع ۾ کيس [[آرڊر آف آسٽريليا]] جو آفيسر مقرر ڪيو ويو. == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ڪوسٽا 9 جنوري 1940ع تي [[تورين]]، اٽلي ۾ ڄائو.<ref name=EAS>{{cite web |last1=|first1= |title=Costa, Marcello – Biographical entry |url=http://www.eoas.info/biogs/P004614b.htm |website=www.eoas.info |publisher=Encyclopedia of Australian Science |accessdate=1 March 2018 |language=en-gb |date=2011 |via=The University of Melbourne eScholarship Research Centre}}</ref> 1949ع ۾ سندس خاندان ارجنٽائن لڏي ويو، جتي هن سان مارٽن هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. 1954ع ۾ هن بيونس آئرس جي سرڪاري اطالوي هاءِ اسڪول ''ڪرسٽوفورو ڪولمبو'' ۾ داخلا ورتي ۽ 1960ع ۾ سائنسي ليسيم مڪمل ڪيو. ننڍپڻ کان ئي کيس سائنس سان غيرمعمولي دلچسپي هئي. هو ايترو ته سائنس جو شوقين هو جو تلائن ۾ موجود ابتدائي جاندارن جي مطالعي لاءِ خوردبين خريد ڪرڻ خاطر پنهنجي سائيڪل به وڪڻي ڇڏي هئي.<ref name="Engineering">{{cite web|url=https://www.flinders.edu.au/research/engineering-and-technology/professor-marcello-costa|title=Professor Marcello Costa|publisher=Flinders University – Engineering and Technology|language=en-au|accessdate=1 March 2018}}</ref> هن [[تورين يونيورسٽي]] جي تشريح الاعضا ۽ [[هسٽالاجي]] شعبي ۾ تربيت حاصل ڪئي ۽ جيورجيو گابيلا جي نگراني هيٺ محقق طور ڪم ڪيو. يونيورسٽي جي اخبار ''لاتينيو'' جو ايڊيٽر پڻ رهيو. جيتوڻيڪ هو تشريح الاعضا ۾ داخلا ورتل هو، پر هن فزيالاجي کي پڻ شامل ڪيو، حالانڪه يونيورسٽي هن گهڻ رخي طريقي جي مخالفت ڪندي هئي.<ref name="Williamson_2014">{{cite news |last1=Williamson |first1=Susan |title=A neuroscientist's view |url=https://www.labonline.com.au/content/life-scientist/article/a-neuroscientist-39-s-view-35739101 |accessdate=28 February 2019 |work=Australian Life Scientist |date=19 February 2014 |language=en}}</ref> هن 1967ع ۾ [[تورين يونيورسٽي]] مان طب ۽ جراحي جي ڊگري (''Laurea in Medicina e Chirurgia''، جيڪا [[بيچلر آف ميڊيسن، بيچلر آف سرجري|ايم بي بي ايس]] جي برابر آهي) حاصل ڪئي. سندس ڊاڪٽري مقالو ''هاضمي واري نالي جي ايڊرينرجڪ اعصابي رسد'' جي عنوان سان هو، جنهن کي ''Dignita di Stampa'' (اشاعت جي لائق) قرار ڏنو ويو.<ref name="Conversation">{{cite web |title=Profile: Marcello Costa |date=24 March 2011 |url=https://theconversation.com/profiles/marcello-costa-284 |publisher=The Conversation |accessdate=1 March 2018 |language=en}}</ref> == طبي تحقيقي ڪيريئر == {{Quote |text="اسان جا عصبي نظام اسان کي هر انهيءَ ڪم سان ڳنڍين ٿا جيڪو اسين ڪندا آهيون. اهي اسان جي سوچن، ثقافت، ذهني صلاحيت، احساسن ۽ جسماني ڪارڪردگين کي شڪل ڏين ٿا. منهنجي نظر ۾ سائنس جو ڪو به شعبو نيورولوجي کان وڌيڪ اهم نه آهي." |author=مارسيلو ڪوسٽا |source=<ref name=Engineering/> }} 1967ع ۾ ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽا طبي آفيسر طور لازمي فوجي خدمت مڪمل ڪئي ۽ پوءِ تورين يونيورسٽي ۾ ليڪچرار بڻيو. ايندڙ سال هو اٽلي ۾ ميڊيڪل رجسٽرار ۽ عام معالج طور ڪم ڪرڻ لڳو. 1970ع ۾ هو پنهنجي نئين شادي شده زال ڊينيئلا سان گڏ اٽلي مان آسٽريليا لڏي ويو. شروعات ۾ هن [[ميلبورن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر [[جيفري برن اسٽاڪ]] جي نگراني هيٺ [[حيوانيات]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽورل فيلو طور ڪم ڪيو (1970ع–1973ع). 1973ع ۾ هن [[هيلسنڪي يونيورسٽي]]، فنلينڊ ۾ تحقيقي فيلو طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ پوءِ وري تورين يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو.<ref name="EAS" /> 1975ع ۾ هو ٻيهر آسٽريليا موٽي آيو ۽ فلنڊرز يونيورسٽي ۾ انساني فزيالاجي جو ليڪچرار مقرر ٿيو. ان وقت نيوروسائنس هڪ نئون علمي شعبو هو، ۽ هو فلنڊرز ميڊيڪل اسڪول (هاڻي ڪاليج آف ميڊيسن اينڊ پبلڪ هيلٿ) ۾ هن شعبي جو باني ليڪچرار بڻيو. 1986ع ۾ فلنڊرز يونيورسٽي سندس خدمتن جي اعتراف طور نيوروفزيالاجي ۾ ذاتي چيئر قائم ڪئي. 2013ع ۾ کيس ''ميٿيو فلنڊرز امتيازي پروفيسر'' ۽ نيوروفزيالاجي جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="EAS" /><ref name="Engineering" /><ref name="Flinders">{{cite web|url=http://www.flinders.edu.au/people/Marcello.Costa|title=Professor Marcello Costa|website=www.flinders.edu.au|publisher=Flinders University – Flinders Medical Centre|language=en|accessdate=1 March 2018}}</ref> سندس تحقيق عصبي نظام تي مرڪوز هئي، خاص طور تي ان ڳالهه تي ته اهو [[هاضمي وارو نظام|آنڊن]] سان ڪيئن لاڳاپو رکي ٿو ۽ انهن کي ڪيئن سنڀالي ٿو. هن ان موضوع تي 250 کان وڌيڪ علمي مقالا گڏيل يا اڪيلي طور تحرير ڪيا.<ref name="EAS" /> هن 72 جائزي وارا مقالا، ڪتابي باب ۽ چار ڪتاب پڻ لکيا.<ref name="Conversation" /> فلنڊرز يونيورسٽي جي بيان موجب هن ''آنڊن جي سرگرمي هلائڻ ۾ عصبي خلين جي ڪردار'' ۽ ''انساني عصبي نظام جي سوچ، ثقافت، ذهني صلاحيت، احساسن ۽ جسماني ڪارڪردگين تي اثر'' بابت ڪيترين بنيادي دريافتن ۾ اهم حصو ورتو. == ڇپيل ڪتاب == * {{cite book |editor1-last=Brookes |editor1-first=Simon |editor2-last=Costa |editor2-first=Marcello |title=Innervation of the gastrointestinal tract: Volume 14 of Autonomic nervous system |date=2002 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780415283779}} * {{cite book |last1=Burnstock |first1=Geoffrey |last2=Costa |first2=Marcello |title=Adrenergic neurons : their organization, function, and development in the peripheral nervous system |date=2013 |publisher=Chapman and Hall |isbn=9781489972620}} * {{cite book |last1=Costa |first1=Marcello |display-authors=etal |title=Sensory nerves and neuropeptides in gastroenterology: from basic science to clinical perspectives |date=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=9781489907448}} * {{cite book |last1=Furness |first1=John Barton |last2=Costa |first2=Marcello |title=The Enteric Nervous System : 30 Years Later |date=2016 |publisher=Springer |isbn=9783319275925}} == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Official website|https://www.flinders.edu.au/people/marcello.costa}} فلنڊرز يونيورسٽي طرفان * [http://www.scienceinmedicine.org.au فرينڊز آف سائنس اِن ميڊيسن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809163214/https://www.scienceinmedicine.org.au/ |date=2019-08-09 }} * [https://www.ans.org.au/ آسٽريليائي نيوروسائنس سوسائٽي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260529091208/https://www.ans.org.au/ |date=2026-05-29 }} * [https://adelaidefestivalofideas.com.au/sessions/a-neuroscientists-view-of-homo-sapiens-and-its-world/ "هڪ نيوروسائنسدان جي نظر ۾ هومو سيپيئنس ۽ ان جي دنيا"] – 2018ع ايڊيليڊ فيسٽيول آف آئيڊياز ۾ پيشڪش جي رڪارڊنگ. {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Costa, Marcello}} [[زمرو:مارسيلو ڪوسٽا]] [[زمرو:آسٽريليا]] [[زمرو:آسٽريلوي طبيب]] [[زمرو:آسٽريلوي ماهر تعليم]] [[زمرو:آسٽريلوي طبي محقق]] [[زمرو:1940ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون وفاتون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] [[زمرو:آسٽريلوي صحت جا سرگرم ڪارڪن]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آسٽريليائي طبي ڊاڪٽر]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آسٽريليائي طبي ڊاڪٽر]] [[زمرو:آسٽريليائي طبي محقق]] [[زمرو:آسٽريليائي شڪي سوچ وارا]] [[زمرو:رائل آسٽريليشيئن ڪاليج آف فزيشنز جا فيلو]] [[زمرو:آسٽريليائي اڪيڊمي آف سائنس جا فيلو]] [[زمرو:فلنڊرز يونيورسٽي جا تدريسي عملو]] [[زمرو:تورين يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آرڊر آف آسٽريليا جا آفيسر]] [[زمرو:اٽلي مان آسٽريليا لڏي ويل ماڻهو]] i3y1nikmtx0xdujv3gom5o4cixjfbut 400595 400593 2026-08-03T16:28:34Z Memon2025 21315 400595 wikitext text/x-wiki {{Short description|اطالوي ڄائو آسٽريليائي طبي محقق، تعليمي ماهر ۽ عوامي صحت جو حامي (1940ع–2024ع)}} {{Infobox medical person | name = مارسيلو ڪوسٽا | honorific_suffix = {{post-nominals|country=AUS|size=100|AO}} | image = Marcello_Costa_portrait.jpg | image_size = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date|df=y|1940|1|9}} | birth_place = [[تورين]]، اٽلي | death_date = {{death date and age|2024|4|14|1940|1|9|df=yes}} | death_place = [[ايڊيليڊ]]، آسٽريليا | death_cause = | citizenship = | education = | occupation = | years_active = | known_for = [[سائنس تي ٻڌل طب|طب جي سائنسي بنياد]] | relations = | website = [https://www.flinders.edu.au/people/marcello.costa flinders.edu.au/people/marcello.costa] | profession = نيوروفزيالاجي جو پروفيسر | field = [[نيوروفزيالاجي]] | work_institutions = {{ubl|[[فلنڊرز يونيورسٽي]]|}} | specialism = | research_field = آنڊن جي ڪارڪردگي کي ڪنٽرول ڪرڻ ۾ عصبي خلين جو ڪردار | prizes = | child = آندريا ڪوسٽا | module2 = | signature = }} '''مارسيلو ڪوسٽا''' [Marcello Costa ] (9 جنوري 1940ع – 14 اپريل 2024ع) اطالوي ڄائو آسٽريليائي طبي محقق، تعليمي ماهر ۽ عوامي صحت جو سرگرم حامي هو. هن [[آنڊن جي عصبي نظام]] جي بناوت ۽ ڪارڪردگين ۾ خصوصي مهارت حاصل ڪئي. هن تورين، ميلبورن ۽ هيلسنڪي ۾ تدريس ڪئي، پوءِ 1975ع ۾ [[ايڊيليڊ]] منتقل ٿيو، جتي هو فلنڊرز ميڊيڪل اسڪول جو باني ليڪچرار بڻيو ۽ اداري ۾ نيوروسائنس جي نئين شعبي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين. هن [[فلنڊرز يونيورسٽي]] ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، جتي 2013ع کان 2021ع ۾ رٽائرمينٽ تائين هو فزيالاجي شعبي ۾ ''ميٿيو فلنڊرز امتيازي پروفيسر آف نيوروفزيالاجي'' جي عهدي تي فائز رهيو. هو آسٽريليائي نيوروسائنس سوسائٽي، ڏکڻ آسٽريليائي نيوروسائنس انسٽيٽيوٽ (ساني) ۽ [[فرينڊز آف سائنس اِن ميڊيسن]] (ايف ايس ايم) جو گڏيل باني هو. کيس آسٽريليائي [[سينٽينري ميڊل]] ۽ فيڊريشن آف نيوروگيسٽروانٽرولوجي اينڊ موٽيلٽي سوسائٽيز پاران پهريون ''لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ'' ڏنو ويو، جڏهن ته 2020ع ۾ کيس [[آرڊر آف آسٽريليا]] جو آفيسر مقرر ڪيو ويو. == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == ڪوسٽا 9 جنوري 1940ع تي [[تورين]]، اٽلي ۾ ڄائو.<ref name=EAS>{{cite web |last1=|first1= |title=Costa, Marcello – Biographical entry |url=http://www.eoas.info/biogs/P004614b.htm |website=www.eoas.info |publisher=Encyclopedia of Australian Science |accessdate=1 March 2018 |language=en-gb |date=2011 |via=The University of Melbourne eScholarship Research Centre}}</ref> 1949ع ۾ سندس خاندان ارجنٽائن لڏي ويو، جتي هن سان مارٽن هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. 1954ع ۾ هن بيونس آئرس جي سرڪاري اطالوي هاءِ اسڪول ''ڪرسٽوفورو ڪولمبو'' ۾ داخلا ورتي ۽ 1960ع ۾ سائنسي ليسيم مڪمل ڪيو. ننڍپڻ کان ئي کيس سائنس سان غيرمعمولي دلچسپي هئي. هو ايترو ته سائنس جو شوقين هو جو تلائن ۾ موجود ابتدائي جاندارن جي مطالعي لاءِ خوردبين خريد ڪرڻ خاطر پنهنجي سائيڪل به وڪڻي ڇڏي هئي.<ref name="Engineering">{{cite web|url=https://www.flinders.edu.au/research/engineering-and-technology/professor-marcello-costa|title=Professor Marcello Costa|publisher=Flinders University – Engineering and Technology|language=en-au|accessdate=1 March 2018}}</ref> هن [[تورين يونيورسٽي]] جي تشريح الاعضا ۽ [[هسٽالاجي]] شعبي ۾ تربيت حاصل ڪئي ۽ جيورجيو گابيلا جي نگراني هيٺ محقق طور ڪم ڪيو. يونيورسٽي جي اخبار ''لاتينيو'' جو ايڊيٽر پڻ رهيو. جيتوڻيڪ هو تشريح الاعضا ۾ داخلا ورتل هو، پر هن فزيالاجي کي پڻ شامل ڪيو، حالانڪه يونيورسٽي هن گهڻ رخي طريقي جي مخالفت ڪندي هئي.<ref name="Williamson_2014">{{cite news |last1=Williamson |first1=Susan |title=A neuroscientist's view |url=https://www.labonline.com.au/content/life-scientist/article/a-neuroscientist-39-s-view-35739101 |accessdate=28 February 2019 |work=Australian Life Scientist |date=19 February 2014 |language=en}}</ref> هن 1967ع ۾ [[تورين يونيورسٽي]] مان طب ۽ جراحي جي ڊگري (''Laurea in Medicina e Chirurgia''، جيڪا [[بيچلر آف ميڊيسن، بيچلر آف سرجري|ايم بي بي ايس]] جي برابر آهي) حاصل ڪئي. سندس ڊاڪٽري مقالو ''هاضمي واري نالي جي ايڊرينرجڪ اعصابي رسد'' جي عنوان سان هو، جنهن کي ''Dignita di Stampa'' (اشاعت جي لائق) قرار ڏنو ويو.<ref name="Conversation">{{cite web |title=Profile: Marcello Costa |date=24 March 2011 |url=https://theconversation.com/profiles/marcello-costa-284 |publisher=The Conversation |accessdate=1 March 2018 |language=en}}</ref> == طبي تحقيقي ڪيريئر == {{Quote |text="اسان جا عصبي نظام اسان کي هر انهيءَ ڪم سان ڳنڍين ٿا جيڪو اسين ڪندا آهيون. اهي اسان جي سوچن، ثقافت، ذهني صلاحيت، احساسن ۽ جسماني ڪارڪردگين کي شڪل ڏين ٿا. منهنجي نظر ۾ سائنس جو ڪو به شعبو نيورولوجي کان وڌيڪ اهم نه آهي." |author=مارسيلو ڪوسٽا |source=<ref name=Engineering/> }} 1967ع ۾ ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽا طبي آفيسر طور لازمي فوجي خدمت مڪمل ڪئي ۽ پوءِ تورين يونيورسٽي ۾ ليڪچرار بڻيو. ايندڙ سال هو اٽلي ۾ ميڊيڪل رجسٽرار ۽ عام معالج طور ڪم ڪرڻ لڳو. 1970ع ۾ هو پنهنجي نئين شادي شده زال ڊينيئلا سان گڏ اٽلي مان آسٽريليا لڏي ويو. شروعات ۾ هن [[ميلبورن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر [[جيفري برن اسٽاڪ]] جي نگراني هيٺ [[حيوانيات]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽورل فيلو طور ڪم ڪيو (1970ع–1973ع). 1973ع ۾ هن [[هيلسنڪي يونيورسٽي]]، فنلينڊ ۾ تحقيقي فيلو طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ پوءِ وري تورين يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو.<ref name="EAS" /> 1975ع ۾ هو ٻيهر آسٽريليا موٽي آيو ۽ فلنڊرز يونيورسٽي ۾ انساني فزيالاجي جو ليڪچرار مقرر ٿيو. ان وقت نيوروسائنس هڪ نئون علمي شعبو هو، ۽ هو فلنڊرز ميڊيڪل اسڪول (هاڻي ڪاليج آف ميڊيسن اينڊ پبلڪ هيلٿ) ۾ هن شعبي جو باني ليڪچرار بڻيو. 1986ع ۾ فلنڊرز يونيورسٽي سندس خدمتن جي اعتراف طور نيوروفزيالاجي ۾ ذاتي چيئر قائم ڪئي. 2013ع ۾ کيس ''ميٿيو فلنڊرز امتيازي پروفيسر'' ۽ نيوروفزيالاجي جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="EAS" /><ref name="Engineering" /><ref name="Flinders">{{cite web|url=http://www.flinders.edu.au/people/Marcello.Costa|title=Professor Marcello Costa|website=www.flinders.edu.au|publisher=Flinders University – Flinders Medical Centre|language=en|accessdate=1 March 2018}}</ref> سندس تحقيق عصبي نظام تي مرڪوز هئي، خاص طور تي ان ڳالهه تي ته اهو [[هاضمي وارو نظام|آنڊن]] سان ڪيئن لاڳاپو رکي ٿو ۽ انهن کي ڪيئن سنڀالي ٿو. هن ان موضوع تي 250 کان وڌيڪ علمي مقالا گڏيل يا اڪيلي طور تحرير ڪيا.<ref name="EAS" /> هن 72 جائزي وارا مقالا، ڪتابي باب ۽ چار ڪتاب پڻ لکيا.<ref name="Conversation" /> فلنڊرز يونيورسٽي جي بيان موجب هن ''آنڊن جي سرگرمي هلائڻ ۾ عصبي خلين جي ڪردار'' ۽ ''انساني عصبي نظام جي سوچ، ثقافت، ذهني صلاحيت، احساسن ۽ جسماني ڪارڪردگين تي اثر'' بابت ڪيترين بنيادي دريافتن ۾ اهم حصو ورتو. == ڇپيل ڪتاب == * {{cite book |editor1-last=Brookes |editor1-first=Simon |editor2-last=Costa |editor2-first=Marcello |title=Innervation of the gastrointestinal tract: Volume 14 of Autonomic nervous system |date=2002 |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780415283779}} * {{cite book |last1=Burnstock |first1=Geoffrey |last2=Costa |first2=Marcello |title=Adrenergic neurons : their organization, function, and development in the peripheral nervous system |date=2013 |publisher=Chapman and Hall |isbn=9781489972620}} * {{cite book |last1=Costa |first1=Marcello |display-authors=etal |title=Sensory nerves and neuropeptides in gastroenterology: from basic science to clinical perspectives |date=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=9781489907448}} * {{cite book |last1=Furness |first1=John Barton |last2=Costa |first2=Marcello |title=The Enteric Nervous System : 30 Years Later |date=2016 |publisher=Springer |isbn=9783319275925}} == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Official website|https://www.flinders.edu.au/people/marcello.costa}} فلنڊرز يونيورسٽي طرفان * [http://www.scienceinmedicine.org.au فرينڊز آف سائنس اِن ميڊيسن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190809163214/https://www.scienceinmedicine.org.au/ |date=2019-08-09 }} * [https://www.ans.org.au/ آسٽريليائي نيوروسائنس سوسائٽي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260529091208/https://www.ans.org.au/ |date=2026-05-29 }} * [https://adelaidefestivalofideas.com.au/sessions/a-neuroscientists-view-of-homo-sapiens-and-its-world/ "هڪ نيوروسائنسدان جي نظر ۾ هومو سيپيئنس ۽ ان جي دنيا"] – 2018ع ايڊيليڊ فيسٽيول آف آئيڊياز ۾ پيشڪش جي رڪارڊنگ. {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Costa, Marcello}} [[زمرو:مارسيلو ڪوسٽا]] [[زمرو:آسٽريليا]] [[زمرو:آسٽريلوي طبيب]] [[زمرو:آسٽريلوي ماهر تعليم]] [[زمرو:آسٽريلوي طبي محقق]] [[زمرو:آسٽريلوي شخصيتون]] [[زمرو:1940ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون وفاتون]] [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] [[زمرو:آسٽريلوي صحت جا سرگرم ڪارڪن]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آسٽريليائي طبي ڊاڪٽر]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آسٽريليائي طبي ڊاڪٽر]] [[زمرو:آسٽريليائي طبي محقق]] [[زمرو:آسٽريليائي شڪي سوچ وارا]] [[زمرو:رائل آسٽريليشيئن ڪاليج آف فزيشنز جا فيلو]] [[زمرو:آسٽريليائي اڪيڊمي آف سائنس جا فيلو]] [[زمرو:فلنڊرز يونيورسٽي جا تدريسي عملو]] [[زمرو:تورين يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آرڊر آف آسٽريليا جا آفيسر]] [[زمرو:اٽلي مان آسٽريليا لڏي ويل ماڻهو]] osdf38i3qo77fukmrz4llw7yz6jtvxn 14 100483 400573 395432 2026-08-03T15:41:57Z Memon2025 21315 400573 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] o5e7yx9rbpjkfdrapimktoio164x404 14 101004 400529 398804 2026-08-03T15:05:37Z Memon2025 21315 /* */ 400529 wikitext text/x-wiki [[زمرو:راندين جا مقابلا]] [[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2025ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2024ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2023ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2022ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2021ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2020ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2019ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2018ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2017ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2016ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2015ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2014ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2013ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2012ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2011ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2010ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2009ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2008ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2007ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2006ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2005ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2004ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2003ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2002ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2001ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2000ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1999ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1998ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1998ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1997ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1996ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1995ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1994ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1993ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1992ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1991ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1990ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1989ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1988ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1987ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1986ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1987ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1986ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1987ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1986ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1985ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1984ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1983ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1982ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1981ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1980ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1979ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1978ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1977ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1976ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1975ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1974ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1973ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1972ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1971ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1970ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1969ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1968ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1967ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1966ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1965ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1964ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1963ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:19662ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] diw9s3ihn037o0p9x7gh61dcvfrbcr7 400541 400529 2026-08-03T15:19:34Z Memon2025 21315 /* */ 400541 wikitext text/x-wiki [[زمرو:راندين جا مقابلا]] [[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1999ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1998ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1998ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1997ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1996ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1995ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1994ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1993ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1992ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1991ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1990ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1989ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1988ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1987ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1986ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1987ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1986ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1987ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1986ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1985ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1984ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1983ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1982ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1981ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1980ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1979ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1978ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1977ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1976ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1975ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1974ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1973ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1972ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1971ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1970ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1969ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1968ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1967ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1966ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1965ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1964ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1963ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:19662ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] jch7ftkvf8ix6exvm7xmmn8pr588vrm 400543 400541 2026-08-03T15:20:54Z Memon2025 21315 /* */ 400543 wikitext text/x-wiki [[زمرو:راندين جا مقابلا]] [[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1999ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] oyglx2ohv8ce4njp5hn9amutrg74m75 400545 400543 2026-08-03T15:22:01Z Memon2025 21315 400545 wikitext text/x-wiki [[زمرو:راندين جا مقابلا]] [[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] jsbbd7kuyy9btlgjsnuwzpvgaoh35s5 14 101005 400542 398805 2026-08-03T15:20:03Z Memon2025 21315 /* */ 400542 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2026ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] [[زمرو:2025ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2024ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2023ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2022ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2021ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2020ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2019ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2018ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2017ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2016ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2015ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2014ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2013ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2012ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2011ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2010ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2009ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2008ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2007ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2006ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2005ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2004ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2003ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2002ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2001ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2000ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] nh0r65wkk3dxhk1yearyyqh2ks3xs8y 14 101165 400572 400462 2026-08-03T15:40:43Z Memon2025 21315 /* */ 400572 wikitext text/x-wiki [[زمرو:افغانستان ۾ جنگ]] [[زمرو:2001ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:2021ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] o6f11cyta6srtemomexo99r523jxxrt 14 101175 400485 2026-08-03T12:03:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انساني ماحوليات]] [[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]] 400485 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انساني ماحوليات]] [[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]] fizmn486fcscdqbm59xj62s6ymda8q4 14 101176 400486 2026-08-03T12:04:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انسان]] [[زمرو:ماحوليات]] 400486 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انسان]] [[زمرو:ماحوليات]] 1bfvyfjy2oo05akkt3cutkm7chewkkf 14 101177 400487 2026-08-03T12:06:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سويڊن جا پرڏيهي لاڳاپا]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ملڪ وار لاڳاپا]] 400487 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سويڊن جا پرڏيهي لاڳاپا]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ملڪ وار لاڳاپا]] cnyc85ck1hypfdsc7wi9bqc6fqimiyq 14 101178 400488 2026-08-03T12:08:49Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا لاڳاپا]] [[زمرو:ماحولياتي مسئلا]] [[زمرو:سماجي مسئلا]] [[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]] [[زمرو:گڏيل قومون]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:ماحولياتي گدلاڻ]] [[زمرو:گڏيل قومن جي تاريخ]] [[زمرو:سويڊن ۾ منظم ڪيل تقريبون]] زمرو:گڏيل قومن جون... 400488 wikitext text/x-wiki [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا لاڳاپا]] [[زمرو:ماحولياتي مسئلا]] [[زمرو:سماجي مسئلا]] [[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]] [[زمرو:گڏيل قومون]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:ماحولياتي گدلاڻ]] [[زمرو:گڏيل قومن جي تاريخ]] [[زمرو:سويڊن ۾ منظم ڪيل تقريبون]] [[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]] [[زمرو:ماحوليات بابت گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]] [[زمرو:1972ع ۾ سويڊن]] [[زمرو:1972ع ۾ ماحوليات]] [[زمرو:سويڊن ۽ گڏيل قومون]] [[زمرو:1972ع جون ڪانفرنسون]] [[زمرو:1972ع ۾ گڏيل قومون]] [[زمرو:سويڊن جي سياسي تاريخ]] [[زمرو:جون 1972ع يورپ ۾]] [[زمرو:اسٽاڪ هوم ۾ منظم ڪيل تقريبون]] [[زمرو:1970ع واري ڏهاڪي ۾ اسٽاڪ هوم]] [[زمرو:ويهين صدي جون سفارتي ڪانفرنسون]] [[زمرو:تقريبون]] [[زمرو:تقريبون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] bd6i8leuvllpn158oq9wfyfbsov3xzk 400490 400488 2026-08-03T12:09:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 400490 wikitext text/x-wiki [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا لاڳاپا]] 4wfxe1dwqtfdilb35mzo9dsx234yobx 14 101179 400489 2026-08-03T12:09:05Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گڏيل قومون]] [[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]] 400489 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل قومون]] [[زمرو:بين الاقوامي لاڳاپا]] 0wg8v6g62b5ypqvzlxr8pm7qh88pagf 14 101180 400491 2026-08-03T12:11:33Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سويڊن]] [[زمرو:تقريبون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ماحولياتي مسئلا]] [[زمرو:سماجي مسئلا]] [[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]] [[زمرو:گڏيل قومون]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:ماحولياتي گدلاڻ]] [[زمرو:گڏيل قومن جي تاريخ]] [[زمرو:سويڊن ۾ منظم ڪيل تقريبون]] [[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]] [... 400491 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سويڊن]] [[زمرو:تقريبون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ماحولياتي مسئلا]] [[زمرو:سماجي مسئلا]] [[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]] [[زمرو:گڏيل قومون]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:ماحولياتي گدلاڻ]] [[زمرو:گڏيل قومن جي تاريخ]] [[زمرو:سويڊن ۾ منظم ڪيل تقريبون]] [[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]] [[زمرو:1972ع ۾ سويڊن]] [[زمرو:1972ع ۾ ماحوليات]] [[زمرو:سويڊن ۽ گڏيل قومون]] [[زمرو:1972ع جون ڪانفرنسون]] [[زمرو:1972ع ۾ گڏيل قومون]] [[زمرو:سويڊن جي سياسي تاريخ]] [[زمرو:جون 1972ع يورپ ۾]] [[زمرو:اسٽاڪ هوم ۾ منظم ڪيل تقريبون]] [[زمرو:1970ع واري ڏهاڪي ۾ اسٽاڪ هوم]] [[زمرو:ويهين صدي جون سفارتي ڪانفرنسون]] [[زمرو:تقريبون]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] pzeh1eyeix6reufsd1aw1oeyfexrxrr 400494 400491 2026-08-03T12:15:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 400494 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سويڊن]] [[زمرو:تقريبون بلحاظ ملڪ]] 4c09fgu5dzkxr4ok7hz2d0z0c4d5mky 14 101181 400492 2026-08-03T12:12:55Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ماحوليات بابت ڪانفرنسون]] [[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]] 400492 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ماحوليات بابت ڪانفرنسون]] [[زمرو:گڏيل قومن جون ڪانفرنسون]] swr9zd0s41zkno2k135wtst6bt75wkd 14 101182 400493 2026-08-03T12:13:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪانفرنسون]] [[زمرو:ماحوليات بابت ڪم]] 400493 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪانفرنسون]] [[زمرو:ماحوليات بابت ڪم]] i68qkli0jh4wme1ldz6yfnj031l2cu1 14 101183 400496 2026-08-03T12:19:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سياسي تاريخ]] [[زمرو:سويڊن جي تاريخ]] 400496 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سياسي تاريخ]] [[زمرو:سويڊن جي تاريخ]] lk3tr2vof5jkqymbh7x694i4hni8hkf 400498 400496 2026-08-03T12:22:29Z Ibne maryam 17680 400498 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سياسي تاريخ]] [[زمرو:سوئيڊن جي تاريخ]] cs5x5uh4xju7nd5xf06e8akqby4ed72 14 101184 400497 2026-08-03T12:20:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سويڊن]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] 400497 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سويڊن]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] qm889cxt7hycs1gep4luvgwlgusaxut 400508 400497 2026-08-03T12:59:26Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:سويڊن جي تاريخ]] کي [[زمرو:سر زمين شام جي تاريخ]] ڏانھن چوريو 400497 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سويڊن]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] qm889cxt7hycs1gep4luvgwlgusaxut 400510 400508 2026-08-03T13:00:38Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:سويڊن]]; added [[Category:سرزمين شام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 400510 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سرزمين شام]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] 6vhgw5944gxggc1tmci40h1ix1epccd 400511 400510 2026-08-03T13:01:18Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:تاريخ بلحاظ ملڪ]]; added [[Category:تاريخ بلحاظ علائقو بلحاظ دور]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 400511 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سرزمين شام]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقو بلحاظ دور]] r6iehouu27auf7fykihe9qiorkoqb8t 14 101185 400503 2026-08-03T12:35:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اصطلاح]] [[زمرو:معاشيات]] 400503 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اصطلاح]] [[زمرو:معاشيات]] 9skxhql3xm1hnthf36ahy3i28bgbgck 14 101186 400504 2026-08-03T12:36:50Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اصطلاح]] [[زمرو:سياست]] 400504 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اصطلاح]] [[زمرو:سياست]] edwe44z1nnamg83synizu085x8sv8na 14 101187 400509 2026-08-03T12:59:26Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:سويڊن جي تاريخ]] کي [[زمرو:سر زمين شام جي تاريخ]] ڏانھن چوريو 400509 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:سر زمين شام جي تاريخ}} 515gu3wwlx7qkfil5qepalk6gyq989r 14 101188 400515 2026-08-03T13:06:09Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:سرزمين شام جي تاريخ]] کي [[زمرو:اناطوليه جي تاريخ]] ڏانھن چوريو 400515 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:اناطوليه جي تاريخ}} q6x35cprdxo034ox59rc16mtx6k8vwn 14 101189 400516 2026-08-03T13:07:03Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اولهه ايشيا جا تاريخي علائقا]] 400516 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اولهه ايشيا جا تاريخي علائقا]] bsiy9m3rahp6pqarlg6lfum15lwl619 0 101190 400517 2026-08-03T13:11:17Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1363181048|History of the Pacific Islands]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 400517 wikitext text/x-wiki [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|پئسيفڪ سمنڊ جو نقشو]] '''پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (History of Pacific Islands)[[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. 4e3qptdwyn4lwxdjf09zvhc5ng1elac 400518 400517 2026-08-03T13:12:29Z Ibne maryam 17680 added [[Category:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 400518 wikitext text/x-wiki [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|پئسيفڪ سمنڊ جو نقشو]] '''پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (History of Pacific Islands)[[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] 9gj55dlc6bfg7o1ol3ka01b9afcwa3l 400519 400518 2026-08-03T13:14:11Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پئسفڪ وڏو سمنڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 400519 wikitext text/x-wiki [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|پئسيفڪ سمنڊ جو نقشو]] '''پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (History of Pacific Islands)[[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏو سمنڊ]] bkqa77p79mpvi1dfgmvhxjx91pvuycz 400520 400519 2026-08-03T13:16:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 400520 wikitext text/x-wiki [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|پئسيفڪ سمنڊ جو نقشو]] '''پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (History of Pacific Islands)[[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏو سمنڊ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ سمنڊ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ سمنڊ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] gq4on4wpx3xilma4kmblvc7u7cn9naa 400521 400520 2026-08-03T13:18:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 400521 wikitext text/x-wiki [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏو سمنڊ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ سمنڊ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ سمنڊ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] dmxntm6ri4tbgzizgf7k7mkecere56r 400522 400521 2026-08-03T13:22:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 400522 wikitext text/x-wiki [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. {{Short description|none}} {{Cleanup rewrite|this article should be about the history of humans in the Pacific Islands as a whole. This article should not be split up into small sections for each Pacific Island nation with a brief summary of its history like it is now|date=August 2023}} {{Use Australian English|date=August 2023}} {{Use dmy dates|date=November 2021}} [[File:Pacific Ocean.png|thumb|222px|Map of the Pacific Ocean.]] The '''history of the Pacific Islands''' covers the history of the islands in the [[Pacific Ocean]]. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|History of the Cook Islands}} In Cook Islands Māori pre-history, Chieftains from present day [[French Polynesia]] and their tribes, along with navigators, took their ships in search of unknown or newly found lands, first arriving in the southern island groups around 800 AD or earlier. Many other tribal migrations from French Polynesia, notably [[Tahiti]] would continue for centuries forming a unique Māori society. Similarly, the northern islands were also settled from the east, with some of the northern islands possibly having had later interactions with Western Polynesia.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> The capital [[Rarotonga]], is known, from various oral histories to have been the launching site of seven [[waka (canoe)|waka]] ship voyagers who settled in New Zealand, becoming the major tribes of the New Zealand [[Māori people|Māori]]. Up until relatively recently there was continuous contact between both lands where back and forth migration and trade took place.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> The Cook Islands Te Reo Māori language is closely related to the [[Te Reo Maori]] indigenous language of New Zealand. Spanish ships visited the islands in the 16th&nbsp;century; the first written record of contact with the islands came with the sighting of [[Pukapuka]] by Spanish sailor [[Álvaro de Mendaña de Neira]] in 1595 who called it ''San Bernardo'' (Saint Bernard). A few years later, a Spanish expedition led by [[Pedro Fernandes de Queirós]] made the first recorded European landing in the islands when he set foot on [[Rakahanga]] in 1606, calling it ''Gente Hermosa'' (Beautiful People).<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> The country is named after British captain Captain James Cook who surveyed and landed on some of the islands between 1774 and 1777. ===Easter Island=== {{main|History of Easter Island}} Easter Island is one of the youngest inhabited territories on earth, and for most of the history of Easter Island it was the most isolated inhabited territory on Earth. Its inhabitants, the [[Rapa Nui people|Rapa Nui]], have endured famines, epidemics, civil war, slave raids, and colonialism; have seen their population crash on more than one occasion. ===Fiji=== {{main|History of Fiji}} The history of Fiji dates back to ancient times. There are many theories as to how the [[Fijians|Fijian]] race came into existence. Around 1500 BC [[Fiji]] was settled by [[Austronesian peoples|Austronesian]] seafarers. Around 900–600 BC [[Moturiki|Moturiki Island]] was settled. By 500 BC, [[Melanesia]]n seafarers had reached Fiji and intermarried with the [[Austronesia]]n inhabitants, giving rise to the modern [[Fijians|Fijian people]]. In 1643 AD, [[Abel Tasman]] sighted [[Vanua Levu]] Island and northern [[Taveuni]]. According to native oral legends Fijians were also descendants of a nomadic tribe from Tanganika ([[Tanzania]]). ===Guam and the Northern Mariana Islands=== {{main|History of Guam}} The history of Guam involves phases including the early arrival of people known today as the ancient [[Chamorros]], the development of "pre-contact" society, Spanish colonization, and the present American rule of the island. Archaeologists using carbon-dating have broken Pre-Contact Guam (i.e. Chamorro) history into three periods: "Pre-Latte" (BC 2000? to AD 1) "Transitional Pre-Latte" (AD 1 to AD 1000), and "Latte" (AD 1000 to AD 1521). Archaeological evidence also suggests that Chamorro society was on the verge of another transition phase by 1521, when [[Ferdinand Magellan]]'s expedition arrived, as latte stones became bigger. The original inhabitants of Guam are believed to be descendants of [[Taiwanese indigenous peoples]] originating from the high mountains of Taiwan as early as 4,000 BC, having linguistic and cultural similarities to Malaysia, Indonesia, and the Philippines.<ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> [[Guam]]'s history of colonialism is the longest among the Pacific islands and Chamorros are considered one of the oldest mixed race in the Pacific. In 1668 the Spanish formally incorporated the islands to the [[Spanish East Indies]] and founded a colony on [[Guam]] as a resting place for the west-bound [[Manila galleon]]s. The territory was ceded by Spain more than two centuries later, when in 1898 the United States took over the islands following the [[Spanish–American War]]. The chamorro culture has evolved much since European contact and has been much influenced by Spanish and American colonization. Although the original culture no longer exists, it is now being revived with contemporary alternatives and similarities in styles with all the other pacific islands. Not one unique, but all combined to form a uniqueness in style, to today's modern interpretation of what their culture might have been. It should also be mentioned that the Chamorros on Guam view their culture & language differently than the Chamorros on the Northern Mariana Islands. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===Kiribati=== {{main|History of Kiribati}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===New Caledonia=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===New Zealand=== {{main|History of New Zealand}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===Niue=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===Papua New Guinea=== {{main|History of Papua New Guinea}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===Samoa=== {{main|History of Samoa|Archaeology in Samoa}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===Solomon Islands=== {{main|History of Solomon Islands}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===Tahiti=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===Tokelau=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===Tonga=== {{main|History of Tonga}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===Tuvalu=== {{main|History of Tuvalu}} {{see also|Timeline of the history of Tuvalu}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===Vanuatu=== {{main|History of Vanuatu}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏو سمنڊ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ سمنڊ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] gg98lybuvfxqjrxjqwz6587lzi1dkf6 400523 400522 2026-08-03T13:24:39Z Ibne maryam 17680 400523 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|History of the Cook Islands}} In Cook Islands Māori pre-history, Chieftains from present day [[French Polynesia]] and their tribes, along with navigators, took their ships in search of unknown or newly found lands, first arriving in the southern island groups around 800 AD or earlier. Many other tribal migrations from French Polynesia, notably [[Tahiti]] would continue for centuries forming a unique Māori society. Similarly, the northern islands were also settled from the east, with some of the northern islands possibly having had later interactions with Western Polynesia.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> The capital [[Rarotonga]], is known, from various oral histories to have been the launching site of seven [[waka (canoe)|waka]] ship voyagers who settled in New Zealand, becoming the major tribes of the New Zealand [[Māori people|Māori]]. Up until relatively recently there was continuous contact between both lands where back and forth migration and trade took place.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> The Cook Islands Te Reo Māori language is closely related to the [[Te Reo Maori]] indigenous language of New Zealand. Spanish ships visited the islands in the 16th&nbsp;century; the first written record of contact with the islands came with the sighting of [[Pukapuka]] by Spanish sailor [[Álvaro de Mendaña de Neira]] in 1595 who called it ''San Bernardo'' (Saint Bernard). A few years later, a Spanish expedition led by [[Pedro Fernandes de Queirós]] made the first recorded European landing in the islands when he set foot on [[Rakahanga]] in 1606, calling it ''Gente Hermosa'' (Beautiful People).<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> The country is named after British captain Captain James Cook who surveyed and landed on some of the islands between 1774 and 1777. ===Easter Island=== {{main|History of Easter Island}} Easter Island is one of the youngest inhabited territories on earth, and for most of the history of Easter Island it was the most isolated inhabited territory on Earth. Its inhabitants, the [[Rapa Nui people|Rapa Nui]], have endured famines, epidemics, civil war, slave raids, and colonialism; have seen their population crash on more than one occasion. ===Fiji=== {{main|History of Fiji}} The history of Fiji dates back to ancient times. There are many theories as to how the [[Fijians|Fijian]] race came into existence. Around 1500 BC [[Fiji]] was settled by [[Austronesian peoples|Austronesian]] seafarers. Around 900–600 BC [[Moturiki|Moturiki Island]] was settled. By 500 BC, [[Melanesia]]n seafarers had reached Fiji and intermarried with the [[Austronesia]]n inhabitants, giving rise to the modern [[Fijians|Fijian people]]. In 1643 AD, [[Abel Tasman]] sighted [[Vanua Levu]] Island and northern [[Taveuni]]. According to native oral legends Fijians were also descendants of a nomadic tribe from Tanganika ([[Tanzania]]). ===Guam and the Northern Mariana Islands=== {{main|History of Guam}} The history of Guam involves phases including the early arrival of people known today as the ancient [[Chamorros]], the development of "pre-contact" society, Spanish colonization, and the present American rule of the island. Archaeologists using carbon-dating have broken Pre-Contact Guam (i.e. Chamorro) history into three periods: "Pre-Latte" (BC 2000? to AD 1) "Transitional Pre-Latte" (AD 1 to AD 1000), and "Latte" (AD 1000 to AD 1521). Archaeological evidence also suggests that Chamorro society was on the verge of another transition phase by 1521, when [[Ferdinand Magellan]]'s expedition arrived, as latte stones became bigger. The original inhabitants of Guam are believed to be descendants of [[Taiwanese indigenous peoples]] originating from the high mountains of Taiwan as early as 4,000 BC, having linguistic and cultural similarities to Malaysia, Indonesia, and the Philippines.<ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> [[Guam]]'s history of colonialism is the longest among the Pacific islands and Chamorros are considered one of the oldest mixed race in the Pacific. In 1668 the Spanish formally incorporated the islands to the [[Spanish East Indies]] and founded a colony on [[Guam]] as a resting place for the west-bound [[Manila galleon]]s. The territory was ceded by Spain more than two centuries later, when in 1898 the United States took over the islands following the [[Spanish–American War]]. The chamorro culture has evolved much since European contact and has been much influenced by Spanish and American colonization. Although the original culture no longer exists, it is now being revived with contemporary alternatives and similarities in styles with all the other pacific islands. Not one unique, but all combined to form a uniqueness in style, to today's modern interpretation of what their culture might have been. It should also be mentioned that the Chamorros on Guam view their culture & language differently than the Chamorros on the Northern Mariana Islands. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===Kiribati=== {{main|History of Kiribati}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===New Caledonia=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===New Zealand=== {{main|History of New Zealand}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===Niue=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===Papua New Guinea=== {{main|History of Papua New Guinea}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===Samoa=== {{main|History of Samoa|Archaeology in Samoa}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===Solomon Islands=== {{main|History of Solomon Islands}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===Tahiti=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===Tokelau=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===Tonga=== {{main|History of Tonga}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===Tuvalu=== {{main|History of Tuvalu}} {{see also|Timeline of the history of Tuvalu}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===Vanuatu=== {{main|History of Vanuatu}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏو سمنڊ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ سمنڊ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] q0jcv19w7vtjx3zbop2z3j5yvpz339s 400524 400523 2026-08-03T13:25:13Z Ibne maryam 17680 /* */ 400524 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|History of the Cook Islands}} In Cook Islands Māori pre-history, Chieftains from present day [[French Polynesia]] and their tribes, along with navigators, took their ships in search of unknown or newly found lands, first arriving in the southern island groups around 800 AD or earlier. Many other tribal migrations from French Polynesia, notably [[Tahiti]] would continue for centuries forming a unique Māori society. Similarly, the northern islands were also settled from the east, with some of the northern islands possibly having had later interactions with Western Polynesia.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> The capital [[Rarotonga]], is known, from various oral histories to have been the launching site of seven [[waka (canoe)|waka]] ship voyagers who settled in New Zealand, becoming the major tribes of the New Zealand [[Māori people|Māori]]. Up until relatively recently there was continuous contact between both lands where back and forth migration and trade took place.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> The Cook Islands Te Reo Māori language is closely related to the [[Te Reo Maori]] indigenous language of New Zealand. Spanish ships visited the islands in the 16th&nbsp;century; the first written record of contact with the islands came with the sighting of [[Pukapuka]] by Spanish sailor [[Álvaro de Mendaña de Neira]] in 1595 who called it ''San Bernardo'' (Saint Bernard). A few years later, a Spanish expedition led by [[Pedro Fernandes de Queirós]] made the first recorded European landing in the islands when he set foot on [[Rakahanga]] in 1606, calling it ''Gente Hermosa'' (Beautiful People).<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> The country is named after British captain Captain James Cook who surveyed and landed on some of the islands between 1774 and 1777. ===Easter Island=== {{main|History of Easter Island}} Easter Island is one of the youngest inhabited territories on earth, and for most of the history of Easter Island it was the most isolated inhabited territory on Earth. Its inhabitants, the [[Rapa Nui people|Rapa Nui]], have endured famines, epidemics, civil war, slave raids, and colonialism; have seen their population crash on more than one occasion. ===Fiji=== {{main|History of Fiji}} The history of Fiji dates back to ancient times. There are many theories as to how the [[Fijians|Fijian]] race came into existence. Around 1500 BC [[Fiji]] was settled by [[Austronesian peoples|Austronesian]] seafarers. Around 900–600 BC [[Moturiki|Moturiki Island]] was settled. By 500 BC, [[Melanesia]]n seafarers had reached Fiji and intermarried with the [[Austronesia]]n inhabitants, giving rise to the modern [[Fijians|Fijian people]]. In 1643 AD, [[Abel Tasman]] sighted [[Vanua Levu]] Island and northern [[Taveuni]]. According to native oral legends Fijians were also descendants of a nomadic tribe from Tanganika ([[Tanzania]]). ===Guam and the Northern Mariana Islands=== {{main|History of Guam}} The history of Guam involves phases including the early arrival of people known today as the ancient [[Chamorros]], the development of "pre-contact" society, Spanish colonization, and the present American rule of the island. Archaeologists using carbon-dating have broken Pre-Contact Guam (i.e. Chamorro) history into three periods: "Pre-Latte" (BC 2000? to AD 1) "Transitional Pre-Latte" (AD 1 to AD 1000), and "Latte" (AD 1000 to AD 1521). Archaeological evidence also suggests that Chamorro society was on the verge of another transition phase by 1521, when [[Ferdinand Magellan]]'s expedition arrived, as latte stones became bigger. The original inhabitants of Guam are believed to be descendants of [[Taiwanese indigenous peoples]] originating from the high mountains of Taiwan as early as 4,000 BC, having linguistic and cultural similarities to Malaysia, Indonesia, and the Philippines.<ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> [[Guam]]'s history of colonialism is the longest among the Pacific islands and Chamorros are considered one of the oldest mixed race in the Pacific. In 1668 the Spanish formally incorporated the islands to the [[Spanish East Indies]] and founded a colony on [[Guam]] as a resting place for the west-bound [[Manila galleon]]s. The territory was ceded by Spain more than two centuries later, when in 1898 the United States took over the islands following the [[Spanish–American War]]. The chamorro culture has evolved much since European contact and has been much influenced by Spanish and American colonization. Although the original culture no longer exists, it is now being revived with contemporary alternatives and similarities in styles with all the other pacific islands. Not one unique, but all combined to form a uniqueness in style, to today's modern interpretation of what their culture might have been. It should also be mentioned that the Chamorros on Guam view their culture & language differently than the Chamorros on the Northern Mariana Islands. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===Kiribati=== {{main|History of Kiribati}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===New Caledonia=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===New Zealand=== {{main|History of New Zealand}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===Niue=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===Papua New Guinea=== {{main|History of Papua New Guinea}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===Samoa=== {{main|History of Samoa|Archaeology in Samoa}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===Solomon Islands=== {{main|History of Solomon Islands}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===Tahiti=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===Tokelau=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===Tonga=== {{main|History of Tonga}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===Tuvalu=== {{main|History of Tuvalu}} {{see also|Timeline of the history of Tuvalu}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===Vanuatu=== {{main|History of Vanuatu}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏو سمنڊ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ سمنڊ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] pznld0svurrw18aynltv5wgdsxug0c9 400734 400524 2026-08-04T08:17:44Z Ibne maryam 17680 /* ڪڪ ٻيٽ */ 400734 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|ڪڪ ٻيٽن جي تاريخ }} ڪڪ آئلينڊز (Cook Islands) جي ماوري (Māori) تاريخ جي شروعاتي دور ۾، اڄوڪي فرينچ پولينيشيا جا سردار ۽ سندن قبيلا، سامونڊي ماهرن (Navigators) سان گڏ، اڻڄاتل يا نئين دريافت ٿيل سرزمينن جي ڳولا ۾ پنهنجا جهاز کڻي نڪتا ۽ پهريون ڀيرو 800 عيسوي يا ان کان اڳ ڏاکڻين ٻيٽن جي ميڙ تائين پهتا. فرينچ پولينيشيا، خاص طور تي تاهيتي (Tahiti) مان قبيلن جي لڏپلاڻ جو سلسلو صدين تائين جاري رهيو، جنهن هڪ منفرد ماوري سماج کي جنم ڏنو. اهڙي طرح، اترين جزيرن تي به اوڀر طرفان ماڻهن اچي آبادڪاري ڪئي؛ ممڪن آهي ته ڪجهه اترين جزيرن جو بعد ۾ اولهه پولينيشيا سان رابطو رهيو هجي. مختلف زباني روايتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته گاديءَ جو هنڌ "راروتونگا" (Rarotonga) انهن ستن "واڪا" (waka) جهازن جي سفرن جو مرڪز هو، جن ذريعي ماڻهو نيوزيلينڊ ويا ۽ اتي آباد ٿي نيوزيلينڊ جي ماوري ماڻهن جا وڏا قبيلا بڻيا. ڪجهه وقت اڳ تائين، ٻنهي علائقن جي وچ ۾ مسلسل رابطو رهيو، جتي ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار جو سلسلو هلندو رهيو. ڪڪ آئلينڊز جي ’ٽي ريو ماوري‘ (Te Reo Māori) ٻولي، نيوزيلينڊ جي مقامي ’ٽي ريو ماوري‘ ٻوليءَ سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. 16هين صديءَ ۾ اسپيني جهازن انهن جزيرن جو دورو ڪيو؛ انهن جزيرن سان رابطي جو پهريون لکت وارو رڪارڊ 1595ع ۾ مليو، جڏهن اسپيني ملاح "الوارو ڊي مينڊانيا ڊي نيرا" (Álvaro de Mendaña de Neira) "پوڪاپوڪا" (Pukapuka) کي ڏٺو ۽ ان جو نالو ’سان برنارڊو‘ (Saint Bernard) رکيو. ڪجهه سالن بعد، ’پيڊرو فرنانڊس ڊي ڪيويروس‘ (Pedro Fernandes de Queirós) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اسپيني مهم دوران يورپين جو پهريون ڀيرو انهن جزيرن تي لهڻ جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن هن 1606ع ۾ ’راڪاهانگا‘ (Rakahanga) تي قدم رکيو ۽ ان جو نالو ’جينٽي هرموسا‘ (Gente Hermosa - يعني ’سهڻا ماڻهو‘) رکيو. هن ملڪ جو نالو برطانوي ڪئپٽن ’جيمس ڪڪ‘ (James Cook) جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن 1774ع ۽ 1777ع جي وچ ۾ ڪجهه جزيرن جو سروي ڪيو ۽ اتي لٿو هو. Cook Islands Māori pre-history, Chieftains from present day [[French Polynesia]] and their tribes, along with navigators, took their ships in search of unknown or newly found lands, first arriving in the southern island groups around 800 AD or earlier. Many other tribal migrations from French Polynesia, notably [[Tahiti]] would continue for centuries forming a unique Māori society. Similarly, the northern islands were also settled from the east, with some of the northern islands possibly having had later interactions with Western Polynesia.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> The capital [[Rarotonga]], is known, from various oral histories to have been the launching site of seven [[waka (canoe)|waka]] ship voyagers who settled in New Zealand, becoming the major tribes of the New Zealand [[Māori people|Māori]]. Up until relatively recently there was continuous contact between both lands where back and forth migration and trade took place.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> The Cook Islands Te Reo Māori language is closely related to the [[Te Reo Maori]] indigenous language of New Zealand. Spanish ships visited the islands in the 16th&nbsp;century; the first written record of contact with the islands came with the sighting of [[Pukapuka]] by Spanish sailor [[Álvaro de Mendaña de Neira]] in 1595 who called it ''San Bernardo'' (Saint Bernard). A few years later, a Spanish expedition led by [[Pedro Fernandes de Queirós]] made the first recorded European landing in the islands when he set foot on [[Rakahanga]] in 1606, calling it ''Gente Hermosa'' (Beautiful People).<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> The country is named after British captain Captain James Cook who surveyed and landed on some of the islands between 1774 and 1777. ===Easter Island=== {{main|History of Easter Island}} Easter Island is one of the youngest inhabited territories on earth, and for most of the history of Easter Island it was the most isolated inhabited territory on Earth. Its inhabitants, the [[Rapa Nui people|Rapa Nui]], have endured famines, epidemics, civil war, slave raids, and colonialism; have seen their population crash on more than one occasion. ===Fiji=== {{main|History of Fiji}} The history of Fiji dates back to ancient times. There are many theories as to how the [[Fijians|Fijian]] race came into existence. Around 1500 BC [[Fiji]] was settled by [[Austronesian peoples|Austronesian]] seafarers. Around 900–600 BC [[Moturiki|Moturiki Island]] was settled. By 500 BC, [[Melanesia]]n seafarers had reached Fiji and intermarried with the [[Austronesia]]n inhabitants, giving rise to the modern [[Fijians|Fijian people]]. In 1643 AD, [[Abel Tasman]] sighted [[Vanua Levu]] Island and northern [[Taveuni]]. According to native oral legends Fijians were also descendants of a nomadic tribe from Tanganika ([[Tanzania]]). ===Guam and the Northern Mariana Islands=== {{main|History of Guam}} The history of Guam involves phases including the early arrival of people known today as the ancient [[Chamorros]], the development of "pre-contact" society, Spanish colonization, and the present American rule of the island. Archaeologists using carbon-dating have broken Pre-Contact Guam (i.e. Chamorro) history into three periods: "Pre-Latte" (BC 2000? to AD 1) "Transitional Pre-Latte" (AD 1 to AD 1000), and "Latte" (AD 1000 to AD 1521). Archaeological evidence also suggests that Chamorro society was on the verge of another transition phase by 1521, when [[Ferdinand Magellan]]'s expedition arrived, as latte stones became bigger. The original inhabitants of Guam are believed to be descendants of [[Taiwanese indigenous peoples]] originating from the high mountains of Taiwan as early as 4,000 BC, having linguistic and cultural similarities to Malaysia, Indonesia, and the Philippines.<ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> [[Guam]]'s history of colonialism is the longest among the Pacific islands and Chamorros are considered one of the oldest mixed race in the Pacific. In 1668 the Spanish formally incorporated the islands to the [[Spanish East Indies]] and founded a colony on [[Guam]] as a resting place for the west-bound [[Manila galleon]]s. The territory was ceded by Spain more than two centuries later, when in 1898 the United States took over the islands following the [[Spanish–American War]]. The chamorro culture has evolved much since European contact and has been much influenced by Spanish and American colonization. Although the original culture no longer exists, it is now being revived with contemporary alternatives and similarities in styles with all the other pacific islands. Not one unique, but all combined to form a uniqueness in style, to today's modern interpretation of what their culture might have been. It should also be mentioned that the Chamorros on Guam view their culture & language differently than the Chamorros on the Northern Mariana Islands. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===Kiribati=== {{main|History of Kiribati}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===New Caledonia=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===New Zealand=== {{main|History of New Zealand}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===Niue=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===Papua New Guinea=== {{main|History of Papua New Guinea}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===Samoa=== {{main|History of Samoa|Archaeology in Samoa}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===Solomon Islands=== {{main|History of Solomon Islands}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===Tahiti=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===Tokelau=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===Tonga=== {{main|History of Tonga}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===Tuvalu=== {{main|History of Tuvalu}} {{see also|Timeline of the history of Tuvalu}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===Vanuatu=== {{main|History of Vanuatu}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏو سمنڊ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ سمنڊ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] acweze6cqo0f3bhxh870jj4716t9bmk 400736 400734 2026-08-04T08:40:27Z Ibne maryam 17680 /* ڪڪ ٻيٽ */ 400736 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|ڪڪ ٻيٽن جي تاريخ }} ڪڪ آئلينڊز (Cook Islands) جي ماوري (Māori) تاريخ جي شروعاتي دور ۾، اڄوڪي فرينچ پولينيشيا جا سردار ۽ سندن قبيلا، سامونڊي ماهرن (Navigators) سان گڏ، اڻڄاتل يا نئين دريافت ٿيل سرزمينن جي ڳولا ۾ پنهنجا جهاز کڻي نڪتا ۽ پهريون ڀيرو 800 عيسوي يا ان کان اڳ ڏاکڻين ٻيٽن جي ميڙ تائين پهتا. فرينچ پولينيشيا، خاص طور تي تاهيتي (Tahiti) مان قبيلن جي لڏپلاڻ جو سلسلو صدين تائين جاري رهيو، جنهن هڪ منفرد ماوري سماج کي جنم ڏنو. اهڙي طرح، اترين جزيرن تي به اوڀر طرفان ماڻهن اچي آبادڪاري ڪئي؛ ممڪن آهي ته ڪجهه اترين جزيرن جو بعد ۾ اولهه پولينيشيا سان رابطو رهيو هجي.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> مختلف زباني روايتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته گاديءَ جو هنڌ "راروتونگا" (Rarotonga) انهن ستن "واڪا" (waka) جهازن جي سفرن جو مرڪز هو، جن ذريعي ماڻهو نيوزيلينڊ ويا ۽ اتي آباد ٿي نيوزيلينڊ جي ماوري ماڻهن جا وڏا قبيلا بڻيا. ڪجهه وقت اڳ تائين، ٻنهي علائقن جي وچ ۾ مسلسل رابطو رهيو، جتي ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار جو سلسلو هلندو رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> ڪڪ آئلينڊز جي "ٽي ريو ماوري" (Te Reo Māori) ٻولي، نيوزيلينڊ جي مقامي ريو ماوري ٻوليءَ سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. 16هين صديءَ ۾ اسپيني جهازن انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو؛ انهن ٻيٽن سان رابطي جو پهريون لکت وارو رڪارڊ 1595ع ۾ مليو، جڏهن اسپيني ملاح "الوارو ڊي مينڊانيا ڊي نيرا" (Álvaro de Mendaña de Neira) "پوڪاپوڪا" (Pukapuka) کي ڏٺو ۽ ان جو نالو "سان برنارڊو" (Saint Bernard) رکيو. ڪجهه سالن بعد، "پيڊرو فرنانڊس ڊي ڪيويروس" (Pedro Fernandes de Queirós) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اسپيني مهم دوران يورپين جو پهريون ڀيرو انهن جزيرن تي لهڻ جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن هن 1606ع ۾ "راڪاهانگا" (Rakahanga) تي قدم رکيو ۽ ان جو نالو "جينٽئ هرموسا" (Gente Hermosa؛ يعني "سهڻا ماڻهو") رکيو.<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> هن ملڪ جو نالو برطانوي ڪئپٽن "جيمس ڪڪ" (James Cook) جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن 1774ع ۽ 1777ع جي وچ ۾ ڪجهه ٻيٽن جو سروي ڪيو ۽ اتي لٿو هو. ===Easter Island=== {{main|History of Easter Island}} Easter Island is one of the youngest inhabited territories on earth, and for most of the history of Easter Island it was the most isolated inhabited territory on Earth. Its inhabitants, the [[Rapa Nui people|Rapa Nui]], have endured famines, epidemics, civil war, slave raids, and colonialism; have seen their population crash on more than one occasion. ===Fiji=== {{main|History of Fiji}} The history of Fiji dates back to ancient times. There are many theories as to how the [[Fijians|Fijian]] race came into existence. Around 1500 BC [[Fiji]] was settled by [[Austronesian peoples|Austronesian]] seafarers. Around 900–600 BC [[Moturiki|Moturiki Island]] was settled. By 500 BC, [[Melanesia]]n seafarers had reached Fiji and intermarried with the [[Austronesia]]n inhabitants, giving rise to the modern [[Fijians|Fijian people]]. In 1643 AD, [[Abel Tasman]] sighted [[Vanua Levu]] Island and northern [[Taveuni]]. According to native oral legends Fijians were also descendants of a nomadic tribe from Tanganika ([[Tanzania]]). ===Guam and the Northern Mariana Islands=== {{main|History of Guam}} The history of Guam involves phases including the early arrival of people known today as the ancient [[Chamorros]], the development of "pre-contact" society, Spanish colonization, and the present American rule of the island. Archaeologists using carbon-dating have broken Pre-Contact Guam (i.e. Chamorro) history into three periods: "Pre-Latte" (BC 2000? to AD 1) "Transitional Pre-Latte" (AD 1 to AD 1000), and "Latte" (AD 1000 to AD 1521). Archaeological evidence also suggests that Chamorro society was on the verge of another transition phase by 1521, when [[Ferdinand Magellan]]'s expedition arrived, as latte stones became bigger. The original inhabitants of Guam are believed to be descendants of [[Taiwanese indigenous peoples]] originating from the high mountains of Taiwan as early as 4,000 BC, having linguistic and cultural similarities to Malaysia, Indonesia, and the Philippines.<ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> [[Guam]]'s history of colonialism is the longest among the Pacific islands and Chamorros are considered one of the oldest mixed race in the Pacific. In 1668 the Spanish formally incorporated the islands to the [[Spanish East Indies]] and founded a colony on [[Guam]] as a resting place for the west-bound [[Manila galleon]]s. The territory was ceded by Spain more than two centuries later, when in 1898 the United States took over the islands following the [[Spanish–American War]]. The chamorro culture has evolved much since European contact and has been much influenced by Spanish and American colonization. Although the original culture no longer exists, it is now being revived with contemporary alternatives and similarities in styles with all the other pacific islands. Not one unique, but all combined to form a uniqueness in style, to today's modern interpretation of what their culture might have been. It should also be mentioned that the Chamorros on Guam view their culture & language differently than the Chamorros on the Northern Mariana Islands. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===Kiribati=== {{main|History of Kiribati}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===New Caledonia=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===New Zealand=== {{main|History of New Zealand}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===Niue=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===Papua New Guinea=== {{main|History of Papua New Guinea}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===Samoa=== {{main|History of Samoa|Archaeology in Samoa}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===Solomon Islands=== {{main|History of Solomon Islands}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===Tahiti=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===Tokelau=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===Tonga=== {{main|History of Tonga}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===Tuvalu=== {{main|History of Tuvalu}} {{see also|Timeline of the history of Tuvalu}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===Vanuatu=== {{main|History of Vanuatu}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏو سمنڊ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ سمنڊ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] sc5fre8njixhdjw36t1kzb1debsij7t 400739 400736 2026-08-04T08:47:47Z Ibne maryam 17680 /* Guam and the Northern Mariana Islands */ 400739 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|ڪڪ ٻيٽن جي تاريخ }} ڪڪ آئلينڊز (Cook Islands) جي ماوري (Māori) تاريخ جي شروعاتي دور ۾، اڄوڪي فرينچ پولينيشيا جا سردار ۽ سندن قبيلا، سامونڊي ماهرن (Navigators) سان گڏ، اڻڄاتل يا نئين دريافت ٿيل سرزمينن جي ڳولا ۾ پنهنجا جهاز کڻي نڪتا ۽ پهريون ڀيرو 800 عيسوي يا ان کان اڳ ڏاکڻين ٻيٽن جي ميڙ تائين پهتا. فرينچ پولينيشيا، خاص طور تي تاهيتي (Tahiti) مان قبيلن جي لڏپلاڻ جو سلسلو صدين تائين جاري رهيو، جنهن هڪ منفرد ماوري سماج کي جنم ڏنو. اهڙي طرح، اترين جزيرن تي به اوڀر طرفان ماڻهن اچي آبادڪاري ڪئي؛ ممڪن آهي ته ڪجهه اترين جزيرن جو بعد ۾ اولهه پولينيشيا سان رابطو رهيو هجي.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> مختلف زباني روايتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته گاديءَ جو هنڌ "راروتونگا" (Rarotonga) انهن ستن "واڪا" (waka) جهازن جي سفرن جو مرڪز هو، جن ذريعي ماڻهو نيوزيلينڊ ويا ۽ اتي آباد ٿي نيوزيلينڊ جي ماوري ماڻهن جا وڏا قبيلا بڻيا. ڪجهه وقت اڳ تائين، ٻنهي علائقن جي وچ ۾ مسلسل رابطو رهيو، جتي ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار جو سلسلو هلندو رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> ڪڪ آئلينڊز جي "ٽي ريو ماوري" (Te Reo Māori) ٻولي، نيوزيلينڊ جي مقامي ريو ماوري ٻوليءَ سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. 16هين صديءَ ۾ اسپيني جهازن انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو؛ انهن ٻيٽن سان رابطي جو پهريون لکت وارو رڪارڊ 1595ع ۾ مليو، جڏهن اسپيني ملاح "الوارو ڊي مينڊانيا ڊي نيرا" (Álvaro de Mendaña de Neira) "پوڪاپوڪا" (Pukapuka) کي ڏٺو ۽ ان جو نالو "سان برنارڊو" (Saint Bernard) رکيو. ڪجهه سالن بعد، "پيڊرو فرنانڊس ڊي ڪيويروس" (Pedro Fernandes de Queirós) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اسپيني مهم دوران يورپين جو پهريون ڀيرو انهن جزيرن تي لهڻ جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن هن 1606ع ۾ "راڪاهانگا" (Rakahanga) تي قدم رکيو ۽ ان جو نالو "جينٽئ هرموسا" (Gente Hermosa؛ يعني "سهڻا ماڻهو") رکيو.<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> هن ملڪ جو نالو برطانوي ڪئپٽن "جيمس ڪڪ" (James Cook) جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن 1774ع ۽ 1777ع جي وچ ۾ ڪجهه ٻيٽن جو سروي ڪيو ۽ اتي لٿو هو. ===Easter Island=== {{main|History of Easter Island}} Easter Island is one of the youngest inhabited territories on earth, and for most of the history of Easter Island it was the most isolated inhabited territory on Earth. Its inhabitants, the [[Rapa Nui people|Rapa Nui]], have endured famines, epidemics, civil war, slave raids, and colonialism; have seen their population crash on more than one occasion. ===Fiji=== {{main|History of Fiji}} The history of Fiji dates back to ancient times. There are many theories as to how the [[Fijians|Fijian]] race came into existence. Around 1500 BC [[Fiji]] was settled by [[Austronesian peoples|Austronesian]] seafarers. Around 900–600 BC [[Moturiki|Moturiki Island]] was settled. By 500 BC, [[Melanesia]]n seafarers had reached Fiji and intermarried with the [[Austronesia]]n inhabitants, giving rise to the modern [[Fijians|Fijian people]]. In 1643 AD, [[Abel Tasman]] sighted [[Vanua Levu]] Island and northern [[Taveuni]]. According to native oral legends Fijians were also descendants of a nomadic tribe from Tanganika ([[Tanzania]]). === گوام ۽ اتر ماريانا ٻيٽ === {{main|گوام جي تاريخ }} گوام جي تاريخ مختلف مرحلن تي مشتمل آهي، جن ۾ اڄ ”قديم چاموروز“ (ancient Chamorros) طور سڃاتل ماڻهن جي شروعاتي آمد، ”ٻاهرين دنيا سان رابطي کان اڳ“ (pre-contact) واري سماج جي ترقي، اسپيني نوآبادياتي نظام، ۽ ٻيٽ تي موجوده آمريڪي حڪمراني شامل آهن. آثار قديمه جي ماهرن ”ڪاربان ڊيٽنگ“ (carbon-dating) جي مدد سان رابطي کان اڳ واري گوام (يعني چامورو) جي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهايو آهي: ”پري-ليٽي“ (Pre-Latte: 2000 قبل مسيح کان 1 عيسوي)، ”انتقالي پري-ليٽي“ (Transitional Pre-Latte: 1 عيسوي کان 1000 عيسوي)، ۽ ”ليٽي“ (Latte: 1000 عيسوي کان 1521 عيسوي). آثار قديمه جا ثبوت اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا ته 1521ع ۾، جڏهن فرڊيننڊ ميگلن (Ferdinand Magellan) جو مهم جوئي وارو قافلو اتي پهتو، تڏهن چامورو سماج هڪ ٻئي انتقالي مرحلي جي ويجهو هو، ڇاڪاڻ ته ”ليٽي“ پٿر (latte stones) وڏا ٿي رهيا هئا. اهو مڃيو وڃي ٿو ته گوام جا اصل رهاڪو تائيوان جي مقامي ماڻهن جا اولاد آهن، جيڪي 4000 قبل مسيح جي شروعات ۾ تائيوان جي اوچن جبلن مان لڏي آيا هئا ۽ انهن جا لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا ملائيشيا، انڊونيشيا ۽ فلپائن سان ملندڙ جلندڙ هئا. پئسفڪ (بحرالڪاهل) جي ٻيٽن ۾ گوام جي نوآبادياتي تاريخ سڀ کان ڊگهي آهي ۽ چاموروز کي پئسفڪ خطي جي قديم ترين مخلوط نسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 1668 ۾ اسپيني رسمي طور تي ٻيٽن کي اسپيني ايسٽ انڊيز ۾ شامل ڪيو ۽ اولهه طرف ويندڙ منيلا گيلين لاءِ آرام جي جاءِ جي طور تي گوام تي هڪ ڪالوني قائم ڪئي. اسپين طرفان اهو علائقو ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي بعد ڏنو ويو، جڏهن 1898 ۾ آمريڪا اسپيني-آمريڪي جنگ کان پوءِ ٻيٽن تي قبضو ڪيو. چيمورو ڪلچر يورپي رابطي کان گهڻو ترقي ڪئي آهي ۽ اسپيني ۽ آمريڪي نوآبادياتي کان گهڻو متاثر ٿيو آهي. جيتوڻيڪ اصل ڪلچر هاڻي موجود ناهي، پر هاڻي ان کي جديد متبادلن ۽ ٻين سڀني پئسفڪ ٻيٽن سان اندازن ۾ هڪجهڙائي سان بحال ڪيو پيو وڃي. هڪ منفرد نه، پر سڀني کي گڏ ڪري انداز ۾ هڪ انفراديت ٺاهي، اڄ جي جديد تشريح جي مطابق ته انهن جي ڪلچر ڇا ٿي سگهي ٿي. اهو پڻ ذڪر ڪرڻ گهرجي ته گوام تي چيمورو پنهنجي ثقافت ۽ ٻولي کي چيمورو کان مختلف انداز ۾ ڏسن ٿا. history of Guam involves phases including the early arrival of people known today as the ancient [[Chamorros]], the development of "pre-contact" society, Spanish colonization, and the present American rule of the island. Archaeologists using carbon-dating have broken Pre-Contact Guam (i.e. Chamorro) history into three periods: "Pre-Latte" (BC 2000? to AD 1) "Transitional Pre-Latte" (AD 1 to AD 1000), and "Latte" (AD 1000 to AD 1521). Archaeological evidence also suggests that Chamorro society was on the verge of another transition phase by 1521, when [[Ferdinand Magellan]]'s expedition arrived, as latte stones became bigger. The original inhabitants of Guam are believed to be descendants of [[Taiwanese indigenous peoples]] originating from the high mountains of Taiwan as early as 4,000 BC, having linguistic and cultural similarities to Malaysia, Indonesia, and the Philippines.<ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> [[Guam]]'s history of colonialism is the longest among the Pacific islands and Chamorros are considered one of the oldest mixed race in the Pacific. In 1668 the Spanish formally incorporated the islands to the [[Spanish East Indies]] and founded a colony on [[Guam]] as a resting place for the west-bound [[Manila galleon]]s. The territory was ceded by Spain more than two centuries later, when in 1898 the United States took over the islands following the [[Spanish–American War]]. The chamorro culture has evolved much since European contact and has been much influenced by Spanish and American colonization. Although the original culture no longer exists, it is now being revived with contemporary alternatives and similarities in styles with all the other pacific islands. Not one unique, but all combined to form a uniqueness in style, to today's modern interpretation of what their culture might have been. It should also be mentioned that the Chamorros on Guam view their culture & language differently than the Chamorros on the Northern Mariana Islands. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===Kiribati=== {{main|History of Kiribati}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===New Caledonia=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===New Zealand=== {{main|History of New Zealand}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===Niue=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===Papua New Guinea=== {{main|History of Papua New Guinea}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===Samoa=== {{main|History of Samoa|Archaeology in Samoa}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===Solomon Islands=== {{main|History of Solomon Islands}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===Tahiti=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===Tokelau=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===Tonga=== {{main|History of Tonga}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===Tuvalu=== {{main|History of Tuvalu}} {{see also|Timeline of the history of Tuvalu}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===Vanuatu=== {{main|History of Vanuatu}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏو سمنڊ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ سمنڊ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] 7jpoan7fixwes2vhl5slolwwlq0xg8a 400743 400739 2026-08-04T08:59:05Z Ibne maryam 17680 /* ٻيٽ وار تاريخ */ 400743 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|ڪڪ ٻيٽن جي تاريخ }} ڪڪ آئلينڊز (Cook Islands) جي ماوري (Māori) تاريخ جي شروعاتي دور ۾، اڄوڪي فرينچ پولينيشيا جا سردار ۽ سندن قبيلا، سامونڊي ماهرن (Navigators) سان گڏ، اڻڄاتل يا نئين دريافت ٿيل سرزمينن جي ڳولا ۾ پنهنجا جهاز کڻي نڪتا ۽ پهريون ڀيرو 800 عيسوي يا ان کان اڳ ڏاکڻين ٻيٽن جي ميڙ تائين پهتا. فرينچ پولينيشيا، خاص طور تي تاهيتي (Tahiti) مان قبيلن جي لڏپلاڻ جو سلسلو صدين تائين جاري رهيو، جنهن هڪ منفرد ماوري سماج کي جنم ڏنو. اهڙي طرح، اترين جزيرن تي به اوڀر طرفان ماڻهن اچي آبادڪاري ڪئي؛ ممڪن آهي ته ڪجهه اترين جزيرن جو بعد ۾ اولهه پولينيشيا سان رابطو رهيو هجي.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> مختلف زباني روايتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته گاديءَ جو هنڌ "راروتونگا" (Rarotonga) انهن ستن "واڪا" (waka) جهازن جي سفرن جو مرڪز هو، جن ذريعي ماڻهو نيوزيلينڊ ويا ۽ اتي آباد ٿي نيوزيلينڊ جي ماوري ماڻهن جا وڏا قبيلا بڻيا. ڪجهه وقت اڳ تائين، ٻنهي علائقن جي وچ ۾ مسلسل رابطو رهيو، جتي ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار جو سلسلو هلندو رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> ڪڪ آئلينڊز جي "ٽي ريو ماوري" (Te Reo Māori) ٻولي، نيوزيلينڊ جي مقامي ريو ماوري ٻوليءَ سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. 16هين صديءَ ۾ اسپيني جهازن انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو؛ انهن ٻيٽن سان رابطي جو پهريون لکت وارو رڪارڊ 1595ع ۾ مليو، جڏهن اسپيني ملاح "الوارو ڊي مينڊانيا ڊي نيرا" (Álvaro de Mendaña de Neira) "پوڪاپوڪا" (Pukapuka) کي ڏٺو ۽ ان جو نالو "سان برنارڊو" (Saint Bernard) رکيو. ڪجهه سالن بعد، "پيڊرو فرنانڊس ڊي ڪيويروس" (Pedro Fernandes de Queirós) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اسپيني مهم دوران يورپين جو پهريون ڀيرو انهن جزيرن تي لهڻ جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن هن 1606ع ۾ "راڪاهانگا" (Rakahanga) تي قدم رکيو ۽ ان جو نالو "جينٽئ هرموسا" (Gente Hermosa؛ يعني "سهڻا ماڻهو") رکيو.<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> هن ملڪ جو نالو برطانوي ڪئپٽن "جيمس ڪڪ" (James Cook) جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن 1774ع ۽ 1777ع جي وچ ۾ ڪجهه ٻيٽن جو سروي ڪيو ۽ اتي لٿو هو. === ايسٽر ٻيٽ === {{main|ايسٽر ٻيٽ جي تاريخ }} ايسٽر آئلينڊ دنيا جي انهن آباد علائقن مان هڪ آهي جيڪي نسبتاً دير سان آباد ٿيا، ۽ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿلڳ (يا ٻين کان ڪٽيل) آباد علائقو رهيو آهي. ان جي رهاڪن، ”راپا نئي“ (Rapa Nui)، قحط، وبائي بيمارين، گهرو ويڙهه، غلام بڻائڻ لاءِ ٿيندڙ حملن ۽ نوآبادياتي نظام جو مقابلو ڪيو آهي؛ ۽ انهن پنهنجي آباديءَ کي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا زبردست گهٽتائي يا تباهي جو شڪار ٿيندي ڏٺو آهي. ===فيجي=== {{main|فجي جي تاريخ }} فجي جي تاريخ قديم زماني سان لاڳاپيل آهي. فجي جي نسل جي وجود ۾ اچڻ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. تقريباً 1500 قبل مسيح (BC) ۾ آسٽرونيشيائي سامونڊي سياحن هتي آبادڪاري ڪئي. تقريباً 900 کان 600 قبل مسيح جي عرصي دوران ”موٽوريڪي“ (Moturiki) ٻيٽ تي آبادي قائم ٿي. 500 قبل مسيح تائين، ميلانيشيائي سامونڊي سياح فيجي پهتا ۽ اتي جي آسٽرونيشيائي رهاڪن سان شاديون ڪيون، جنهن جي نتيجي ۾ جديد فيجيائي قوم وجود ۾ آئي. 1643ع ۾، ايبل ٽاسمن (Abel Tasman) ”وانوا ليوو“ (Vanua Levu) ٻيٽ ۽ اترئين ”ٽاويوني“ (Taveuni) کي ڏٺو. مقامي زباني روايتن موجب، فيجيائي ماڻهو ٽانگانڪا (هاڻوڪي تنزانيا) جي هڪ خانه بدوش قبيلي جا اولاد پڻ هئا. === گوام ۽ اتر ماريانا ٻيٽ === {{main|گوام جي تاريخ }} گوام جي تاريخ مختلف مرحلن تي مشتمل آهي، جن ۾ اڄ ”قديم چاموروز“ (ancient Chamorros) طور سڃاتل ماڻهن جي شروعاتي آمد، ”ٻاهرين دنيا سان رابطي کان اڳ“ (pre-contact) واري سماج جي ترقي، اسپيني نوآبادياتي نظام، ۽ ٻيٽ تي موجوده آمريڪي حڪمراني شامل آهن. آثار قديمه جي ماهرن ”ڪاربان ڊيٽنگ“ (carbon-dating) جي مدد سان رابطي کان اڳ واري گوام (يعني چامورو) جي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهايو آهي: ”پري-ليٽي“ (Pre-Latte: 2000 قبل مسيح کان 1 عيسوي)، ”انتقالي پري-ليٽي“ (Transitional Pre-Latte: 1 عيسوي کان 1000 عيسوي)، ۽ ”ليٽي“ (Latte: 1000 عيسوي کان 1521 عيسوي). آثار قديمه جا ثبوت اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا ته 1521ع ۾، جڏهن فرڊيننڊ ميگلن (Ferdinand Magellan) جو مهم جوئي وارو قافلو اتي پهتو، تڏهن چامورو سماج هڪ ٻئي انتقالي مرحلي جي ويجهو هو، ڇاڪاڻ ته ”ليٽي“ پٿر (latte stones) وڏا ٿي رهيا هئا. اهو مڃيو وڃي ٿو ته گوام جا اصل رهاڪو تائيوان جي مقامي ماڻهن جا اولاد آهن، جيڪي 4000 قبل مسيح جي شروعات ۾ تائيوان جي اوچن جبلن مان لڏي آيا هئا ۽ انهن جا لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا ملائيشيا، انڊونيشيا ۽ فلپائن سان ملندڙ جلندڙ هئا. <ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> پئسفڪ (بحرالڪاهل) جي ٻيٽن ۾ گوام جي نوآبادياتي تاريخ سڀ کان ڊگهي آهي ۽ چاموروز کي پئسفڪ خطي جي قديم ترين مخلوط نسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 1668 ۾ اسپيني رسمي طور تي ٻيٽن کي اسپيني ايسٽ انڊيز ۾ شامل ڪيو ۽ اولهه طرف ويندڙ منيلا گيلين لاءِ آرام جي جاءِ جي طور تي گوام تي هڪ ڪالوني قائم ڪئي. اسپين طرفان اهو علائقو ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي بعد ڏنو ويو، جڏهن 1898 ۾ آمريڪا اسپيني-آمريڪي جنگ کان پوءِ ٻيٽن تي قبضو ڪيو. چيمورو ڪلچر يورپي رابطي کان گهڻو ترقي ڪئي آهي ۽ اسپيني ۽ آمريڪي نوآبادياتي کان گهڻو متاثر ٿيو آهي. جيتوڻيڪ اصل ڪلچر هاڻي موجود ناهي، پر هاڻي ان کي جديد متبادلن ۽ ٻين سڀني پئسفڪ ٻيٽن سان اندازن ۾ هڪجهڙائي سان بحال ڪيو پيو وڃي. هڪ منفرد نه، پر سڀني کي گڏ ڪري انداز ۾ هڪ انفراديت ٺاهي، اڄ جي جديد تشريح جي مطابق ته انهن جي ڪلچر ڇا ٿي سگهي ٿي. اهو پڻ ذڪر ڪرڻ گهرجي ته گوام تي چيمورو پنهنجي ثقافت ۽ ٻولي کي اتر ماريانا ٻيٽ جي چيمورو کان مختلف انداز ۾ ڏسن ٿا. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===Kiribati=== {{main|History of Kiribati}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===New Caledonia=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===New Zealand=== {{main|History of New Zealand}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===Niue=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===Papua New Guinea=== {{main|History of Papua New Guinea}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===Samoa=== {{main|History of Samoa|Archaeology in Samoa}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===Solomon Islands=== {{main|History of Solomon Islands}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===Tahiti=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===Tokelau=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===Tonga=== {{main|History of Tonga}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===Tuvalu=== {{main|History of Tuvalu}} {{see also|Timeline of the history of Tuvalu}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===Vanuatu=== {{main|History of Vanuatu}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏو سمنڊ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ سمنڊ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] 45reguoyzxev9z8er06yn5sakrxqvvf 400761 400743 2026-08-04T09:34:36Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 400761 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|ڪڪ ٻيٽن جي تاريخ }} ڪڪ آئلينڊز (Cook Islands) جي ماوري (Māori) تاريخ جي شروعاتي دور ۾، اڄوڪي فرينچ پولينيشيا جا سردار ۽ سندن قبيلا، سامونڊي ماهرن (Navigators) سان گڏ، اڻڄاتل يا نئين دريافت ٿيل سرزمينن جي ڳولا ۾ پنهنجا جهاز کڻي نڪتا ۽ پهريون ڀيرو 800 عيسوي يا ان کان اڳ ڏاکڻين ٻيٽن جي ميڙ تائين پهتا. فرينچ پولينيشيا، خاص طور تي تاهيتي (Tahiti) مان قبيلن جي لڏپلاڻ جو سلسلو صدين تائين جاري رهيو، جنهن هڪ منفرد ماوري سماج کي جنم ڏنو. اهڙي طرح، اترين جزيرن تي به اوڀر طرفان ماڻهن اچي آبادڪاري ڪئي؛ ممڪن آهي ته ڪجهه اترين جزيرن جو بعد ۾ اولهه پولينيشيا سان رابطو رهيو هجي.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> مختلف زباني روايتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته گاديءَ جو هنڌ "راروتونگا" (Rarotonga) انهن ستن "واڪا" (waka) جهازن جي سفرن جو مرڪز هو، جن ذريعي ماڻهو نيوزيلينڊ ويا ۽ اتي آباد ٿي نيوزيلينڊ جي ماوري ماڻهن جا وڏا قبيلا بڻيا. ڪجهه وقت اڳ تائين، ٻنهي علائقن جي وچ ۾ مسلسل رابطو رهيو، جتي ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار جو سلسلو هلندو رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> ڪڪ آئلينڊز جي "ٽي ريو ماوري" (Te Reo Māori) ٻولي، نيوزيلينڊ جي مقامي ريو ماوري ٻوليءَ سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. 16هين صديءَ ۾ اسپيني جهازن انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو؛ انهن ٻيٽن سان رابطي جو پهريون لکت وارو رڪارڊ 1595ع ۾ مليو، جڏهن اسپيني ملاح "الوارو ڊي مينڊانيا ڊي نيرا" (Álvaro de Mendaña de Neira) "پوڪاپوڪا" (Pukapuka) کي ڏٺو ۽ ان جو نالو "سان برنارڊو" (Saint Bernard) رکيو. ڪجهه سالن بعد، "پيڊرو فرنانڊس ڊي ڪيويروس" (Pedro Fernandes de Queirós) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اسپيني مهم دوران يورپين جو پهريون ڀيرو انهن جزيرن تي لهڻ جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن هن 1606ع ۾ "راڪاهانگا" (Rakahanga) تي قدم رکيو ۽ ان جو نالو "جينٽئ هرموسا" (Gente Hermosa؛ يعني "سهڻا ماڻهو") رکيو.<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> هن ملڪ جو نالو برطانوي ڪئپٽن "جيمس ڪڪ" (James Cook) جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن 1774ع ۽ 1777ع جي وچ ۾ ڪجهه ٻيٽن جو سروي ڪيو ۽ اتي لٿو هو. === ايسٽر ٻيٽ === {{main|ايسٽر ٻيٽ جي تاريخ }} ايسٽر آئلينڊ دنيا جي انهن آباد علائقن مان هڪ آهي جيڪي نسبتاً دير سان آباد ٿيا، ۽ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿلڳ (يا ٻين کان ڪٽيل) آباد علائقو رهيو آهي. ان جي رهاڪن، ”راپا نئي“ (Rapa Nui)، قحط، وبائي بيمارين، گهرو ويڙهه، غلام بڻائڻ لاءِ ٿيندڙ حملن ۽ نوآبادياتي نظام جو مقابلو ڪيو آهي؛ ۽ انهن پنهنجي آباديءَ کي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا زبردست گهٽتائي يا تباهي جو شڪار ٿيندي ڏٺو آهي. ===فيجي=== {{main|فجي جي تاريخ }} فجي جي تاريخ قديم زماني سان لاڳاپيل آهي. فجي جي نسل جي وجود ۾ اچڻ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. تقريباً 1500 قبل مسيح (BC) ۾ آسٽرونيشيائي سامونڊي سياحن هتي آبادڪاري ڪئي. تقريباً 900 کان 600 قبل مسيح جي عرصي دوران ”موٽوريڪي“ (Moturiki) ٻيٽ تي آبادي قائم ٿي. 500 قبل مسيح تائين، ميلانيشيائي سامونڊي سياح فيجي پهتا ۽ اتي جي آسٽرونيشيائي رهاڪن سان شاديون ڪيون، جنهن جي نتيجي ۾ جديد فيجيائي قوم وجود ۾ آئي. 1643ع ۾، ايبل ٽاسمن (Abel Tasman) ”وانوا ليوو“ (Vanua Levu) ٻيٽ ۽ اترئين ”ٽاويوني“ (Taveuni) کي ڏٺو. مقامي زباني روايتن موجب، فيجيائي ماڻهو ٽانگانڪا (هاڻوڪي تنزانيا) جي هڪ خانه بدوش قبيلي جا اولاد پڻ هئا. === گوام ۽ اتر ماريانا ٻيٽ === {{main|گوام جي تاريخ }} گوام جي تاريخ مختلف مرحلن تي مشتمل آهي، جن ۾ اڄ ”قديم چاموروز“ (ancient Chamorros) طور سڃاتل ماڻهن جي شروعاتي آمد، ”ٻاهرين دنيا سان رابطي کان اڳ“ (pre-contact) واري سماج جي ترقي، اسپيني نوآبادياتي نظام، ۽ ٻيٽ تي موجوده آمريڪي حڪمراني شامل آهن. آثار قديمه جي ماهرن ”ڪاربان ڊيٽنگ“ (carbon-dating) جي مدد سان رابطي کان اڳ واري گوام (يعني چامورو) جي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهايو آهي: ”پري-ليٽي“ (Pre-Latte: 2000 قبل مسيح کان 1 عيسوي)، ”انتقالي پري-ليٽي“ (Transitional Pre-Latte: 1 عيسوي کان 1000 عيسوي)، ۽ ”ليٽي“ (Latte: 1000 عيسوي کان 1521 عيسوي). آثار قديمه جا ثبوت اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا ته 1521ع ۾، جڏهن فرڊيننڊ ميگلن (Ferdinand Magellan) جو مهم جوئي وارو قافلو اتي پهتو، تڏهن چامورو سماج هڪ ٻئي انتقالي مرحلي جي ويجهو هو، ڇاڪاڻ ته ”ليٽي“ پٿر (latte stones) وڏا ٿي رهيا هئا. اهو مڃيو وڃي ٿو ته گوام جا اصل رهاڪو تائيوان جي مقامي ماڻهن جا اولاد آهن، جيڪي 4000 قبل مسيح جي شروعات ۾ تائيوان جي اوچن جبلن مان لڏي آيا هئا ۽ انهن جا لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا ملائيشيا، انڊونيشيا ۽ فلپائن سان ملندڙ جلندڙ هئا. <ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> پئسفڪ (بحرالڪاهل) جي ٻيٽن ۾ گوام جي نوآبادياتي تاريخ سڀ کان ڊگهي آهي ۽ چاموروز کي پئسفڪ خطي جي قديم ترين مخلوط نسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 1668 ۾ اسپيني رسمي طور تي ٻيٽن کي اسپيني ايسٽ انڊيز ۾ شامل ڪيو ۽ اولهه طرف ويندڙ منيلا گيلين لاءِ آرام جي جاءِ جي طور تي گوام تي هڪ ڪالوني قائم ڪئي. اسپين طرفان اهو علائقو ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي بعد ڏنو ويو، جڏهن 1898 ۾ آمريڪا اسپيني-آمريڪي جنگ کان پوءِ ٻيٽن تي قبضو ڪيو. چيمورو ڪلچر يورپي رابطي کان گهڻو ترقي ڪئي آهي ۽ اسپيني ۽ آمريڪي نوآبادياتي کان گهڻو متاثر ٿيو آهي. جيتوڻيڪ اصل ڪلچر هاڻي موجود ناهي، پر هاڻي ان کي جديد متبادلن ۽ ٻين سڀني پئسفڪ ٻيٽن سان اندازن ۾ هڪجهڙائي سان بحال ڪيو پيو وڃي. هڪ منفرد نه، پر سڀني کي گڏ ڪري انداز ۾ هڪ انفراديت ٺاهي، اڄ جي جديد تشريح جي مطابق ته انهن جي ڪلچر ڇا ٿي سگهي ٿي. اهو پڻ ذڪر ڪرڻ گهرجي ته گوام تي چيمورو پنهنجي ثقافت ۽ ٻولي کي اتر ماريانا ٻيٽ جي چيمورو کان مختلف انداز ۾ ڏسن ٿا. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===Kiribati=== {{main|History of Kiribati}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===New Caledonia=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===New Zealand=== {{main|History of New Zealand}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===Niue=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===Papua New Guinea=== {{main|History of Papua New Guinea}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===Samoa=== {{main|History of Samoa|Archaeology in Samoa}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===Solomon Islands=== {{main|History of Solomon Islands}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===Tahiti=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===Tokelau=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===Tonga=== {{main|History of Tonga}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===Tuvalu=== {{main|History of Tuvalu}} {{see also|Timeline of the history of Tuvalu}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===Vanuatu=== {{main|History of Vanuatu}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:اوشينيا تاريخ کان اڳ ۾]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] e41t9fgomq792cm1k9pirxag6qzpriq 400765 400761 2026-08-04T09:38:50Z Ibne maryam 17680 /* وانآتو */ 400765 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|ڪڪ ٻيٽن جي تاريخ }} ڪڪ آئلينڊز (Cook Islands) جي ماوري (Māori) تاريخ جي شروعاتي دور ۾، اڄوڪي فرينچ پولينيشيا جا سردار ۽ سندن قبيلا، سامونڊي ماهرن (Navigators) سان گڏ، اڻڄاتل يا نئين دريافت ٿيل سرزمينن جي ڳولا ۾ پنهنجا جهاز کڻي نڪتا ۽ پهريون ڀيرو 800 عيسوي يا ان کان اڳ ڏاکڻين ٻيٽن جي ميڙ تائين پهتا. فرينچ پولينيشيا، خاص طور تي تاهيتي (Tahiti) مان قبيلن جي لڏپلاڻ جو سلسلو صدين تائين جاري رهيو، جنهن هڪ منفرد ماوري سماج کي جنم ڏنو. اهڙي طرح، اترين جزيرن تي به اوڀر طرفان ماڻهن اچي آبادڪاري ڪئي؛ ممڪن آهي ته ڪجهه اترين جزيرن جو بعد ۾ اولهه پولينيشيا سان رابطو رهيو هجي.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> مختلف زباني روايتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته گاديءَ جو هنڌ "راروتونگا" (Rarotonga) انهن ستن "واڪا" (waka) جهازن جي سفرن جو مرڪز هو، جن ذريعي ماڻهو نيوزيلينڊ ويا ۽ اتي آباد ٿي نيوزيلينڊ جي ماوري ماڻهن جا وڏا قبيلا بڻيا. ڪجهه وقت اڳ تائين، ٻنهي علائقن جي وچ ۾ مسلسل رابطو رهيو، جتي ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار جو سلسلو هلندو رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> ڪڪ آئلينڊز جي "ٽي ريو ماوري" (Te Reo Māori) ٻولي، نيوزيلينڊ جي مقامي ريو ماوري ٻوليءَ سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. 16هين صديءَ ۾ اسپيني جهازن انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو؛ انهن ٻيٽن سان رابطي جو پهريون لکت وارو رڪارڊ 1595ع ۾ مليو، جڏهن اسپيني ملاح "الوارو ڊي مينڊانيا ڊي نيرا" (Álvaro de Mendaña de Neira) "پوڪاپوڪا" (Pukapuka) کي ڏٺو ۽ ان جو نالو "سان برنارڊو" (Saint Bernard) رکيو. ڪجهه سالن بعد، "پيڊرو فرنانڊس ڊي ڪيويروس" (Pedro Fernandes de Queirós) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اسپيني مهم دوران يورپين جو پهريون ڀيرو انهن جزيرن تي لهڻ جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن هن 1606ع ۾ "راڪاهانگا" (Rakahanga) تي قدم رکيو ۽ ان جو نالو "جينٽئ هرموسا" (Gente Hermosa؛ يعني "سهڻا ماڻهو") رکيو.<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> هن ملڪ جو نالو برطانوي ڪئپٽن "جيمس ڪڪ" (James Cook) جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن 1774ع ۽ 1777ع جي وچ ۾ ڪجهه ٻيٽن جو سروي ڪيو ۽ اتي لٿو هو. === ايسٽر ٻيٽ === {{main|ايسٽر ٻيٽ جي تاريخ }} ايسٽر آئلينڊ دنيا جي انهن آباد علائقن مان هڪ آهي جيڪي نسبتاً دير سان آباد ٿيا، ۽ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿلڳ (يا ٻين کان ڪٽيل) آباد علائقو رهيو آهي. ان جي رهاڪن، ”راپا نئي“ (Rapa Nui)، قحط، وبائي بيمارين، گهرو ويڙهه، غلام بڻائڻ لاءِ ٿيندڙ حملن ۽ نوآبادياتي نظام جو مقابلو ڪيو آهي؛ ۽ انهن پنهنجي آباديءَ کي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا زبردست گهٽتائي يا تباهي جو شڪار ٿيندي ڏٺو آهي. ===فيجي=== {{main|فجي جي تاريخ }} فجي جي تاريخ قديم زماني سان لاڳاپيل آهي. فجي جي نسل جي وجود ۾ اچڻ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. تقريباً 1500 قبل مسيح (BC) ۾ آسٽرونيشيائي سامونڊي سياحن هتي آبادڪاري ڪئي. تقريباً 900 کان 600 قبل مسيح جي عرصي دوران ”موٽوريڪي“ (Moturiki) ٻيٽ تي آبادي قائم ٿي. 500 قبل مسيح تائين، ميلانيشيائي سامونڊي سياح فيجي پهتا ۽ اتي جي آسٽرونيشيائي رهاڪن سان شاديون ڪيون، جنهن جي نتيجي ۾ جديد فيجيائي قوم وجود ۾ آئي. 1643ع ۾، ايبل ٽاسمن (Abel Tasman) ”وانوا ليوو“ (Vanua Levu) ٻيٽ ۽ اترئين ”ٽاويوني“ (Taveuni) کي ڏٺو. مقامي زباني روايتن موجب، فيجيائي ماڻهو ٽانگانڪا (هاڻوڪي تنزانيا) جي هڪ خانه بدوش قبيلي جا اولاد پڻ هئا. === گوام ۽ اتر ماريانا ٻيٽ === {{main|گوام جي تاريخ }} گوام جي تاريخ مختلف مرحلن تي مشتمل آهي، جن ۾ اڄ ”قديم چاموروز“ (ancient Chamorros) طور سڃاتل ماڻهن جي شروعاتي آمد، ”ٻاهرين دنيا سان رابطي کان اڳ“ (pre-contact) واري سماج جي ترقي، اسپيني نوآبادياتي نظام، ۽ ٻيٽ تي موجوده آمريڪي حڪمراني شامل آهن. آثار قديمه جي ماهرن ”ڪاربان ڊيٽنگ“ (carbon-dating) جي مدد سان رابطي کان اڳ واري گوام (يعني چامورو) جي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهايو آهي: ”پري-ليٽي“ (Pre-Latte: 2000 قبل مسيح کان 1 عيسوي)، ”انتقالي پري-ليٽي“ (Transitional Pre-Latte: 1 عيسوي کان 1000 عيسوي)، ۽ ”ليٽي“ (Latte: 1000 عيسوي کان 1521 عيسوي). آثار قديمه جا ثبوت اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا ته 1521ع ۾، جڏهن فرڊيننڊ ميگلن (Ferdinand Magellan) جو مهم جوئي وارو قافلو اتي پهتو، تڏهن چامورو سماج هڪ ٻئي انتقالي مرحلي جي ويجهو هو، ڇاڪاڻ ته ”ليٽي“ پٿر (latte stones) وڏا ٿي رهيا هئا. اهو مڃيو وڃي ٿو ته گوام جا اصل رهاڪو تائيوان جي مقامي ماڻهن جا اولاد آهن، جيڪي 4000 قبل مسيح جي شروعات ۾ تائيوان جي اوچن جبلن مان لڏي آيا هئا ۽ انهن جا لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا ملائيشيا، انڊونيشيا ۽ فلپائن سان ملندڙ جلندڙ هئا. <ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> پئسفڪ (بحرالڪاهل) جي ٻيٽن ۾ گوام جي نوآبادياتي تاريخ سڀ کان ڊگهي آهي ۽ چاموروز کي پئسفڪ خطي جي قديم ترين مخلوط نسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 1668 ۾ اسپيني رسمي طور تي ٻيٽن کي اسپيني ايسٽ انڊيز ۾ شامل ڪيو ۽ اولهه طرف ويندڙ منيلا گيلين لاءِ آرام جي جاءِ جي طور تي گوام تي هڪ ڪالوني قائم ڪئي. اسپين طرفان اهو علائقو ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي بعد ڏنو ويو، جڏهن 1898 ۾ آمريڪا اسپيني-آمريڪي جنگ کان پوءِ ٻيٽن تي قبضو ڪيو. چيمورو ڪلچر يورپي رابطي کان گهڻو ترقي ڪئي آهي ۽ اسپيني ۽ آمريڪي نوآبادياتي کان گهڻو متاثر ٿيو آهي. جيتوڻيڪ اصل ڪلچر هاڻي موجود ناهي، پر هاڻي ان کي جديد متبادلن ۽ ٻين سڀني پئسفڪ ٻيٽن سان اندازن ۾ هڪجهڙائي سان بحال ڪيو پيو وڃي. هڪ منفرد نه، پر سڀني کي گڏ ڪري انداز ۾ هڪ انفراديت ٺاهي، اڄ جي جديد تشريح جي مطابق ته انهن جي ڪلچر ڇا ٿي سگهي ٿي. اهو پڻ ذڪر ڪرڻ گهرجي ته گوام تي چيمورو پنهنجي ثقافت ۽ ٻولي کي اتر ماريانا ٻيٽ جي چيمورو کان مختلف انداز ۾ ڏسن ٿا. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===Kiribati=== {{main|History of Kiribati}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===New Caledonia=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===New Zealand=== {{main|History of New Zealand}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===Niue=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===Papua New Guinea=== {{main|History of Papua New Guinea}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===Samoa=== {{main|History of Samoa|Archaeology in Samoa}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===Solomon Islands=== {{main|History of Solomon Islands}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===Tahiti=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===Tokelau=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===Tonga=== {{main|History of Tonga}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===Tuvalu=== {{main|History of Tuvalu}} {{see also|Timeline of the history of Tuvalu}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===وانآتو=== {{main|وانآتو جي تاريخ}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:اوشينيا تاريخ کان اڳ ۾]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] p1idfvp85xjhvssw5yjtg843h0uosl6 400766 400765 2026-08-04T09:40:53Z Ibne maryam 17680 400766 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|ڪڪ ٻيٽن جي تاريخ }} ڪڪ آئلينڊز (Cook Islands) جي ماوري (Māori) تاريخ جي شروعاتي دور ۾، اڄوڪي فرينچ پولينيشيا جا سردار ۽ سندن قبيلا، سامونڊي ماهرن (Navigators) سان گڏ، اڻڄاتل يا نئين دريافت ٿيل سرزمينن جي ڳولا ۾ پنهنجا جهاز کڻي نڪتا ۽ پهريون ڀيرو 800 عيسوي يا ان کان اڳ ڏاکڻين ٻيٽن جي ميڙ تائين پهتا. فرينچ پولينيشيا، خاص طور تي تاهيتي (Tahiti) مان قبيلن جي لڏپلاڻ جو سلسلو صدين تائين جاري رهيو، جنهن هڪ منفرد ماوري سماج کي جنم ڏنو. اهڙي طرح، اترين جزيرن تي به اوڀر طرفان ماڻهن اچي آبادڪاري ڪئي؛ ممڪن آهي ته ڪجهه اترين جزيرن جو بعد ۾ اولهه پولينيشيا سان رابطو رهيو هجي.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> مختلف زباني روايتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته گاديءَ جو هنڌ "راروتونگا" (Rarotonga) انهن ستن "واڪا" (waka) جهازن جي سفرن جو مرڪز هو، جن ذريعي ماڻهو نيوزيلينڊ ويا ۽ اتي آباد ٿي نيوزيلينڊ جي ماوري ماڻهن جا وڏا قبيلا بڻيا. ڪجهه وقت اڳ تائين، ٻنهي علائقن جي وچ ۾ مسلسل رابطو رهيو، جتي ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار جو سلسلو هلندو رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> ڪڪ آئلينڊز جي "ٽي ريو ماوري" (Te Reo Māori) ٻولي، نيوزيلينڊ جي مقامي ريو ماوري ٻوليءَ سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. 16هين صديءَ ۾ اسپيني جهازن انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو؛ انهن ٻيٽن سان رابطي جو پهريون لکت وارو رڪارڊ 1595ع ۾ مليو، جڏهن اسپيني ملاح "الوارو ڊي مينڊانيا ڊي نيرا" (Álvaro de Mendaña de Neira) "پوڪاپوڪا" (Pukapuka) کي ڏٺو ۽ ان جو نالو "سان برنارڊو" (Saint Bernard) رکيو. ڪجهه سالن بعد، "پيڊرو فرنانڊس ڊي ڪيويروس" (Pedro Fernandes de Queirós) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اسپيني مهم دوران يورپين جو پهريون ڀيرو انهن جزيرن تي لهڻ جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن هن 1606ع ۾ "راڪاهانگا" (Rakahanga) تي قدم رکيو ۽ ان جو نالو "جينٽئ هرموسا" (Gente Hermosa؛ يعني "سهڻا ماڻهو") رکيو.<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> هن ملڪ جو نالو برطانوي ڪئپٽن "جيمس ڪڪ" (James Cook) جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن 1774ع ۽ 1777ع جي وچ ۾ ڪجهه ٻيٽن جو سروي ڪيو ۽ اتي لٿو هو. === ايسٽر ٻيٽ === {{main|ايسٽر ٻيٽ جي تاريخ }} ايسٽر آئلينڊ دنيا جي انهن آباد علائقن مان هڪ آهي جيڪي نسبتاً دير سان آباد ٿيا، ۽ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿلڳ (يا ٻين کان ڪٽيل) آباد علائقو رهيو آهي. ان جي رهاڪن، ”راپا نئي“ (Rapa Nui)، قحط، وبائي بيمارين، گهرو ويڙهه، غلام بڻائڻ لاءِ ٿيندڙ حملن ۽ نوآبادياتي نظام جو مقابلو ڪيو آهي؛ ۽ انهن پنهنجي آباديءَ کي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا زبردست گهٽتائي يا تباهي جو شڪار ٿيندي ڏٺو آهي. ===فيجي=== {{main|فجي جي تاريخ }} فجي جي تاريخ قديم زماني سان لاڳاپيل آهي. فجي جي نسل جي وجود ۾ اچڻ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. تقريباً 1500 قبل مسيح (BC) ۾ آسٽرونيشيائي سامونڊي سياحن هتي آبادڪاري ڪئي. تقريباً 900 کان 600 قبل مسيح جي عرصي دوران ”موٽوريڪي“ (Moturiki) ٻيٽ تي آبادي قائم ٿي. 500 قبل مسيح تائين، ميلانيشيائي سامونڊي سياح فيجي پهتا ۽ اتي جي آسٽرونيشيائي رهاڪن سان شاديون ڪيون، جنهن جي نتيجي ۾ جديد فيجيائي قوم وجود ۾ آئي. 1643ع ۾، ايبل ٽاسمن (Abel Tasman) ”وانوا ليوو“ (Vanua Levu) ٻيٽ ۽ اترئين ”ٽاويوني“ (Taveuni) کي ڏٺو. مقامي زباني روايتن موجب، فيجيائي ماڻهو ٽانگانڪا (هاڻوڪي تنزانيا) جي هڪ خانه بدوش قبيلي جا اولاد پڻ هئا. === گوام ۽ اتر ماريانا ٻيٽ === {{main|گوام جي تاريخ }} گوام جي تاريخ مختلف مرحلن تي مشتمل آهي، جن ۾ اڄ ”قديم چاموروز“ (ancient Chamorros) طور سڃاتل ماڻهن جي شروعاتي آمد، ”ٻاهرين دنيا سان رابطي کان اڳ“ (pre-contact) واري سماج جي ترقي، اسپيني نوآبادياتي نظام، ۽ ٻيٽ تي موجوده آمريڪي حڪمراني شامل آهن. آثار قديمه جي ماهرن ”ڪاربان ڊيٽنگ“ (carbon-dating) جي مدد سان رابطي کان اڳ واري گوام (يعني چامورو) جي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهايو آهي: ”پري-ليٽي“ (Pre-Latte: 2000 قبل مسيح کان 1 عيسوي)، ”انتقالي پري-ليٽي“ (Transitional Pre-Latte: 1 عيسوي کان 1000 عيسوي)، ۽ ”ليٽي“ (Latte: 1000 عيسوي کان 1521 عيسوي). آثار قديمه جا ثبوت اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا ته 1521ع ۾، جڏهن فرڊيننڊ ميگلن (Ferdinand Magellan) جو مهم جوئي وارو قافلو اتي پهتو، تڏهن چامورو سماج هڪ ٻئي انتقالي مرحلي جي ويجهو هو، ڇاڪاڻ ته ”ليٽي“ پٿر (latte stones) وڏا ٿي رهيا هئا. اهو مڃيو وڃي ٿو ته گوام جا اصل رهاڪو تائيوان جي مقامي ماڻهن جا اولاد آهن، جيڪي 4000 قبل مسيح جي شروعات ۾ تائيوان جي اوچن جبلن مان لڏي آيا هئا ۽ انهن جا لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا ملائيشيا، انڊونيشيا ۽ فلپائن سان ملندڙ جلندڙ هئا. <ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> پئسفڪ (بحرالڪاهل) جي ٻيٽن ۾ گوام جي نوآبادياتي تاريخ سڀ کان ڊگهي آهي ۽ چاموروز کي پئسفڪ خطي جي قديم ترين مخلوط نسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 1668 ۾ اسپيني رسمي طور تي ٻيٽن کي اسپيني ايسٽ انڊيز ۾ شامل ڪيو ۽ اولهه طرف ويندڙ منيلا گيلين لاءِ آرام جي جاءِ جي طور تي گوام تي هڪ ڪالوني قائم ڪئي. اسپين طرفان اهو علائقو ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي بعد ڏنو ويو، جڏهن 1898 ۾ آمريڪا اسپيني-آمريڪي جنگ کان پوءِ ٻيٽن تي قبضو ڪيو. چيمورو ڪلچر يورپي رابطي کان گهڻو ترقي ڪئي آهي ۽ اسپيني ۽ آمريڪي نوآبادياتي کان گهڻو متاثر ٿيو آهي. جيتوڻيڪ اصل ڪلچر هاڻي موجود ناهي، پر هاڻي ان کي جديد متبادلن ۽ ٻين سڀني پئسفڪ ٻيٽن سان اندازن ۾ هڪجهڙائي سان بحال ڪيو پيو وڃي. هڪ منفرد نه، پر سڀني کي گڏ ڪري انداز ۾ هڪ انفراديت ٺاهي، اڄ جي جديد تشريح جي مطابق ته انهن جي ڪلچر ڇا ٿي سگهي ٿي. اهو پڻ ذڪر ڪرڻ گهرجي ته گوام تي چيمورو پنهنجي ثقافت ۽ ٻولي کي اتر ماريانا ٻيٽ جي چيمورو کان مختلف انداز ۾ ڏسن ٿا. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===Kiribati=== {{main|History of Kiribati}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===New Caledonia=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===New Zealand=== {{main|History of New Zealand}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===Niue=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===Papua New Guinea=== {{main|History of Papua New Guinea}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===Samoa=== {{main|History of Samoa|Archaeology in Samoa}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===Solomon Islands=== {{main|History of Solomon Islands}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===Tahiti=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===Tokelau=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===Tonga=== {{main|History of Tonga}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===ٽووالو=== {{main|ٽووالو جي تاريخ}} {{see also|ٽووالو جي تاريخ جو خاڪو}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===وانآتو=== {{main|وانآتو جي تاريخ}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:اوشينيا تاريخ کان اڳ ۾]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] qdajyap6rrxa1yydxqnjum2lv0sfywt 400767 400766 2026-08-04T09:41:48Z Ibne maryam 17680 /* ٽونگا */ 400767 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|ڪڪ ٻيٽن جي تاريخ }} ڪڪ آئلينڊز (Cook Islands) جي ماوري (Māori) تاريخ جي شروعاتي دور ۾، اڄوڪي فرينچ پولينيشيا جا سردار ۽ سندن قبيلا، سامونڊي ماهرن (Navigators) سان گڏ، اڻڄاتل يا نئين دريافت ٿيل سرزمينن جي ڳولا ۾ پنهنجا جهاز کڻي نڪتا ۽ پهريون ڀيرو 800 عيسوي يا ان کان اڳ ڏاکڻين ٻيٽن جي ميڙ تائين پهتا. فرينچ پولينيشيا، خاص طور تي تاهيتي (Tahiti) مان قبيلن جي لڏپلاڻ جو سلسلو صدين تائين جاري رهيو، جنهن هڪ منفرد ماوري سماج کي جنم ڏنو. اهڙي طرح، اترين جزيرن تي به اوڀر طرفان ماڻهن اچي آبادڪاري ڪئي؛ ممڪن آهي ته ڪجهه اترين جزيرن جو بعد ۾ اولهه پولينيشيا سان رابطو رهيو هجي.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> مختلف زباني روايتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته گاديءَ جو هنڌ "راروتونگا" (Rarotonga) انهن ستن "واڪا" (waka) جهازن جي سفرن جو مرڪز هو، جن ذريعي ماڻهو نيوزيلينڊ ويا ۽ اتي آباد ٿي نيوزيلينڊ جي ماوري ماڻهن جا وڏا قبيلا بڻيا. ڪجهه وقت اڳ تائين، ٻنهي علائقن جي وچ ۾ مسلسل رابطو رهيو، جتي ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار جو سلسلو هلندو رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> ڪڪ آئلينڊز جي "ٽي ريو ماوري" (Te Reo Māori) ٻولي، نيوزيلينڊ جي مقامي ريو ماوري ٻوليءَ سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. 16هين صديءَ ۾ اسپيني جهازن انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو؛ انهن ٻيٽن سان رابطي جو پهريون لکت وارو رڪارڊ 1595ع ۾ مليو، جڏهن اسپيني ملاح "الوارو ڊي مينڊانيا ڊي نيرا" (Álvaro de Mendaña de Neira) "پوڪاپوڪا" (Pukapuka) کي ڏٺو ۽ ان جو نالو "سان برنارڊو" (Saint Bernard) رکيو. ڪجهه سالن بعد، "پيڊرو فرنانڊس ڊي ڪيويروس" (Pedro Fernandes de Queirós) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اسپيني مهم دوران يورپين جو پهريون ڀيرو انهن جزيرن تي لهڻ جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن هن 1606ع ۾ "راڪاهانگا" (Rakahanga) تي قدم رکيو ۽ ان جو نالو "جينٽئ هرموسا" (Gente Hermosa؛ يعني "سهڻا ماڻهو") رکيو.<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> هن ملڪ جو نالو برطانوي ڪئپٽن "جيمس ڪڪ" (James Cook) جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن 1774ع ۽ 1777ع جي وچ ۾ ڪجهه ٻيٽن جو سروي ڪيو ۽ اتي لٿو هو. === ايسٽر ٻيٽ === {{main|ايسٽر ٻيٽ جي تاريخ }} ايسٽر آئلينڊ دنيا جي انهن آباد علائقن مان هڪ آهي جيڪي نسبتاً دير سان آباد ٿيا، ۽ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿلڳ (يا ٻين کان ڪٽيل) آباد علائقو رهيو آهي. ان جي رهاڪن، ”راپا نئي“ (Rapa Nui)، قحط، وبائي بيمارين، گهرو ويڙهه، غلام بڻائڻ لاءِ ٿيندڙ حملن ۽ نوآبادياتي نظام جو مقابلو ڪيو آهي؛ ۽ انهن پنهنجي آباديءَ کي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا زبردست گهٽتائي يا تباهي جو شڪار ٿيندي ڏٺو آهي. ===فيجي=== {{main|فجي جي تاريخ }} فجي جي تاريخ قديم زماني سان لاڳاپيل آهي. فجي جي نسل جي وجود ۾ اچڻ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. تقريباً 1500 قبل مسيح (BC) ۾ آسٽرونيشيائي سامونڊي سياحن هتي آبادڪاري ڪئي. تقريباً 900 کان 600 قبل مسيح جي عرصي دوران ”موٽوريڪي“ (Moturiki) ٻيٽ تي آبادي قائم ٿي. 500 قبل مسيح تائين، ميلانيشيائي سامونڊي سياح فيجي پهتا ۽ اتي جي آسٽرونيشيائي رهاڪن سان شاديون ڪيون، جنهن جي نتيجي ۾ جديد فيجيائي قوم وجود ۾ آئي. 1643ع ۾، ايبل ٽاسمن (Abel Tasman) ”وانوا ليوو“ (Vanua Levu) ٻيٽ ۽ اترئين ”ٽاويوني“ (Taveuni) کي ڏٺو. مقامي زباني روايتن موجب، فيجيائي ماڻهو ٽانگانڪا (هاڻوڪي تنزانيا) جي هڪ خانه بدوش قبيلي جا اولاد پڻ هئا. === گوام ۽ اتر ماريانا ٻيٽ === {{main|گوام جي تاريخ }} گوام جي تاريخ مختلف مرحلن تي مشتمل آهي، جن ۾ اڄ ”قديم چاموروز“ (ancient Chamorros) طور سڃاتل ماڻهن جي شروعاتي آمد، ”ٻاهرين دنيا سان رابطي کان اڳ“ (pre-contact) واري سماج جي ترقي، اسپيني نوآبادياتي نظام، ۽ ٻيٽ تي موجوده آمريڪي حڪمراني شامل آهن. آثار قديمه جي ماهرن ”ڪاربان ڊيٽنگ“ (carbon-dating) جي مدد سان رابطي کان اڳ واري گوام (يعني چامورو) جي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهايو آهي: ”پري-ليٽي“ (Pre-Latte: 2000 قبل مسيح کان 1 عيسوي)، ”انتقالي پري-ليٽي“ (Transitional Pre-Latte: 1 عيسوي کان 1000 عيسوي)، ۽ ”ليٽي“ (Latte: 1000 عيسوي کان 1521 عيسوي). آثار قديمه جا ثبوت اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا ته 1521ع ۾، جڏهن فرڊيننڊ ميگلن (Ferdinand Magellan) جو مهم جوئي وارو قافلو اتي پهتو، تڏهن چامورو سماج هڪ ٻئي انتقالي مرحلي جي ويجهو هو، ڇاڪاڻ ته ”ليٽي“ پٿر (latte stones) وڏا ٿي رهيا هئا. اهو مڃيو وڃي ٿو ته گوام جا اصل رهاڪو تائيوان جي مقامي ماڻهن جا اولاد آهن، جيڪي 4000 قبل مسيح جي شروعات ۾ تائيوان جي اوچن جبلن مان لڏي آيا هئا ۽ انهن جا لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا ملائيشيا، انڊونيشيا ۽ فلپائن سان ملندڙ جلندڙ هئا. <ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> پئسفڪ (بحرالڪاهل) جي ٻيٽن ۾ گوام جي نوآبادياتي تاريخ سڀ کان ڊگهي آهي ۽ چاموروز کي پئسفڪ خطي جي قديم ترين مخلوط نسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 1668 ۾ اسپيني رسمي طور تي ٻيٽن کي اسپيني ايسٽ انڊيز ۾ شامل ڪيو ۽ اولهه طرف ويندڙ منيلا گيلين لاءِ آرام جي جاءِ جي طور تي گوام تي هڪ ڪالوني قائم ڪئي. اسپين طرفان اهو علائقو ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي بعد ڏنو ويو، جڏهن 1898 ۾ آمريڪا اسپيني-آمريڪي جنگ کان پوءِ ٻيٽن تي قبضو ڪيو. چيمورو ڪلچر يورپي رابطي کان گهڻو ترقي ڪئي آهي ۽ اسپيني ۽ آمريڪي نوآبادياتي کان گهڻو متاثر ٿيو آهي. جيتوڻيڪ اصل ڪلچر هاڻي موجود ناهي، پر هاڻي ان کي جديد متبادلن ۽ ٻين سڀني پئسفڪ ٻيٽن سان اندازن ۾ هڪجهڙائي سان بحال ڪيو پيو وڃي. هڪ منفرد نه، پر سڀني کي گڏ ڪري انداز ۾ هڪ انفراديت ٺاهي، اڄ جي جديد تشريح جي مطابق ته انهن جي ڪلچر ڇا ٿي سگهي ٿي. اهو پڻ ذڪر ڪرڻ گهرجي ته گوام تي چيمورو پنهنجي ثقافت ۽ ٻولي کي اتر ماريانا ٻيٽ جي چيمورو کان مختلف انداز ۾ ڏسن ٿا. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===Kiribati=== {{main|History of Kiribati}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===New Caledonia=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===New Zealand=== {{main|History of New Zealand}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===Niue=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===Papua New Guinea=== {{main|History of Papua New Guinea}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===Samoa=== {{main|History of Samoa|Archaeology in Samoa}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===Solomon Islands=== {{main|History of Solomon Islands}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===Tahiti=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===Tokelau=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===ٽونگا=== {{main|ٽونگا جي تاريخ}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===ٽووالو=== {{main|ٽووالو جي تاريخ}} {{see also|ٽووالو جي تاريخ جو خاڪو}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===وانآتو=== {{main|وانآتو جي تاريخ}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:اوشينيا تاريخ کان اڳ ۾]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] ln3yqd1y845n2difh1xh9x68ov1wlcu 400768 400767 2026-08-04T09:42:26Z Ibne maryam 17680 /* ٽوڪيلائو */ 400768 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|ڪڪ ٻيٽن جي تاريخ }} ڪڪ آئلينڊز (Cook Islands) جي ماوري (Māori) تاريخ جي شروعاتي دور ۾، اڄوڪي فرينچ پولينيشيا جا سردار ۽ سندن قبيلا، سامونڊي ماهرن (Navigators) سان گڏ، اڻڄاتل يا نئين دريافت ٿيل سرزمينن جي ڳولا ۾ پنهنجا جهاز کڻي نڪتا ۽ پهريون ڀيرو 800 عيسوي يا ان کان اڳ ڏاکڻين ٻيٽن جي ميڙ تائين پهتا. فرينچ پولينيشيا، خاص طور تي تاهيتي (Tahiti) مان قبيلن جي لڏپلاڻ جو سلسلو صدين تائين جاري رهيو، جنهن هڪ منفرد ماوري سماج کي جنم ڏنو. اهڙي طرح، اترين جزيرن تي به اوڀر طرفان ماڻهن اچي آبادڪاري ڪئي؛ ممڪن آهي ته ڪجهه اترين جزيرن جو بعد ۾ اولهه پولينيشيا سان رابطو رهيو هجي.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> مختلف زباني روايتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته گاديءَ جو هنڌ "راروتونگا" (Rarotonga) انهن ستن "واڪا" (waka) جهازن جي سفرن جو مرڪز هو، جن ذريعي ماڻهو نيوزيلينڊ ويا ۽ اتي آباد ٿي نيوزيلينڊ جي ماوري ماڻهن جا وڏا قبيلا بڻيا. ڪجهه وقت اڳ تائين، ٻنهي علائقن جي وچ ۾ مسلسل رابطو رهيو، جتي ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار جو سلسلو هلندو رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> ڪڪ آئلينڊز جي "ٽي ريو ماوري" (Te Reo Māori) ٻولي، نيوزيلينڊ جي مقامي ريو ماوري ٻوليءَ سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. 16هين صديءَ ۾ اسپيني جهازن انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو؛ انهن ٻيٽن سان رابطي جو پهريون لکت وارو رڪارڊ 1595ع ۾ مليو، جڏهن اسپيني ملاح "الوارو ڊي مينڊانيا ڊي نيرا" (Álvaro de Mendaña de Neira) "پوڪاپوڪا" (Pukapuka) کي ڏٺو ۽ ان جو نالو "سان برنارڊو" (Saint Bernard) رکيو. ڪجهه سالن بعد، "پيڊرو فرنانڊس ڊي ڪيويروس" (Pedro Fernandes de Queirós) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اسپيني مهم دوران يورپين جو پهريون ڀيرو انهن جزيرن تي لهڻ جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن هن 1606ع ۾ "راڪاهانگا" (Rakahanga) تي قدم رکيو ۽ ان جو نالو "جينٽئ هرموسا" (Gente Hermosa؛ يعني "سهڻا ماڻهو") رکيو.<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> هن ملڪ جو نالو برطانوي ڪئپٽن "جيمس ڪڪ" (James Cook) جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن 1774ع ۽ 1777ع جي وچ ۾ ڪجهه ٻيٽن جو سروي ڪيو ۽ اتي لٿو هو. === ايسٽر ٻيٽ === {{main|ايسٽر ٻيٽ جي تاريخ }} ايسٽر آئلينڊ دنيا جي انهن آباد علائقن مان هڪ آهي جيڪي نسبتاً دير سان آباد ٿيا، ۽ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿلڳ (يا ٻين کان ڪٽيل) آباد علائقو رهيو آهي. ان جي رهاڪن، ”راپا نئي“ (Rapa Nui)، قحط، وبائي بيمارين، گهرو ويڙهه، غلام بڻائڻ لاءِ ٿيندڙ حملن ۽ نوآبادياتي نظام جو مقابلو ڪيو آهي؛ ۽ انهن پنهنجي آباديءَ کي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا زبردست گهٽتائي يا تباهي جو شڪار ٿيندي ڏٺو آهي. ===فيجي=== {{main|فجي جي تاريخ }} فجي جي تاريخ قديم زماني سان لاڳاپيل آهي. فجي جي نسل جي وجود ۾ اچڻ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. تقريباً 1500 قبل مسيح (BC) ۾ آسٽرونيشيائي سامونڊي سياحن هتي آبادڪاري ڪئي. تقريباً 900 کان 600 قبل مسيح جي عرصي دوران ”موٽوريڪي“ (Moturiki) ٻيٽ تي آبادي قائم ٿي. 500 قبل مسيح تائين، ميلانيشيائي سامونڊي سياح فيجي پهتا ۽ اتي جي آسٽرونيشيائي رهاڪن سان شاديون ڪيون، جنهن جي نتيجي ۾ جديد فيجيائي قوم وجود ۾ آئي. 1643ع ۾، ايبل ٽاسمن (Abel Tasman) ”وانوا ليوو“ (Vanua Levu) ٻيٽ ۽ اترئين ”ٽاويوني“ (Taveuni) کي ڏٺو. مقامي زباني روايتن موجب، فيجيائي ماڻهو ٽانگانڪا (هاڻوڪي تنزانيا) جي هڪ خانه بدوش قبيلي جا اولاد پڻ هئا. === گوام ۽ اتر ماريانا ٻيٽ === {{main|گوام جي تاريخ }} گوام جي تاريخ مختلف مرحلن تي مشتمل آهي، جن ۾ اڄ ”قديم چاموروز“ (ancient Chamorros) طور سڃاتل ماڻهن جي شروعاتي آمد، ”ٻاهرين دنيا سان رابطي کان اڳ“ (pre-contact) واري سماج جي ترقي، اسپيني نوآبادياتي نظام، ۽ ٻيٽ تي موجوده آمريڪي حڪمراني شامل آهن. آثار قديمه جي ماهرن ”ڪاربان ڊيٽنگ“ (carbon-dating) جي مدد سان رابطي کان اڳ واري گوام (يعني چامورو) جي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهايو آهي: ”پري-ليٽي“ (Pre-Latte: 2000 قبل مسيح کان 1 عيسوي)، ”انتقالي پري-ليٽي“ (Transitional Pre-Latte: 1 عيسوي کان 1000 عيسوي)، ۽ ”ليٽي“ (Latte: 1000 عيسوي کان 1521 عيسوي). آثار قديمه جا ثبوت اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا ته 1521ع ۾، جڏهن فرڊيننڊ ميگلن (Ferdinand Magellan) جو مهم جوئي وارو قافلو اتي پهتو، تڏهن چامورو سماج هڪ ٻئي انتقالي مرحلي جي ويجهو هو، ڇاڪاڻ ته ”ليٽي“ پٿر (latte stones) وڏا ٿي رهيا هئا. اهو مڃيو وڃي ٿو ته گوام جا اصل رهاڪو تائيوان جي مقامي ماڻهن جا اولاد آهن، جيڪي 4000 قبل مسيح جي شروعات ۾ تائيوان جي اوچن جبلن مان لڏي آيا هئا ۽ انهن جا لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا ملائيشيا، انڊونيشيا ۽ فلپائن سان ملندڙ جلندڙ هئا. <ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> پئسفڪ (بحرالڪاهل) جي ٻيٽن ۾ گوام جي نوآبادياتي تاريخ سڀ کان ڊگهي آهي ۽ چاموروز کي پئسفڪ خطي جي قديم ترين مخلوط نسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 1668 ۾ اسپيني رسمي طور تي ٻيٽن کي اسپيني ايسٽ انڊيز ۾ شامل ڪيو ۽ اولهه طرف ويندڙ منيلا گيلين لاءِ آرام جي جاءِ جي طور تي گوام تي هڪ ڪالوني قائم ڪئي. اسپين طرفان اهو علائقو ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي بعد ڏنو ويو، جڏهن 1898 ۾ آمريڪا اسپيني-آمريڪي جنگ کان پوءِ ٻيٽن تي قبضو ڪيو. چيمورو ڪلچر يورپي رابطي کان گهڻو ترقي ڪئي آهي ۽ اسپيني ۽ آمريڪي نوآبادياتي کان گهڻو متاثر ٿيو آهي. جيتوڻيڪ اصل ڪلچر هاڻي موجود ناهي، پر هاڻي ان کي جديد متبادلن ۽ ٻين سڀني پئسفڪ ٻيٽن سان اندازن ۾ هڪجهڙائي سان بحال ڪيو پيو وڃي. هڪ منفرد نه، پر سڀني کي گڏ ڪري انداز ۾ هڪ انفراديت ٺاهي، اڄ جي جديد تشريح جي مطابق ته انهن جي ڪلچر ڇا ٿي سگهي ٿي. اهو پڻ ذڪر ڪرڻ گهرجي ته گوام تي چيمورو پنهنجي ثقافت ۽ ٻولي کي اتر ماريانا ٻيٽ جي چيمورو کان مختلف انداز ۾ ڏسن ٿا. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===Kiribati=== {{main|History of Kiribati}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===New Caledonia=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===New Zealand=== {{main|History of New Zealand}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===Niue=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===Papua New Guinea=== {{main|History of Papua New Guinea}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===Samoa=== {{main|History of Samoa|Archaeology in Samoa}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===Solomon Islands=== {{main|History of Solomon Islands}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===Tahiti=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===ٽوڪيلائو=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===ٽونگا=== {{main|ٽونگا جي تاريخ}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===ٽووالو=== {{main|ٽووالو جي تاريخ}} {{see also|ٽووالو جي تاريخ جو خاڪو}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===وانآتو=== {{main|وانآتو جي تاريخ}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:اوشينيا تاريخ کان اڳ ۾]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] isrxovqjrbzyzvmxvzci6vnegumf1so 400769 400768 2026-08-04T09:43:10Z Ibne maryam 17680 /* ٽاهيٽي */ 400769 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|ڪڪ ٻيٽن جي تاريخ }} ڪڪ آئلينڊز (Cook Islands) جي ماوري (Māori) تاريخ جي شروعاتي دور ۾، اڄوڪي فرينچ پولينيشيا جا سردار ۽ سندن قبيلا، سامونڊي ماهرن (Navigators) سان گڏ، اڻڄاتل يا نئين دريافت ٿيل سرزمينن جي ڳولا ۾ پنهنجا جهاز کڻي نڪتا ۽ پهريون ڀيرو 800 عيسوي يا ان کان اڳ ڏاکڻين ٻيٽن جي ميڙ تائين پهتا. فرينچ پولينيشيا، خاص طور تي تاهيتي (Tahiti) مان قبيلن جي لڏپلاڻ جو سلسلو صدين تائين جاري رهيو، جنهن هڪ منفرد ماوري سماج کي جنم ڏنو. اهڙي طرح، اترين جزيرن تي به اوڀر طرفان ماڻهن اچي آبادڪاري ڪئي؛ ممڪن آهي ته ڪجهه اترين جزيرن جو بعد ۾ اولهه پولينيشيا سان رابطو رهيو هجي.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> مختلف زباني روايتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته گاديءَ جو هنڌ "راروتونگا" (Rarotonga) انهن ستن "واڪا" (waka) جهازن جي سفرن جو مرڪز هو، جن ذريعي ماڻهو نيوزيلينڊ ويا ۽ اتي آباد ٿي نيوزيلينڊ جي ماوري ماڻهن جا وڏا قبيلا بڻيا. ڪجهه وقت اڳ تائين، ٻنهي علائقن جي وچ ۾ مسلسل رابطو رهيو، جتي ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار جو سلسلو هلندو رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> ڪڪ آئلينڊز جي "ٽي ريو ماوري" (Te Reo Māori) ٻولي، نيوزيلينڊ جي مقامي ريو ماوري ٻوليءَ سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. 16هين صديءَ ۾ اسپيني جهازن انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو؛ انهن ٻيٽن سان رابطي جو پهريون لکت وارو رڪارڊ 1595ع ۾ مليو، جڏهن اسپيني ملاح "الوارو ڊي مينڊانيا ڊي نيرا" (Álvaro de Mendaña de Neira) "پوڪاپوڪا" (Pukapuka) کي ڏٺو ۽ ان جو نالو "سان برنارڊو" (Saint Bernard) رکيو. ڪجهه سالن بعد، "پيڊرو فرنانڊس ڊي ڪيويروس" (Pedro Fernandes de Queirós) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اسپيني مهم دوران يورپين جو پهريون ڀيرو انهن جزيرن تي لهڻ جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن هن 1606ع ۾ "راڪاهانگا" (Rakahanga) تي قدم رکيو ۽ ان جو نالو "جينٽئ هرموسا" (Gente Hermosa؛ يعني "سهڻا ماڻهو") رکيو.<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> هن ملڪ جو نالو برطانوي ڪئپٽن "جيمس ڪڪ" (James Cook) جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن 1774ع ۽ 1777ع جي وچ ۾ ڪجهه ٻيٽن جو سروي ڪيو ۽ اتي لٿو هو. === ايسٽر ٻيٽ === {{main|ايسٽر ٻيٽ جي تاريخ }} ايسٽر آئلينڊ دنيا جي انهن آباد علائقن مان هڪ آهي جيڪي نسبتاً دير سان آباد ٿيا، ۽ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿلڳ (يا ٻين کان ڪٽيل) آباد علائقو رهيو آهي. ان جي رهاڪن، ”راپا نئي“ (Rapa Nui)، قحط، وبائي بيمارين، گهرو ويڙهه، غلام بڻائڻ لاءِ ٿيندڙ حملن ۽ نوآبادياتي نظام جو مقابلو ڪيو آهي؛ ۽ انهن پنهنجي آباديءَ کي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا زبردست گهٽتائي يا تباهي جو شڪار ٿيندي ڏٺو آهي. ===فيجي=== {{main|فجي جي تاريخ }} فجي جي تاريخ قديم زماني سان لاڳاپيل آهي. فجي جي نسل جي وجود ۾ اچڻ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. تقريباً 1500 قبل مسيح (BC) ۾ آسٽرونيشيائي سامونڊي سياحن هتي آبادڪاري ڪئي. تقريباً 900 کان 600 قبل مسيح جي عرصي دوران ”موٽوريڪي“ (Moturiki) ٻيٽ تي آبادي قائم ٿي. 500 قبل مسيح تائين، ميلانيشيائي سامونڊي سياح فيجي پهتا ۽ اتي جي آسٽرونيشيائي رهاڪن سان شاديون ڪيون، جنهن جي نتيجي ۾ جديد فيجيائي قوم وجود ۾ آئي. 1643ع ۾، ايبل ٽاسمن (Abel Tasman) ”وانوا ليوو“ (Vanua Levu) ٻيٽ ۽ اترئين ”ٽاويوني“ (Taveuni) کي ڏٺو. مقامي زباني روايتن موجب، فيجيائي ماڻهو ٽانگانڪا (هاڻوڪي تنزانيا) جي هڪ خانه بدوش قبيلي جا اولاد پڻ هئا. === گوام ۽ اتر ماريانا ٻيٽ === {{main|گوام جي تاريخ }} گوام جي تاريخ مختلف مرحلن تي مشتمل آهي، جن ۾ اڄ ”قديم چاموروز“ (ancient Chamorros) طور سڃاتل ماڻهن جي شروعاتي آمد، ”ٻاهرين دنيا سان رابطي کان اڳ“ (pre-contact) واري سماج جي ترقي، اسپيني نوآبادياتي نظام، ۽ ٻيٽ تي موجوده آمريڪي حڪمراني شامل آهن. آثار قديمه جي ماهرن ”ڪاربان ڊيٽنگ“ (carbon-dating) جي مدد سان رابطي کان اڳ واري گوام (يعني چامورو) جي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهايو آهي: ”پري-ليٽي“ (Pre-Latte: 2000 قبل مسيح کان 1 عيسوي)، ”انتقالي پري-ليٽي“ (Transitional Pre-Latte: 1 عيسوي کان 1000 عيسوي)، ۽ ”ليٽي“ (Latte: 1000 عيسوي کان 1521 عيسوي). آثار قديمه جا ثبوت اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا ته 1521ع ۾، جڏهن فرڊيننڊ ميگلن (Ferdinand Magellan) جو مهم جوئي وارو قافلو اتي پهتو، تڏهن چامورو سماج هڪ ٻئي انتقالي مرحلي جي ويجهو هو، ڇاڪاڻ ته ”ليٽي“ پٿر (latte stones) وڏا ٿي رهيا هئا. اهو مڃيو وڃي ٿو ته گوام جا اصل رهاڪو تائيوان جي مقامي ماڻهن جا اولاد آهن، جيڪي 4000 قبل مسيح جي شروعات ۾ تائيوان جي اوچن جبلن مان لڏي آيا هئا ۽ انهن جا لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا ملائيشيا، انڊونيشيا ۽ فلپائن سان ملندڙ جلندڙ هئا. <ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> پئسفڪ (بحرالڪاهل) جي ٻيٽن ۾ گوام جي نوآبادياتي تاريخ سڀ کان ڊگهي آهي ۽ چاموروز کي پئسفڪ خطي جي قديم ترين مخلوط نسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 1668 ۾ اسپيني رسمي طور تي ٻيٽن کي اسپيني ايسٽ انڊيز ۾ شامل ڪيو ۽ اولهه طرف ويندڙ منيلا گيلين لاءِ آرام جي جاءِ جي طور تي گوام تي هڪ ڪالوني قائم ڪئي. اسپين طرفان اهو علائقو ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي بعد ڏنو ويو، جڏهن 1898 ۾ آمريڪا اسپيني-آمريڪي جنگ کان پوءِ ٻيٽن تي قبضو ڪيو. چيمورو ڪلچر يورپي رابطي کان گهڻو ترقي ڪئي آهي ۽ اسپيني ۽ آمريڪي نوآبادياتي کان گهڻو متاثر ٿيو آهي. جيتوڻيڪ اصل ڪلچر هاڻي موجود ناهي، پر هاڻي ان کي جديد متبادلن ۽ ٻين سڀني پئسفڪ ٻيٽن سان اندازن ۾ هڪجهڙائي سان بحال ڪيو پيو وڃي. هڪ منفرد نه، پر سڀني کي گڏ ڪري انداز ۾ هڪ انفراديت ٺاهي، اڄ جي جديد تشريح جي مطابق ته انهن جي ڪلچر ڇا ٿي سگهي ٿي. اهو پڻ ذڪر ڪرڻ گهرجي ته گوام تي چيمورو پنهنجي ثقافت ۽ ٻولي کي اتر ماريانا ٻيٽ جي چيمورو کان مختلف انداز ۾ ڏسن ٿا. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===Kiribati=== {{main|History of Kiribati}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===New Caledonia=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===New Zealand=== {{main|History of New Zealand}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===Niue=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===Papua New Guinea=== {{main|History of Papua New Guinea}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===Samoa=== {{main|History of Samoa|Archaeology in Samoa}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===Solomon Islands=== {{main|History of Solomon Islands}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===ٽاهيٽي=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===ٽوڪيلائو=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===ٽونگا=== {{main|ٽونگا جي تاريخ}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===ٽووالو=== {{main|ٽووالو جي تاريخ}} {{see also|ٽووالو جي تاريخ جو خاڪو}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===وانآتو=== {{main|وانآتو جي تاريخ}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:اوشينيا تاريخ کان اڳ ۾]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] 9bcnvivpcjlkwvet9gmbnm9c8i6hrkg 400770 400769 2026-08-04T09:44:24Z Ibne maryam 17680 /* سولومن آئيلينڊز */ 400770 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|ڪڪ ٻيٽن جي تاريخ }} ڪڪ آئلينڊز (Cook Islands) جي ماوري (Māori) تاريخ جي شروعاتي دور ۾، اڄوڪي فرينچ پولينيشيا جا سردار ۽ سندن قبيلا، سامونڊي ماهرن (Navigators) سان گڏ، اڻڄاتل يا نئين دريافت ٿيل سرزمينن جي ڳولا ۾ پنهنجا جهاز کڻي نڪتا ۽ پهريون ڀيرو 800 عيسوي يا ان کان اڳ ڏاکڻين ٻيٽن جي ميڙ تائين پهتا. فرينچ پولينيشيا، خاص طور تي تاهيتي (Tahiti) مان قبيلن جي لڏپلاڻ جو سلسلو صدين تائين جاري رهيو، جنهن هڪ منفرد ماوري سماج کي جنم ڏنو. اهڙي طرح، اترين جزيرن تي به اوڀر طرفان ماڻهن اچي آبادڪاري ڪئي؛ ممڪن آهي ته ڪجهه اترين جزيرن جو بعد ۾ اولهه پولينيشيا سان رابطو رهيو هجي.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> مختلف زباني روايتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته گاديءَ جو هنڌ "راروتونگا" (Rarotonga) انهن ستن "واڪا" (waka) جهازن جي سفرن جو مرڪز هو، جن ذريعي ماڻهو نيوزيلينڊ ويا ۽ اتي آباد ٿي نيوزيلينڊ جي ماوري ماڻهن جا وڏا قبيلا بڻيا. ڪجهه وقت اڳ تائين، ٻنهي علائقن جي وچ ۾ مسلسل رابطو رهيو، جتي ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار جو سلسلو هلندو رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> ڪڪ آئلينڊز جي "ٽي ريو ماوري" (Te Reo Māori) ٻولي، نيوزيلينڊ جي مقامي ريو ماوري ٻوليءَ سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. 16هين صديءَ ۾ اسپيني جهازن انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو؛ انهن ٻيٽن سان رابطي جو پهريون لکت وارو رڪارڊ 1595ع ۾ مليو، جڏهن اسپيني ملاح "الوارو ڊي مينڊانيا ڊي نيرا" (Álvaro de Mendaña de Neira) "پوڪاپوڪا" (Pukapuka) کي ڏٺو ۽ ان جو نالو "سان برنارڊو" (Saint Bernard) رکيو. ڪجهه سالن بعد، "پيڊرو فرنانڊس ڊي ڪيويروس" (Pedro Fernandes de Queirós) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اسپيني مهم دوران يورپين جو پهريون ڀيرو انهن جزيرن تي لهڻ جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن هن 1606ع ۾ "راڪاهانگا" (Rakahanga) تي قدم رکيو ۽ ان جو نالو "جينٽئ هرموسا" (Gente Hermosa؛ يعني "سهڻا ماڻهو") رکيو.<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> هن ملڪ جو نالو برطانوي ڪئپٽن "جيمس ڪڪ" (James Cook) جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن 1774ع ۽ 1777ع جي وچ ۾ ڪجهه ٻيٽن جو سروي ڪيو ۽ اتي لٿو هو. === ايسٽر ٻيٽ === {{main|ايسٽر ٻيٽ جي تاريخ }} ايسٽر آئلينڊ دنيا جي انهن آباد علائقن مان هڪ آهي جيڪي نسبتاً دير سان آباد ٿيا، ۽ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿلڳ (يا ٻين کان ڪٽيل) آباد علائقو رهيو آهي. ان جي رهاڪن، ”راپا نئي“ (Rapa Nui)، قحط، وبائي بيمارين، گهرو ويڙهه، غلام بڻائڻ لاءِ ٿيندڙ حملن ۽ نوآبادياتي نظام جو مقابلو ڪيو آهي؛ ۽ انهن پنهنجي آباديءَ کي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا زبردست گهٽتائي يا تباهي جو شڪار ٿيندي ڏٺو آهي. ===فيجي=== {{main|فجي جي تاريخ }} فجي جي تاريخ قديم زماني سان لاڳاپيل آهي. فجي جي نسل جي وجود ۾ اچڻ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. تقريباً 1500 قبل مسيح (BC) ۾ آسٽرونيشيائي سامونڊي سياحن هتي آبادڪاري ڪئي. تقريباً 900 کان 600 قبل مسيح جي عرصي دوران ”موٽوريڪي“ (Moturiki) ٻيٽ تي آبادي قائم ٿي. 500 قبل مسيح تائين، ميلانيشيائي سامونڊي سياح فيجي پهتا ۽ اتي جي آسٽرونيشيائي رهاڪن سان شاديون ڪيون، جنهن جي نتيجي ۾ جديد فيجيائي قوم وجود ۾ آئي. 1643ع ۾، ايبل ٽاسمن (Abel Tasman) ”وانوا ليوو“ (Vanua Levu) ٻيٽ ۽ اترئين ”ٽاويوني“ (Taveuni) کي ڏٺو. مقامي زباني روايتن موجب، فيجيائي ماڻهو ٽانگانڪا (هاڻوڪي تنزانيا) جي هڪ خانه بدوش قبيلي جا اولاد پڻ هئا. === گوام ۽ اتر ماريانا ٻيٽ === {{main|گوام جي تاريخ }} گوام جي تاريخ مختلف مرحلن تي مشتمل آهي، جن ۾ اڄ ”قديم چاموروز“ (ancient Chamorros) طور سڃاتل ماڻهن جي شروعاتي آمد، ”ٻاهرين دنيا سان رابطي کان اڳ“ (pre-contact) واري سماج جي ترقي، اسپيني نوآبادياتي نظام، ۽ ٻيٽ تي موجوده آمريڪي حڪمراني شامل آهن. آثار قديمه جي ماهرن ”ڪاربان ڊيٽنگ“ (carbon-dating) جي مدد سان رابطي کان اڳ واري گوام (يعني چامورو) جي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهايو آهي: ”پري-ليٽي“ (Pre-Latte: 2000 قبل مسيح کان 1 عيسوي)، ”انتقالي پري-ليٽي“ (Transitional Pre-Latte: 1 عيسوي کان 1000 عيسوي)، ۽ ”ليٽي“ (Latte: 1000 عيسوي کان 1521 عيسوي). آثار قديمه جا ثبوت اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا ته 1521ع ۾، جڏهن فرڊيننڊ ميگلن (Ferdinand Magellan) جو مهم جوئي وارو قافلو اتي پهتو، تڏهن چامورو سماج هڪ ٻئي انتقالي مرحلي جي ويجهو هو، ڇاڪاڻ ته ”ليٽي“ پٿر (latte stones) وڏا ٿي رهيا هئا. اهو مڃيو وڃي ٿو ته گوام جا اصل رهاڪو تائيوان جي مقامي ماڻهن جا اولاد آهن، جيڪي 4000 قبل مسيح جي شروعات ۾ تائيوان جي اوچن جبلن مان لڏي آيا هئا ۽ انهن جا لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا ملائيشيا، انڊونيشيا ۽ فلپائن سان ملندڙ جلندڙ هئا. <ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> پئسفڪ (بحرالڪاهل) جي ٻيٽن ۾ گوام جي نوآبادياتي تاريخ سڀ کان ڊگهي آهي ۽ چاموروز کي پئسفڪ خطي جي قديم ترين مخلوط نسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 1668 ۾ اسپيني رسمي طور تي ٻيٽن کي اسپيني ايسٽ انڊيز ۾ شامل ڪيو ۽ اولهه طرف ويندڙ منيلا گيلين لاءِ آرام جي جاءِ جي طور تي گوام تي هڪ ڪالوني قائم ڪئي. اسپين طرفان اهو علائقو ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي بعد ڏنو ويو، جڏهن 1898 ۾ آمريڪا اسپيني-آمريڪي جنگ کان پوءِ ٻيٽن تي قبضو ڪيو. چيمورو ڪلچر يورپي رابطي کان گهڻو ترقي ڪئي آهي ۽ اسپيني ۽ آمريڪي نوآبادياتي کان گهڻو متاثر ٿيو آهي. جيتوڻيڪ اصل ڪلچر هاڻي موجود ناهي، پر هاڻي ان کي جديد متبادلن ۽ ٻين سڀني پئسفڪ ٻيٽن سان اندازن ۾ هڪجهڙائي سان بحال ڪيو پيو وڃي. هڪ منفرد نه، پر سڀني کي گڏ ڪري انداز ۾ هڪ انفراديت ٺاهي، اڄ جي جديد تشريح جي مطابق ته انهن جي ڪلچر ڇا ٿي سگهي ٿي. اهو پڻ ذڪر ڪرڻ گهرجي ته گوام تي چيمورو پنهنجي ثقافت ۽ ٻولي کي اتر ماريانا ٻيٽ جي چيمورو کان مختلف انداز ۾ ڏسن ٿا. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===Kiribati=== {{main|History of Kiribati}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===New Caledonia=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===New Zealand=== {{main|History of New Zealand}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===Niue=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===Papua New Guinea=== {{main|History of Papua New Guinea}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===Samoa=== {{main|History of Samoa|Archaeology in Samoa}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===سولومن آئيلينڊز=== {{main|سولومن آئيلينڊز جي تاريخ}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===ٽاهيٽي=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===ٽوڪيلائو=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===ٽونگا=== {{main|ٽونگا جي تاريخ}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===ٽووالو=== {{main|ٽووالو جي تاريخ}} {{see also|ٽووالو جي تاريخ جو خاڪو}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===وانآتو=== {{main|وانآتو جي تاريخ}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:اوشينيا تاريخ کان اڳ ۾]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] tdmkj8qc4ixnq2ea6vmodmp6gqx4eby 400771 400770 2026-08-04T09:45:53Z Ibne maryam 17680 /* ساموآ */ 400771 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|ڪڪ ٻيٽن جي تاريخ }} ڪڪ آئلينڊز (Cook Islands) جي ماوري (Māori) تاريخ جي شروعاتي دور ۾، اڄوڪي فرينچ پولينيشيا جا سردار ۽ سندن قبيلا، سامونڊي ماهرن (Navigators) سان گڏ، اڻڄاتل يا نئين دريافت ٿيل سرزمينن جي ڳولا ۾ پنهنجا جهاز کڻي نڪتا ۽ پهريون ڀيرو 800 عيسوي يا ان کان اڳ ڏاکڻين ٻيٽن جي ميڙ تائين پهتا. فرينچ پولينيشيا، خاص طور تي تاهيتي (Tahiti) مان قبيلن جي لڏپلاڻ جو سلسلو صدين تائين جاري رهيو، جنهن هڪ منفرد ماوري سماج کي جنم ڏنو. اهڙي طرح، اترين جزيرن تي به اوڀر طرفان ماڻهن اچي آبادڪاري ڪئي؛ ممڪن آهي ته ڪجهه اترين جزيرن جو بعد ۾ اولهه پولينيشيا سان رابطو رهيو هجي.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> مختلف زباني روايتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته گاديءَ جو هنڌ "راروتونگا" (Rarotonga) انهن ستن "واڪا" (waka) جهازن جي سفرن جو مرڪز هو، جن ذريعي ماڻهو نيوزيلينڊ ويا ۽ اتي آباد ٿي نيوزيلينڊ جي ماوري ماڻهن جا وڏا قبيلا بڻيا. ڪجهه وقت اڳ تائين، ٻنهي علائقن جي وچ ۾ مسلسل رابطو رهيو، جتي ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار جو سلسلو هلندو رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> ڪڪ آئلينڊز جي "ٽي ريو ماوري" (Te Reo Māori) ٻولي، نيوزيلينڊ جي مقامي ريو ماوري ٻوليءَ سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. 16هين صديءَ ۾ اسپيني جهازن انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو؛ انهن ٻيٽن سان رابطي جو پهريون لکت وارو رڪارڊ 1595ع ۾ مليو، جڏهن اسپيني ملاح "الوارو ڊي مينڊانيا ڊي نيرا" (Álvaro de Mendaña de Neira) "پوڪاپوڪا" (Pukapuka) کي ڏٺو ۽ ان جو نالو "سان برنارڊو" (Saint Bernard) رکيو. ڪجهه سالن بعد، "پيڊرو فرنانڊس ڊي ڪيويروس" (Pedro Fernandes de Queirós) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اسپيني مهم دوران يورپين جو پهريون ڀيرو انهن جزيرن تي لهڻ جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن هن 1606ع ۾ "راڪاهانگا" (Rakahanga) تي قدم رکيو ۽ ان جو نالو "جينٽئ هرموسا" (Gente Hermosa؛ يعني "سهڻا ماڻهو") رکيو.<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> هن ملڪ جو نالو برطانوي ڪئپٽن "جيمس ڪڪ" (James Cook) جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن 1774ع ۽ 1777ع جي وچ ۾ ڪجهه ٻيٽن جو سروي ڪيو ۽ اتي لٿو هو. === ايسٽر ٻيٽ === {{main|ايسٽر ٻيٽ جي تاريخ }} ايسٽر آئلينڊ دنيا جي انهن آباد علائقن مان هڪ آهي جيڪي نسبتاً دير سان آباد ٿيا، ۽ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿلڳ (يا ٻين کان ڪٽيل) آباد علائقو رهيو آهي. ان جي رهاڪن، ”راپا نئي“ (Rapa Nui)، قحط، وبائي بيمارين، گهرو ويڙهه، غلام بڻائڻ لاءِ ٿيندڙ حملن ۽ نوآبادياتي نظام جو مقابلو ڪيو آهي؛ ۽ انهن پنهنجي آباديءَ کي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا زبردست گهٽتائي يا تباهي جو شڪار ٿيندي ڏٺو آهي. ===فيجي=== {{main|فجي جي تاريخ }} فجي جي تاريخ قديم زماني سان لاڳاپيل آهي. فجي جي نسل جي وجود ۾ اچڻ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. تقريباً 1500 قبل مسيح (BC) ۾ آسٽرونيشيائي سامونڊي سياحن هتي آبادڪاري ڪئي. تقريباً 900 کان 600 قبل مسيح جي عرصي دوران ”موٽوريڪي“ (Moturiki) ٻيٽ تي آبادي قائم ٿي. 500 قبل مسيح تائين، ميلانيشيائي سامونڊي سياح فيجي پهتا ۽ اتي جي آسٽرونيشيائي رهاڪن سان شاديون ڪيون، جنهن جي نتيجي ۾ جديد فيجيائي قوم وجود ۾ آئي. 1643ع ۾، ايبل ٽاسمن (Abel Tasman) ”وانوا ليوو“ (Vanua Levu) ٻيٽ ۽ اترئين ”ٽاويوني“ (Taveuni) کي ڏٺو. مقامي زباني روايتن موجب، فيجيائي ماڻهو ٽانگانڪا (هاڻوڪي تنزانيا) جي هڪ خانه بدوش قبيلي جا اولاد پڻ هئا. === گوام ۽ اتر ماريانا ٻيٽ === {{main|گوام جي تاريخ }} گوام جي تاريخ مختلف مرحلن تي مشتمل آهي، جن ۾ اڄ ”قديم چاموروز“ (ancient Chamorros) طور سڃاتل ماڻهن جي شروعاتي آمد، ”ٻاهرين دنيا سان رابطي کان اڳ“ (pre-contact) واري سماج جي ترقي، اسپيني نوآبادياتي نظام، ۽ ٻيٽ تي موجوده آمريڪي حڪمراني شامل آهن. آثار قديمه جي ماهرن ”ڪاربان ڊيٽنگ“ (carbon-dating) جي مدد سان رابطي کان اڳ واري گوام (يعني چامورو) جي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهايو آهي: ”پري-ليٽي“ (Pre-Latte: 2000 قبل مسيح کان 1 عيسوي)، ”انتقالي پري-ليٽي“ (Transitional Pre-Latte: 1 عيسوي کان 1000 عيسوي)، ۽ ”ليٽي“ (Latte: 1000 عيسوي کان 1521 عيسوي). آثار قديمه جا ثبوت اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا ته 1521ع ۾، جڏهن فرڊيننڊ ميگلن (Ferdinand Magellan) جو مهم جوئي وارو قافلو اتي پهتو، تڏهن چامورو سماج هڪ ٻئي انتقالي مرحلي جي ويجهو هو، ڇاڪاڻ ته ”ليٽي“ پٿر (latte stones) وڏا ٿي رهيا هئا. اهو مڃيو وڃي ٿو ته گوام جا اصل رهاڪو تائيوان جي مقامي ماڻهن جا اولاد آهن، جيڪي 4000 قبل مسيح جي شروعات ۾ تائيوان جي اوچن جبلن مان لڏي آيا هئا ۽ انهن جا لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا ملائيشيا، انڊونيشيا ۽ فلپائن سان ملندڙ جلندڙ هئا. <ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> پئسفڪ (بحرالڪاهل) جي ٻيٽن ۾ گوام جي نوآبادياتي تاريخ سڀ کان ڊگهي آهي ۽ چاموروز کي پئسفڪ خطي جي قديم ترين مخلوط نسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 1668 ۾ اسپيني رسمي طور تي ٻيٽن کي اسپيني ايسٽ انڊيز ۾ شامل ڪيو ۽ اولهه طرف ويندڙ منيلا گيلين لاءِ آرام جي جاءِ جي طور تي گوام تي هڪ ڪالوني قائم ڪئي. اسپين طرفان اهو علائقو ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي بعد ڏنو ويو، جڏهن 1898 ۾ آمريڪا اسپيني-آمريڪي جنگ کان پوءِ ٻيٽن تي قبضو ڪيو. چيمورو ڪلچر يورپي رابطي کان گهڻو ترقي ڪئي آهي ۽ اسپيني ۽ آمريڪي نوآبادياتي کان گهڻو متاثر ٿيو آهي. جيتوڻيڪ اصل ڪلچر هاڻي موجود ناهي، پر هاڻي ان کي جديد متبادلن ۽ ٻين سڀني پئسفڪ ٻيٽن سان اندازن ۾ هڪجهڙائي سان بحال ڪيو پيو وڃي. هڪ منفرد نه، پر سڀني کي گڏ ڪري انداز ۾ هڪ انفراديت ٺاهي، اڄ جي جديد تشريح جي مطابق ته انهن جي ڪلچر ڇا ٿي سگهي ٿي. اهو پڻ ذڪر ڪرڻ گهرجي ته گوام تي چيمورو پنهنجي ثقافت ۽ ٻولي کي اتر ماريانا ٻيٽ جي چيمورو کان مختلف انداز ۾ ڏسن ٿا. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===Kiribati=== {{main|History of Kiribati}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===New Caledonia=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===New Zealand=== {{main|History of New Zealand}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===Niue=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===Papua New Guinea=== {{main|History of Papua New Guinea}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===ساموآ=== {{main|ساموآ جي تاريخ}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===سولومن آئيلينڊز=== {{main|سولومن آئيلينڊز جي تاريخ}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===ٽاهيٽي=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===ٽوڪيلائو=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===ٽونگا=== {{main|ٽونگا جي تاريخ}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===ٽووالو=== {{main|ٽووالو جي تاريخ}} {{see also|ٽووالو جي تاريخ جو خاڪو}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===وانآتو=== {{main|وانآتو جي تاريخ}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:اوشينيا تاريخ کان اڳ ۾]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] qs4pixxbtk6oa9rj46njmvsalxijavc 400772 400771 2026-08-04T09:47:23Z Ibne maryam 17680 /* پاپوآ نيو گني */ 400772 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|ڪڪ ٻيٽن جي تاريخ }} ڪڪ آئلينڊز (Cook Islands) جي ماوري (Māori) تاريخ جي شروعاتي دور ۾، اڄوڪي فرينچ پولينيشيا جا سردار ۽ سندن قبيلا، سامونڊي ماهرن (Navigators) سان گڏ، اڻڄاتل يا نئين دريافت ٿيل سرزمينن جي ڳولا ۾ پنهنجا جهاز کڻي نڪتا ۽ پهريون ڀيرو 800 عيسوي يا ان کان اڳ ڏاکڻين ٻيٽن جي ميڙ تائين پهتا. فرينچ پولينيشيا، خاص طور تي تاهيتي (Tahiti) مان قبيلن جي لڏپلاڻ جو سلسلو صدين تائين جاري رهيو، جنهن هڪ منفرد ماوري سماج کي جنم ڏنو. اهڙي طرح، اترين جزيرن تي به اوڀر طرفان ماڻهن اچي آبادڪاري ڪئي؛ ممڪن آهي ته ڪجهه اترين جزيرن جو بعد ۾ اولهه پولينيشيا سان رابطو رهيو هجي.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> مختلف زباني روايتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته گاديءَ جو هنڌ "راروتونگا" (Rarotonga) انهن ستن "واڪا" (waka) جهازن جي سفرن جو مرڪز هو، جن ذريعي ماڻهو نيوزيلينڊ ويا ۽ اتي آباد ٿي نيوزيلينڊ جي ماوري ماڻهن جا وڏا قبيلا بڻيا. ڪجهه وقت اڳ تائين، ٻنهي علائقن جي وچ ۾ مسلسل رابطو رهيو، جتي ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار جو سلسلو هلندو رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> ڪڪ آئلينڊز جي "ٽي ريو ماوري" (Te Reo Māori) ٻولي، نيوزيلينڊ جي مقامي ريو ماوري ٻوليءَ سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. 16هين صديءَ ۾ اسپيني جهازن انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو؛ انهن ٻيٽن سان رابطي جو پهريون لکت وارو رڪارڊ 1595ع ۾ مليو، جڏهن اسپيني ملاح "الوارو ڊي مينڊانيا ڊي نيرا" (Álvaro de Mendaña de Neira) "پوڪاپوڪا" (Pukapuka) کي ڏٺو ۽ ان جو نالو "سان برنارڊو" (Saint Bernard) رکيو. ڪجهه سالن بعد، "پيڊرو فرنانڊس ڊي ڪيويروس" (Pedro Fernandes de Queirós) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اسپيني مهم دوران يورپين جو پهريون ڀيرو انهن جزيرن تي لهڻ جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن هن 1606ع ۾ "راڪاهانگا" (Rakahanga) تي قدم رکيو ۽ ان جو نالو "جينٽئ هرموسا" (Gente Hermosa؛ يعني "سهڻا ماڻهو") رکيو.<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> هن ملڪ جو نالو برطانوي ڪئپٽن "جيمس ڪڪ" (James Cook) جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن 1774ع ۽ 1777ع جي وچ ۾ ڪجهه ٻيٽن جو سروي ڪيو ۽ اتي لٿو هو. === ايسٽر ٻيٽ === {{main|ايسٽر ٻيٽ جي تاريخ }} ايسٽر آئلينڊ دنيا جي انهن آباد علائقن مان هڪ آهي جيڪي نسبتاً دير سان آباد ٿيا، ۽ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿلڳ (يا ٻين کان ڪٽيل) آباد علائقو رهيو آهي. ان جي رهاڪن، ”راپا نئي“ (Rapa Nui)، قحط، وبائي بيمارين، گهرو ويڙهه، غلام بڻائڻ لاءِ ٿيندڙ حملن ۽ نوآبادياتي نظام جو مقابلو ڪيو آهي؛ ۽ انهن پنهنجي آباديءَ کي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا زبردست گهٽتائي يا تباهي جو شڪار ٿيندي ڏٺو آهي. ===فيجي=== {{main|فجي جي تاريخ }} فجي جي تاريخ قديم زماني سان لاڳاپيل آهي. فجي جي نسل جي وجود ۾ اچڻ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. تقريباً 1500 قبل مسيح (BC) ۾ آسٽرونيشيائي سامونڊي سياحن هتي آبادڪاري ڪئي. تقريباً 900 کان 600 قبل مسيح جي عرصي دوران ”موٽوريڪي“ (Moturiki) ٻيٽ تي آبادي قائم ٿي. 500 قبل مسيح تائين، ميلانيشيائي سامونڊي سياح فيجي پهتا ۽ اتي جي آسٽرونيشيائي رهاڪن سان شاديون ڪيون، جنهن جي نتيجي ۾ جديد فيجيائي قوم وجود ۾ آئي. 1643ع ۾، ايبل ٽاسمن (Abel Tasman) ”وانوا ليوو“ (Vanua Levu) ٻيٽ ۽ اترئين ”ٽاويوني“ (Taveuni) کي ڏٺو. مقامي زباني روايتن موجب، فيجيائي ماڻهو ٽانگانڪا (هاڻوڪي تنزانيا) جي هڪ خانه بدوش قبيلي جا اولاد پڻ هئا. === گوام ۽ اتر ماريانا ٻيٽ === {{main|گوام جي تاريخ }} گوام جي تاريخ مختلف مرحلن تي مشتمل آهي، جن ۾ اڄ ”قديم چاموروز“ (ancient Chamorros) طور سڃاتل ماڻهن جي شروعاتي آمد، ”ٻاهرين دنيا سان رابطي کان اڳ“ (pre-contact) واري سماج جي ترقي، اسپيني نوآبادياتي نظام، ۽ ٻيٽ تي موجوده آمريڪي حڪمراني شامل آهن. آثار قديمه جي ماهرن ”ڪاربان ڊيٽنگ“ (carbon-dating) جي مدد سان رابطي کان اڳ واري گوام (يعني چامورو) جي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهايو آهي: ”پري-ليٽي“ (Pre-Latte: 2000 قبل مسيح کان 1 عيسوي)، ”انتقالي پري-ليٽي“ (Transitional Pre-Latte: 1 عيسوي کان 1000 عيسوي)، ۽ ”ليٽي“ (Latte: 1000 عيسوي کان 1521 عيسوي). آثار قديمه جا ثبوت اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا ته 1521ع ۾، جڏهن فرڊيننڊ ميگلن (Ferdinand Magellan) جو مهم جوئي وارو قافلو اتي پهتو، تڏهن چامورو سماج هڪ ٻئي انتقالي مرحلي جي ويجهو هو، ڇاڪاڻ ته ”ليٽي“ پٿر (latte stones) وڏا ٿي رهيا هئا. اهو مڃيو وڃي ٿو ته گوام جا اصل رهاڪو تائيوان جي مقامي ماڻهن جا اولاد آهن، جيڪي 4000 قبل مسيح جي شروعات ۾ تائيوان جي اوچن جبلن مان لڏي آيا هئا ۽ انهن جا لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا ملائيشيا، انڊونيشيا ۽ فلپائن سان ملندڙ جلندڙ هئا. <ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> پئسفڪ (بحرالڪاهل) جي ٻيٽن ۾ گوام جي نوآبادياتي تاريخ سڀ کان ڊگهي آهي ۽ چاموروز کي پئسفڪ خطي جي قديم ترين مخلوط نسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 1668 ۾ اسپيني رسمي طور تي ٻيٽن کي اسپيني ايسٽ انڊيز ۾ شامل ڪيو ۽ اولهه طرف ويندڙ منيلا گيلين لاءِ آرام جي جاءِ جي طور تي گوام تي هڪ ڪالوني قائم ڪئي. اسپين طرفان اهو علائقو ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي بعد ڏنو ويو، جڏهن 1898 ۾ آمريڪا اسپيني-آمريڪي جنگ کان پوءِ ٻيٽن تي قبضو ڪيو. چيمورو ڪلچر يورپي رابطي کان گهڻو ترقي ڪئي آهي ۽ اسپيني ۽ آمريڪي نوآبادياتي کان گهڻو متاثر ٿيو آهي. جيتوڻيڪ اصل ڪلچر هاڻي موجود ناهي، پر هاڻي ان کي جديد متبادلن ۽ ٻين سڀني پئسفڪ ٻيٽن سان اندازن ۾ هڪجهڙائي سان بحال ڪيو پيو وڃي. هڪ منفرد نه، پر سڀني کي گڏ ڪري انداز ۾ هڪ انفراديت ٺاهي، اڄ جي جديد تشريح جي مطابق ته انهن جي ڪلچر ڇا ٿي سگهي ٿي. اهو پڻ ذڪر ڪرڻ گهرجي ته گوام تي چيمورو پنهنجي ثقافت ۽ ٻولي کي اتر ماريانا ٻيٽ جي چيمورو کان مختلف انداز ۾ ڏسن ٿا. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===Kiribati=== {{main|History of Kiribati}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===New Caledonia=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===New Zealand=== {{main|History of New Zealand}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===Niue=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===پاپوآ نيو گني=== {{main|پاپوآ نيو گني جي تاريخ}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===ساموآ=== {{main|ساموآ جي تاريخ}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===سولومن آئيلينڊز=== {{main|سولومن آئيلينڊز جي تاريخ}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===ٽاهيٽي=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===ٽوڪيلائو=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===ٽونگا=== {{main|ٽونگا جي تاريخ}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===ٽووالو=== {{main|ٽووالو جي تاريخ}} {{see also|ٽووالو جي تاريخ جو خاڪو}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===وانآتو=== {{main|وانآتو جي تاريخ}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:اوشينيا تاريخ کان اڳ ۾]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] gcipslknq7q61ebxybbrsbor80wpfg9 400773 400772 2026-08-04T09:48:30Z Ibne maryam 17680 /* نيئو (Niue) */ 400773 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|ڪڪ ٻيٽن جي تاريخ }} ڪڪ آئلينڊز (Cook Islands) جي ماوري (Māori) تاريخ جي شروعاتي دور ۾، اڄوڪي فرينچ پولينيشيا جا سردار ۽ سندن قبيلا، سامونڊي ماهرن (Navigators) سان گڏ، اڻڄاتل يا نئين دريافت ٿيل سرزمينن جي ڳولا ۾ پنهنجا جهاز کڻي نڪتا ۽ پهريون ڀيرو 800 عيسوي يا ان کان اڳ ڏاکڻين ٻيٽن جي ميڙ تائين پهتا. فرينچ پولينيشيا، خاص طور تي تاهيتي (Tahiti) مان قبيلن جي لڏپلاڻ جو سلسلو صدين تائين جاري رهيو، جنهن هڪ منفرد ماوري سماج کي جنم ڏنو. اهڙي طرح، اترين جزيرن تي به اوڀر طرفان ماڻهن اچي آبادڪاري ڪئي؛ ممڪن آهي ته ڪجهه اترين جزيرن جو بعد ۾ اولهه پولينيشيا سان رابطو رهيو هجي.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> مختلف زباني روايتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته گاديءَ جو هنڌ "راروتونگا" (Rarotonga) انهن ستن "واڪا" (waka) جهازن جي سفرن جو مرڪز هو، جن ذريعي ماڻهو نيوزيلينڊ ويا ۽ اتي آباد ٿي نيوزيلينڊ جي ماوري ماڻهن جا وڏا قبيلا بڻيا. ڪجهه وقت اڳ تائين، ٻنهي علائقن جي وچ ۾ مسلسل رابطو رهيو، جتي ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار جو سلسلو هلندو رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> ڪڪ آئلينڊز جي "ٽي ريو ماوري" (Te Reo Māori) ٻولي، نيوزيلينڊ جي مقامي ريو ماوري ٻوليءَ سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. 16هين صديءَ ۾ اسپيني جهازن انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو؛ انهن ٻيٽن سان رابطي جو پهريون لکت وارو رڪارڊ 1595ع ۾ مليو، جڏهن اسپيني ملاح "الوارو ڊي مينڊانيا ڊي نيرا" (Álvaro de Mendaña de Neira) "پوڪاپوڪا" (Pukapuka) کي ڏٺو ۽ ان جو نالو "سان برنارڊو" (Saint Bernard) رکيو. ڪجهه سالن بعد، "پيڊرو فرنانڊس ڊي ڪيويروس" (Pedro Fernandes de Queirós) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اسپيني مهم دوران يورپين جو پهريون ڀيرو انهن جزيرن تي لهڻ جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن هن 1606ع ۾ "راڪاهانگا" (Rakahanga) تي قدم رکيو ۽ ان جو نالو "جينٽئ هرموسا" (Gente Hermosa؛ يعني "سهڻا ماڻهو") رکيو.<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> هن ملڪ جو نالو برطانوي ڪئپٽن "جيمس ڪڪ" (James Cook) جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن 1774ع ۽ 1777ع جي وچ ۾ ڪجهه ٻيٽن جو سروي ڪيو ۽ اتي لٿو هو. === ايسٽر ٻيٽ === {{main|ايسٽر ٻيٽ جي تاريخ }} ايسٽر آئلينڊ دنيا جي انهن آباد علائقن مان هڪ آهي جيڪي نسبتاً دير سان آباد ٿيا، ۽ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿلڳ (يا ٻين کان ڪٽيل) آباد علائقو رهيو آهي. ان جي رهاڪن، ”راپا نئي“ (Rapa Nui)، قحط، وبائي بيمارين، گهرو ويڙهه، غلام بڻائڻ لاءِ ٿيندڙ حملن ۽ نوآبادياتي نظام جو مقابلو ڪيو آهي؛ ۽ انهن پنهنجي آباديءَ کي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا زبردست گهٽتائي يا تباهي جو شڪار ٿيندي ڏٺو آهي. ===فيجي=== {{main|فجي جي تاريخ }} فجي جي تاريخ قديم زماني سان لاڳاپيل آهي. فجي جي نسل جي وجود ۾ اچڻ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. تقريباً 1500 قبل مسيح (BC) ۾ آسٽرونيشيائي سامونڊي سياحن هتي آبادڪاري ڪئي. تقريباً 900 کان 600 قبل مسيح جي عرصي دوران ”موٽوريڪي“ (Moturiki) ٻيٽ تي آبادي قائم ٿي. 500 قبل مسيح تائين، ميلانيشيائي سامونڊي سياح فيجي پهتا ۽ اتي جي آسٽرونيشيائي رهاڪن سان شاديون ڪيون، جنهن جي نتيجي ۾ جديد فيجيائي قوم وجود ۾ آئي. 1643ع ۾، ايبل ٽاسمن (Abel Tasman) ”وانوا ليوو“ (Vanua Levu) ٻيٽ ۽ اترئين ”ٽاويوني“ (Taveuni) کي ڏٺو. مقامي زباني روايتن موجب، فيجيائي ماڻهو ٽانگانڪا (هاڻوڪي تنزانيا) جي هڪ خانه بدوش قبيلي جا اولاد پڻ هئا. === گوام ۽ اتر ماريانا ٻيٽ === {{main|گوام جي تاريخ }} گوام جي تاريخ مختلف مرحلن تي مشتمل آهي، جن ۾ اڄ ”قديم چاموروز“ (ancient Chamorros) طور سڃاتل ماڻهن جي شروعاتي آمد، ”ٻاهرين دنيا سان رابطي کان اڳ“ (pre-contact) واري سماج جي ترقي، اسپيني نوآبادياتي نظام، ۽ ٻيٽ تي موجوده آمريڪي حڪمراني شامل آهن. آثار قديمه جي ماهرن ”ڪاربان ڊيٽنگ“ (carbon-dating) جي مدد سان رابطي کان اڳ واري گوام (يعني چامورو) جي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهايو آهي: ”پري-ليٽي“ (Pre-Latte: 2000 قبل مسيح کان 1 عيسوي)، ”انتقالي پري-ليٽي“ (Transitional Pre-Latte: 1 عيسوي کان 1000 عيسوي)، ۽ ”ليٽي“ (Latte: 1000 عيسوي کان 1521 عيسوي). آثار قديمه جا ثبوت اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا ته 1521ع ۾، جڏهن فرڊيننڊ ميگلن (Ferdinand Magellan) جو مهم جوئي وارو قافلو اتي پهتو، تڏهن چامورو سماج هڪ ٻئي انتقالي مرحلي جي ويجهو هو، ڇاڪاڻ ته ”ليٽي“ پٿر (latte stones) وڏا ٿي رهيا هئا. اهو مڃيو وڃي ٿو ته گوام جا اصل رهاڪو تائيوان جي مقامي ماڻهن جا اولاد آهن، جيڪي 4000 قبل مسيح جي شروعات ۾ تائيوان جي اوچن جبلن مان لڏي آيا هئا ۽ انهن جا لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا ملائيشيا، انڊونيشيا ۽ فلپائن سان ملندڙ جلندڙ هئا. <ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> پئسفڪ (بحرالڪاهل) جي ٻيٽن ۾ گوام جي نوآبادياتي تاريخ سڀ کان ڊگهي آهي ۽ چاموروز کي پئسفڪ خطي جي قديم ترين مخلوط نسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 1668 ۾ اسپيني رسمي طور تي ٻيٽن کي اسپيني ايسٽ انڊيز ۾ شامل ڪيو ۽ اولهه طرف ويندڙ منيلا گيلين لاءِ آرام جي جاءِ جي طور تي گوام تي هڪ ڪالوني قائم ڪئي. اسپين طرفان اهو علائقو ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي بعد ڏنو ويو، جڏهن 1898 ۾ آمريڪا اسپيني-آمريڪي جنگ کان پوءِ ٻيٽن تي قبضو ڪيو. چيمورو ڪلچر يورپي رابطي کان گهڻو ترقي ڪئي آهي ۽ اسپيني ۽ آمريڪي نوآبادياتي کان گهڻو متاثر ٿيو آهي. جيتوڻيڪ اصل ڪلچر هاڻي موجود ناهي، پر هاڻي ان کي جديد متبادلن ۽ ٻين سڀني پئسفڪ ٻيٽن سان اندازن ۾ هڪجهڙائي سان بحال ڪيو پيو وڃي. هڪ منفرد نه، پر سڀني کي گڏ ڪري انداز ۾ هڪ انفراديت ٺاهي، اڄ جي جديد تشريح جي مطابق ته انهن جي ڪلچر ڇا ٿي سگهي ٿي. اهو پڻ ذڪر ڪرڻ گهرجي ته گوام تي چيمورو پنهنجي ثقافت ۽ ٻولي کي اتر ماريانا ٻيٽ جي چيمورو کان مختلف انداز ۾ ڏسن ٿا. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===Kiribati=== {{main|History of Kiribati}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===New Caledonia=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===New Zealand=== {{main|History of New Zealand}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===نيئو (Niue)=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===پاپوآ نيو گني=== {{main|پاپوآ نيو گني جي تاريخ}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===ساموآ=== {{main|ساموآ جي تاريخ}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===سولومن آئيلينڊز=== {{main|سولومن آئيلينڊز جي تاريخ}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===ٽاهيٽي=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===ٽوڪيلائو=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===ٽونگا=== {{main|ٽونگا جي تاريخ}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===ٽووالو=== {{main|ٽووالو جي تاريخ}} {{see also|ٽووالو جي تاريخ جو خاڪو}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===وانآتو=== {{main|وانآتو جي تاريخ}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:اوشينيا تاريخ کان اڳ ۾]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] 4w7nwt28h4i8kpg1g2zs6sql80mfhjz 400774 400773 2026-08-04T09:49:34Z Ibne maryam 17680 /* نيوزي لينڊ */ 400774 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|ڪڪ ٻيٽن جي تاريخ }} ڪڪ آئلينڊز (Cook Islands) جي ماوري (Māori) تاريخ جي شروعاتي دور ۾، اڄوڪي فرينچ پولينيشيا جا سردار ۽ سندن قبيلا، سامونڊي ماهرن (Navigators) سان گڏ، اڻڄاتل يا نئين دريافت ٿيل سرزمينن جي ڳولا ۾ پنهنجا جهاز کڻي نڪتا ۽ پهريون ڀيرو 800 عيسوي يا ان کان اڳ ڏاکڻين ٻيٽن جي ميڙ تائين پهتا. فرينچ پولينيشيا، خاص طور تي تاهيتي (Tahiti) مان قبيلن جي لڏپلاڻ جو سلسلو صدين تائين جاري رهيو، جنهن هڪ منفرد ماوري سماج کي جنم ڏنو. اهڙي طرح، اترين جزيرن تي به اوڀر طرفان ماڻهن اچي آبادڪاري ڪئي؛ ممڪن آهي ته ڪجهه اترين جزيرن جو بعد ۾ اولهه پولينيشيا سان رابطو رهيو هجي.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> مختلف زباني روايتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته گاديءَ جو هنڌ "راروتونگا" (Rarotonga) انهن ستن "واڪا" (waka) جهازن جي سفرن جو مرڪز هو، جن ذريعي ماڻهو نيوزيلينڊ ويا ۽ اتي آباد ٿي نيوزيلينڊ جي ماوري ماڻهن جا وڏا قبيلا بڻيا. ڪجهه وقت اڳ تائين، ٻنهي علائقن جي وچ ۾ مسلسل رابطو رهيو، جتي ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار جو سلسلو هلندو رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> ڪڪ آئلينڊز جي "ٽي ريو ماوري" (Te Reo Māori) ٻولي، نيوزيلينڊ جي مقامي ريو ماوري ٻوليءَ سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. 16هين صديءَ ۾ اسپيني جهازن انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو؛ انهن ٻيٽن سان رابطي جو پهريون لکت وارو رڪارڊ 1595ع ۾ مليو، جڏهن اسپيني ملاح "الوارو ڊي مينڊانيا ڊي نيرا" (Álvaro de Mendaña de Neira) "پوڪاپوڪا" (Pukapuka) کي ڏٺو ۽ ان جو نالو "سان برنارڊو" (Saint Bernard) رکيو. ڪجهه سالن بعد، "پيڊرو فرنانڊس ڊي ڪيويروس" (Pedro Fernandes de Queirós) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اسپيني مهم دوران يورپين جو پهريون ڀيرو انهن جزيرن تي لهڻ جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن هن 1606ع ۾ "راڪاهانگا" (Rakahanga) تي قدم رکيو ۽ ان جو نالو "جينٽئ هرموسا" (Gente Hermosa؛ يعني "سهڻا ماڻهو") رکيو.<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> هن ملڪ جو نالو برطانوي ڪئپٽن "جيمس ڪڪ" (James Cook) جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن 1774ع ۽ 1777ع جي وچ ۾ ڪجهه ٻيٽن جو سروي ڪيو ۽ اتي لٿو هو. === ايسٽر ٻيٽ === {{main|ايسٽر ٻيٽ جي تاريخ }} ايسٽر آئلينڊ دنيا جي انهن آباد علائقن مان هڪ آهي جيڪي نسبتاً دير سان آباد ٿيا، ۽ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿلڳ (يا ٻين کان ڪٽيل) آباد علائقو رهيو آهي. ان جي رهاڪن، ”راپا نئي“ (Rapa Nui)، قحط، وبائي بيمارين، گهرو ويڙهه، غلام بڻائڻ لاءِ ٿيندڙ حملن ۽ نوآبادياتي نظام جو مقابلو ڪيو آهي؛ ۽ انهن پنهنجي آباديءَ کي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا زبردست گهٽتائي يا تباهي جو شڪار ٿيندي ڏٺو آهي. ===فيجي=== {{main|فجي جي تاريخ }} فجي جي تاريخ قديم زماني سان لاڳاپيل آهي. فجي جي نسل جي وجود ۾ اچڻ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. تقريباً 1500 قبل مسيح (BC) ۾ آسٽرونيشيائي سامونڊي سياحن هتي آبادڪاري ڪئي. تقريباً 900 کان 600 قبل مسيح جي عرصي دوران ”موٽوريڪي“ (Moturiki) ٻيٽ تي آبادي قائم ٿي. 500 قبل مسيح تائين، ميلانيشيائي سامونڊي سياح فيجي پهتا ۽ اتي جي آسٽرونيشيائي رهاڪن سان شاديون ڪيون، جنهن جي نتيجي ۾ جديد فيجيائي قوم وجود ۾ آئي. 1643ع ۾، ايبل ٽاسمن (Abel Tasman) ”وانوا ليوو“ (Vanua Levu) ٻيٽ ۽ اترئين ”ٽاويوني“ (Taveuni) کي ڏٺو. مقامي زباني روايتن موجب، فيجيائي ماڻهو ٽانگانڪا (هاڻوڪي تنزانيا) جي هڪ خانه بدوش قبيلي جا اولاد پڻ هئا. === گوام ۽ اتر ماريانا ٻيٽ === {{main|گوام جي تاريخ }} گوام جي تاريخ مختلف مرحلن تي مشتمل آهي، جن ۾ اڄ ”قديم چاموروز“ (ancient Chamorros) طور سڃاتل ماڻهن جي شروعاتي آمد، ”ٻاهرين دنيا سان رابطي کان اڳ“ (pre-contact) واري سماج جي ترقي، اسپيني نوآبادياتي نظام، ۽ ٻيٽ تي موجوده آمريڪي حڪمراني شامل آهن. آثار قديمه جي ماهرن ”ڪاربان ڊيٽنگ“ (carbon-dating) جي مدد سان رابطي کان اڳ واري گوام (يعني چامورو) جي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهايو آهي: ”پري-ليٽي“ (Pre-Latte: 2000 قبل مسيح کان 1 عيسوي)، ”انتقالي پري-ليٽي“ (Transitional Pre-Latte: 1 عيسوي کان 1000 عيسوي)، ۽ ”ليٽي“ (Latte: 1000 عيسوي کان 1521 عيسوي). آثار قديمه جا ثبوت اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا ته 1521ع ۾، جڏهن فرڊيننڊ ميگلن (Ferdinand Magellan) جو مهم جوئي وارو قافلو اتي پهتو، تڏهن چامورو سماج هڪ ٻئي انتقالي مرحلي جي ويجهو هو، ڇاڪاڻ ته ”ليٽي“ پٿر (latte stones) وڏا ٿي رهيا هئا. اهو مڃيو وڃي ٿو ته گوام جا اصل رهاڪو تائيوان جي مقامي ماڻهن جا اولاد آهن، جيڪي 4000 قبل مسيح جي شروعات ۾ تائيوان جي اوچن جبلن مان لڏي آيا هئا ۽ انهن جا لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا ملائيشيا، انڊونيشيا ۽ فلپائن سان ملندڙ جلندڙ هئا. <ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> پئسفڪ (بحرالڪاهل) جي ٻيٽن ۾ گوام جي نوآبادياتي تاريخ سڀ کان ڊگهي آهي ۽ چاموروز کي پئسفڪ خطي جي قديم ترين مخلوط نسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 1668 ۾ اسپيني رسمي طور تي ٻيٽن کي اسپيني ايسٽ انڊيز ۾ شامل ڪيو ۽ اولهه طرف ويندڙ منيلا گيلين لاءِ آرام جي جاءِ جي طور تي گوام تي هڪ ڪالوني قائم ڪئي. اسپين طرفان اهو علائقو ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي بعد ڏنو ويو، جڏهن 1898 ۾ آمريڪا اسپيني-آمريڪي جنگ کان پوءِ ٻيٽن تي قبضو ڪيو. چيمورو ڪلچر يورپي رابطي کان گهڻو ترقي ڪئي آهي ۽ اسپيني ۽ آمريڪي نوآبادياتي کان گهڻو متاثر ٿيو آهي. جيتوڻيڪ اصل ڪلچر هاڻي موجود ناهي، پر هاڻي ان کي جديد متبادلن ۽ ٻين سڀني پئسفڪ ٻيٽن سان اندازن ۾ هڪجهڙائي سان بحال ڪيو پيو وڃي. هڪ منفرد نه، پر سڀني کي گڏ ڪري انداز ۾ هڪ انفراديت ٺاهي، اڄ جي جديد تشريح جي مطابق ته انهن جي ڪلچر ڇا ٿي سگهي ٿي. اهو پڻ ذڪر ڪرڻ گهرجي ته گوام تي چيمورو پنهنجي ثقافت ۽ ٻولي کي اتر ماريانا ٻيٽ جي چيمورو کان مختلف انداز ۾ ڏسن ٿا. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===Kiribati=== {{main|History of Kiribati}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===New Caledonia=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===نيوزي لينڊ=== {{main|نيوزي لينڊ جي تاريخ}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===نيئو (Niue)=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===پاپوآ نيو گني=== {{main|پاپوآ نيو گني جي تاريخ}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===ساموآ=== {{main|ساموآ جي تاريخ}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===سولومن آئيلينڊز=== {{main|سولومن آئيلينڊز جي تاريخ}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===ٽاهيٽي=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===ٽوڪيلائو=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===ٽونگا=== {{main|ٽونگا جي تاريخ}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===ٽووالو=== {{main|ٽووالو جي تاريخ}} {{see also|ٽووالو جي تاريخ جو خاڪو}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===وانآتو=== {{main|وانآتو جي تاريخ}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:اوشينيا تاريخ کان اڳ ۾]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] sl85q91jm5qcug60e2isrd0f90cld75 400776 400774 2026-08-04T09:50:38Z Ibne maryam 17680 /* نيو ڪئليڊونيا */ 400776 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|ڪڪ ٻيٽن جي تاريخ }} ڪڪ آئلينڊز (Cook Islands) جي ماوري (Māori) تاريخ جي شروعاتي دور ۾، اڄوڪي فرينچ پولينيشيا جا سردار ۽ سندن قبيلا، سامونڊي ماهرن (Navigators) سان گڏ، اڻڄاتل يا نئين دريافت ٿيل سرزمينن جي ڳولا ۾ پنهنجا جهاز کڻي نڪتا ۽ پهريون ڀيرو 800 عيسوي يا ان کان اڳ ڏاکڻين ٻيٽن جي ميڙ تائين پهتا. فرينچ پولينيشيا، خاص طور تي تاهيتي (Tahiti) مان قبيلن جي لڏپلاڻ جو سلسلو صدين تائين جاري رهيو، جنهن هڪ منفرد ماوري سماج کي جنم ڏنو. اهڙي طرح، اترين جزيرن تي به اوڀر طرفان ماڻهن اچي آبادڪاري ڪئي؛ ممڪن آهي ته ڪجهه اترين جزيرن جو بعد ۾ اولهه پولينيشيا سان رابطو رهيو هجي.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> مختلف زباني روايتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته گاديءَ جو هنڌ "راروتونگا" (Rarotonga) انهن ستن "واڪا" (waka) جهازن جي سفرن جو مرڪز هو، جن ذريعي ماڻهو نيوزيلينڊ ويا ۽ اتي آباد ٿي نيوزيلينڊ جي ماوري ماڻهن جا وڏا قبيلا بڻيا. ڪجهه وقت اڳ تائين، ٻنهي علائقن جي وچ ۾ مسلسل رابطو رهيو، جتي ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار جو سلسلو هلندو رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> ڪڪ آئلينڊز جي "ٽي ريو ماوري" (Te Reo Māori) ٻولي، نيوزيلينڊ جي مقامي ريو ماوري ٻوليءَ سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. 16هين صديءَ ۾ اسپيني جهازن انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو؛ انهن ٻيٽن سان رابطي جو پهريون لکت وارو رڪارڊ 1595ع ۾ مليو، جڏهن اسپيني ملاح "الوارو ڊي مينڊانيا ڊي نيرا" (Álvaro de Mendaña de Neira) "پوڪاپوڪا" (Pukapuka) کي ڏٺو ۽ ان جو نالو "سان برنارڊو" (Saint Bernard) رکيو. ڪجهه سالن بعد، "پيڊرو فرنانڊس ڊي ڪيويروس" (Pedro Fernandes de Queirós) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اسپيني مهم دوران يورپين جو پهريون ڀيرو انهن جزيرن تي لهڻ جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن هن 1606ع ۾ "راڪاهانگا" (Rakahanga) تي قدم رکيو ۽ ان جو نالو "جينٽئ هرموسا" (Gente Hermosa؛ يعني "سهڻا ماڻهو") رکيو.<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> هن ملڪ جو نالو برطانوي ڪئپٽن "جيمس ڪڪ" (James Cook) جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن 1774ع ۽ 1777ع جي وچ ۾ ڪجهه ٻيٽن جو سروي ڪيو ۽ اتي لٿو هو. === ايسٽر ٻيٽ === {{main|ايسٽر ٻيٽ جي تاريخ }} ايسٽر آئلينڊ دنيا جي انهن آباد علائقن مان هڪ آهي جيڪي نسبتاً دير سان آباد ٿيا، ۽ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿلڳ (يا ٻين کان ڪٽيل) آباد علائقو رهيو آهي. ان جي رهاڪن، ”راپا نئي“ (Rapa Nui)، قحط، وبائي بيمارين، گهرو ويڙهه، غلام بڻائڻ لاءِ ٿيندڙ حملن ۽ نوآبادياتي نظام جو مقابلو ڪيو آهي؛ ۽ انهن پنهنجي آباديءَ کي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا زبردست گهٽتائي يا تباهي جو شڪار ٿيندي ڏٺو آهي. ===فيجي=== {{main|فجي جي تاريخ }} فجي جي تاريخ قديم زماني سان لاڳاپيل آهي. فجي جي نسل جي وجود ۾ اچڻ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. تقريباً 1500 قبل مسيح (BC) ۾ آسٽرونيشيائي سامونڊي سياحن هتي آبادڪاري ڪئي. تقريباً 900 کان 600 قبل مسيح جي عرصي دوران ”موٽوريڪي“ (Moturiki) ٻيٽ تي آبادي قائم ٿي. 500 قبل مسيح تائين، ميلانيشيائي سامونڊي سياح فيجي پهتا ۽ اتي جي آسٽرونيشيائي رهاڪن سان شاديون ڪيون، جنهن جي نتيجي ۾ جديد فيجيائي قوم وجود ۾ آئي. 1643ع ۾، ايبل ٽاسمن (Abel Tasman) ”وانوا ليوو“ (Vanua Levu) ٻيٽ ۽ اترئين ”ٽاويوني“ (Taveuni) کي ڏٺو. مقامي زباني روايتن موجب، فيجيائي ماڻهو ٽانگانڪا (هاڻوڪي تنزانيا) جي هڪ خانه بدوش قبيلي جا اولاد پڻ هئا. === گوام ۽ اتر ماريانا ٻيٽ === {{main|گوام جي تاريخ }} گوام جي تاريخ مختلف مرحلن تي مشتمل آهي، جن ۾ اڄ ”قديم چاموروز“ (ancient Chamorros) طور سڃاتل ماڻهن جي شروعاتي آمد، ”ٻاهرين دنيا سان رابطي کان اڳ“ (pre-contact) واري سماج جي ترقي، اسپيني نوآبادياتي نظام، ۽ ٻيٽ تي موجوده آمريڪي حڪمراني شامل آهن. آثار قديمه جي ماهرن ”ڪاربان ڊيٽنگ“ (carbon-dating) جي مدد سان رابطي کان اڳ واري گوام (يعني چامورو) جي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهايو آهي: ”پري-ليٽي“ (Pre-Latte: 2000 قبل مسيح کان 1 عيسوي)، ”انتقالي پري-ليٽي“ (Transitional Pre-Latte: 1 عيسوي کان 1000 عيسوي)، ۽ ”ليٽي“ (Latte: 1000 عيسوي کان 1521 عيسوي). آثار قديمه جا ثبوت اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا ته 1521ع ۾، جڏهن فرڊيننڊ ميگلن (Ferdinand Magellan) جو مهم جوئي وارو قافلو اتي پهتو، تڏهن چامورو سماج هڪ ٻئي انتقالي مرحلي جي ويجهو هو، ڇاڪاڻ ته ”ليٽي“ پٿر (latte stones) وڏا ٿي رهيا هئا. اهو مڃيو وڃي ٿو ته گوام جا اصل رهاڪو تائيوان جي مقامي ماڻهن جا اولاد آهن، جيڪي 4000 قبل مسيح جي شروعات ۾ تائيوان جي اوچن جبلن مان لڏي آيا هئا ۽ انهن جا لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا ملائيشيا، انڊونيشيا ۽ فلپائن سان ملندڙ جلندڙ هئا. <ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> پئسفڪ (بحرالڪاهل) جي ٻيٽن ۾ گوام جي نوآبادياتي تاريخ سڀ کان ڊگهي آهي ۽ چاموروز کي پئسفڪ خطي جي قديم ترين مخلوط نسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 1668 ۾ اسپيني رسمي طور تي ٻيٽن کي اسپيني ايسٽ انڊيز ۾ شامل ڪيو ۽ اولهه طرف ويندڙ منيلا گيلين لاءِ آرام جي جاءِ جي طور تي گوام تي هڪ ڪالوني قائم ڪئي. اسپين طرفان اهو علائقو ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي بعد ڏنو ويو، جڏهن 1898 ۾ آمريڪا اسپيني-آمريڪي جنگ کان پوءِ ٻيٽن تي قبضو ڪيو. چيمورو ڪلچر يورپي رابطي کان گهڻو ترقي ڪئي آهي ۽ اسپيني ۽ آمريڪي نوآبادياتي کان گهڻو متاثر ٿيو آهي. جيتوڻيڪ اصل ڪلچر هاڻي موجود ناهي، پر هاڻي ان کي جديد متبادلن ۽ ٻين سڀني پئسفڪ ٻيٽن سان اندازن ۾ هڪجهڙائي سان بحال ڪيو پيو وڃي. هڪ منفرد نه، پر سڀني کي گڏ ڪري انداز ۾ هڪ انفراديت ٺاهي، اڄ جي جديد تشريح جي مطابق ته انهن جي ڪلچر ڇا ٿي سگهي ٿي. اهو پڻ ذڪر ڪرڻ گهرجي ته گوام تي چيمورو پنهنجي ثقافت ۽ ٻولي کي اتر ماريانا ٻيٽ جي چيمورو کان مختلف انداز ۾ ڏسن ٿا. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===Kiribati=== {{main|History of Kiribati}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===نيو ڪئليڊونيا=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===نيوزي لينڊ=== {{main|نيوزي لينڊ جي تاريخ}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===نيئو (Niue)=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===پاپوآ نيو گني=== {{main|پاپوآ نيو گني جي تاريخ}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===ساموآ=== {{main|ساموآ جي تاريخ}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===سولومن آئيلينڊز=== {{main|سولومن آئيلينڊز جي تاريخ}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===ٽاهيٽي=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===ٽوڪيلائو=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===ٽونگا=== {{main|ٽونگا جي تاريخ}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===ٽووالو=== {{main|ٽووالو جي تاريخ}} {{see also|ٽووالو جي تاريخ جو خاڪو}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===وانآتو=== {{main|وانآتو جي تاريخ}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:اوشينيا تاريخ کان اڳ ۾]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] 20ynf1i8web0lkhbeg4sutd78elle26 400777 400776 2026-08-04T09:51:44Z Ibne maryam 17680 /* ڪريباتي */ 400777 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|ڪڪ ٻيٽن جي تاريخ }} ڪڪ آئلينڊز (Cook Islands) جي ماوري (Māori) تاريخ جي شروعاتي دور ۾، اڄوڪي فرينچ پولينيشيا جا سردار ۽ سندن قبيلا، سامونڊي ماهرن (Navigators) سان گڏ، اڻڄاتل يا نئين دريافت ٿيل سرزمينن جي ڳولا ۾ پنهنجا جهاز کڻي نڪتا ۽ پهريون ڀيرو 800 عيسوي يا ان کان اڳ ڏاکڻين ٻيٽن جي ميڙ تائين پهتا. فرينچ پولينيشيا، خاص طور تي تاهيتي (Tahiti) مان قبيلن جي لڏپلاڻ جو سلسلو صدين تائين جاري رهيو، جنهن هڪ منفرد ماوري سماج کي جنم ڏنو. اهڙي طرح، اترين جزيرن تي به اوڀر طرفان ماڻهن اچي آبادڪاري ڪئي؛ ممڪن آهي ته ڪجهه اترين جزيرن جو بعد ۾ اولهه پولينيشيا سان رابطو رهيو هجي.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> مختلف زباني روايتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته گاديءَ جو هنڌ "راروتونگا" (Rarotonga) انهن ستن "واڪا" (waka) جهازن جي سفرن جو مرڪز هو، جن ذريعي ماڻهو نيوزيلينڊ ويا ۽ اتي آباد ٿي نيوزيلينڊ جي ماوري ماڻهن جا وڏا قبيلا بڻيا. ڪجهه وقت اڳ تائين، ٻنهي علائقن جي وچ ۾ مسلسل رابطو رهيو، جتي ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار جو سلسلو هلندو رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> ڪڪ آئلينڊز جي "ٽي ريو ماوري" (Te Reo Māori) ٻولي، نيوزيلينڊ جي مقامي ريو ماوري ٻوليءَ سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. 16هين صديءَ ۾ اسپيني جهازن انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو؛ انهن ٻيٽن سان رابطي جو پهريون لکت وارو رڪارڊ 1595ع ۾ مليو، جڏهن اسپيني ملاح "الوارو ڊي مينڊانيا ڊي نيرا" (Álvaro de Mendaña de Neira) "پوڪاپوڪا" (Pukapuka) کي ڏٺو ۽ ان جو نالو "سان برنارڊو" (Saint Bernard) رکيو. ڪجهه سالن بعد، "پيڊرو فرنانڊس ڊي ڪيويروس" (Pedro Fernandes de Queirós) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اسپيني مهم دوران يورپين جو پهريون ڀيرو انهن جزيرن تي لهڻ جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن هن 1606ع ۾ "راڪاهانگا" (Rakahanga) تي قدم رکيو ۽ ان جو نالو "جينٽئ هرموسا" (Gente Hermosa؛ يعني "سهڻا ماڻهو") رکيو.<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> هن ملڪ جو نالو برطانوي ڪئپٽن "جيمس ڪڪ" (James Cook) جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن 1774ع ۽ 1777ع جي وچ ۾ ڪجهه ٻيٽن جو سروي ڪيو ۽ اتي لٿو هو. === ايسٽر ٻيٽ === {{main|ايسٽر ٻيٽ جي تاريخ }} ايسٽر آئلينڊ دنيا جي انهن آباد علائقن مان هڪ آهي جيڪي نسبتاً دير سان آباد ٿيا، ۽ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿلڳ (يا ٻين کان ڪٽيل) آباد علائقو رهيو آهي. ان جي رهاڪن، ”راپا نئي“ (Rapa Nui)، قحط، وبائي بيمارين، گهرو ويڙهه، غلام بڻائڻ لاءِ ٿيندڙ حملن ۽ نوآبادياتي نظام جو مقابلو ڪيو آهي؛ ۽ انهن پنهنجي آباديءَ کي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا زبردست گهٽتائي يا تباهي جو شڪار ٿيندي ڏٺو آهي. ===فيجي=== {{main|فجي جي تاريخ }} فجي جي تاريخ قديم زماني سان لاڳاپيل آهي. فجي جي نسل جي وجود ۾ اچڻ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. تقريباً 1500 قبل مسيح (BC) ۾ آسٽرونيشيائي سامونڊي سياحن هتي آبادڪاري ڪئي. تقريباً 900 کان 600 قبل مسيح جي عرصي دوران ”موٽوريڪي“ (Moturiki) ٻيٽ تي آبادي قائم ٿي. 500 قبل مسيح تائين، ميلانيشيائي سامونڊي سياح فيجي پهتا ۽ اتي جي آسٽرونيشيائي رهاڪن سان شاديون ڪيون، جنهن جي نتيجي ۾ جديد فيجيائي قوم وجود ۾ آئي. 1643ع ۾، ايبل ٽاسمن (Abel Tasman) ”وانوا ليوو“ (Vanua Levu) ٻيٽ ۽ اترئين ”ٽاويوني“ (Taveuni) کي ڏٺو. مقامي زباني روايتن موجب، فيجيائي ماڻهو ٽانگانڪا (هاڻوڪي تنزانيا) جي هڪ خانه بدوش قبيلي جا اولاد پڻ هئا. === گوام ۽ اتر ماريانا ٻيٽ === {{main|گوام جي تاريخ }} گوام جي تاريخ مختلف مرحلن تي مشتمل آهي، جن ۾ اڄ ”قديم چاموروز“ (ancient Chamorros) طور سڃاتل ماڻهن جي شروعاتي آمد، ”ٻاهرين دنيا سان رابطي کان اڳ“ (pre-contact) واري سماج جي ترقي، اسپيني نوآبادياتي نظام، ۽ ٻيٽ تي موجوده آمريڪي حڪمراني شامل آهن. آثار قديمه جي ماهرن ”ڪاربان ڊيٽنگ“ (carbon-dating) جي مدد سان رابطي کان اڳ واري گوام (يعني چامورو) جي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهايو آهي: ”پري-ليٽي“ (Pre-Latte: 2000 قبل مسيح کان 1 عيسوي)، ”انتقالي پري-ليٽي“ (Transitional Pre-Latte: 1 عيسوي کان 1000 عيسوي)، ۽ ”ليٽي“ (Latte: 1000 عيسوي کان 1521 عيسوي). آثار قديمه جا ثبوت اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا ته 1521ع ۾، جڏهن فرڊيننڊ ميگلن (Ferdinand Magellan) جو مهم جوئي وارو قافلو اتي پهتو، تڏهن چامورو سماج هڪ ٻئي انتقالي مرحلي جي ويجهو هو، ڇاڪاڻ ته ”ليٽي“ پٿر (latte stones) وڏا ٿي رهيا هئا. اهو مڃيو وڃي ٿو ته گوام جا اصل رهاڪو تائيوان جي مقامي ماڻهن جا اولاد آهن، جيڪي 4000 قبل مسيح جي شروعات ۾ تائيوان جي اوچن جبلن مان لڏي آيا هئا ۽ انهن جا لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا ملائيشيا، انڊونيشيا ۽ فلپائن سان ملندڙ جلندڙ هئا. <ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> پئسفڪ (بحرالڪاهل) جي ٻيٽن ۾ گوام جي نوآبادياتي تاريخ سڀ کان ڊگهي آهي ۽ چاموروز کي پئسفڪ خطي جي قديم ترين مخلوط نسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 1668 ۾ اسپيني رسمي طور تي ٻيٽن کي اسپيني ايسٽ انڊيز ۾ شامل ڪيو ۽ اولهه طرف ويندڙ منيلا گيلين لاءِ آرام جي جاءِ جي طور تي گوام تي هڪ ڪالوني قائم ڪئي. اسپين طرفان اهو علائقو ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي بعد ڏنو ويو، جڏهن 1898 ۾ آمريڪا اسپيني-آمريڪي جنگ کان پوءِ ٻيٽن تي قبضو ڪيو. چيمورو ڪلچر يورپي رابطي کان گهڻو ترقي ڪئي آهي ۽ اسپيني ۽ آمريڪي نوآبادياتي کان گهڻو متاثر ٿيو آهي. جيتوڻيڪ اصل ڪلچر هاڻي موجود ناهي، پر هاڻي ان کي جديد متبادلن ۽ ٻين سڀني پئسفڪ ٻيٽن سان اندازن ۾ هڪجهڙائي سان بحال ڪيو پيو وڃي. هڪ منفرد نه، پر سڀني کي گڏ ڪري انداز ۾ هڪ انفراديت ٺاهي، اڄ جي جديد تشريح جي مطابق ته انهن جي ڪلچر ڇا ٿي سگهي ٿي. اهو پڻ ذڪر ڪرڻ گهرجي ته گوام تي چيمورو پنهنجي ثقافت ۽ ٻولي کي اتر ماريانا ٻيٽ جي چيمورو کان مختلف انداز ۾ ڏسن ٿا. ===Hawaii=== {{main|History of Hawaii}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===ڪريباتي=== {{main|ڪريباتي جي تاريخ}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===نيو ڪئليڊونيا=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===نيوزي لينڊ=== {{main|نيوزي لينڊ جي تاريخ}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===نيئو (Niue)=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===پاپوآ نيو گني=== {{main|پاپوآ نيو گني جي تاريخ}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===ساموآ=== {{main|ساموآ جي تاريخ}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===سولومن آئيلينڊز=== {{main|سولومن آئيلينڊز جي تاريخ}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===ٽاهيٽي=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===ٽوڪيلائو=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===ٽونگا=== {{main|ٽونگا جي تاريخ}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===ٽووالو=== {{main|ٽووالو جي تاريخ}} {{see also|ٽووالو جي تاريخ جو خاڪو}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===وانآتو=== {{main|وانآتو جي تاريخ}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:اوشينيا تاريخ کان اڳ ۾]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] d29ull393fs1rt90d7ca2qxgswthyel 400778 400777 2026-08-04T09:52:55Z Ibne maryam 17680 /* ھوائي ٻيٽ */ 400778 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Pacific_Ocean.png|thumb|222x222 عڪسلون|[[پيسفڪ سمنڊ|پئسيفڪ سمنڊ]] جو نقشو]] '''پئسفڪ ٻيٽن جي تاريخ''' (<small>History of Pacific Islands</small>) [[پيسفڪ سمنڊ|پئسفڪ سمنڊ]] ۾ ٻيٽن جي تاريخ کي ڍڪي ٿي. ==ٻيٽ وار تاريخ== ===ڪڪ ٻيٽ=== {{main|ڪڪ ٻيٽن جي تاريخ }} ڪڪ آئلينڊز (Cook Islands) جي ماوري (Māori) تاريخ جي شروعاتي دور ۾، اڄوڪي فرينچ پولينيشيا جا سردار ۽ سندن قبيلا، سامونڊي ماهرن (Navigators) سان گڏ، اڻڄاتل يا نئين دريافت ٿيل سرزمينن جي ڳولا ۾ پنهنجا جهاز کڻي نڪتا ۽ پهريون ڀيرو 800 عيسوي يا ان کان اڳ ڏاکڻين ٻيٽن جي ميڙ تائين پهتا. فرينچ پولينيشيا، خاص طور تي تاهيتي (Tahiti) مان قبيلن جي لڏپلاڻ جو سلسلو صدين تائين جاري رهيو، جنهن هڪ منفرد ماوري سماج کي جنم ڏنو. اهڙي طرح، اترين جزيرن تي به اوڀر طرفان ماڻهن اچي آبادڪاري ڪئي؛ ممڪن آهي ته ڪجهه اترين جزيرن جو بعد ۾ اولهه پولينيشيا سان رابطو رهيو هجي.<ref>{{cite web|url=http://www.ck/history.htm |title=History of the Cook Islands : What is in our past|website=Ck|access-date=2015-12-29}}</ref> مختلف زباني روايتن مان اهو معلوم ٿئي ٿو ته گاديءَ جو هنڌ "راروتونگا" (Rarotonga) انهن ستن "واڪا" (waka) جهازن جي سفرن جو مرڪز هو، جن ذريعي ماڻهو نيوزيلينڊ ويا ۽ اتي آباد ٿي نيوزيلينڊ جي ماوري ماڻهن جا وڏا قبيلا بڻيا. ڪجهه وقت اڳ تائين، ٻنهي علائقن جي وچ ۾ مسلسل رابطو رهيو، جتي ماڻهن جي اچ وڃ ۽ واپار جو سلسلو هلندو رهيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/rarotonga-and-the-cook-islands/history |title=History of Rarotonga & the Cook Islands – Lonely Planet Travel Information |website=Lonelyplanet.com |access-date=2015-12-29}}</ref> ڪڪ آئلينڊز جي "ٽي ريو ماوري" (Te Reo Māori) ٻولي، نيوزيلينڊ جي مقامي ريو ماوري ٻوليءَ سان تمام گهڻي مشابهت رکي ٿي. 16هين صديءَ ۾ اسپيني جهازن انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو؛ انهن ٻيٽن سان رابطي جو پهريون لکت وارو رڪارڊ 1595ع ۾ مليو، جڏهن اسپيني ملاح "الوارو ڊي مينڊانيا ڊي نيرا" (Álvaro de Mendaña de Neira) "پوڪاپوڪا" (Pukapuka) کي ڏٺو ۽ ان جو نالو "سان برنارڊو" (Saint Bernard) رکيو. ڪجهه سالن بعد، "پيڊرو فرنانڊس ڊي ڪيويروس" (Pedro Fernandes de Queirós) جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اسپيني مهم دوران يورپين جو پهريون ڀيرو انهن جزيرن تي لهڻ جو رڪارڊ قائم ٿيو، جڏهن هن 1606ع ۾ "راڪاهانگا" (Rakahanga) تي قدم رکيو ۽ ان جو نالو "جينٽئ هرموسا" (Gente Hermosa؛ يعني "سهڻا ماڻهو") رکيو.<ref>[http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504002823/http://findingnz.co.nz/av/gav22.htm|date=4 May 2013}}</ref> هن ملڪ جو نالو برطانوي ڪئپٽن "جيمس ڪڪ" (James Cook) جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن 1774ع ۽ 1777ع جي وچ ۾ ڪجهه ٻيٽن جو سروي ڪيو ۽ اتي لٿو هو. === ايسٽر ٻيٽ === {{main|ايسٽر ٻيٽ جي تاريخ }} ايسٽر آئلينڊ دنيا جي انهن آباد علائقن مان هڪ آهي جيڪي نسبتاً دير سان آباد ٿيا، ۽ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران اهو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ الڳ ٿلڳ (يا ٻين کان ڪٽيل) آباد علائقو رهيو آهي. ان جي رهاڪن، ”راپا نئي“ (Rapa Nui)، قحط، وبائي بيمارين، گهرو ويڙهه، غلام بڻائڻ لاءِ ٿيندڙ حملن ۽ نوآبادياتي نظام جو مقابلو ڪيو آهي؛ ۽ انهن پنهنجي آباديءَ کي هڪ کان وڌيڪ ڀيرا زبردست گهٽتائي يا تباهي جو شڪار ٿيندي ڏٺو آهي. ===فيجي=== {{main|فجي جي تاريخ }} فجي جي تاريخ قديم زماني سان لاڳاپيل آهي. فجي جي نسل جي وجود ۾ اچڻ بابت ڪيترائي نظريا موجود آهن. تقريباً 1500 قبل مسيح (BC) ۾ آسٽرونيشيائي سامونڊي سياحن هتي آبادڪاري ڪئي. تقريباً 900 کان 600 قبل مسيح جي عرصي دوران ”موٽوريڪي“ (Moturiki) ٻيٽ تي آبادي قائم ٿي. 500 قبل مسيح تائين، ميلانيشيائي سامونڊي سياح فيجي پهتا ۽ اتي جي آسٽرونيشيائي رهاڪن سان شاديون ڪيون، جنهن جي نتيجي ۾ جديد فيجيائي قوم وجود ۾ آئي. 1643ع ۾، ايبل ٽاسمن (Abel Tasman) ”وانوا ليوو“ (Vanua Levu) ٻيٽ ۽ اترئين ”ٽاويوني“ (Taveuni) کي ڏٺو. مقامي زباني روايتن موجب، فيجيائي ماڻهو ٽانگانڪا (هاڻوڪي تنزانيا) جي هڪ خانه بدوش قبيلي جا اولاد پڻ هئا. === گوام ۽ اتر ماريانا ٻيٽ === {{main|گوام جي تاريخ }} گوام جي تاريخ مختلف مرحلن تي مشتمل آهي، جن ۾ اڄ ”قديم چاموروز“ (ancient Chamorros) طور سڃاتل ماڻهن جي شروعاتي آمد، ”ٻاهرين دنيا سان رابطي کان اڳ“ (pre-contact) واري سماج جي ترقي، اسپيني نوآبادياتي نظام، ۽ ٻيٽ تي موجوده آمريڪي حڪمراني شامل آهن. آثار قديمه جي ماهرن ”ڪاربان ڊيٽنگ“ (carbon-dating) جي مدد سان رابطي کان اڳ واري گوام (يعني چامورو) جي تاريخ کي ٽن دورن ۾ ورهايو آهي: ”پري-ليٽي“ (Pre-Latte: 2000 قبل مسيح کان 1 عيسوي)، ”انتقالي پري-ليٽي“ (Transitional Pre-Latte: 1 عيسوي کان 1000 عيسوي)، ۽ ”ليٽي“ (Latte: 1000 عيسوي کان 1521 عيسوي). آثار قديمه جا ثبوت اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا ته 1521ع ۾، جڏهن فرڊيننڊ ميگلن (Ferdinand Magellan) جو مهم جوئي وارو قافلو اتي پهتو، تڏهن چامورو سماج هڪ ٻئي انتقالي مرحلي جي ويجهو هو، ڇاڪاڻ ته ”ليٽي“ پٿر (latte stones) وڏا ٿي رهيا هئا. اهو مڃيو وڃي ٿو ته گوام جا اصل رهاڪو تائيوان جي مقامي ماڻهن جا اولاد آهن، جيڪي 4000 قبل مسيح جي شروعات ۾ تائيوان جي اوچن جبلن مان لڏي آيا هئا ۽ انهن جا لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا ملائيشيا، انڊونيشيا ۽ فلپائن سان ملندڙ جلندڙ هئا. <ref>{{cite web |url=http://www.guam-online.com/history/history.htm |title=Guam History, People and Culture |website=Guam-online.com |access-date=2015-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103071923/http://www.guam-online.com/history/history.htm |archive-date=3 November 2012 |url-status=dead }}</ref> پئسفڪ (بحرالڪاهل) جي ٻيٽن ۾ گوام جي نوآبادياتي تاريخ سڀ کان ڊگهي آهي ۽ چاموروز کي پئسفڪ خطي جي قديم ترين مخلوط نسلن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 1668 ۾ اسپيني رسمي طور تي ٻيٽن کي اسپيني ايسٽ انڊيز ۾ شامل ڪيو ۽ اولهه طرف ويندڙ منيلا گيلين لاءِ آرام جي جاءِ جي طور تي گوام تي هڪ ڪالوني قائم ڪئي. اسپين طرفان اهو علائقو ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي بعد ڏنو ويو، جڏهن 1898 ۾ آمريڪا اسپيني-آمريڪي جنگ کان پوءِ ٻيٽن تي قبضو ڪيو. چيمورو ڪلچر يورپي رابطي کان گهڻو ترقي ڪئي آهي ۽ اسپيني ۽ آمريڪي نوآبادياتي کان گهڻو متاثر ٿيو آهي. جيتوڻيڪ اصل ڪلچر هاڻي موجود ناهي، پر هاڻي ان کي جديد متبادلن ۽ ٻين سڀني پئسفڪ ٻيٽن سان اندازن ۾ هڪجهڙائي سان بحال ڪيو پيو وڃي. هڪ منفرد نه، پر سڀني کي گڏ ڪري انداز ۾ هڪ انفراديت ٺاهي، اڄ جي جديد تشريح جي مطابق ته انهن جي ڪلچر ڇا ٿي سگهي ٿي. اهو پڻ ذڪر ڪرڻ گهرجي ته گوام تي چيمورو پنهنجي ثقافت ۽ ٻولي کي اتر ماريانا ٻيٽ جي چيمورو کان مختلف انداز ۾ ڏسن ٿا. ===ھوائي ٻيٽ=== {{main|ھوائي ٻيٽ جي تاريخ}} Hawaiian history is inextricably tied into a larger [[Polynesia]]n phenomenon.<ref name=":0">{{Cite book|last1=Pearce|first1=Charles E. M.|url=https://books.google.com/books?id=rhQxc4GW8soC&pg=PA167|title=Oceanic Migration: Paths, Sequence, Timing and Range of Prehistoric Migration in the Pacific and Indian Oceans|last2=Pearce|first2=F. M.|date=2010-06-17|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-3826-5|language=en}}</ref> Hawai{{okina}}i is the northernmost vertex of the [[Polynesian Triangle]], a region of the Pacific Ocean anchored by three island groups: Hawai{{okina}}i, Rapa Nui ([[Easter Island]]), and Aotearoa (New Zealand). The many island cultures within the Polynesian Triangle share similar languages derived from a [[Malayo-Polynesian languages|proto-Malayo-Polynesian language]] used in Southeast Asia 5,000 years ago. Polynesians also share cultural traditions, such as religion, social organization, myths, and material culture. Anthropologists believe that all Polynesians have descended from a South Pacific proto-culture created by an Austronesian (Malayo-Polynesian) people that had migrated from Southeast Asia. The seven main Polynesian cultures are [[Māori people|Aotearoa]], [[Hawaii|Hawai{{okina}}i]], [[Easter Island|Rapa Nui]], [[Marquesas]], [[Samoa]], [[Tahiti]], and [[Tonga]]. The early settlement history of Hawai{{okina}}i is a topic of continuing debate.<ref name=":0" /> Estimates for the date of first settlement of the Hawai'ian islands range from the 3rd century C.E. to between 940 and 1130 C.E.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Hawaii - History and Heritage|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hawaii-history-and-heritage-4164590/|access-date=2021-05-10|website=Smithsonian Magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Athens|first1=J. Stephen|last2=Rieth|first2=Timothy M.|last3=Dye|first3=Thomas S.|date=January 2014|title=A Paleoenvironmental and Archaeological Model-Based Age Estimate for the Colonization of Hawai'l|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/paleoenvironmental-and-archaeological-modelbased-age-estimate-for-the-colonization-of-hawail/A831E7C6BED967D22E33C905FE1CD3FA|journal=American Antiquity|language=en|volume=79|issue=1|pages=144–155|doi=10.7183/0002-7316.79.1.144|s2cid=163179921|issn=0002-7316|url-access=subscription}}</ref> ===ڪريباتي=== {{main|ڪريباتي جي تاريخ}} In the history of Kiribati, the islands which now form the Republic of [[Kiribati]] have been inhabited for at least seven hundred years, and possibly much longer. The initial [[Micronesians|Micronesian]] population, which remains the overwhelming majority today, was visited by [[Polynesians|Polynesian]] and [[Melanesians|Melanesian]] invaders before the first European sailors "discovered" the islands in the 16th century. For much of the subsequent period, the main island chain, the [[Gilbert Islands]], was ruled as part of the [[British Empire]]. The country gained its independence in 1979 and has since been known as Kiribati. ===نيو ڪئليڊونيا=== In the [[history of New Caledonia]], the diverse group of people that settled over the [[Melanesia]]n [[archipelago]]s are known as the [[Lapita]]. They arrived in the archipelago now commonly known as New Caledonia and the [[Loyalty Islands]] around 1500 BC. The Lapita were highly skilled navigators and agriculturists with influence over a large area of the Pacific. From about the 11th century Polynesians also arrived and mixed with the populations of the archipelago. Europeans first sighted New Caledonia and the Loyalty Islands in the late 18th century. The British explorer [[James Cook]] sighted [[Grande Terre (New Caledonia)|Grande Terre]] in 1774 and named it ''New Caledonia'', Caledonia being the Latin name for Scotland. During the same voyage he also named the islands to the north of New Caledonia the [[New Hebrides]] (now [[Vanuatu]]), after the islands north of Scotland. ===نيوزي لينڊ=== {{main|نيوزي لينڊ جي تاريخ}} The History of New Zealand dates back to at least 700 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]], who developed a distinct [[Māori people|Māori]] culture centred on kinship links and land. The first European explorer, the Dutch [[Abel Tasman]], came to New Zealand in 1642. From the late 18th century, the country was regularly visited by explorers and other sailors, missionaries, traders and adventurers. In 1840 the [[Treaty of Waitangi]] was signed between the [[British Crown]] and various Māori chiefs, bringing New Zealand into the [[British Empire]] and giving Māori equal rights with British citizens. There was extensive European and some Asian settlement throughout the rest of the century. War and the imposition of a European economic and legal system led to most of New Zealand's land passing from Māori to European ownership, and most Māori subsequently became impoverished. From the 1890s the [[New Zealand parliament]] enacted a number of progressive initiatives, including [[Women's suffrage in New Zealand|women's suffrage]] and old age pensions. From the 1930s the economy was highly regulated and an extensive welfare state was developed. Meanwhile, Māori culture underwent a renaissance, and from the 1950s Māori began moving to the cities in large numbers. This led to the development of a [[Māori protest movement]] which in turn led to greater recognition of the Treaty of Waitangi in the late 20th century. In the 1980s the economy was largely deregulated and a number of socially liberal policies, such as decriminalisation of homosexuality, were put in place. Foreign policy, which had previously consisted mostly of following Britain or the United States, became more independent. Subsequent governments have generally maintained these policies, although tempering the free market ethos somewhat. ===نيئو (Niue)=== The history of Niue can be traced back to a 1,000 years when the Polynesian settles came here. Traces of Pukapulan dialect are still there in the native language which is based on the Samoan and Tongan language. The Polynesian settlers were rather isolated as there was very little inter island trade and the existence of the limestone island was in itself very difficult due to lack of rivers and cultivable soil. The modern history of Niue can be traced back to 1774 with the arrival of Captain James Cook. Cook described the island as "Savage Island" in his records as the natives were not very welcoming to strangers. This was in complete contrast to the Tongans he described as "The Friendly Islands". Captain Cook tried to set his foot thrice on the island but was repulsed each of the three times. The natives at that time were quite hostile to strangers. Christianity was brought to the island by Peniamina in the year 1846 when he got converted during his stay at Samoa. The islanders were completely converted to Christianity by the end of the 19th century. Colonization took place thereafter and the island was declared as a part of the British Empire. The island country became independent in 1974 but still have a free association agreement with New Zealand and many of its citizens have become citizens of New Zealand. Now the Island country has a democracy and is governed by a legislative assembly consisting of 20 members. Niue is the smallest democracy in the world. ===پاپوآ نيو گني=== {{main|پاپوآ نيو گني جي تاريخ}} The History of Papua New Guinea can be traced back to about 60,000 years ago when people first migrated towards the [[Australia (continent)|Australian continent]]. The written history began when European navigators first sighted [[New Guinea]] in the early part of the 16th century. Portuguese explorers first arrived from the west and later Spanish navigators from the east, after crossing the Pacific. The island was given its name "New Guinea" by Spanish explorer [[Yñigo Ortiz de Retez]] who sailed its coast in 1545. Archaeological evidence indicates that humans arrived on New Guinea at least 60,000 years ago, probably by sea from Southeast Asia during an [[Quaternary glaciation|ice age]] period when the sea was lower and distances between islands shorter. For an overview of the geological history of the continent of which New Guinea is a part, see [[Australia-New Guinea|Australia – New Guinea]]. Although the first arrivals were [[hunter-gatherer]]s, early evidence shows that people managed the forest environment to provide food. The gardens of the New Guinea highlands are ancient, intensive [[permaculture]]s, adapted to high population densities, very high rainfalls (as high as 10,000mm/yr (400in/yr)), earthquakes, hilly land, and occasional frost. There are indications that gardening was being practised at the same time that agriculture was developing in [[Mesopotamia]] and [[Egypt]]. ===ساموآ=== {{main|ساموآ جي تاريخ}} In the history of Samoa, contact with Europeans began in the early 18th century but did not intensify until the arrival of the English. In 1722, [[Dutch people|Dutchman]] [[Jacob Roggeveen]] was the first European to sight the islands. [[Missionary|Missionaries]] and traders arrived in the 1830s. Halfway through the 19th century, the United Kingdom, Germany, and the United States all claimed parts of the kingdom of [[Samoa]], and established [[trading post]]s. King [[Malietoa Leaupepe]] died in 1898 and was succeeded by Malietoa Tooa Mataafa. The US and British consuls supported Malietoa Tanu, Leaupepe's son. US and British warships, including the [[USS Philadelphia (C-4)|USS ''Philadelphia'']] shelled [[Apia]] on 15 March 1899. After World War I, the [[League of Nations]] carved up Samoa. Britain and New Zealand took over the western islands which became 'Western Samoa' and USA claimed the eastern half of the country which became [[American Samoa]]. In 1962, Western Samoa became the first Pacific Island nation to gain political independence. In 1997, Samoa officially dropped the 'Western' from its name as it was an appendage from its colonial era. ===سولومن آئيلينڊز=== {{main|سولومن آئيلينڊز جي تاريخ}} The human history of the Solomon Islands begins with the first settlement at least 30,000 years ago from New Guinea. They represented the furthest expansion of humans into the Pacific Ocean until the expansion of [[Austronesian languages|Austronesian-language speakers]] through the area around 4000 BCE, bringing new agricultural and maritime technology. Most of the languages spoken today in the Solomon Islands derive from this era, but some thirty languages of the pre-Austronesian settlers survive ''(see [[East Papuan languages]]).'' The first European contact was that of Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] whose expedition first sighted [[Santa Isabel island]] on 7 February 1568. Finding signs of alluvial gold on Guadalcanal, Mendaña believed he had found the source of [[King Solomon]]'s wealth, and consequently named the islands "The Islands of Solomon". Many of the islands were also named by these explorers, including [[Guadalcanal]], the [[Santa Cruz Islands]], [[Makira|San Cristobal]], [[Owaraha|Santa Ana]] and Santa Isabel. In 1595 and 1605 Spain again sent several expeditions to find the islands and establish a colony, though these were unsuccessful. In 1767 Captain [[Philip Carteret]] rediscovered [[Santa Cruz Islands|Santa Cruz]] and [[Malaita]]. Later, Dutch, French and British navigators visited the islands; their reception was often hostile. ===ٽاهيٽي=== In the [[history of Tahiti]], Tahiti is estimated to have been settled by [[Polynesians]] between CE 300 and 800 coming from [[Tonga]] and [[Samoa]], although some estimates place the date earlier. The fertile island soil combined with [[fishing]] provided ample food for the population. Although the first European sighting of the islands was by a Spanish ship in 1606, Spain made no effort to trade with or colonize the island. [[Samuel Wallis]], an English sea captain, sighted Tahiti on 18 June 1767, and is considered the first European visitor to the island. The perceived relaxation and contented nature of the local people and the characterization of the island as a paradise much impressed early European visitors, planting the seed for a romanticization by the West that endures to this day. ===ٽوڪيلائو=== Archaeological evidence indicates that [[history of Tokelau]]'s atol—[[Atafu]], [[Nukunonu]], and [[Fakaofo]]—were settled about 1,000 years ago, probably by voyages from [[Samoa]], the [[Cook Islands]] and [[Tuvalu]]. Oral history traces local traditions and genealogies back several hundred years.<ref name="mfat">{{cite web|url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Tokelau.php|publisher=[[New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade]]|title=Tokelau|access-date=29 September 2007}}</ref> Inhabitants followed [[Polynesian mythology]] with the local god [[Tui Tokelau]]; and developed forms of music (see [[Music of Tokelau]]) and art. The three atolls functioned largely independently while maintaining social and linguistic cohesion. Tokelauan society was governed by chiefly [[clan]]s, and there were occasional inter-atoll skirmishes and [[war]]s as well as inter-marriage. Fakaofo, the "chiefly island,"<ref>{{cite web|url=http://www.fakaofo.tk/page001.html|title=Fakaofo|access-date=29 September 2007}}</ref> held some dominance over Atafu and Nukunonu. Life on the atolls was subsistence-based, with reliance on [[fish]] and [[coconut]].<ref name="mfat"/> Commodore [[John Byron]] discovered [[Atafu]] on 24 June 1765 and named it "Duke of York's Island." Parties onshore reported that there were no signs of current or previous inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_8lgBAAAAYAAJ|pages=132, 133|title=An Account of the Voyages Undertaken by the Order of His Present Majesty for making discoveries in the southern hemisphere and successfully performed by Commodore Byron, Captain Carteret, Captain Wallis and Captain Cook in the Dolphin, the Swallow, and the Endeavour|author1=John Byron |author2=John Samuel Wallis |author3=Philip Carteret |author4=James Cook |author5=Joseph Banks |year=1773|access-date=29 September 2007|publisher=W. Strahan}}</ref><ref name="mac30">MacGregor, 30</ref> ===ٽونگا=== {{main|ٽونگا جي تاريخ}} The history of [[Tonga]] stretches back to around roughly 450&nbsp;AD,<ref>{{Cite web|url=http://go.galegroup.com/ps/retrieve.do?tabID=T003&resultListType=RESULT_LIST&searchResultsType=SingleTab&searchType=BasicSearchForm&currentPosition=1&docId=GALE%7CCX3652100228&docType=Country+overview&sort=RELEVANCE&contentSegment=&prodId=GVRL&contentSet=GALE%7CCX3652100228&searchId=R10&userGroupName=kutztownuniv&inPS=true|title=Gale - Enter Product Login|website=go.galegroup.com|access-date=2018-03-01}}</ref> when the [[Polynesians]] arrived. Tonga became known as the [[Tu'i Tonga Empire|Tongan Empire]] through extensive trading and its influence and show of strength and domination over parts of the Pacific (e.g. Samoa, Fiji). The Europeans arrived in the 17th century which was followed after a couple hundred years by a single unified Tongan kingdom. Archaeological evidence shows that the first settlers in Tonga sailed from the [[Santa Cruz Islands]], as part of the original Austronesian-speakers' (Lapita) migration which originated out of southeast Asia some 6,000 years before present. Archaeological dating places Tonga as the oldest known site in Polynesia for the distinctive Lapita ceramic ware, at 2800–2750 years before present.<ref>{{cite web |last1=present |title=something that you are given, without asking for it, on a special occasion, especially to show friendship, or to say thank you: a birthday/Christmas/wedding present They gave me theatre tickets as a present |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/present |website=Cambridge Dictionary}}</ref> ===ٽووالو=== {{main|ٽووالو جي تاريخ}} {{see also|ٽووالو جي تاريخ جو خاڪو}} [[File:Tuvalu costume.jpg|thumb|right|upright|Tuvaluan man in traditional costume drawn by [[Alfred Agate]] in 1841 during the [[United States Exploring Expedition]].]] The history of Tuvalu dates back to at least 1,000 years to when it was discovered and settled by [[Polynesians]]. the [[History of the Polynesian people|origins of the people of Tuvalu]] is addressed in the theories regarding the spread of humans out of Southeast Asia, from [[Taiwanese aborigines|Taiwan]], via [[Melanesia]] and across the Pacific islands to create [[Polynesia]].<ref name=Howe>{{cite book |last=Howe |first=Kerry |title=The Quest for Origins |year=2003 |publisher=Penguin |location=New Zealand |isbn=0-14-301857-4 |pages=68, 70 }}</ref> During pre-European-contact times there was frequent canoe voyaging between the islands as [[Polynesian navigation]] skills are recognised to have allowed deliberate journeys on double-hull sailing canoes or [[outrigger canoe]]s.<ref name="Belwood1">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=39–44}}</ref> Eight of the nine islands of Tuvalu were inhabited; thus the name, Tuvalu, means "eight standing together" in [[Tuvaluan language|Tuvaluan]]. The pattern of settlement that is believed to have occurred is that the Polynesians spread out from the [[Samoa]]n Islands into the Tuvaluan atolls, with Tuvalu providing a stepping stone to migration into the [[Polynesian outliers|Polynesian Outlier communities]] in [[Melanesia]] and [[Micronesia]].<ref name="Belwood2">{{cite book |last1= Bellwood|first1= Peter|title=The Polynesians – Prehistory of an Island People |year= 1987 |publisher=Thames and Hudson |pages=29 & 54}}</ref><ref name="Bayard">{{cite book |last1=Bayard|first1=D.T.|title=The Cultural Relationships of the Polynesian Outiers |year= 1976 |publisher=Otago University, Studies in Prehistoric Anthropology, Vol. 9}}</ref><ref name="Kirch">{{cite book |last1=Kirch|first1=P.V.|title=The Polynesian Outiers |year= 1984 |publisher=95 (4) Journal of Pacific History|pages=224–238 }}</ref> In 1568, Spanish navigator [[Álvaro de Mendaña de Neira|Álvaro de Mendaña]] was the first European to sail through the islands and sighted [[Nui (atoll)|Nui]] during his expedition in search of [[Terra Australis]]. European explorers did not return until two centuries later. In 1819 the island of [[Funafuti]] was named Ellice's Island; the name Ellice was applied to all nine islands after the work of English hydrographer [[Alexander George Findlay]] (1812–1876).<ref>''A Directory for the Navigation of the Pacific Ocean: With Description of Its Coasts, Islands, Etc. from the Strait of Magalhaens to the Arctic Sea'' (1851)</ref> The islands came under Britain's sphere of influence in the late 19th century, when each of the Ellice Islands was declared a British [[protectorate]] by Captain Gibson R.N., of [[HMS Curacoa (1878)|HMS ''Curacoa'']], between 9 and 16 October 1892.<ref name="TAHNPT">{{cite book |author=Noatia P. Teo |editor=Hugh Larcy |title=Tuvalu: A History|year= 1983 |publisher= University of the South Pacific/Government of Tuvalu|pages=127–139|chapter= Chapter 17, Colonial Rule }}</ref> The Ellice Islands were administered as a British protectorate by a [[resident commissioner]] from 1892 to 1916 and later as part of the [[Gilbert and Ellice Islands]] colony from 1916 to 1974.<ref>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[University of the South Pacific]], Suva, Fiji, {{ISBN|982-02-0335-X}}</ref> A [[1974 Ellice Islands self-determination referendum|referendum was held in December 1974]] to determine whether the Gilbert Islands and Ellice Islands should each have their own administration.<ref name=N>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p. 831, {{ISBN|0-19-924959-8}}</ref> As a consequence of the referendum, the Gilbert and Ellice Islands colony ceased to exist on 1 January 1976 and the separate British colonies of [[Kiribati]] and Tuvalu came into existence.<ref name="TAHTI">''Tuvalu: A History'', Chapter 20, Secession and Independence, pp. 153–177</ref><ref name="TPBN">{{cite journal |first= W. David |last= McIntyre |title= The Partition of the Gilbert and Ellice Islands |url= http://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |year= 2012 |volume= 7 |issue= 1 |journal= Island Studies Journal |pages= 135–146 |doi= 10.24043/isj.266 |s2cid= 130336446 |access-date= 16 March 2014 |archive-date= 2 December 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf |url-status= dead }}</ref> Tuvalu became fully independent within the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]] on 1 October 1978. On 17 September 2000 Tuvalu became the [[United Nations Security Council Resolution 1290|189th member of the United Nations]]. ===وانآتو=== {{main|وانآتو جي تاريخ}} In the history of Vanuatu, the commonly held theory of [[Vanuatu]]'s [[prehistory]] from archaeological evidence supports that peoples speaking [[Austronesian languages|Austronesian]] [[language]]s first came to the islands some 3,000 to 3,500 years ago.<ref>[http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm "A Pacific engaged: Australias (sic) relations with Papua New Guinea and the island states of the southwest Pacific"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027181719/http://www.aph.gov.au/Senate/committee/fadt_ctte/completed_inquiries/2002-04/png/report/index.htm |date=27 October 2007 }}, Australian Senate, 12 August 2003, p. 288</ref> [[Pottery]] fragments have been found dating back to 1300 BC<ref>Ron Adams, [http://www.britannica.com/eb/article-53977 "History (from Vanuatu)"], ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2006</ref> What little is known of the pre-European contact history of Vanuatu has been gleaned from oral histories and legends. One important early king was [[Roy Mata]], who united several tribes, and was buried in a large mound with several retainers. The first European contact with Vanuatu came in 1606, when a Spanish expedition led by the Portuguese explorer [[Pedro Fernández de Quirós]] discovered [[Espiritu Santo]], naming it ''Australia del Espiritu Santo'', believing he had arrived in the southern [[continent]]. Europeans did not return until 1768, when [[Louis Antoine de Bougainville]] rediscovered the islands. ===Other islands=== {{See also|Polynesian navigation|Micronesia navigation|Marshall Islands stick chart}} The [[history of American Samoa]] begins with inhabitation as early as 1000 BC, Samoa was not reached by European explorers until the 18th century.<ref>{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Bougainville.html|title=Bougainville biography|website=www-history.mcs.st-and.ac.uk|access-date=2016-09-19}}</ref> The [[history of Baker Island]] began when the United States of America took possession of the island in 1857, and its guano deposits were mined by U.S. and British companies during the second half of the 19th century. In 1935, a short-lived attempt at colonization was begun on this island – as well as on nearby [[Howland Island]] – but was disrupted by World War II and thereafter abandoned. Presently the island is a National Wildlife Refuge run by the U.S. Department of the Interior; a [[day beacon]] is situated near the middle of the west coast. Westerners arrived in [[Caroline Islands]] in 1525, by the Portuguese [[Diogo da Rocha]] and his pilot [[Gomes de Sequeira]], naming them the ''Sequeira Islands''. At about the same time, in 1526, they were sighted by the Spanish [[Toribio Alonso de Salazar]], he called them "Carolinas" after [[Holy Roman Emperor]] [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V]]. Though early Spanish navigators in the area (from 1543) called them the ''Nuevas Filipinas'' ("New Philippines"), Admiral Francisco Lazeano named them the ''Carolinas'' after King [[Charles II of Spain]] in 1686.<ref>{{cite book |last1=Quanchi |first1=Max |last2=Robson |first2=John |title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands |publisher=Scarecrow Press |date=18 October 2005 |page=112 |url= https://books.google.com/books?id=FUwDzM94jGUC&pg=PA112|isbn=9780810865280 }}</ref> In the [[history of French Polynesia]], the French Polynesian island groups do not share a common history before the establishment of the French protectorate in 1889. The first French Polynesian islands to be settled by [[Polynesians]] were the [[Marquesas Islands]] in AD 300 and the [[Society Islands]] in AD 800. The Polynesians were organized in petty [[chieftainship]]s.<ref name=KMLA1797>{{cite web|url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolynpre1797.html|title=History of Polynesia, before 1797|first=Alexander|last=Ganse|access-date=20 October 2007}}</ref> [[History of Howland Island|Historical evidence]] suggests that Howland Island was the site of prehistoric settlement, which may have extended down to [[Rawaki Island|Rawaki]], [[Canton Island|Canton]], [[Manra Island|Manra]], and [[Orona]] of the [[Phoenix Islands]] 500 to 700&nbsp;km southeast. This settlement might have taken the form of a single community utilising several adjacent islands, but the hard life on these isolated islands, together with the uncertainty of fresh water supplies, led to an extinction of or dereliction by the settled peoples, in such a way that other islands in the area (such as [[Kiritimati]] and [[Pitcairn Island|Pitcairn]]) were abandoned.<ref>Irwin, pp. 176–179.</ref> Such settlements probably began around 1000 BC, when eastern [[Melanesians]] traveled north.<ref>Suárez 2004, p. 17.</ref> The [[history of Jarvis Island]] begins with the island's first known sighting by Europeans was on 21 August 1821 by the British ship ''Eliza Francis'' (or ''Eliza Frances'') owned by Edward, Thomas, and William Jarvis<ref>{{cite web |url=http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |title=North Pacific Pilot page 282 |access-date=26 January 2007 |format=png |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211192130/http://jarvisisland.info/north_pacific_pilot.html#282 |archive-date=11 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |title=R. v. Higgins, Fuller, Anderson, Thomas, Belford and Walsh |access-date=25 January 2007 |work=legal proceeding |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233302/http://www.law.mq.edu.au/scnsw/Cases1833-34/html/r_v_higgins_and_others__1833.htm |url-status=dead }}</ref> and commanded by Captain Brown. In March 1857 the uninhabited island was claimed for the United States under the [[Guano Islands Act]] and formally annexed on 27 February 1858. In the [[history of Marquesas Islands]], the first recorded settlers of the [[Marquesas]] were [[Polynesians]], who, from archеological evidence, are believed to have arrived before 100 AD. Ethnological and linguistic evidence suggests that they likely arrived from the region of [[Tonga]] and [[Samoa]]. The islands were given their name by the Spanish explorer [[Álvaro de Mendaña de Neira]] who reached them on 21 July 1595. He named them after his patron, [[García Hurtado de Mendoza, 5th Marquis of Cañete]], who was [[Viceroy of Peru]] at the time. Mendaña visited first [[Fatu Hiva]] and then [[Tahuata]] before continuing on to the [[Solomon Islands]]. In the [[history of Melanesia]], the original inhabitants of the islands now named Melanesia were likely the ancestors of the present day Papuan-speaking people. These people are thought to have occupied New Guinea tens of millennia ago and reached the islands 35,000 years ago (according to radiocarbon dating).<!--It should be stated where they came from before they got to Papua and the Pacific Islands.--> They appear to have occupied these islands as far east as the main islands in the Solomon Islands (i.e., including [[Makira|San Cristobal]]) and perhaps even to the smaller islands farther to the east.<ref>{{cite journal| author=Dunn, Michael, Angela Terrill, Ger Reesink, Robert A. Foley, Stephen C. Levinson| year=2005| title=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History| journal=Science| volume=309| pages=2072–2075| doi=10.1126/science.1114615| pmid=16179483| issue=5743| bibcode=2005Sci...309.2072D| hdl=11858/00-001M-0000-0013-1B84-E| s2cid=2963726| hdl-access=free}}</ref> The ancestors of the so-called "[[Micronesians]]" in the [[history of Micronesia]] settled there over 4,000 years ago. A decentralized chieftain-based system eventually evolved into a more centralized economic and religious empire centred on [[Yap]]. European explorers – first the [[Portuguese people|Portuguese]] in search of the [[Maluku Islands|Spice Islands]] ([[Indonesia]]) and then the Spaniards – reached the Carolines in the 16th century, with Spain establishing sovereignty. Researchers of the [[history of the Marshall Islands]] agree on little more than that successive waves of [[human migration|migratory]] peoples from Southeast Asia spread across the Western Pacific about 3,000 years ago, and that some of them landed on and remained on these islands. The Spanish explorer [[Alonso de Salazar]] landed there in 1529. They were named for English [[Geographical exploration|explorer]] [[John Marshall (British captain)|John Marshall]], who visited them in 1799. The Marshall Islands were claimed by Spain in 1874. Following [[papal]] mediation and German compensation of $4.5 million, Spain recognised Germany's claim in 1885, which established a [[protectorate]] and set up trading stations on the islands of [[Jaluit]] and [[Ebon Atoll|Ebon]] to carry out the flourishing [[copra]] (dried [[coconut]] meat) trade. Marshallese Iroij (high chiefs) continued to rule under indirect colonial German administration. In the [[history of the Society Islands]], the archipelago is generally believed to have been named by Captain [[James Cook]] in honour of the [[Royal Society]], sponsor of the first British scientific survey of the islands; however, Cook states in his journal that he called the islands Society "as they lay contiguous to one another".<ref>[[Tony Horwitz|Horwitz, Tony]]. Oct. 2003, ''Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before'', Bloomsbury, {{ISBN|0-7475-6455-8}}</ref> In the [[history of Tuamotu]], the Tuamotus were first discovered by a Spanish expedition led by [[Ferdinand Magellan]] in 1521. From the [[Inca Empire]], [[Tupac Inca Yupanqui]] is also credited with leading a nearly 10-month voyage of exploration into the Pacific around 1480. None of these visits were of political consequence, the islands being in the sphere of influence of the [[Pomare dynasty]] of Tahiti. At the beginning 18th century, the first Christian missionaries arrived. The islands' pearls penetrated the European market in the late 19th century, making them a coveted possession. Following the forced abdication of [[Pomare V|King Pomare V]] of Tahiti, the islands were annexed as an overseas territory of France. ==پڻ ڏسو== * [[Europeans in Oceania]] * [[Exploration of the Pacific]] * [[List of countries and islands by first human settlement]] * [[Pacific Islands]] ==حوالا== {{حوالا}} 27. "Reconstructing History: Literature, History, and Anthropology in the Pacific". Ed. Cynthia Klekar. Special Issue of ''The Eighteenth Century: Theory and Interpretation'' 49, no. 3 (Fall, 2008). Introduction, 193-96. {{DEFAULTSORT:History of the Pacific Islands}} [[Category:History of the Pacific Ocean]] [[Category:History of Oceania]] [[Category:Prehistoric Oceania]] [[Category:History by region]] [[Category:History by island|Pacific Islands]] [[Category:Islands of the Pacific Ocean|*History]] [[زمرو:پئسيفڪ ٻيٽن جي تاريخ]] [[زمرو:اوشينيا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ٻيٽ]] [[زمرو:اوشينيا تاريخ کان اڳ ۾]] [[زمرو:پئسيفڪ سمنڊ جي تاريخ]] [[زمرو:پئسفڪ وڏي سمنڊ جا ٻيٽ]] 75nfjbywi8v2og2gmfseo8ay778cits 14 101191 400528 2026-08-03T14:46:10Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڏھائيون]] [[زمرو:ايڪيهين صدي]] 400528 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏھائيون]] [[زمرو:ايڪيهين صدي]] dbgjdaynyb7kihlkurcbmu5f5zenow7 14 101192 400530 2026-08-03T15:06:40Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2000ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400530 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2000ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] opg05u8ygobbr338bh4j1fu355m951m 14 101193 400531 2026-08-03T15:07:08Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:1999ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400531 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1999ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] jhrm762w6nnnjijoz2nxyn86cjv20l2 400544 400531 2026-08-03T15:21:30Z Memon2025 21315 400544 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1999ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] [[زمرو:1998ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1998ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1997ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1996ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1995ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1994ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1993ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1992ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1991ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1990ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1989ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1988ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1987ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1986ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1987ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1986ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1987ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1986ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1985ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1984ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1983ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1982ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1981ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1980ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1979ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1978ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1977ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1976ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1975ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1974ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1973ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1972ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1971ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1970ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1969ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1968ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1967ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1966ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1965ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1964ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1963ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:1962ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] aebaatbkadzn3sgprbnsvk057cbqch0 14 101194 400532 2026-08-03T15:07:38Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:1998ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400532 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1998ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] fafz1dqxqexfg3evyb7p35e7b87xftd 14 101195 400533 2026-08-03T15:08:06Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:1997ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400533 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1997ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 9gsekjcmih1yr0alrwvym7du8wouv3g 14 101196 400534 2026-08-03T15:08:32Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:1996ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400534 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1996ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 4ozel0vmei7m2j91s8l7aypnebfzzv3 14 101197 400535 2026-08-03T15:09:14Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:1995ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400535 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1995ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] qzbpu98purvzk74d7z98l1b4e8ncpwq 14 101198 400536 2026-08-03T15:11:06Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:1994ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400536 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1994ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] peg68ml17eruf3c2hhc64sgl8ew6orz 14 101199 400537 2026-08-03T15:11:40Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:1993ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400537 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1993ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 8soef1dw3f1bwimirm8ko3qd6x409nz 14 101200 400538 2026-08-03T15:12:10Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:1992ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400538 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1992ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 1k09ypt1rq5qgyzdpkvkhwss3lzzngg 14 101201 400539 2026-08-03T15:12:43Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:1991ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400539 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1991ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] kzq0xh0vtto96i2krzz1m7ltkl1w0am 14 101202 400540 2026-08-03T15:13:19Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:1990ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400540 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1990ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] pk1val0k3zaadvqfpbjetgzkjhk6w5d 14 101203 400546 2026-08-03T15:22:47Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2025ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400546 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2025ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 5bo0w39at2baa1xeiolwn9fjk4vt0vn 14 101204 400547 2026-08-03T15:23:17Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2024ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400547 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2024ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] tfl58enbskzxcy44mf5z6b2xu6tpmzu 14 101205 400548 2026-08-03T15:23:44Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2023ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400548 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2023ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] p037nx6cdtnr6t83p7lyz4vg07yfv8y 14 101206 400549 2026-08-03T15:24:46Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2022ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400549 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2022ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 4ziwshzy975vuuvo373j0gvned2xgwp 14 101207 400550 2026-08-03T15:25:16Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2021ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400550 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2021ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] bfi6n2lb6h71o9pubmq40kmy5ec2bs5 14 101208 400551 2026-08-03T15:25:49Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2020ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400551 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2020ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 4ys55kd3u3gc7dw688tt31z9cmshrmc 14 101209 400552 2026-08-03T15:26:28Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2019ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400552 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2019ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 4kauq8bbseovw9lo2uythap2alhn7k9 14 101210 400553 2026-08-03T15:27:21Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2018ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400553 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2018ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 5ln2lai5muj31ms4qmxzrr964xzu69c 14 101211 400554 2026-08-03T15:28:12Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2017ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400554 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2017ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] ags0c6yys87kb6riii0mqx2nkvuxjb3 14 101212 400555 2026-08-03T15:28:49Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2016ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400555 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2016ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] efmi1w0vkbk4t2ztsg9kgwg3i5jc202 14 101213 400556 2026-08-03T15:29:22Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2015ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400556 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2015ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] ivw7mwcxtwgn4j3552bm36i1cmw715y 14 101214 400557 2026-08-03T15:29:56Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2014ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400557 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2014ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] d5thnx8718u89bm9pyfqhjhbsrldkhr 14 101215 400558 2026-08-03T15:30:31Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2013ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400558 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2013ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] ioaa3ylrjd1toxj0rwki4wtr40w1973 14 101216 400559 2026-08-03T15:30:57Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2012ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400559 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2012ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 4i1jlj566wpoz4zrcixbqzsfjrkt6on 14 101217 400560 2026-08-03T15:31:35Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2011ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400560 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2011ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 0oma2gg16gb07js0ygw9x4jkziopp8n 14 101218 400561 2026-08-03T15:33:23Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2010ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400561 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2010ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 4br4jhhmhiogmcl8e3vmwoekb0w3mn6 14 101219 400562 2026-08-03T15:34:06Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2009ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400562 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2009ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 8n9pinf7zm5mtg4ifieol4uru6u4p09 14 101220 400563 2026-08-03T15:34:33Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2008ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400563 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2008ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] ml5bfn6k92hrfcxob7lj7ifow66io73 14 101221 400564 2026-08-03T15:35:01Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2007ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400564 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2007ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 1b46q9pziobzmxlvjk81ny46nuyzlo3 14 101222 400565 2026-08-03T15:35:27Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2006ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400565 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2006ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] jiko93vrlqa9sgy6157zau1py6o4mxk 14 101223 400566 2026-08-03T15:36:01Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2005ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400566 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2005ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 4jem3mnj9koy81fa30jqk0xcnm6uxev 14 101224 400567 2026-08-03T15:36:40Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2008ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400567 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2008ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] ml5bfn6k92hrfcxob7lj7ifow66io73 400568 400567 2026-08-03T15:37:05Z Memon2025 21315 /* */ 400568 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2004ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] n05u6vxevtb4jq585rji8w714mm7s7h 14 101225 400569 2026-08-03T15:37:29Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2003ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400569 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2003ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] r1uugrw0s77d5v9lk1kkh184ekupumq 14 101226 400570 2026-08-03T15:37:59Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2002ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400570 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2002ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] t41tsoknn3jv57dk596dvo44hovs2e4 14 101227 400571 2026-08-03T15:38:31Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:2001ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] 400571 wikitext text/x-wiki [[زمرو:2001ع]] [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]] a8bwkras5wuhorwzgyi79138qdrx65c 14 101228 400584 2026-08-03T16:02:30Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:طب]] [[زمرو:محقق]] 400584 wikitext text/x-wiki [[زمرو:طب]] [[زمرو:محقق]] 03iu9js6dvnt2jxfwdjlqhw9dllguh9 14 101229 400586 2026-08-03T16:08:33Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:20هين صدي]] [[زمرو:آسٽريلوي طبيب]] 400586 wikitext text/x-wiki [[زمرو:20هين صدي]] [[زمرو:آسٽريلوي طبيب]] s2bhpife8mja6pin21kk87fcdoio10b 14 101230 400587 2026-08-03T16:10:33Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:21هين صدي]] [[زمرو:آسٽريلوي طبيب]] 400587 wikitext text/x-wiki [[زمرو:21هين صدي]] [[زمرو:آسٽريلوي طبيب]] ny4tqmeygxp45e7pchuoow50n6h4io2 14 101231 400588 2026-08-03T16:11:50Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:طبيب]] [[زمرو:آسٽريلوي شخصيتون]] [[زمرو:ماهر تعليم]] [[زمرو:طبي محقق]] [[زمرو:آسٽريلوي شخصيتون]] 400588 wikitext text/x-wiki [[زمرو:طبيب]] [[زمرو:آسٽريلوي شخصيتون]] [[زمرو:ماهر تعليم]] [[زمرو:طبي محقق]] [[زمرو:آسٽريلوي شخصيتون]] qj1gt5sfs94orakka6fl548hhy8oew8 400590 400588 2026-08-03T16:12:56Z Memon2025 21315 400590 wikitext text/x-wiki [[زمرو:طبيب]] [[زمرو:آسٽريلوي شخصيتون]] nhjcocoktb9jvwdul90c8t2ucezzmwz 14 101232 400589 2026-08-03T16:12:16Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:آسٽريليا]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ ملڪ]] 400589 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آسٽريليا]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ ملڪ]] psp2tkqi1rl6yjyslhrg3xpmixbj370 14 101233 400591 2026-08-03T16:25:12Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ماهر تعليم]] [[زمرو:آسٽريلوي شخصيتون]] 400591 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ماهر تعليم]] [[زمرو:آسٽريلوي شخصيتون]] bhpoxvfthjhuxi85cmdhllsnzv4w8xu 14 101234 400592 2026-08-03T16:25:42Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:طبي محقق]] [[زمرو:آسٽريلوي شخصيتون]] 400592 wikitext text/x-wiki [[زمرو:طبي محقق]] [[زمرو:آسٽريلوي شخصيتون]] 6g57hoy1v3mpgfotedmbhiuqi3r7n9x 14 101235 400594 2026-08-03T16:27:41Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:آسٽريلوي طبيب]] [[زمرو:آسٽريلوي ماهر تعليم]] [[زمرو:آسٽريلوي طبي محقق]] 400594 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آسٽريلوي طبيب]] [[زمرو:آسٽريلوي ماهر تعليم]] [[زمرو:آسٽريلوي طبي محقق]] j8goexbwadgqx44hej44v791p6lgrz8 14 101236 400597 2026-08-03T16:29:10Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[زمرو:2024ع جون وفاتون]] کي [[زمرو:2024ع جون فوتگيون]] ڏانھن چوريو 400597 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:2024ع جون فوتگيون}} 58uzakv1efkybjhlpy3rgl8pfccdm89 14 101237 400604 2026-08-03T16:38:56Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ ملڪ]] 400604 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ ملڪ]] lov2tdho0jr3rpo4r2fuukifhgmsi7m 14 101238 400617 2026-08-03T17:25:28Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:حزب الله]] [[زمرو:لبناني شخصيتون]] 400617 wikitext text/x-wiki [[زمرو:حزب الله]] [[زمرو:لبناني شخصيتون]] jzf4icfu41p62iaj84oju55zo7w2u1d 14 101239 400618 2026-08-03T17:26:04Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:لبنان]] 400618 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لبنان]] kvxfo3haj76chwmtlu9cisihhrl4jxz 400619 400618 2026-08-03T17:28:42Z Memon2025 21315 /* */ 400619 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لبنان جي سياست]] i0svnnfigq9e2c8yu5gkuif5fe2vj1d 14 101240 400620 2026-08-03T17:29:00Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:سياست بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر جي سياست]] 400620 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:سياست بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر جي سياست]] r2i9bbmtsz0o87r5a54ah3slnv3w9kk 0 101241 400621 2026-08-03T17:37:16Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1345113562|Outline of Lebanon]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 400621 wikitext text/x-wiki [[File:Flag_of_Lebanon.svg|thumb|لبنان جو جهنڊو]] [[File:LocationLebanon.svg|thumb|[[لبنان]] جو مقام]] [[File:Lebanon_2002_CIA_map.jpg|thumb|[[لبنان|لبناني جمهوريه]] جو هڪ وڏو ٿيندڙ نقشو]] هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] لبنان جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ جي طور تي مهيا ڪيو ويو آهي: (لبنان جو خاڪو) '''[[لبنان]]''' (Lebanon)&#x2013; [[اولھ ايشيا|اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] ۾ [[رومي سمنڊ|ميڊيٽرينين سمنڊ]] جي اوڀر ڪناري تي واقع [[خود مختيار رياستن جي فهرست|هڪ خودمختيار ملڪ]] . <ref name="CIA_World_Factbook">{{حوالو ويب|date=July 14, 2009|archivedate=January 18, 2026|quote=July 23, 2009}}</ref> لبنان، پنهنجي سخت فرقيوارانه تنوع جي ڪري، هڪ منفرد سياسي نظام رکي ٿو، جنهن کي اعترافيت جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر مذهبي گروهه کي پارليامينٽ ۾ مقرر تعداد ۾ سيٽون مختص ڪيون وينديون آهن. (لبنان جو خاڪو) 1975 کان 1990 تائين تباهي ڪندڙ لبناني خانہ جنگي کان اڳ ملڪ نسبتاََ پرسڪون ۽ خوشحالي وارو دور گذاريو. 2005 ۾، مظاهرن جي هڪ لهر جيڪا سيدر انقلاب (Cedar Revolution) جي نالي سان مشهور آهي, ، لبنان تي 30 سالن جي شامي قبضي کي ختم ڪيو. 2006 جي شروعات تائين، ملڪ جي گهڻي حصي ۾ ڪافي حد تائين استحڪام حاصل ٿي چڪو هو ۽ [[بيروت]] جي تعمير نو تقريبن مڪمل ٿي چڪي هئي، <ref>Center for the Study of the Built Environment. [http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm "Deconstructing Beirut's Reconstruction: 1990-2000"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725210323/http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm|date=2011-07-25}}. Retrieved October 31, 2006.</ref> پر 2006 جي هڪ ڪمزور جنگ ۽ اندروني تڪرار اهم معاشي نقصان ۽ جاني نقصان جو سبب بڻي. (لبنان جو خاڪو) 2019ع کان وٺي، لبنان هڪ سنگين مالي ۽ معاشي بحران سان گڏوگڏ سياسي عدم استحڪام ۽ سماجي بدامني کي منهن ڏئي رهيو آهي، جيڪو 2020 جي بيروت ڌماڪي کان وڌيڪ خراب ٿيو. <ref>{{Cite news |last=Leonhardt |first=David |last2=Yar |first2=Sanam |date=2021-10-15 |title=Lebanon's Crisis |url=https://www.nytimes.com/2021/10/14/briefing/lebanon-financial-crisis-lira.html |work=[[New York Times]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Blair |first=Edmund |date=2022-01-23 |title=Explainer: Lebanon's financial crisis and how it happened |url=reuters.com/markets/rates-bonds/lebanons-financial-crisis-how-it-happened-2022-01-23/ |work=[[Reuters]]}}</ref> (لبنان جو خاڪو) 6blvie6rpr6uikzdwa9ndy0xar5zbz9 400622 400621 2026-08-03T17:46:04Z Memon2025 21315 400622 wikitext text/x-wiki [[File:Flag_of_Lebanon.svg|thumb|لبنان جو جهنڊو]] [[File:LocationLebanon.svg|thumb|[[لبنان]] جو مقام]] [[File:Lebanon_2002_CIA_map.jpg|thumb|[[لبنان|لبناني جمهوريه]] جو هڪ وڏو ٿيندڙ نقشو]] هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] لبنان جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ جي طور تي مهيا ڪيو ويو آهي: '''[[لبنان]]''' (Lebanon) [[اولھ ايشيا|اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] ۾ [[رومي سمنڊ|ميڊيٽرينين سمنڊ]] جي اوڀر ڪناري تي واقع [[خود مختيار رياستن جي فهرست|هڪ خودمختيار ملڪ]] آهي.<ref name="CIA_World_Factbook">{{حوالو ويب|date=July 14, 2009|archivedate=January 18, 2026|quote=July 23, 2009}}</ref> لبنان، پنهنجي سخت فرقيوارانه تنوع جي ڪري، هڪ منفرد سياسي نظام رکي ٿو، جنهن کي "اعترافيت" (confessionalism) نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر مذهبي گروهه کي پارليامينٽ ۾ مقرر تعداد ۾ سيٽون مختص ڪيون وينديون آهن. سال 1975 کان 1990ع تائين تباهي ڪندڙ لبناني خانہ جنگي کان اڳ ملڪ نسبتاََ پرسڪون ۽ خوشحالي وارو دور گذاريو. سال 2005ع ۾، مظاهرن جي هڪ لهر جيڪا "سيدر انقلاب" (Cedar Revolution) جي نالي سان مشهور آهي، لبنان تي 30 سالن جي شامي قبضي کي ختم ڪيو. سال 2006ع جي شروعات تائين، ملڪ جي گهڻي حصي ۾ ڪافي حد تائين استحڪام حاصل ٿي چڪو هو ۽ [[بيروت]] جي تعمير نو تقريبن مڪمل ٿي چڪي هئي،<ref>Center for the Study of the Built Environment. [http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm "Deconstructing Beirut's Reconstruction: 1990-2000"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725210323/http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm|date=2011-07-25}}. Retrieved October 31, 2006.</ref> پر سال 2006ع جي هڪ ڪمزور ڪندڙ جنگ ۽ اندروني تڪرار اهم معاشي نقصان ۽ جاني نقصان جو سبب بڻي. سال 2019ع کان وٺي، لبنان هڪ سنگين مالي ۽ معاشي بحران سان گڏوگڏ سياسي عدم استحڪام ۽ سماجي بدامني کي منهن ڏئي رهيو آهي، جيڪو سال 2020ع جي بيروت ڌماڪي کان وڌيڪ خراب ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Leonhardt |first=David |last2=Yar |first2=Sanam |date=2021-10-15 |title=Lebanon's Crisis |url=https://www.nytimes.com/2021/10/14/briefing/lebanon-financial-crisis-lira.html |work=[[New York Times]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Blair |first=Edmund |date=2022-01-23 |title=Explainer: Lebanon's financial crisis and how it happened |url=reuters.com/markets/rates-bonds/lebanons-financial-crisis-how-it-happened-2022-01-23/ |work=[[Reuters]]}}</ref> 6mywrlnsdclwzknnz39l0sdnmso6opd 400794 400622 2026-08-04T10:37:48Z Ibne maryam 17680 added [[Category:لبنان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 400794 wikitext text/x-wiki [[File:Flag_of_Lebanon.svg|thumb|لبنان جو جهنڊو]] [[File:LocationLebanon.svg|thumb|[[لبنان]] جو مقام]] [[File:Lebanon_2002_CIA_map.jpg|thumb|[[لبنان|لبناني جمهوريه]] جو هڪ وڏو ٿيندڙ نقشو]] هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] لبنان جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ جي طور تي مهيا ڪيو ويو آهي: '''[[لبنان]]''' (Lebanon) [[اولھ ايشيا|اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] ۾ [[رومي سمنڊ|ميڊيٽرينين سمنڊ]] جي اوڀر ڪناري تي واقع [[خود مختيار رياستن جي فهرست|هڪ خودمختيار ملڪ]] آهي.<ref name="CIA_World_Factbook">{{حوالو ويب|date=July 14, 2009|archivedate=January 18, 2026|quote=July 23, 2009}}</ref> لبنان، پنهنجي سخت فرقيوارانه تنوع جي ڪري، هڪ منفرد سياسي نظام رکي ٿو، جنهن کي "اعترافيت" (confessionalism) نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر مذهبي گروهه کي پارليامينٽ ۾ مقرر تعداد ۾ سيٽون مختص ڪيون وينديون آهن. سال 1975 کان 1990ع تائين تباهي ڪندڙ لبناني خانہ جنگي کان اڳ ملڪ نسبتاََ پرسڪون ۽ خوشحالي وارو دور گذاريو. سال 2005ع ۾، مظاهرن جي هڪ لهر جيڪا "سيدر انقلاب" (Cedar Revolution) جي نالي سان مشهور آهي، لبنان تي 30 سالن جي شامي قبضي کي ختم ڪيو. سال 2006ع جي شروعات تائين، ملڪ جي گهڻي حصي ۾ ڪافي حد تائين استحڪام حاصل ٿي چڪو هو ۽ [[بيروت]] جي تعمير نو تقريبن مڪمل ٿي چڪي هئي،<ref>Center for the Study of the Built Environment. [http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm "Deconstructing Beirut's Reconstruction: 1990-2000"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725210323/http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm|date=2011-07-25}}. Retrieved October 31, 2006.</ref> پر سال 2006ع جي هڪ ڪمزور ڪندڙ جنگ ۽ اندروني تڪرار اهم معاشي نقصان ۽ جاني نقصان جو سبب بڻي. سال 2019ع کان وٺي، لبنان هڪ سنگين مالي ۽ معاشي بحران سان گڏوگڏ سياسي عدم استحڪام ۽ سماجي بدامني کي منهن ڏئي رهيو آهي، جيڪو سال 2020ع جي بيروت ڌماڪي کان وڌيڪ خراب ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Leonhardt |first=David |last2=Yar |first2=Sanam |date=2021-10-15 |title=Lebanon's Crisis |url=https://www.nytimes.com/2021/10/14/briefing/lebanon-financial-crisis-lira.html |work=[[New York Times]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Blair |first=Edmund |date=2022-01-23 |title=Explainer: Lebanon's financial crisis and how it happened |url=reuters.com/markets/rates-bonds/lebanons-financial-crisis-how-it-happened-2022-01-23/ |work=[[Reuters]]}}</ref> [[زمرو:لبنان]] 9mezfbasug98l5tcoubecor2l16vscc 400796 400794 2026-08-04T10:39:01Z Ibne maryam 17680 /* */ 400796 wikitext text/x-wiki [[File:Flag_of_Lebanon.svg|thumb|لبنان جو جهنڊو]] [[File:LocationLebanon.svg|thumb|[[لبنان]] جو مقام]] [[File:Lebanon_2002_CIA_map.jpg|thumb|[[لبنان|لبناني جمهوريه]] جو هڪ وڏو ٿيندڙ نقشو]] هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] لبنان جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ جي طور تي مهيا ڪيو ويو آهي: '''[[لبنان]]''' (Lebanon) [[اولھ ايشيا|اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] ۾ [[رومي سمنڊ|ميڊيٽرينين سمنڊ]] جي اوڀر ڪناري تي واقع [[خود مختيار رياستن جي فهرست|هڪ خودمختيار ملڪ]] آهي.<ref name="CIA_World_Factbook">{{حوالو ويب|date=July 14, 2009|archivedate=January 18, 2026|quote=July 23, 2009}}</ref> لبنان، پنهنجي سخت فرقيوارانه تنوع جي ڪري، هڪ منفرد سياسي نظام رکي ٿو، جنهن کي "اعترافيت" (confessionalism) نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر مذهبي گروهه کي پارليامينٽ ۾ مقرر تعداد ۾ سيٽون مختص ڪيون وينديون آهن. سال 1975 کان 1990ع تائين تباهي ڪندڙ لبناني خانہ جنگي کان اڳ ملڪ نسبتاََ پرسڪون ۽ خوشحالي وارو دور گذاريو. سال 2005ع ۾، مظاهرن جي هڪ لهر جيڪا "سيدر انقلاب" (Cedar Revolution) جي نالي سان مشهور آهي، لبنان تي 30 سالن جي شامي قبضي کي ختم ڪيو. سال 2006ع جي شروعات تائين، ملڪ جي گهڻي حصي ۾ ڪافي حد تائين استحڪام حاصل ٿي چڪو هو ۽ [[بيروت]] جي تعمير نو تقريبن مڪمل ٿي چڪي هئي،<ref>Center for the Study of the Built Environment. [http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm "Deconstructing Beirut's Reconstruction: 1990-2000"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725210323/http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm|date=2011-07-25}}. Retrieved October 31, 2006.</ref> پر سال 2006ع جي هڪ ڪمزور ڪندڙ جنگ ۽ اندروني تڪرار اهم معاشي نقصان ۽ جاني نقصان جو سبب بڻي. سال 2019ع کان وٺي، لبنان هڪ سنگين مالي ۽ معاشي بحران سان گڏوگڏ سياسي عدم استحڪام ۽ سماجي بدامني کي منهن ڏئي رهيو آهي، جيڪو سال 2020ع جي بيروت ڌماڪي کان وڌيڪ خراب ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Leonhardt |first=David |last2=Yar |first2=Sanam |date=2021-10-15 |title=Lebanon's Crisis |url=https://www.nytimes.com/2021/10/14/briefing/lebanon-financial-crisis-lira.html |work=[[New York Times]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Blair |first=Edmund |date=2022-01-23 |title=Explainer: Lebanon's financial crisis and how it happened |url=reuters.com/markets/rates-bonds/lebanons-financial-crisis-how-it-happened-2022-01-23/ |work=[[Reuters]]}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:لبنان]] sq9mof12kmnl9375vy34pa1577ck88b 400797 400796 2026-08-04T10:40:45Z Ibne maryam 17680 400797 wikitext text/x-wiki [[File:Flag_of_Lebanon.svg|thumb|لبنان جو جهنڊو]] [[File:LocationLebanon.svg|thumb|[[لبنان]] جو مقام]] [[File:Lebanon_2002_CIA_map.jpg|thumb|[[لبنان|لبناني جمهوريه]] جو هڪ وڏو ٿيندڙ نقشو]] هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] لبنان جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ جي طور تي مهيا ڪيو ويو آهي: '''[[لبنان]]''' (Lebanon) [[اولھ ايشيا|اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] ۾ [[رومي سمنڊ|ميڊيٽرينين سمنڊ]] جي اوڀر ڪناري تي واقع [[خود مختيار رياستن جي فهرست|هڪ خودمختيار ملڪ]] آهي.<ref name="CIA_World_Factbook">{{حوالو ويب|date=July 14, 2009|archivedate=January 18, 2026|quote=July 23, 2009}}</ref> لبنان، پنهنجي سخت فرقيوارانه تنوع جي ڪري، هڪ منفرد سياسي نظام رکي ٿو، جنهن کي "اعترافيت" (confessionalism) نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر مذهبي گروهه کي پارليامينٽ ۾ مقرر تعداد ۾ سيٽون مختص ڪيون وينديون آهن. سال 1975 کان 1990ع تائين تباهي ڪندڙ لبناني خانہ جنگي کان اڳ ملڪ نسبتاََ پرسڪون ۽ خوشحالي وارو دور گذاريو. سال 2005ع ۾، مظاهرن جي هڪ لهر جيڪا "سيدر انقلاب" (Cedar Revolution) جي نالي سان مشهور آهي، لبنان تي 30 سالن جي شامي قبضي کي ختم ڪيو. سال 2006ع جي شروعات تائين، ملڪ جي گهڻي حصي ۾ ڪافي حد تائين استحڪام حاصل ٿي چڪو هو ۽ [[بيروت]] جي تعمير نو تقريبن مڪمل ٿي چڪي هئي،<ref>Center for the Study of the Built Environment. [http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm "Deconstructing Beirut's Reconstruction: 1990-2000"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725210323/http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm|date=2011-07-25}}. Retrieved October 31, 2006.</ref> پر سال 2006ع جي هڪ ڪمزور ڪندڙ جنگ ۽ اندروني تڪرار اهم معاشي نقصان ۽ جاني نقصان جو سبب بڻي. سال 2019ع کان وٺي، لبنان هڪ سنگين مالي ۽ معاشي بحران سان گڏوگڏ سياسي عدم استحڪام ۽ سماجي بدامني کي منهن ڏئي رهيو آهي، جيڪو سال 2020ع جي بيروت ڌماڪي کان وڌيڪ خراب ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Leonhardt |first=David |last2=Yar |first2=Sanam |date=2021-10-15 |title=Lebanon's Crisis |url=https://www.nytimes.com/2021/10/14/briefing/lebanon-financial-crisis-lira.html |work=[[New York Times]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Blair |first=Edmund |date=2022-01-23 |title=Explainer: Lebanon's financial crisis and how it happened |url=reuters.com/markets/rates-bonds/lebanons-financial-crisis-how-it-happened-2022-01-23/ |work=[[Reuters]]}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiatlas|Lebanon}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ; General information *[https://web.archive.org/web/20260118234636/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lebanon/ Lebanon] at [[The World Factbook]] *[https://web.archive.org/web/20140327063029/http://www.libanvote.com/eventshandler/libanvote/lebanese9296/ LibanVote] (comprehensive electoral database) *[https://web.archive.org/web/20020218000836/http://www.state.gov/p/nea/ci/c2414.htm US State Department - ''Lebanon''] includes Background Notes, Country Study and major reports ; News *[http://www.otv.com.lb/ OTV] *[http://www.almanar.com.lb/ Al-Manar TV] *[http://www.annahar.com AnNahar newspaper] {{in lang|ar}} *[http://www.lorientlejour.com/ L'Orient-Le Jour] (Lebanese daily newspaper in French) {{in lang|fr}} *[http://www.futuretvnetwork.com/ Future TV] *[http://www.libanpress.com/ Liban Press] (Lebanese news headlines) {{in lang|ar|en|fr}} *[https://web.archive.org/web/20080704074034/http://www.liban3000.com/ Liban3000.com] *[https://web.archive.org/web/20181102172600/http://lebanesetag.com/ Lebanese Tag] {{in lang|ar|en}} *[http://yalibnan.com/ Ya Libnan] {{in lang|en}} *[https://web.archive.org/web/20120312030659/http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=50704 NOW Lebanon] {{in lang|ar|en}} *[https://www.un.org/news/dh/docs/mehlisreport/ United Nations - Mehlis Report] official report of the investigation into Rafiq al-Hariri's assassination ; Government *[https://web.archive.org/web/20060506090021/http://www.informs.gov.lb/EN/Main/index.asp The Lebanese Governmental Portal for Information & Forms] *[http://www.presidency.gov.lb/ Official site of the President of the Lebanese Republic] *[http://www.lp.gov.lb/ Official site of The Lebanese Parliament] {{in lang|ar|fr}} *[http://www.cas.gov.lb/ Central Administration for Statistics] *[http://www.lebarmy.gov.lb/ The Lebanese Armed Forces] *[http://www.lebanon-tourism.gov.lb// Ministry of Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080113110717/http://www.lebanon-tourism.gov.lb/ |date=2008-01-13 }} *[http://www.isf.gov.lb/ Internal Security Forces] *[https://web.archive.org/web/20190114015959/http://www.customs.gov.lb/customs/index.htm Lebanon Customs site] *[http://www.bdl.gov.lb/ Central Bank of Lebanon] *[http://www.bse.com.lb/ Beirut Stock Exchange] *[https://web.archive.org/web/20150416215057/http://www.un.int/wcm/content/site/lebanon Permanent Mission of Lebanon to the United Nations] ; Non-Governmental Organizations *[http://www.democracyinlebanon.org/ The Center for Democracy in Lebanon] {{Col-break}} ; Web portals *[http://www.discoverlebanon.com/ Lebanon tourism guide] Lebanon panorama tours *[http://www.leb.org/ Lebanese White Pages] *{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060202173032/http://lebconnection.com/ www.lebconnection.com]}} Business networking site for the Lebanese community *[http://www.naharnet.com/ Naharnet] *[https://web.archive.org/web/20181102172600/http://lebanesetag.com/ Lebanese Tag] News and events from Lebanon *[http://yalibnan.com/ Ya Libnan] Live news from Beirut *[http://www.lebmoon.com/ LebMoon.Com] Arabic Lebanese Forum * LSCCB&nbsp;— Lebanese Society for Children Capacity Building ; Culture and education *[https://whc.unesco.org/en/statesparties/lb UNESCO World Heritage Sites in Lebanon] *[http://www.albustanfestival.com/ Al-Bustan Festival, Beit Meri] *[http://www.baalbeck.org.lb/ Baalbek Festival] *[http://www.beiteddine.org/ Beiteddine Festival] *[http://www.tyrefestival.com/ Tyre Festival] *[http://www.byblosfestival.org/ Byblos Festival] *[https://web.archive.org/web/20080509090953/http://www.lcnj.com/ Lebanese Cultural Journal] *[https://web.archive.org/web/20180106175220/http://www.beirutnationalmuseum.com/ The National Museum of Beirut] ; Festivals *[http://www.baalbeck.org.lb/ Baalbeck] *[http://www.beiteddine.org/ Beiteddine] *[http://www.byblosfestival.org/ Byblos] *[http://www.tyrefestival.com/ Tyre] *[https://web.archive.org/web/20160305003937/http://www.estivalesdeirelqamar.org/ Deir el Qamar] ; Travel and Tourism *{{Wikivoyage inline|Lebanon}} *[https://web.archive.org/web/20181107155547/https://libanon-reise.de/ Libanon-Reise.de] - German website with travel information about Lebanon *[http://www.lebanon-tourism.gov.lb/ Ministry of Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107180841/http://www.lebanon-tourism.gov.lb/ |date=2019-01-07 }} - Official website of the Lebanese Ministry of Tourism *[http://tyros.leb.net/ Lebanon, the Cedars' Land] - Clickable Maps of Lebanon in 7 Languages with famous historic and touristic cities. {{Col-end}} {{DEFAULTSORT:Lebanon}} [[زمرو:لبنان]] 961xpsvasfwlf4qtjc0pqmkh5jmxp4i 400798 400797 2026-08-04T10:42:19Z Ibne maryam 17680 400798 wikitext text/x-wiki [[File:Flag_of_Lebanon.svg|thumb|لبنان جو جهنڊو]] [[File:LocationLebanon.svg|thumb|[[لبنان]] جو مقام]] [[File:Lebanon_2002_CIA_map.jpg|thumb|[[لبنان|لبناني جمهوريه]] جو هڪ وڏو ٿيندڙ نقشو]] هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] لبنان جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ جي طور تي مهيا ڪيو ويو آهي: '''[[لبنان]]''' (Lebanon) [[اولھ ايشيا|اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] ۾ [[رومي سمنڊ|ميڊيٽرينين سمنڊ]] جي اوڀر ڪناري تي واقع [[خود مختيار رياستن جي فهرست|هڪ خودمختيار ملڪ]] آهي.<ref name="CIA_World_Factbook">{{حوالو ويب|date=July 14, 2009|archivedate=January 18, 2026|quote=July 23, 2009}}</ref> لبنان، پنهنجي سخت فرقيوارانه تنوع جي ڪري، هڪ منفرد سياسي نظام رکي ٿو، جنهن کي "اعترافيت" (confessionalism) نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر مذهبي گروهه کي پارليامينٽ ۾ مقرر تعداد ۾ سيٽون مختص ڪيون وينديون آهن. سال 1975 کان 1990ع تائين تباهي ڪندڙ لبناني خانہ جنگي کان اڳ ملڪ نسبتاََ پرسڪون ۽ خوشحالي وارو دور گذاريو. سال 2005ع ۾، مظاهرن جي هڪ لهر جيڪا "سيدر انقلاب" (Cedar Revolution) جي نالي سان مشهور آهي، لبنان تي 30 سالن جي شامي قبضي کي ختم ڪيو. سال 2006ع جي شروعات تائين، ملڪ جي گهڻي حصي ۾ ڪافي حد تائين استحڪام حاصل ٿي چڪو هو ۽ [[بيروت]] جي تعمير نو تقريبن مڪمل ٿي چڪي هئي،<ref>Center for the Study of the Built Environment. [http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm "Deconstructing Beirut's Reconstruction: 1990-2000"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725210323/http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm|date=2011-07-25}}. Retrieved October 31, 2006.</ref> پر سال 2006ع جي هڪ ڪمزور ڪندڙ جنگ ۽ اندروني تڪرار اهم معاشي نقصان ۽ جاني نقصان جو سبب بڻي. سال 2019ع کان وٺي، لبنان هڪ سنگين مالي ۽ معاشي بحران سان گڏوگڏ سياسي عدم استحڪام ۽ سماجي بدامني کي منهن ڏئي رهيو آهي، جيڪو سال 2020ع جي بيروت ڌماڪي کان وڌيڪ خراب ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Leonhardt |first=David |last2=Yar |first2=Sanam |date=2021-10-15 |title=Lebanon's Crisis |url=https://www.nytimes.com/2021/10/14/briefing/lebanon-financial-crisis-lira.html |work=[[New York Times]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Blair |first=Edmund |date=2022-01-23 |title=Explainer: Lebanon's financial crisis and how it happened |url=reuters.com/markets/rates-bonds/lebanons-financial-crisis-how-it-happened-2022-01-23/ |work=[[Reuters]]}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiatlas|Lebanon}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ; General information *[https://web.archive.org/web/20260118234636/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lebanon/ Lebanon] at [[The World Factbook]] *[https://web.archive.org/web/20140327063029/http://www.libanvote.com/eventshandler/libanvote/lebanese9296/ LibanVote] (comprehensive electoral database) *[https://web.archive.org/web/20020218000836/http://www.state.gov/p/nea/ci/c2414.htm US State Department - ''Lebanon''] includes Background Notes, Country Study and major reports ; News *[http://www.otv.com.lb/ OTV] *[http://www.almanar.com.lb/ Al-Manar TV] *[http://www.annahar.com AnNahar newspaper] {{in lang|ar}} *[http://www.lorientlejour.com/ L'Orient-Le Jour] (Lebanese daily newspaper in French) {{in lang|fr}} *[http://www.futuretvnetwork.com/ Future TV] *[http://www.libanpress.com/ Liban Press] (Lebanese news headlines) {{in lang|ar|en|fr}} *[https://web.archive.org/web/20080704074034/http://www.liban3000.com/ Liban3000.com] *[https://web.archive.org/web/20181102172600/http://lebanesetag.com/ Lebanese Tag] {{in lang|ar|en}} *[http://yalibnan.com/ Ya Libnan] {{in lang|en}} *[https://web.archive.org/web/20120312030659/http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=50704 NOW Lebanon] {{in lang|ar|en}} *[https://www.un.org/news/dh/docs/mehlisreport/ United Nations - Mehlis Report] official report of the investigation into Rafiq al-Hariri's assassination ; Government *[https://web.archive.org/web/20060506090021/http://www.informs.gov.lb/EN/Main/index.asp The Lebanese Governmental Portal for Information & Forms] *[http://www.presidency.gov.lb/ Official site of the President of the Lebanese Republic] *[http://www.lp.gov.lb/ Official site of The Lebanese Parliament] {{in lang|ar|fr}} *[http://www.cas.gov.lb/ Central Administration for Statistics] *[http://www.lebarmy.gov.lb/ The Lebanese Armed Forces] *[http://www.lebanon-tourism.gov.lb// Ministry of Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080113110717/http://www.lebanon-tourism.gov.lb/ |date=2008-01-13 }} *[http://www.isf.gov.lb/ Internal Security Forces] *[https://web.archive.org/web/20190114015959/http://www.customs.gov.lb/customs/index.htm Lebanon Customs site] *[http://www.bdl.gov.lb/ Central Bank of Lebanon] *[http://www.bse.com.lb/ Beirut Stock Exchange] *[https://web.archive.org/web/20150416215057/http://www.un.int/wcm/content/site/lebanon Permanent Mission of Lebanon to the United Nations] ; Non-Governmental Organizations *[http://www.democracyinlebanon.org/ The Center for Democracy in Lebanon] {{Col-break}} ; Web portals *[http://www.discoverlebanon.com/ Lebanon tourism guide] Lebanon panorama tours *[http://www.leb.org/ Lebanese White Pages] *{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060202173032/http://lebconnection.com/ www.lebconnection.com]}} Business networking site for the Lebanese community *[http://www.naharnet.com/ Naharnet] *[https://web.archive.org/web/20181102172600/http://lebanesetag.com/ Lebanese Tag] News and events from Lebanon *[http://yalibnan.com/ Ya Libnan] Live news from Beirut *[http://www.lebmoon.com/ LebMoon.Com] Arabic Lebanese Forum * LSCCB&nbsp;— Lebanese Society for Children Capacity Building ; Culture and education *[https://whc.unesco.org/en/statesparties/lb UNESCO World Heritage Sites in Lebanon] *[http://www.albustanfestival.com/ Al-Bustan Festival, Beit Meri] *[http://www.baalbeck.org.lb/ Baalbek Festival] *[http://www.beiteddine.org/ Beiteddine Festival] *[http://www.tyrefestival.com/ Tyre Festival] *[http://www.byblosfestival.org/ Byblos Festival] *[https://web.archive.org/web/20080509090953/http://www.lcnj.com/ Lebanese Cultural Journal] *[https://web.archive.org/web/20180106175220/http://www.beirutnationalmuseum.com/ The National Museum of Beirut] ; Festivals *[http://www.baalbeck.org.lb/ Baalbeck] *[http://www.beiteddine.org/ Beiteddine] *[http://www.byblosfestival.org/ Byblos] *[http://www.tyrefestival.com/ Tyre] *[https://web.archive.org/web/20160305003937/http://www.estivalesdeirelqamar.org/ Deir el Qamar] ; Travel and Tourism *{{Wikivoyage inline|Lebanon}} *[https://web.archive.org/web/20181107155547/https://libanon-reise.de/ Libanon-Reise.de] - German website with travel information about Lebanon *[http://www.lebanon-tourism.gov.lb/ Ministry of Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107180841/http://www.lebanon-tourism.gov.lb/ |date=2019-01-07 }} - Official website of the Lebanese Ministry of Tourism *[http://tyros.leb.net/ Lebanon, the Cedars' Land] - Clickable Maps of Lebanon in 7 Languages with famous historic and touristic cities. {{Col-end}} {{DEFAULTSORT:Lebanon}} [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:ملڪن جا خاڪا|لبنان]] [[زمرو:خاڪا|لبنان]] [[زمرو:لبنان جو جاگرافيائي احوال| ]] [[زمرو:لبنان سان لاڳاپيل فهرستون| ]] 7flokc55gllwjiwpvpg2xq693ko8j6j 400799 400798 2026-08-04T10:43:53Z Ibne maryam 17680 added [[Category:وچ اوڀر سان لاڳاپيل فهرستون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 400799 wikitext text/x-wiki [[File:Flag_of_Lebanon.svg|thumb|لبنان جو جهنڊو]] [[File:LocationLebanon.svg|thumb|[[لبنان]] جو مقام]] [[File:Lebanon_2002_CIA_map.jpg|thumb|[[لبنان|لبناني جمهوريه]] جو هڪ وڏو ٿيندڙ نقشو]] هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] لبنان جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ جي طور تي مهيا ڪيو ويو آهي: '''[[لبنان]]''' (Lebanon) [[اولھ ايشيا|اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] ۾ [[رومي سمنڊ|ميڊيٽرينين سمنڊ]] جي اوڀر ڪناري تي واقع [[خود مختيار رياستن جي فهرست|هڪ خودمختيار ملڪ]] آهي.<ref name="CIA_World_Factbook">{{حوالو ويب|date=July 14, 2009|archivedate=January 18, 2026|quote=July 23, 2009}}</ref> لبنان، پنهنجي سخت فرقيوارانه تنوع جي ڪري، هڪ منفرد سياسي نظام رکي ٿو، جنهن کي "اعترافيت" (confessionalism) نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر مذهبي گروهه کي پارليامينٽ ۾ مقرر تعداد ۾ سيٽون مختص ڪيون وينديون آهن. سال 1975 کان 1990ع تائين تباهي ڪندڙ لبناني خانہ جنگي کان اڳ ملڪ نسبتاََ پرسڪون ۽ خوشحالي وارو دور گذاريو. سال 2005ع ۾، مظاهرن جي هڪ لهر جيڪا "سيدر انقلاب" (Cedar Revolution) جي نالي سان مشهور آهي، لبنان تي 30 سالن جي شامي قبضي کي ختم ڪيو. سال 2006ع جي شروعات تائين، ملڪ جي گهڻي حصي ۾ ڪافي حد تائين استحڪام حاصل ٿي چڪو هو ۽ [[بيروت]] جي تعمير نو تقريبن مڪمل ٿي چڪي هئي،<ref>Center for the Study of the Built Environment. [http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm "Deconstructing Beirut's Reconstruction: 1990-2000"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725210323/http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm|date=2011-07-25}}. Retrieved October 31, 2006.</ref> پر سال 2006ع جي هڪ ڪمزور ڪندڙ جنگ ۽ اندروني تڪرار اهم معاشي نقصان ۽ جاني نقصان جو سبب بڻي. سال 2019ع کان وٺي، لبنان هڪ سنگين مالي ۽ معاشي بحران سان گڏوگڏ سياسي عدم استحڪام ۽ سماجي بدامني کي منهن ڏئي رهيو آهي، جيڪو سال 2020ع جي بيروت ڌماڪي کان وڌيڪ خراب ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Leonhardt |first=David |last2=Yar |first2=Sanam |date=2021-10-15 |title=Lebanon's Crisis |url=https://www.nytimes.com/2021/10/14/briefing/lebanon-financial-crisis-lira.html |work=[[New York Times]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Blair |first=Edmund |date=2022-01-23 |title=Explainer: Lebanon's financial crisis and how it happened |url=reuters.com/markets/rates-bonds/lebanons-financial-crisis-how-it-happened-2022-01-23/ |work=[[Reuters]]}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiatlas|Lebanon}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ; General information *[https://web.archive.org/web/20260118234636/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lebanon/ Lebanon] at [[The World Factbook]] *[https://web.archive.org/web/20140327063029/http://www.libanvote.com/eventshandler/libanvote/lebanese9296/ LibanVote] (comprehensive electoral database) *[https://web.archive.org/web/20020218000836/http://www.state.gov/p/nea/ci/c2414.htm US State Department - ''Lebanon''] includes Background Notes, Country Study and major reports ; News *[http://www.otv.com.lb/ OTV] *[http://www.almanar.com.lb/ Al-Manar TV] *[http://www.annahar.com AnNahar newspaper] {{in lang|ar}} *[http://www.lorientlejour.com/ L'Orient-Le Jour] (Lebanese daily newspaper in French) {{in lang|fr}} *[http://www.futuretvnetwork.com/ Future TV] *[http://www.libanpress.com/ Liban Press] (Lebanese news headlines) {{in lang|ar|en|fr}} *[https://web.archive.org/web/20080704074034/http://www.liban3000.com/ Liban3000.com] *[https://web.archive.org/web/20181102172600/http://lebanesetag.com/ Lebanese Tag] {{in lang|ar|en}} *[http://yalibnan.com/ Ya Libnan] {{in lang|en}} *[https://web.archive.org/web/20120312030659/http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=50704 NOW Lebanon] {{in lang|ar|en}} *[https://www.un.org/news/dh/docs/mehlisreport/ United Nations - Mehlis Report] official report of the investigation into Rafiq al-Hariri's assassination ; Government *[https://web.archive.org/web/20060506090021/http://www.informs.gov.lb/EN/Main/index.asp The Lebanese Governmental Portal for Information & Forms] *[http://www.presidency.gov.lb/ Official site of the President of the Lebanese Republic] *[http://www.lp.gov.lb/ Official site of The Lebanese Parliament] {{in lang|ar|fr}} *[http://www.cas.gov.lb/ Central Administration for Statistics] *[http://www.lebarmy.gov.lb/ The Lebanese Armed Forces] *[http://www.lebanon-tourism.gov.lb// Ministry of Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080113110717/http://www.lebanon-tourism.gov.lb/ |date=2008-01-13 }} *[http://www.isf.gov.lb/ Internal Security Forces] *[https://web.archive.org/web/20190114015959/http://www.customs.gov.lb/customs/index.htm Lebanon Customs site] *[http://www.bdl.gov.lb/ Central Bank of Lebanon] *[http://www.bse.com.lb/ Beirut Stock Exchange] *[https://web.archive.org/web/20150416215057/http://www.un.int/wcm/content/site/lebanon Permanent Mission of Lebanon to the United Nations] ; Non-Governmental Organizations *[http://www.democracyinlebanon.org/ The Center for Democracy in Lebanon] {{Col-break}} ; Web portals *[http://www.discoverlebanon.com/ Lebanon tourism guide] Lebanon panorama tours *[http://www.leb.org/ Lebanese White Pages] *{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060202173032/http://lebconnection.com/ www.lebconnection.com]}} Business networking site for the Lebanese community *[http://www.naharnet.com/ Naharnet] *[https://web.archive.org/web/20181102172600/http://lebanesetag.com/ Lebanese Tag] News and events from Lebanon *[http://yalibnan.com/ Ya Libnan] Live news from Beirut *[http://www.lebmoon.com/ LebMoon.Com] Arabic Lebanese Forum * LSCCB&nbsp;— Lebanese Society for Children Capacity Building ; Culture and education *[https://whc.unesco.org/en/statesparties/lb UNESCO World Heritage Sites in Lebanon] *[http://www.albustanfestival.com/ Al-Bustan Festival, Beit Meri] *[http://www.baalbeck.org.lb/ Baalbek Festival] *[http://www.beiteddine.org/ Beiteddine Festival] *[http://www.tyrefestival.com/ Tyre Festival] *[http://www.byblosfestival.org/ Byblos Festival] *[https://web.archive.org/web/20080509090953/http://www.lcnj.com/ Lebanese Cultural Journal] *[https://web.archive.org/web/20180106175220/http://www.beirutnationalmuseum.com/ The National Museum of Beirut] ; Festivals *[http://www.baalbeck.org.lb/ Baalbeck] *[http://www.beiteddine.org/ Beiteddine] *[http://www.byblosfestival.org/ Byblos] *[http://www.tyrefestival.com/ Tyre] *[https://web.archive.org/web/20160305003937/http://www.estivalesdeirelqamar.org/ Deir el Qamar] ; Travel and Tourism *{{Wikivoyage inline|Lebanon}} *[https://web.archive.org/web/20181107155547/https://libanon-reise.de/ Libanon-Reise.de] - German website with travel information about Lebanon *[http://www.lebanon-tourism.gov.lb/ Ministry of Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107180841/http://www.lebanon-tourism.gov.lb/ |date=2019-01-07 }} - Official website of the Lebanese Ministry of Tourism *[http://tyros.leb.net/ Lebanon, the Cedars' Land] - Clickable Maps of Lebanon in 7 Languages with famous historic and touristic cities. {{Col-end}} {{DEFAULTSORT:Lebanon}} [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:ملڪن جا خاڪا|لبنان]] [[زمرو:خاڪا|لبنان]] [[زمرو:لبنان جو جاگرافيائي احوال| ]] [[زمرو:لبنان سان لاڳاپيل فهرستون| ]] [[زمرو:وچ اوڀر سان لاڳاپيل فهرستون]] hhqeigbv3xakhiw5o70lbxossakorgs 400800 400799 2026-08-04T10:45:07Z Ibne maryam 17680 400800 wikitext text/x-wiki [[File:Flag_of_Lebanon.svg|thumb|لبنان جو جهنڊو]] [[File:LocationLebanon.svg|thumb|[[لبنان]] جو مقام]] [[File:Lebanon_2002_CIA_map.jpg|thumb|[[لبنان|لبناني جمهوريه]] جو هڪ وڏو ٿيندڙ نقشو]] هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] لبنان جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ جي طور تي مهيا ڪيو ويو آهي: '''[[لبنان]]''' (Lebanon) [[اولھ ايشيا|اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] ۾ [[رومي سمنڊ|ميڊيٽرينين سمنڊ]] جي اوڀر ڪناري تي واقع [[خود مختيار رياستن جي فهرست|هڪ خودمختيار ملڪ]] آهي.<ref name="CIA_World_Factbook">{{حوالو ويب|date=July 14, 2009|archivedate=January 18, 2026|quote=July 23, 2009}}</ref> لبنان، پنهنجي سخت فرقيوارانه تنوع جي ڪري، هڪ منفرد سياسي نظام رکي ٿو، جنهن کي "اعترافيت" (confessionalism) نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر مذهبي گروهه کي پارليامينٽ ۾ مقرر تعداد ۾ سيٽون مختص ڪيون وينديون آهن. سال 1975 کان 1990ع تائين تباهي ڪندڙ لبناني خانہ جنگي کان اڳ ملڪ نسبتاََ پرسڪون ۽ خوشحالي وارو دور گذاريو. سال 2005ع ۾، مظاهرن جي هڪ لهر جيڪا "سيدر انقلاب" (Cedar Revolution) جي نالي سان مشهور آهي، لبنان تي 30 سالن جي شامي قبضي کي ختم ڪيو. سال 2006ع جي شروعات تائين، ملڪ جي گهڻي حصي ۾ ڪافي حد تائين استحڪام حاصل ٿي چڪو هو ۽ [[بيروت]] جي تعمير نو تقريبن مڪمل ٿي چڪي هئي،<ref>Center for the Study of the Built Environment. [http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm "Deconstructing Beirut's Reconstruction: 1990-2000"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725210323/http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm|date=2011-07-25}}. Retrieved October 31, 2006.</ref> پر سال 2006ع جي هڪ ڪمزور ڪندڙ جنگ ۽ اندروني تڪرار اهم معاشي نقصان ۽ جاني نقصان جو سبب بڻي. سال 2019ع کان وٺي، لبنان هڪ سنگين مالي ۽ معاشي بحران سان گڏوگڏ سياسي عدم استحڪام ۽ سماجي بدامني کي منهن ڏئي رهيو آهي، جيڪو سال 2020ع جي بيروت ڌماڪي کان وڌيڪ خراب ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Leonhardt |first=David |last2=Yar |first2=Sanam |date=2021-10-15 |title=Lebanon's Crisis |url=https://www.nytimes.com/2021/10/14/briefing/lebanon-financial-crisis-lira.html |work=[[New York Times]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Blair |first=Edmund |date=2022-01-23 |title=Explainer: Lebanon's financial crisis and how it happened |url=reuters.com/markets/rates-bonds/lebanons-financial-crisis-how-it-happened-2022-01-23/ |work=[[Reuters]]}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiatlas|Lebanon}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ; General information *[https://web.archive.org/web/20260118234636/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lebanon/ Lebanon] at [[The World Factbook]] *[https://web.archive.org/web/20140327063029/http://www.libanvote.com/eventshandler/libanvote/lebanese9296/ LibanVote] (comprehensive electoral database) *[https://web.archive.org/web/20020218000836/http://www.state.gov/p/nea/ci/c2414.htm US State Department - ''Lebanon''] includes Background Notes, Country Study and major reports ; News *[http://www.otv.com.lb/ OTV] *[http://www.almanar.com.lb/ Al-Manar TV] *[http://www.annahar.com AnNahar newspaper] {{in lang|ar}} *[http://www.lorientlejour.com/ L'Orient-Le Jour] (Lebanese daily newspaper in French) {{in lang|fr}} *[http://www.futuretvnetwork.com/ Future TV] *[http://www.libanpress.com/ Liban Press] (Lebanese news headlines) {{in lang|ar|en|fr}} *[https://web.archive.org/web/20080704074034/http://www.liban3000.com/ Liban3000.com] *[https://web.archive.org/web/20181102172600/http://lebanesetag.com/ Lebanese Tag] {{in lang|ar|en}} *[http://yalibnan.com/ Ya Libnan] {{in lang|en}} *[https://web.archive.org/web/20120312030659/http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=50704 NOW Lebanon] {{in lang|ar|en}} *[https://www.un.org/news/dh/docs/mehlisreport/ United Nations - Mehlis Report] official report of the investigation into Rafiq al-Hariri's assassination ; Government *[https://web.archive.org/web/20060506090021/http://www.informs.gov.lb/EN/Main/index.asp The Lebanese Governmental Portal for Information & Forms] *[http://www.presidency.gov.lb/ Official site of the President of the Lebanese Republic] *[http://www.lp.gov.lb/ Official site of The Lebanese Parliament] {{in lang|ar|fr}} *[http://www.cas.gov.lb/ Central Administration for Statistics] *[http://www.lebarmy.gov.lb/ The Lebanese Armed Forces] *[http://www.lebanon-tourism.gov.lb// Ministry of Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080113110717/http://www.lebanon-tourism.gov.lb/ |date=2008-01-13 }} *[http://www.isf.gov.lb/ Internal Security Forces] *[https://web.archive.org/web/20190114015959/http://www.customs.gov.lb/customs/index.htm Lebanon Customs site] *[http://www.bdl.gov.lb/ Central Bank of Lebanon] *[http://www.bse.com.lb/ Beirut Stock Exchange] *[https://web.archive.org/web/20150416215057/http://www.un.int/wcm/content/site/lebanon Permanent Mission of Lebanon to the United Nations] ; Non-Governmental Organizations *[http://www.democracyinlebanon.org/ The Center for Democracy in Lebanon] {{Col-break}} ; Web portals *[http://www.discoverlebanon.com/ Lebanon tourism guide] Lebanon panorama tours *[http://www.leb.org/ Lebanese White Pages] *{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060202173032/http://lebconnection.com/ www.lebconnection.com]}} Business networking site for the Lebanese community *[http://www.naharnet.com/ Naharnet] *[https://web.archive.org/web/20181102172600/http://lebanesetag.com/ Lebanese Tag] News and events from Lebanon *[http://yalibnan.com/ Ya Libnan] Live news from Beirut *[http://www.lebmoon.com/ LebMoon.Com] Arabic Lebanese Forum * LSCCB&nbsp;— Lebanese Society for Children Capacity Building ; Culture and education *[https://whc.unesco.org/en/statesparties/lb UNESCO World Heritage Sites in Lebanon] *[http://www.albustanfestival.com/ Al-Bustan Festival, Beit Meri] *[http://www.baalbeck.org.lb/ Baalbek Festival] *[http://www.beiteddine.org/ Beiteddine Festival] *[http://www.tyrefestival.com/ Tyre Festival] *[http://www.byblosfestival.org/ Byblos Festival] *[https://web.archive.org/web/20080509090953/http://www.lcnj.com/ Lebanese Cultural Journal] *[https://web.archive.org/web/20180106175220/http://www.beirutnationalmuseum.com/ The National Museum of Beirut] ; Festivals *[http://www.baalbeck.org.lb/ Baalbeck] *[http://www.beiteddine.org/ Beiteddine] *[http://www.byblosfestival.org/ Byblos] *[http://www.tyrefestival.com/ Tyre] *[https://web.archive.org/web/20160305003937/http://www.estivalesdeirelqamar.org/ Deir el Qamar] ; Travel and Tourism *{{Wikivoyage inline|Lebanon}} *[https://web.archive.org/web/20181107155547/https://libanon-reise.de/ Libanon-Reise.de] - German website with travel information about Lebanon *[http://www.lebanon-tourism.gov.lb/ Ministry of Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107180841/http://www.lebanon-tourism.gov.lb/ |date=2019-01-07 }} - Official website of the Lebanese Ministry of Tourism *[http://tyros.leb.net/ Lebanon, the Cedars' Land] - Clickable Maps of Lebanon in 7 Languages with famous historic and touristic cities. {{Col-end}} {{DEFAULTSORT:Lebanon}} [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:ملڪن جا خاڪا|لبنان]] [[زمرو:خاڪا|لبنان]] [[زمرو:لبنان جو جاگرافيائي احوال| ]] [[زمرو:لبنان سان لاڳاپيل فهرستون| ]] 7flokc55gllwjiwpvpg2xq693ko8j6j 400803 400800 2026-08-04T10:52:11Z Ibne maryam 17680 400803 wikitext text/x-wiki [[File:Flag_of_Lebanon.svg|thumb|لبنان جو جهنڊو]] [[File:LocationLebanon.svg|thumb|[[لبنان]] جو مقام]] [[File:Lebanon_2002_CIA_map.jpg|thumb|[[لبنان|لبناني جمهوريه]] جو هڪ وڏو ٿيندڙ نقشو]] هيٺ ڏنل [[خاڪو (فھرست)|خاڪو]] لبنان جي هڪ جائزو ۽ موضوعي گائيڊ جي طور تي مهيا ڪيو ويو آهي: '''[[لبنان]]''' (Lebanon) [[اولھ ايشيا|اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] ۾ [[رومي سمنڊ|ميڊيٽرينين سمنڊ]] جي اوڀر ڪناري تي واقع [[خود مختيار رياستن جي فهرست|هڪ خودمختيار ملڪ]] آهي.<ref name="CIA_World_Factbook">{{حوالو ويب|date=July 14, 2009|archivedate=January 18, 2026|quote=July 23, 2009}}</ref> لبنان، پنهنجي سخت فرقيوارانه تنوع جي ڪري، هڪ منفرد سياسي نظام رکي ٿو، جنهن کي "اعترافيت" (confessionalism) نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر مذهبي گروهه کي پارليامينٽ ۾ مقرر تعداد ۾ سيٽون مختص ڪيون وينديون آهن. سال 1975 کان 1990ع تائين تباهي ڪندڙ لبناني خانہ جنگي کان اڳ ملڪ نسبتاََ پرسڪون ۽ خوشحالي وارو دور گذاريو. سال 2005ع ۾، مظاهرن جي هڪ لهر جيڪا "سيدر انقلاب" (Cedar Revolution) جي نالي سان مشهور آهي، لبنان تي 30 سالن جي شامي قبضي کي ختم ڪيو. سال 2006ع جي شروعات تائين، ملڪ جي گهڻي حصي ۾ ڪافي حد تائين استحڪام حاصل ٿي چڪو هو ۽ [[بيروت]] جي تعمير نو تقريبن مڪمل ٿي چڪي هئي،<ref>Center for the Study of the Built Environment. [http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm "Deconstructing Beirut's Reconstruction: 1990-2000"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725210323/http://www.csbe.org/saliba/essay1.htm|date=2011-07-25}}. Retrieved October 31, 2006.</ref> پر سال 2006ع جي هڪ ڪمزور ڪندڙ جنگ ۽ اندروني تڪرار اهم معاشي نقصان ۽ جاني نقصان جو سبب بڻي. سال 2019ع کان وٺي، لبنان هڪ سنگين مالي ۽ معاشي بحران سان گڏوگڏ سياسي عدم استحڪام ۽ سماجي بدامني کي منهن ڏئي رهيو آهي، جيڪو سال 2020ع جي بيروت ڌماڪي کان وڌيڪ خراب ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Leonhardt |first=David |last2=Yar |first2=Sanam |date=2021-10-15 |title=Lebanon's Crisis |url=https://www.nytimes.com/2021/10/14/briefing/lebanon-financial-crisis-lira.html |work=[[New York Times]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Blair |first=Edmund |date=2022-01-23 |title=Explainer: Lebanon's financial crisis and how it happened |url=reuters.com/markets/rates-bonds/lebanons-financial-crisis-how-it-happened-2022-01-23/ |work=[[Reuters]]}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiatlas|Lebanon}} {{Col-begin}} {{Col-break}} '''عام معلومات''' *[https://web.archive.org/web/20260118234636/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lebanon/ Lebanon] at [[The World Factbook]] *[https://web.archive.org/web/20140327063029/http://www.libanvote.com/eventshandler/libanvote/lebanese9296/ LibanVote] (comprehensive electoral database) *[https://web.archive.org/web/20020218000836/http://www.state.gov/p/nea/ci/c2414.htm US State Department - ''Lebanon''] includes Background Notes, Country Study and major reports '''خبرون''' *[http://www.otv.com.lb/ OTV] *[http://www.almanar.com.lb/ Al-Manar TV] *[http://www.annahar.com AnNahar newspaper] {{in lang|ar}} *[http://www.lorientlejour.com/ L'Orient-Le Jour] (Lebanese daily newspaper in French) {{in lang|fr}} *[http://www.futuretvnetwork.com/ Future TV] *[http://www.libanpress.com/ Liban Press] (Lebanese news headlines) {{in lang|ar|en|fr}} *[https://web.archive.org/web/20080704074034/http://www.liban3000.com/ Liban3000.com] *[https://web.archive.org/web/20181102172600/http://lebanesetag.com/ Lebanese Tag] {{in lang|ar|en}} *[http://yalibnan.com/ Ya Libnan] {{in lang|en}} *[https://web.archive.org/web/20120312030659/http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=50704 NOW Lebanon] {{in lang|ar|en}} *[https://www.un.org/news/dh/docs/mehlisreport/ United Nations - Mehlis Report] official report of the investigation into Rafiq al-Hariri's assassination '''حڪومت''' *[https://web.archive.org/web/20060506090021/http://www.informs.gov.lb/EN/Main/index.asp The Lebanese Governmental Portal for Information & Forms] *[http://www.presidency.gov.lb/ Official site of the President of the Lebanese Republic] *[http://www.lp.gov.lb/ Official site of The Lebanese Parliament] {{in lang|ar|fr}} *[http://www.cas.gov.lb/ Central Administration for Statistics] *[http://www.lebarmy.gov.lb/ The Lebanese Armed Forces] *[http://www.lebanon-tourism.gov.lb// Ministry of Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080113110717/http://www.lebanon-tourism.gov.lb/ |date=2008-01-13 }} *[http://www.isf.gov.lb/ Internal Security Forces] *[https://web.archive.org/web/20190114015959/http://www.customs.gov.lb/customs/index.htm Lebanon Customs site] *[http://www.bdl.gov.lb/ Central Bank of Lebanon] *[http://www.bse.com.lb/ Beirut Stock Exchange] *[https://web.archive.org/web/20150416215057/http://www.un.int/wcm/content/site/lebanon Permanent Mission of Lebanon to the United Nations] ; Non-Governmental Organizations *[http://www.democracyinlebanon.org/ The Center for Democracy in Lebanon] {{Col-break}} '''ويب پورٽل''' *[http://www.discoverlebanon.com/ Lebanon tourism guide] Lebanon panorama tours *[http://www.leb.org/ Lebanese White Pages] *{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060202173032/http://lebconnection.com/ www.lebconnection.com]}} Business networking site for the Lebanese community *[http://www.naharnet.com/ Naharnet] *[https://web.archive.org/web/20181102172600/http://lebanesetag.com/ Lebanese Tag] News and events from Lebanon *[http://yalibnan.com/ Ya Libnan] Live news from Beirut *[http://www.lebmoon.com/ LebMoon.Com] Arabic Lebanese Forum * LSCCB&nbsp;— Lebanese Society for Children Capacity Building '''ثقافت ۽ تعليم''' *[https://whc.unesco.org/en/statesparties/lb UNESCO World Heritage Sites in Lebanon] *[http://www.albustanfestival.com/ Al-Bustan Festival, Beit Meri] *[http://www.baalbeck.org.lb/ Baalbek Festival] *[http://www.beiteddine.org/ Beiteddine Festival] *[http://www.tyrefestival.com/ Tyre Festival] *[http://www.byblosfestival.org/ Byblos Festival] *[https://web.archive.org/web/20080509090953/http://www.lcnj.com/ Lebanese Cultural Journal] *[https://web.archive.org/web/20180106175220/http://www.beirutnationalmuseum.com/ The National Museum of Beirut] '''تهوار''' *[http://www.baalbeck.org.lb/ Baalbeck] *[http://www.beiteddine.org/ Beiteddine] *[http://www.byblosfestival.org/ Byblos] *[http://www.tyrefestival.com/ Tyre] *[https://web.archive.org/web/20160305003937/http://www.estivalesdeirelqamar.org/ Deir el Qamar] '''سفر ۽ سياحت''' *{{Wikivoyage inline|Lebanon}} *[https://web.archive.org/web/20181107155547/https://libanon-reise.de/ Libanon-Reise.de] - German website with travel information about Lebanon *[http://www.lebanon-tourism.gov.lb/ Ministry of Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107180841/http://www.lebanon-tourism.gov.lb/ |date=2019-01-07 }} - Official website of the Lebanese Ministry of Tourism *[http://tyros.leb.net/ Lebanon, the Cedars' Land] - Clickable Maps of Lebanon in 7 Languages with famous historic and touristic cities. {{Col-end}} {{DEFAULTSORT:Lebanon}} [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:ملڪن جا خاڪا|لبنان]] [[زمرو:خاڪا|لبنان]] [[زمرو:لبنان جي جاگرافي| ]] [[زمرو:لبنان سان لاڳاپيل فهرستون| ]] prmkevdmjwtzl2wozy81mgo742dxfzg 14 101242 400632 2026-08-03T18:13:26Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:سنڌو درياھ]] 400632 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سنڌو درياھ]] 414nypkyk6ualr5rhepk0in2gjfie3w 14 101243 400633 2026-08-03T18:13:58Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:پاڪستان جا دریاھہ]] 400633 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:پاڪستان جا دریاھہ]] jd13fysi752uwixwjd85xl8q45ij4tq 14 101244 400635 2026-08-03T18:15:12Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:سنڌو درياهه جون شاخون]] [[زمرو:گلگت-بلتستان جا درياهه]] 400635 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سنڌو درياهه جون شاخون]] [[زمرو:گلگت-بلتستان جا درياهه]] qonr9hgk48z7qockcfntd97pzvdr421 0 101245 400735 2026-08-04T08:31:21Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1362981551|History of the Cook Islands]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 400735 wikitext text/x-wiki [[File:Patepou.jpg|thumb|تاڪيتمو قبيلي، راروٽونگا جو سردار، "پا ٽئ پو اريڪي" (لڳ ڀڳ 1837ع)]] [[ڪڪ آئيلينڊز|ڪڪ ٻيٽن]] (Cook Islands) جا نالا [[جيمز ڪڪ|ڪئپٽن جيمس ڪڪ]] جي نالي تي رکيا ويا آهن، جنهن 1773ع ۽ 1777ع ۾ ٻيٽن جو دورو ڪيو هو، جيتوڻيڪ اسپيني نيويگيٽر الوارو ڊي مينڊانا پهريون يورپي هو جيڪو 1595ع ۾ ٻيٽن تي پهتو. <ref>{{Cite book |last=Thomas |first=Nicholas |url=https://archive.org/details/cookextraordinar00thom |title=Cook: The Extraordinary Voyages of Captain James Cook |date=2003 |pages=[https://archive.org/details/cookextraordinar00thom/page/310 310]–311 |url-access=registration}}</ref> ڪڪ ٻيٽ سال 1890ع ۾ برطانيه سان ڳنڍيا ويا، وڏي حد تائين برطانوي رهواسين جي خوف جي ڪري ته فرانس ٻيٽن تي قبضو ڪري سگهي ٿو ڇاڪاڻ ته ان وٽ اڳ ۾ ئي تاهيتي ٻيٽ تي فرانس قبضو ڪري لٿو هو.<ref name="PIM1933-5">{{حوالو ويب|date=20 September 1933}}</ref> سال 1900ع تائين، ٻيٽن کي برطانوي علائقي ۾ شامل ڪيو ويو. سال 1901ع ۾، ٻيٽن کي نيوزي لينڊ جي ڪالوني جي حدن ۾ شامل ڪيو ويو. ڪڪ ٻيٽن ۾ [[اوشينيا|ڏکڻ پئسفڪ جي]] هڪ وسيع علائقي ۾ پکڙيل ٻيٽن جي ميڙ ۾ 15 ٻيٽ شامل آهن. اتر گروپ ۾ اڪثريت ٻيٽ هيٺائين مرجان جا ائٽول آهن، جنهن ۾ راروٽونگا، ڏاکڻي گروپ ۾ هڪ آتش فشاني ٻيٽ، مکيه انتظامي ۽ حڪومتي مرڪز آهي. ڪڪ ٻيٽن ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي "راروتونگن مائوري" (Rarotongan Maori) آهي. ماوري ٻولي جو هڪ مختلف لهجو ڪڪ ٻيٽن جي ٻين ٻيٽن تي ڳالهايو وڃي ٿو. 3de38a824fqcwdgznsn14mj3rxt5pgl 14 101246 400755 2026-08-04T09:23:56Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ٻيٽ]] 400755 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ٻيٽ]] b5veybgpbxm6spimccn2micr28l7yym 14 101247 400757 2026-08-04T09:24:28Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٻيٽ]] 400757 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻيٽ]] 27k1hb83bo1jy75999jop2ki6o38in8 14 101248 400760 2026-08-04T09:30:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سمنڊ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ جاگرافي مقام]] 400760 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سمنڊ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ جاگرافي مقام]] l7kjvbq4um3i2dzmfsg0p5d6set77yq 14 101249 400762 2026-08-04T09:36:14Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پئسفڪ وڏو سمنڊ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ سمنڊ]] 400762 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پئسفڪ وڏو سمنڊ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ سمنڊ]] ch9xeoya79rpnpntrd2n77sndvso3gf 14 101250 400763 2026-08-04T09:36:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ سمنڊ]] 400763 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ سمنڊ]] cs8d5orx5qiujzb2nqks3bt2xiorh3b 14 101251 400783 2026-08-04T09:57:29Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڌرتي جي تاريخ]] [[زمرو:فطري تاريخ]] 400783 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڌرتي جي تاريخ]] [[زمرو:فطري تاريخ]] ingx30ipz9yefgt4dhmc1zr2n85w8p7 14 101252 400784 2026-08-04T09:58:15Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڌرتي]] [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:فطري تاريخ]] 400784 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڌرتي]] [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:فطري تاريخ]] sj0rkf69cgc60pbm5t6ousv8mg1uv1d 14 101253 400801 2026-08-04T10:45:35Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:وچ اوڀر سان لاڳاپيل فهرستون]] 400801 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:وچ اوڀر سان لاڳاپيل فهرستون]] c5qdnsthmmxpmavwk1x5h07lspz700f 14 101254 400802 2026-08-04T10:45:59Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:لبنان جي جاگرافي]] 400802 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لبنان جي جاگرافي]] ctnhuxch7eevawp6sheds6dqw57ddxa 400815 400802 2026-08-04T11:35:00Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:لبنان جو جاگرافيائي احوال]] کي [[زمرو:ڏاکڻي لبنان]] ڏانھن چوريو 400802 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لبنان جي جاگرافي]] ctnhuxch7eevawp6sheds6dqw57ddxa 0 101255 400807 2026-08-04T11:00:16Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1360208902|Southern Lebanon]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 400807 wikitext text/x-wiki [[File:South_lebanon_map.png|ساڄو|thumb|300x300 عڪسلون|ڏاکڻي لبنان]] '''ڏاکڻي لبنان''' (عربي: {{Langx|ar|جنوب لبنان|translit=Janūb Lubnān}}) [[لبنان]] جو علائقو آهي جيڪو ڏکڻ گورنريٽ ۽ نباطيه گورنريٽ تي مشتمل آهي. ٻئي گورنريٽ سال 1990ع جي شروعات ۾ ساڳئي نالي جي صوبي کان ورهايل آهن. هي اصطلاح راشايا ۽ مغربي بقا ضلعن تي مشتمل ٿي سگهي ٿي، جيڪا بقا گورنري جا ڏاکڻئين ضلعا آهن. علائقي جا مکيه شهر ساحل تي صيدا ۽ صور آهن، ۽ جيزين ۽ نباطيه جا قصبا وڌيڪ اندروني آهن. بنت جبيل جو تباهه ٿيل ڪزا، صور جا ڪزا ۽ ڏاکڻي لبنان ۾ نبطيه پنهنجي وڏي شيعه مسلمان آبادي جي ڪري مشهور آهن جن ۾ عيسائي اقليت به شامل آهي. صيدون گهڻو ڪري سني آهي، باقي صيدون جي ڪزا ۾، هڪ وڏي عيسائي اقليت، خاص طور تي ميلڪيٽ يوناني ڪيٿولڪ سان گڏ، شيعه مسلمان اڪثريت آهي. جيزين ۽ مرجيون جي ڪازا ۾ عيسائي اڪثريت آهي ۽ شيعه مسلمان پڻ آهن. عين ايبل، ديبل، قوزہ ۽ رميچ جا ڳوٺ مڪمل طور تي عيسائي مارونائيٽ آهن. حسبايا جي ڪازا ۾ ڊروز اڪثريت آهي. d8s6crtbk3rxy7jqjmmqgpnl1aau4i2 400814 400807 2026-08-04T11:34:07Z Ibne maryam 17680 added [[Category:لبنان جي جاگرافي]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 400814 wikitext text/x-wiki [[File:South_lebanon_map.png|ساڄو|thumb|300x300 عڪسلون|ڏاکڻي لبنان]] '''ڏاکڻي لبنان''' (عربي: {{Langx|ar|جنوب لبنان|translit=Janūb Lubnān}}) [[لبنان]] جو علائقو آهي جيڪو ڏکڻ گورنريٽ ۽ نباطيه گورنريٽ تي مشتمل آهي. ٻئي گورنريٽ سال 1990ع جي شروعات ۾ ساڳئي نالي جي صوبي کان ورهايل آهن. هي اصطلاح راشايا ۽ مغربي بقا ضلعن تي مشتمل ٿي سگهي ٿي، جيڪا بقا گورنري جا ڏاکڻئين ضلعا آهن. علائقي جا مکيه شهر ساحل تي صيدا ۽ صور آهن، ۽ جيزين ۽ نباطيه جا قصبا وڌيڪ اندروني آهن. بنت جبيل جو تباهه ٿيل ڪزا، صور جا ڪزا ۽ ڏاکڻي لبنان ۾ نبطيه پنهنجي وڏي شيعه مسلمان آبادي جي ڪري مشهور آهن جن ۾ عيسائي اقليت به شامل آهي. صيدون گهڻو ڪري سني آهي، باقي صيدون جي ڪزا ۾، هڪ وڏي عيسائي اقليت، خاص طور تي ميلڪيٽ يوناني ڪيٿولڪ سان گڏ، شيعه مسلمان اڪثريت آهي. جيزين ۽ مرجيون جي ڪازا ۾ عيسائي اڪثريت آهي ۽ شيعه مسلمان پڻ آهن. عين ايبل، ديبل، قوزہ ۽ رميچ جا ڳوٺ مڪمل طور تي عيسائي مارونائيٽ آهن. حسبايا جي ڪازا ۾ ڊروز اڪثريت آهي. [[زمرو:لبنان جي جاگرافي]] lgy47k4h6yei7v6r2my0suhw9cm1umk 400817 400814 2026-08-04T11:40:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 400817 wikitext text/x-wiki [[File:South_lebanon_map.png|ساڄو|thumb|300x300 عڪسلون|ڏاکڻي لبنان]] '''ڏاکڻي لبنان''' (عربي: جنوب لبنان) [[لبنان]] جو ڏاکڻي علائقو آهي جيڪو ڏکڻ گورنريٽ ۽ نباطيه گورنريٽ تي مشتمل آهي. ٻئي گورنريٽ سال 1990ع جي شروعات ۾ ساڳئي نالي جي صوبي کان ورهايل آهن. هي اصطلاح رشايه ۽ اولهائين بقاع ضلعن تي مشتمل ٿي سگهي ٿي، جيڪا بقاع گورنري جا ڏاکڻئين ضلعا آهن. علائقي جا مکيه شهر ساحل تي صيدون ۽ صور آهن، ۽ جيزين ۽ نباطيه جا قصبا وڌيڪ اندروني آهن. بنت جبيل جو تباهه ٿيل ڪزا، صور جا ڪزا ۽ ڏاکڻي لبنان ۾ نبطيه پنهنجي وڏي شيعه مسلمان آبادي جي ڪري مشهور آهن جن ۾ عيسائي اقليت به شامل آهي. صيدون گهڻو ڪري سني آهي، باقي صيدون جي ڪزا ۾، هڪ وڏي عيسائي اقليت، خاص طور تي ميليڪائٽ يوناني ڪيٿولڪ عيسائين سان گڏ، شيعه مسلمان اڪثريت ۾ آهن. جيزين ۽ مرجيون جي ڪازا ۾ عيسائي اڪثريت آهي ۽ شيعه مسلمان پڻ آهن. عين هابيل، دبيل، قوزہ ۽ رامش جا ڳوٺ مڪمل طور تي عيسائي مارونائيٽ آهن. حسبايه جي ڪازا ۾ ڊروز اڪثريت آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڏاکڻي لبنان]] [[زمرو:لبنان]] [[زمرو:لبنان جي جاگرافي]] 4obqzjp7rxnbmbixkdhafnzlyhycsb8 14 101256 400816 2026-08-04T11:35:00Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:لبنان جو جاگرافيائي احوال]] کي [[زمرو:ڏاکڻي لبنان]] ڏانھن چوريو 400816 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:ڏاکڻي لبنان}} 0zpocx15xdl2guflgxowsm66h9ascoy 0 101257 400819 2026-08-04T11:46:46Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1367244361|Ain Ebel]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 400819 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=عين ابل<br>Ain Ebel|native_name=عين إبل ([[عربي ٻولي|عربي]])|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline=File:AinEbelWinter.jpg|image_alt=|image_caption=Snowy day in Ain Ebel, with Our Lady of Ain Ebel and St. Elias churches in the background|pushpin_map=Lebanon|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=Map showing the location of Ain Ebel within Lebanon|pushpin_map_caption=Location within Lebanon|coordinates={{coord|33|06|35|N|35|24|10|E|region:LB_type:city|display=inline,title}}|grid_position=187/279 [[Palestine grid|PAL]]|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Lebanon}}|subdivision_type1=گورنريٽ|subdivision_name1=[[Nabatieh Governorate]]|subdivision_type2=[[Districts of Lebanon|District]]|subdivision_name2=[[Bint Jbeil District]] <!-- Founded ----------->|established_date=1400s|founder=[[Maronite Christians]]|area_footnotes=|area_total_km2=13.60|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_footnotes=|population_total=1500-2000; 3500+ Summer Period|population_as_of=|population_density_km2=130|timezone1=[[Eastern European Time|EET]]|utc_offset1=+2|timezone1_DST=[[Eastern European Summer Time|EEST]]|utc_offset1_DST=+3|area_code_type=[[Telephone numbers in Lebanon|Dialing code]]|area_code=+961|website=|footnotes=<!-- Government ----------->|government_type=15 Member Municipal Council|governing_body=[[Municipal Council]]|leader_party=Independent|leader_title=[[Mayor]]|leader_name=Ayoub Khreish|blank_name_sec1=[[Patron Saint]]|blank_info_sec1=[[Mary, mother of Jesus|St. Mary]]<ref name="Hyphen, page 590"/>|image_map=|map_caption=Ain Ebel's location within Lebanon}} '''عين ابل''' (عربي: {{langx|ar|عين إبل}}) نباطيه گورنريٽ ۾ هڪ ميونسپلٽي <ref>{{Cite book |last=Piveteau |first=Jean |title=La Préhistoire: Problèmes et Tendances |publisher=Ed. du Centre national de la recherche scientifique |year=1968 |location=Paris |page=113}}</ref> آهي، جيڪا [[بيروت]] کان تقريباً 90 ڪلوميٽر (56 ميل) ڏکڻ ۾ آهي. ان جا رهواسي گهڻو ڪري عيسائي آهن. <ref>{{حوالو ويب|date=2023-12-23|quote=2024-06-03|archivedate=2024-06-03}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20240603090816/https://apnews.com/article/lebanon-south-border-clashes-christmas-christians-efdc6c91556fa22d9aebe7fe6791bc54 "Christians in Lebanon's tense border area prepare to celebrate a subdued Christmas"]. ''AP News''. 23 December 2023. Archived from [https://apnews.com/article/lebanon-south-border-clashes-christmas-christians-efdc6c91556fa22d9aebe7fe6791bc54 the original] on 3 June 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 June</span> 2024</span>.</cite></ref> kmusqv9oy8zqy8xsfgxl7jm2w44hdwz 400820 400819 2026-08-04T11:48:22Z Ibne maryam 17680 400820 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=عين ابل<br>Ain Ebel|native_name=عين إبل ([[عربي ٻولي|عربي]])|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline=File:AinEbelWinter.jpg|image_alt=|image_caption=Snowy day in Ain Ebel, with Our Lady of Ain Ebel and St. Elias churches in the background|pushpin_map=Lebanon|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=Map showing the location of Ain Ebel within Lebanon|pushpin_map_caption=Location within Lebanon|coordinates={{coord|33|06|35|N|35|24|10|E|region:LB_type:city|display=inline,title}}|grid_position=187/279 [[Palestine grid|PAL]]|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Lebanon}}|subdivision_type1=گورنريٽ|subdivision_name1=[[Nabatieh Governorate]]|subdivision_type2=[[Districts of Lebanon|District]]|subdivision_name2=[[Bint Jbeil District]] <!-- Founded ----------->|established_date=1400s|founder=[[Maronite Christians]]|area_footnotes=|area_total_km2=13.60|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_footnotes=|population_total=1500-2000; 3500+ Summer Period|population_as_of=|population_density_km2=130|timezone1=[[Eastern European Time|EET]]|utc_offset1=+2|timezone1_DST=[[Eastern European Summer Time|EEST]]|utc_offset1_DST=+3|area_code_type=[[Telephone numbers in Lebanon|Dialing code]]|area_code=+961|website=|footnotes=<!-- Government ----------->|government_type=15 Member Municipal Council|governing_body=[[Municipal Council]]|leader_party=Independent|leader_title=[[Mayor]]|leader_name=Ayoub Khreish|blank_name_sec1=[[Patron Saint]]|blank_info_sec1=[[Mary, mother of Jesus|St. Mary]]<ref name="Hyphen, page 590"/>|image_map=|map_caption=Ain Ebel's location within Lebanon}} '''عين ابل''' (عربي: عين إبل) نباطيه گورنريٽ ۾ هڪ ميونسپلٽي<ref>{{Cite book |last=Piveteau |first=Jean |title=La Préhistoire: Problèmes et Tendances |publisher=Ed. du Centre national de la recherche scientifique |year=1968 |location=Paris |page=113}}</ref> آهي، جيڪا [[بيروت]] کان تقريباً 90 ڪلوميٽر (56 ميل) ڏکڻ ۾ آهي. ان جا رهواسي گهڻو ڪري عيسائي آهن. <ref>{{حوالو ويب|date=2023-12-23|quote=2024-06-03|archivedate=2024-06-03}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20240603090816/https://apnews.com/article/lebanon-south-border-clashes-christmas-christians-efdc6c91556fa22d9aebe7fe6791bc54 "Christians in Lebanon's tense border area prepare to celebrate a subdued Christmas"]. ''AP News''. 23 December 2023. Archived from [https://apnews.com/article/lebanon-south-border-clashes-christmas-christians-efdc6c91556fa22d9aebe7fe6791bc54 the original] on 3 June 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 June</span> 2024</span>.</cite></ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڏاکڻي لبنان]] ih9t5dpj63h0yxkuhsxt0gsksoe8ptt 400821 400820 2026-08-04T11:58:17Z Ibne maryam 17680 /* */ 400821 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=عين ابل<br>Ain Ebel|native_name=عين إبل ([[عربي ٻولي|عربي]])|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline=File:AinEbelWinter.jpg|image_alt=|image_caption=عين ابل ۾ برفباري جو ڏيک، پس منظر ۾ "سينٽ الياس" ۽ "اور ليڊي آف عين ابل" جا چرچ آهن.|pushpin_map=Lebanon|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=Map showing the location of Ain Ebel within Lebanon|pushpin_map_caption=لبنان ۾ جاء|coordinates={{coord|33|06|35|N|35|24|10|E|region:LB_type:city|display=inline,title}}|grid_position=187/279 PAL|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Lebanon}}|subdivision_type1=گورنريٽ|subdivision_name1=نباطيه گورنريٽ|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_name2=بنت جبيل ضلعو|established_date=پندرهين صدي عيسوي|founder=ماروني عيسائي|area_footnotes=|area_total_km2=13.60|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_footnotes=|population_total=1500 کان 2000 تائين<br> +3500 (اونهاري ۾)|population_as_of=|population_density_km2=130|timezone1=[[Eastern European Time|EET]]|utc_offset1=+2|timezone1_DST=[[Eastern European Summer Time|EEST]]|utc_offset1_DST=+3|area_code_type=[[Telephone numbers in Lebanon|Dialing code]]|area_code=+961|website=|footnotes=<!-- Government ----------->|government_type=15 Member Municipal Council|governing_body=ميونسپل ڪائونسل|leader_party=آزاد|leader_title=ميئر|leader_name=ايوب خريش|blank_name_sec1=[[Patron Saint]]|blank_info_sec1=[[Mary, mother of Jesus|St. Mary]]<ref name="Hyphen, page 590"/>|image_map=|map_caption=لبنان جي نقشي ۾ عين ابل جي جاء}} '''عين ابل''' (عربي: عين إبل) نباطيه گورنريٽ ۾ هڪ ميونسپلٽي آهي،<ref>{{Cite book |last=Piveteau |first=Jean |title=La Préhistoire: Problèmes et Tendances |publisher=Ed. du Centre national de la recherche scientifique |year=1968 |location=Paris |page=113}}</ref> جيڪا [[بيروت]] کان تقريباً 90 ڪلوميٽر (56 ميل) ڏکڻ ۾ آهي. ان جا رهواسي گهڻو ڪري عيسائي آهن. <ref>{{حوالو ويب|date=2023-12-23|quote=2024-06-03|archivedate=2024-06-03}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڏاکڻي لبنان]] 2yk1iy0pt852dx7cyg2ta754c5shygh